KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 6.12.2022

COM(2022) 716 final

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Dynamiczna przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego służąca utrzymaniu praw podstawowych w UE

Roczne sprawozdanie ze stosowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2022 r.

Dynamiczna przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego służąca utrzymaniu praw podstawowych w UE

Roczne sprawozdanie ze stosowania 
Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2022 r.

Spis treści

1.    Wprowadzenie    

2.    Kluczowa rola organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw    

3.    Ochrona organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw    

4.    Wspieranie organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw    

5.    Wzmacnianie pozycji organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw    

6.    Podsumowanie    

1.Wprowadzenie

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej („Karta”) obejmuje szeroki zakres praw podstawowych i stanowi potwierdzenie, że UE opiera się na wartościach wynikających z praw podstawowych, zasad demokracji i praworządności. Wiążący charakter Karty sprawił, że porządek prawny UE stał się punktem odniesienia w dziedzinie ochrony praw podstawowych.

Aby usprawnić stosowanie Karty i pogłębić wiedzę społeczeństwa na jej temat, w 2020 r. Komisja Europejska przedstawiła strategię na rzecz wzmocnienia stosowania Karty praw podstawowych („strategię dotyczącą Karty”) 4 . Zgodnie z tą strategią Komisja podchodzi obecnie do swoich rocznych sprawozdań dotyczących Karty w sposób tematyczny, aby podkreślić niektóre z najpilniejszych kwestii dotyczących praw podstawowych i stosowanie Karty w wybranych obszarach.

W ramach strategii dotyczącej Karty Komisja zobowiązała się do wspierania środowiska sprzyjającego działalności podmiotów społeczeństwa obywatelskiego oraz do podjęcia działań przeciwko środkom naruszającym prawo Unii, w tym postanowienia Karty, jeżeli środki te wpływają na działalność organizacji społeczeństwa obywatelskiego. W strategii dotyczącej Karty podkreślono również znaczenie ustanowienia i utrzymania silnych i niezależnych krajowych instytucji praw człowieka (NHRI).

Dlatego właśnie głównym tematem sprawozdania za 2022 r. jest przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego i jej rola w ochronie i propagowaniu praw podstawowych wynikających z Karty.

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego 17 i obrońcy praw 18 są niezbędni w konstytucyjnych społeczeństwach demokratycznych, aby ożywiać i chronić wartości i prawa zapisane w art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) oraz w Karcie 19 . Służą oni swoją wiedzą fachową w trakcie prac związanych z kształtowaniem polityki i prac legislacyjnych prowadzonych przez organy krajowe i instytucje Unii oraz pomagają zapewnić, aby organy te były rozliczane z przestrzegania praw podstawowych i zasad praworządności. Jak wynika z niniejszego sprawozdania, państwa członkowskie i UE w różnym stopniu podjęły działania na rzecz ochrony, wspierania i wzmacniania pozycji podmiotów społeczeństwa obywatelskiego, zapewniające im szereg możliwości współpracy. W ostatnich latach organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw także coraz częściej stają jednak w obliczu wyzwań związanych z zawężaniem się przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego. Za pomocą różnych środków prawnych, administracyjnych i politycznych stopniowo ograniczano ich podstawowe wolności, co wpłynęło na ich zdolność – jako partnerów strategicznych UE i państw członkowskich – do działania na rzecz wspierania praw podstawowych 20 .

Pomimo tych wyzwań organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw wykazują się znaczną wytrwałością w kontynuowaniu swojej pracy. W niektórych państwach członkowskich podmioty te odegrały zasadniczą rolę podczas pandemii COVID-19 21 i rosyjskiej wojny agresywnej przeciwko Ukrainie 22 , a także stały na czele zapewniania zrozumienia, zgłaszania i zaspokajania potrzeb jednostek oraz ochrony ich praw 23 .

Niniejsze sprawozdanie publikowane jest w decydującym momencie dla unijnej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego. Stanowi ono część działań Komisji na rzecz uznania wkładu, jaki organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw wnoszą w zapewnienie przestrzegania podstawowych wartości UE, oraz jej zaangażowania na rzecz wspierania ich pracy, zarówno w ramach działań wewnętrznych, jak i zewnętrznych 31 . W Unii opartej na prawach podstawowych, praworządności i demokracji podmioty społeczeństwa obywatelskiego odgrywają kluczową rolę w propagowaniu i ochronie praw podstawowych zapisanych w Karcie oraz pomagają w zapewnieniu właściwego stosowania Karty. W ten sposób sprawozdanie to stanowi uzupełnienie rocznych sprawozdań na temat praworządności 32 , europejskiego planu działania na rzecz demokracji 33 , unijnej tablicy wyników wymiaru sprawiedliwości 34 oraz prac Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA) dotyczących przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego 35 . W sprawozdaniu potwierdzono, że organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw należy zapewnić możliwość pracy w środowisku, w którym przestrzegane są ich własne prawa podstawowe, oraz przedstawiono przykłady tego, w jaki sposób cel ten jest osiągany lub co stanowi przeszkodę w jego osiągnięciu na szczeblu unijnym i krajowym. Sprawozdanie jest odpowiedzią na wezwanie do dalszych działań Unii, w tym na wezwanie w ramach Konferencji w sprawie przyszłości Europy 36 .

2.Kluczowa rola organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw prowadzą wiele działań w państwach członkowskich oraz na szczeblu UE. Ponieważ organizacje społeczeństwa obywatelskiego to zróżnicowana grupa, część z nich posiada szerokie uprawnienia związane z prawami podstawowymi, a inne zapewniają wiedzę fachową lub wsparcie w zakresie określonych praw. Organizacje te mogą prowadzić działania na skalę krajową lub o zasięgu regionalnym lub lokalnym. Ponadto mogą prowadzić szeroki zakres działań lub koncentrować się jedynie na określonych pracach, takich jak rzecznictwo lub świadczenie usług dostosowanych do potrzeb swoich członków lub beneficjentów 41 . Co równie ważne, krajowe instytucje praw człowieka (NHRI), organy ds. równości i instytucje rzeczników praw obywatelskich na wiele sposobów przyczyniają się także do działań ukierunkowanych na wdrażanie prawa i polityki Unii.

Podnoszenie poziomu świadomości

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw podnoszą poziom świadomości, udzielają informacji, kształcą i szkolą społeczeństwo, określone grupy osób i organy państw członkowskich w zakresie praw podstawowych i ich egzekwowania, demokratycznego procesu decyzyjnego i praworządności. W ten sposób organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw propagują kulturę praw i demokratycznej rozliczalności w UE. Na przykład w Chorwacji rzecznik praw obywatelskich szkoli urzędników służby cywilnej i sędziów w zakresie Karty. Szkolenie obejmuje zobowiązania wynikające z Karty, jak również jej ewentualne wykorzystanie w kampaniach, działalności publicznej i wspieraniu ofiar naruszeń praw człowieka 42 . Na Litwie organizacje społeczeństwa obywatelskiego zorganizowały niedawno interaktywne wydarzenie międzynarodowe ukierunkowane na zwiększenie świadomości osób młodych na temat mowy nienawiści i jej skutków społecznych oraz na szkolenie osób młodych w zakresie umiejętności przeciwdziałania mowie nienawiści i zachęcanie ich do takiego przeciwdziałania 43 .

Ponadto organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw informują o kwestiach potencjalnie dotyczących społeczeństwa oraz o metodach, za pomocą których obywatele mogą uczestniczyć w demokratycznym procesie decyzyjnym. Podmioty społeczeństwa obywatelskiego mobilizują ludzi do publicznego wyrażania swoich poglądów w formie demonstracji, petycji, referendów i paneli obywatelskich. Mogą one przyczyniać się do podnoszenia poziomu świadomości i wspólnie promować politykę i przepisy poza granicami poszczególnych państw członkowskich, przekazując cenną wiedzę ze szczebla krajowego decydentom unijnym lub międzynarodowym i vice versa 44 .

Monitorowanie

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw monitorują przestrzeganie praw podstawowych w praktyce oraz pełnią ważną funkcję organizacji strażniczych. Często jako pierwsi otrzymują informacje na temat skutków środków prawnych i środków z zakresu polityki, a więc są w stanie zasugerować kierunek dalszego rozwoju istniejących środków. Uzyskują informacje z pierwszej ręki na temat potencjalnych naruszeń praw. Na przykład w Irlandii organizacje społeczeństwa obywatelskiego pełnią oficjalnie uznaną rolę w nadzorowaniu wdrażania krajowych strategii równości w zakresie migracji, równouprawnienia płci, praw Trawelerów i Romów, włączenia społecznego osób LGBTIQ oraz praw osób z niepełnosprawnościami 45 . W Rumunii podczas pandemii rzecznik praw obywatelskich ocenił wpływ środków krajowych na prawa podstawowe i wydał zalecenie dotyczące przestrzegania praw człowieka oraz środków wyjątkowych nakazanych w czasie stanu nadzwyczajnego i stanu gotowości 46 . W szeregu państw członkowskich organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw wnoszą znaczący wkład w procedury regularnego monitorowania poszczególnych krajów przez międzynarodowe organy ds. praw człowieka 47 .

Wspieranie posiadaczy praw

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw udzielają posiadaczom praw i ofiarom naruszeń praw podstawowych wsparcia w zakresie wyjaśniania, obrony i egzekwowania ich praw 48 . Czynią to w drodze gromadzenia i dostarczania informacji, prowadzenia dochodzeń w sprawie domniemanych naruszeń oraz składania sprawozdań krajowym, regionalnym i międzynarodowym organom monitorującym. Mogą pomagać ofiarom naruszeń w stosowaniu sądowych lub pozasądowych środków ochrony prawnej, oferować pomoc prawną lub angażować się w strategiczne spory sądowe 49 . Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw mogą prowadzić podobne działania na arenie międzynarodowej i pomagać poszczególnym skarżącym w informowaniu organów monitorujących prawa człowieka o powodach do niepokoju. Na przykład belgijski organ ds. równości prowadzi postępowania sądowe w imieniu pracowników, którzy twierdzą, że byli dyskryminowani ze względu na płeć 50 , a w Słowenii rzecznik praw obywatelskich może wnosić skargi konstytucyjne dotyczące indywidualnych przypadków naruszeń praw podstawowych 51 . W Niderlandach koalicja organizacji społeczeństwa obywatelskiego i osób prywatnych wystąpiła z pozwem, w którym zarzucała, że instrument prawny służący do wykrywania nadużyć finansowych narusza art. 7 i 8 Karty w odniesieniu do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego oraz ochrony danych osobowych, a także kwestionowała jego zgodność z prawem 52 .

Ponadto organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw wspierają posiadaczy praw poprzez świadczenie usług na rzecz obywateli 53 . Usługi te mogą stanowić uzupełnienie usług świadczonych przez organy krajowe, regionalne lub lokalne, bądź też wynikać ze zobowiązania do świadczenia usług w imieniu państwa. Na przykład w Szwecji niekomercyjne schroniska dla kobiet oferują zakwaterowanie i rehabilitację ofiarom przemocy na tle płciowym i ofiarom handlu ludźmi, podczas gdy inne organizacje społeczeństwa obywatelskiego wspierają osoby ubiegające się o azyl i osoby dochodzące roszczeń z tytułu dyskryminacji 54 . W Czechach organizacje społeczeństwa obywatelskiego współpracowały przy tworzeniu dwóch specjalnych ośrodków wsparcia dla ofiar nielegalnej sterylizacji 55 .

Rzecznictwo

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw przyczyniają się również do demokratycznego procesu decyzyjnego, opowiadając się za prawami podstawowymi przy tworzeniu przepisów lub kształtowaniu polityki. Konsultacje mogą odbywać się w ramach ustalonego porządku lub z własnej inicjatywy organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw i umożliwiają one bezpośredni udział obywateli w procesie decyzyjnym w dotyczących ich sprawach. Określone organizacje społeczeństwa obywatelskiego i określeni obrońcy praw wspierają również uczestnictwo grup szczególnie wrażliwych w życiu demokratycznym. Na przykład w Belgii przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego uczestniczą w brukselskiej Radzie Doradczej ds. Osób z Niepełnosprawnościami oraz w brukselskiej Radzie ds. Równouprawnienia Płci (obie powołane przez rząd), które mogą opiniować wnioski ustawodawcze 56 . We Francji organizacje społeczeństwa obywatelskiego są reprezentowane w Commission Nationale consultative des Droits de l’Homme, która przedkłada rządowi coroczne sprawozdania na temat różnych kwestii, w tym zwalczania rasizmu, ksenofobii i antysemityzmu, handlu ludźmi oraz dyskryminacji osób LGBTIQ 57 . Różne państwa członkowskie angażują organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw w realizację planów działania na rzecz otwartego rządu w celu propagowania przejrzystości, odpowiedzialności, zaangażowania, uczciwości sektora publicznego oraz współpracy w społeczeństwie 58 .

Wspieranie sposobu stosowania przepisów UE

Prawo Unii często wyraźnie powierza organizacjom społeczeństwa obywatelskiego kluczowe zadania dla zapewnienia skutecznego praktycznego wdrażania przepisów. Na przykład rozporządzeniem w sprawie współpracy w dziedzinie ochrony konsumentów 59 przyznaje się organizacjom konsumenckim prawo do powiadamiania organów władzy o naruszeniach unijnego prawa ochrony konsumentów 60 . Dyrektywa w sprawie równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy 61 zawiera wymóg, aby państwa członkowskie zapewniły organizacjom społeczeństwa obywatelskiego możliwość wszczynania – na określonych warunkach 62 – postępowań sądowych i procedur administracyjnych w imieniu lub w ramach wsparcia skarżącego.

W zmienionym rozporządzeniu w sprawie konwencji z Aarhus 63 wzmocniono prawo organizacji działających na rzecz ochrony środowiska do występowania do instytucji i organów Unii, które przyjęły akt administracyjny, z wnioskiem o wszczęcie procedury odwoławczej w odniesieniu do zgodności takiego aktu z unijnym prawem ochrony środowiska 64 . W wyniku tej zmiany możliwe jest kwestionowanie większej liczby bardziej zróżnicowanych decyzji. Podobnie we wniosku dotyczącym dyrektywy w sprawie należytej staranności przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju przewiduje się prawo organizacji do bezpośredniego składania skarg do danego przedsiębiorstwa w przypadku gdy działalność lub łańcuchy wartości tego przedsiębiorstwa mogą spowodować niekorzystne skutki dla praw człowieka lub dla środowiska 65 .

W dyrektywie o prawach ofiar 66 przewiduje się utworzenie służb udzielających wsparcia jako organizacji publicznych lub organizacji społeczeństwa obywatelskiego 67 . Podobnie w przypadku świadczenia usług wsparcia na rzecz ofiar terroryzmu w oparciu o dyrektywę w sprawie zwalczania terroryzmu 68 wiele państw członkowskich łączy usługi świadczone bezpośrednio przez państwo z usługami świadczonymi przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego 69 . We wniosku dotyczącym dyrektywy w sprawie zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej 70 potwierdzono również, że organizacje społeczeństwa obywatelskiego mogą udzielać specjalistycznego wsparcia ofiarom takiej przemocy. Zaproponowano również zobowiązanie państw członkowskich do konsultowania się z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego w sprawie służb wsparcia, kształtowania polityki, przekazywania informacji i podnoszenia poziomu świadomości, programów badawczych i edukacyjnych, szkoleń i monitorowania.

Art. 4 ust. 3 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych 71 , której stroną jest UE, zawiera wymóg przeprowadzania szczegółowych konsultacji z osobami z niepełnosprawnościami w sprawie dotyczących ich strategii politycznych, za pośrednictwem reprezentujących je organizacji 72 . W odniesieniu do praw pasażerów prawo Unii zawiera wymóg konsultowania się z tymi organizacjami również w przypadku gdy operatorzy portów lotniczych, statków i terminali portowych przyjmują normy dotyczące pasażerów z niepełnosprawnościami 73 oraz gdy operatorzy kolejowi, operatorzy statków, autobusów i autokarów przyjmują przepisy dotyczące niedyskryminacyjnego dostępu do usług 74 .

W ogólnym rozporządzeniu o ochronie danych (RODO) 75  i w dyrektywie o ochronie danych w sprawach karnych 76  stwierdzono, że w przypadku niezgodnego z prawem przetwarzania danych osobowych podmiotowi, organizacji lub zrzeszeniu, które nie mają charakteru zarobkowego, można przyznać prawo do wnoszenia skarg do właściwego organu nadzorczego i sądu krajowego. 

W rozporządzeniu w sprawie jednolitego rynku usług cyfrowych (akcie o usługach cyfrowych) 77 uznano znaczenie społeczeństwa obywatelskiego dla skutecznego zwalczania nielegalnych treści w internecie przy jednoczesnym zapewnieniu poszanowania praw podstawowych oraz dla kontroli solidnych środków w zakresie przejrzystości, których wprowadzenie w ramach usług cyfrowych będzie konieczne po wejściu w życie rozporządzenia. W akcie o usługach cyfrowych uznano również potrzebę uwzględnienia dogłębnej wiedzy społeczeństwa obywatelskiego na temat ryzyka społecznego oraz zachęca się bardzo duże platformy internetowe i wyszukiwarki internetowe do konsultowania się ze społeczeństwem obywatelskim przy wypełnianiu swoich obowiązków w zakresie zarządzania ryzykiem.

Organy ds. równości odgrywają kluczową rolę we wdrażaniu prawodawstwa UE w zakresie równego traktowania. Aby je w tym wspierać, Komisja przyjmie wnioski w sprawie prawodawstwa mającego na celu rozszerzenie mandatu, wzmocnienie uprawnień, zwiększenie zasobów i niezależności organów ds. równości, aby promować równe traktowanie 78 .

Oprócz wykonywania zadań przypisanych przepisami UE organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw, organizacje te przyczyniają się do zapewnienia skuteczności polityki UE. Na podstawie unijnego kodeksu postępowania dotyczącego nielegalnego nawoływania do nienawiści w internecie z 2016 r. sieć organizacji społeczeństwa obywatelskiego monitoruje wykonanie zobowiązań podjętych przez platformy internetowe, czym przyczynia się do ochrony grup zagrożonych mową nienawiści w całej UE. Podobnie Forum UE ds. Internetu skupia przedstawicieli rządów, organów ścigania, branży technologicznej i społeczeństwa obywatelskiego w celu ograniczenia rozpowszechniania brutalnych treści ekstremistycznych, terrorystycznych i związanych z niegodziwym traktowaniem dzieci w celach seksualnych 79 . Od 2022 roku Forum zajmuje się też problemem handlu ludźmi prowadzonego z wykorzystaniem internetu. Komisja koordynuje również sieć upowszechniania wiedzy o radykalizacji postaw – europejską sieć specjalistów, którzy na co dzień pracują bezpośrednio z osobami podatnymi na radykalizację oraz osobami, które już jej uległy 80 .

W unijnym planie działania przeciwko rasizmowi na lata 2020–2025 zachęca się państwa członkowskie do angażowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego w opracowywanie, wdrażanie i ocenę krajowych planów działania przeciwko rasizmowi.

3.Ochrona organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw, którzy propagują prawa wynikające z Karty i strzegą ich w terenie, muszą mieć możliwość pracy we wspierającym środowisku, w którym przede wszystkim przestrzega się ich własnych praw podstawowych 81 . Oznacza to możliwość prowadzenia działalności bez nieuzasadnionej ingerencji państwowej 82 , państwa muszą więc aktywnie działać na rzecz ochrony i propagowania przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego oraz osób, które w tej przestrzeni działają 83 . Chociaż większość państw członkowskich już to zapewnia, organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw nadal zgłaszają szereg problemów, przeszkód i ograniczeń w niektórych państwach członkowskich, co ogranicza możliwość prowadzenia działalności przez te podmioty 84 . Na zakres ich działalności często mają wpływ ograniczenia budżetowe, kadrowe lub prawne.

3.1.Przykłady ochrony przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego przez państwa członkowskie

Sprzyjające otoczenie ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw możliwości prowadzenia działalności i ochrony swojego prawa do zrzeszania się. Wiele państw członkowskich wspiera pracę tych podmiotów i obejmuje je ochroną prawną 96 . W ostatnich latach w całej UE nastąpiły pewne pozytywne zmiany służące wsparciu środowiska sprzyjającego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego 97 , a niektóre państwa członkowskie wprowadzają zmiany legislacyjne i instytucjonalne. Na przykład Chorwacja 98 i Niemcy 99 przygotowują krajowe plany działania na rzecz poprawy sytuacji organizacji społeczeństwa obywatelskiego. W Słowenii 100 celem wprowadzenia ustawy o organizacjach pozarządowych jest zapewnienie środowiska sprzyjającego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego. W innych państwach członkowskich, takich jak Bułgaria 101 i Litwa 102 , specjalne organy rządowe mają za zadanie opracowanie polityki wspierania społeczeństwa obywatelskiego. W Finlandii rządowy Komitet Doradczy ds. Polityki Społeczeństwa Obywatelskiego opracował strategię społeczeństwa obywatelskiego 103 .

W niektórych państwach członkowskich organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw zgłaszali jednak obawy dotyczące wpływu, jaki na ich wolność zrzeszania się mają przepisy dotyczące w szczególności porządku publicznego lub bezpieczeństwa, przy czym obawy te w niektórych przypadkach zostały wniesione do sądu 104 . Inne przeszkody zgłaszane przez zainteresowane strony związane są z przepisami dotyczącymi przejrzystości 105 , zwalczania terroryzmu 106 i przeciwdziałania praniu pieniędzy 107 . Pozostałe utrudnienia zgłaszane przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego są związane ze środkami odstraszającymi, takimi jak kontrole i dochodzenia w sprawie finansowania 108 , oraz z przeszkodami w dostępie do finansowania 109 .

W większości państw członkowskich nie istnieją specjalne procedury zgłaszania i monitorowania gróźb i ataków 110 . W związku z tym zasadniczą rolę w nadzorowaniu i sprawozdawczości w zakresie przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego odgrywają organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw 111 . Na przykład słowackie Krajowe Centrum Praw Człowieka dokumentuje groźby, zastraszanie, nękanie i ograniczanie praw, jakich doświadczają organizacje społeczeństwa obywatelskiego zajmujące się ochroną środowiska, prawami osób LGBTIQ oraz prawami kobiet, w tym zdrowiem i prawami seksualnymi i reprodukcyjnymi 112 . W Finlandii jedna z organizacji społeczeństwa obywatelskiego opracowała narzędzie „Together Against Hate” [„Razem przeciwko nienawiści”], służące do gromadzenia danych na temat gróźb wobec organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw oraz ataków na nich 113 . Ponadto internetowa platforma badawcza CIVICUS Monitor 114 monitoruje swobodę działania społeczeństwa obywatelskiego na obszarze 197 krajów i terytoriów, a Civic Space Watch 115 zbiera od grup w Europie informacje o warunkach funkcjonowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego oraz identyfikuje krajowe i ogólnoeuropejskie trendy w tym zakresie.

W celu przeciwdziałania fizycznym i internetowym atakom na organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw we Francji Ministerstwo Spraw Wewnętrznych monitoruje zgłoszenia niezgodnych z prawem działań przeciwko tym grupom i może wprowadzać odpowiednie środki za pośrednictwem swojej Służby Ochrony 116 . Luksemburg 117  i Niderlandy 118 wdrożyły projekty umożliwiające zagranicznym obrońcom praw, którzy są zagrożeni lub poddawani naciskom w swoim kraju, bezpieczny pobyt w tych państwach przez okres do trzech miesięcy. Szwecja przyjęła krajowy plan działania w celu wyeliminowania gróźb i przejawów nienawiści wobec, między innymi, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw 119 .

Krajowe instytucje praw człowieka i organy ds. równości pracują także nad promowaniem bezpiecznego środowiska sprzyjającego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego na poziomie krajowym. Krajowe instytucje praw człowieka ściśle współpracują z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, na przykład poprzez ich szkolenie 120 i wsparcie w budowaniu ich zdolności 121 . W Grecji Krajowa Komisja Praw Człowieka opowiedziała się za przyjęciem wniosku ustawodawczego mającego na celu ochronę obrońców praw przed atakami, represjami i ograniczeniami ich praw 122 .

3.2.Inicjatywy UE na rzecz ochrony przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego

UE podjęła szereg kroków w celu ochrony organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw 123 . Narzędzia opracowane w celu wspierania i ochrony demokracji, praworządności i praw podstawowych mają na celu stworzenie, utrzymanie i ochronę środowiska sprzyjającego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw.

W szczególności w rocznym sprawozdaniu Komisji na temat praworządności, w ramach czwartego filaru, który obejmuje instytucjonalne mechanizmy kontroli i równowagi, zawarto ocenę sytuacji przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego we wszystkich państwach członkowskich, w której uznano, że „społeczeństwo obywatelskie [również] odgrywa kluczową rolę w mechanizmach kontroli i równowagi” 124 oraz przeanalizowano zmiany ram umożliwiających funkcjonowanie społeczeństwa obywatelskiego. W 2022 r. w sprawozdaniu na temat praworządności sformułowano zalecenia dla państw członkowskich, obejmujące w niektórych przypadkach zalecenia dotyczące sytuacji przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego 125 .

W ramach inicjatywy Komisji 2022 przeciwko strategicznym powództwom zmierzającym do stłumienia debaty publicznej wprowadzono konkretne środki mające na celu ochronę podmiotów angażujących się w debatę publiczną przed ewidentnie bezpodstawnymi lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi, które przyczynią się również do stworzenia bezpiecznego środowiska sprzyjającego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw 126 .

We wniosku dotyczącym nowej dyrektywy w sprawie przestępstw przeciwko środowisku 127 potwierdzono, że osoby, w tym członkowie organizacji społeczeństwa obywatelskiego, które zgłaszają przestępstwa przeciwko środowisku, powinny otrzymać niezbędne wsparcie i niezbędną pomoc w kontekście ewentualnego postępowania karnego. Obrońcy środowiska są również objęci proponowaną dyrektywą i proponowanym zaleceniem dotyczącym strategicznych powództw zmierzających do stłumienia debaty publicznej, zgodnie z wymogami konwencji z Aarhus 128 .

Proponowany europejski akt o wolności mediów poprawi funkcjonowanie wewnętrznego rynku mediów poprzez zwiększenie przejrzystości i rozwiązanie problemu zakłóceń na rynku, a tym samym zwiększy wolność i pluralizm mediów we wszystkich państwach członkowskich oraz zagwarantuje dziennikarzom i redaktorom możliwość niezakłóconej pracy 129 . Podobnie celem zalecenia Komisji w sprawie zapewnienia ochrony i bezpieczeństwa dziennikarzom i innym pracownikom sektora mediów oraz wzmocnienia ich pozycji jest zapewnienie pracownikom sektora mediów bezpieczniejszych warunków pracy, zarówno w internecie, jak i poza nim 130 .

Zgodnie z sugestią Parlamentu Europejskiego 131 Komisja pracuje również nad inicjatywą ustawodawczą w sprawie transgranicznego uznawania stowarzyszeń w UE 132 . Inicjatywa ta będzie skoncentrowana na transgranicznej działalności stowarzyszeń, aby umożliwić im pełne korzystanie z jednolitego rynku i praw podstawowych wynikających z Karty.

Oprócz środków prawnych Komisja chroni organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw także w ramach akcji kontrolnych podejmowanych w odniesieniu do wymierzonych w nich środków, które są sprzeczne z prawem UE, w tym z Kartą 133 . Komisja wszczęła dwa postępowania przeciwko Węgrom w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego w związku z ustawą o finansowaniu organizacji społeczeństwa obywatelskiego ze źródeł zagranicznych 134 oraz ustawą penalizującą udzielanie pomocy osobom ubiegającym się o azyl 135 . Wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w tych dwóch sprawach stanowią precedens w kontekście orzekania w sprawie podobnych przepisów i podkreślają kluczową rolę Trybunału w ochronie przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego i praw podstawowych w UE.

Zaangażowanie UE w działania zmierzające do ochrony przestrzeni sprzyjającej społeczeństwu obywatelskiemu znajduje również odzwierciedlenie w jej działaniach zewnętrznych, w tym w Planie działania UE dotyczącym praw człowieka i demokracji (2020–2024) 136 . Znajduje ono wyraz również w wytycznych UE w sprawie obrońców praw człowieka 137 .

Od 2015 roku Komisja wspiera mechanizmy ochrony najbardziej zagrożonych obrońców praw człowieka. Unijny kryzysowy fundusz na rzecz zagrożonych obrońców praw człowieka 138 zapewnia wsparcie obrońcom praw człowieka poprzez przyznawanie im niewielkich dotacji. ProtectDefenders.eu 139 to działająca na skalę międzynarodową koalicja organizacji społeczeństwa obywatelskiego, której celem jest przyjmowanie wniosków o wsparcie obrońców praw człowieka, rozpatrywanie ich i odpowiadanie na nie. Zapewnia ona stałe, elastyczne wsparcie opracowywania programów wsparcia, począwszy od budowania zdolności, poprzez doradztwo prawne i doradztwo w zakresie bezpieczeństwa, aż po pomoc w relokacji i udzielanie schronienia. Z instrumentu kryzysowego w zakresie praw człowieka udziela się dotacje organizacjom społeczeństwa obywatelskiego w celu zapewnienia kontynuacji działalności ruchów na rzecz praw człowieka w najbardziej represyjnych warunkach działania 140 .

Komisja sfinansowała również opracowanie projektu CSO Meter 141 . Dokonuje się w nim oceny stopnia otwartości środowiska społeczeństwa obywatelskiego w krajach Partnerstwa Wschodniego w ramach Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa 142 .

Aby chronić przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego, UE nawiązała ścisłą współpracę i dialog z organizacjami międzynarodowymi. W szczególności UE w pełni wykorzystuje normy i wiedzę wypracowane przez Radę Europy i jej organy monitorujące. Komitet Ministrów Rady Europy przyjął trzy niewiążące instrumenty dotyczące przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego 143 . Międzyrządowy Komitet Sterujący ds. Praw Człowieka bada wpływ krajowego ustawodawstwa, polityki i praktyk na działalność organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw, a także określa najlepsze praktyki w zakresie promowania i ochrony przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego. Rada Ekspertów ds. Prawa dotyczącego Organizacji Pozarządowych śledzi wdrażanie zalecenia dotyczącego statusu prawnego organizacji pozarządowych 144 i doradza, jak dostosować prawo i praktykę krajową do norm europejskich 145 . Ponadto na platformie na rzecz bezpieczeństwa dziennikarzy odnotowywane są przypadki ataków na dziennikarzy, ze wskazaniem, czy zostały one zainicjowane przez podmioty państwowe, czy niepaństwowe, oraz przy określeniu wagi tych ataków 146 .

Kluczowym partnerem jest również Organizacja Narodów Zjednoczonych, w szczególności ze względu na jej mechanizmy monitorowania, skoncentrowane na rozwiązywaniu problemów związanych z atakami, nękaniem, kryminalizacją i kampaniami oszczerstw, które w ostatnich latach miały wpływ na organizacje społeczeństwa obywatelskiego na całym świecie, w tym w UE 147 .

Duże znaczenie ma również współpraca z Biurem Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka (ODIHR) Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE). ODIHR wspiera organy krajowe w wypełnianiu zobowiązań w zakresie ochrony obrońców praw człowieka poprzez monitorowanie ich możliwości działania 148 oraz budowanie zdolności dzięki kształceniu i szkoleniu w zakresie praw człowieka 149 .

4.Wspieranie organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw

Dostęp do środków finansowych i swoboda korzystania z nich stanowią integralną część prawa do wolności zrzeszania się 150 . Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw potrzebują wystarczających środków finansowych, aby skutecznie realizować powierzone im zadania 151 . Kilka państw członkowskich poinformowało, że zwiększyło ogólne wsparcie finansowe organizacji społeczeństwa obywatelskiego  152 i wsparcie w celu zrekompensowania skutków pandemii COVID-19 153 ; w ostatnich latach działania te znacząco wsparli międzynarodowi darczyńcy i UE 154 . W całej UE organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw mają jednak trudności z finansowaniem konkretnych działań, przy czym tendencja ta nasiliła się w związku z pandemią i obecnym kryzysem kosztów utrzymania 155 , zwłaszcza w zakresie rzecznictwa i monitorowania.

4.1.Przykłady wspierania podmiotów społeczeństwa obywatelskiego przez państwa członkowskie

Głównym źródłem finansowania i zasobów organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw są środki udostępniane przez państwa członkowskie. Wszystkie państwa członkowskie wydatkują środki publiczne na organizacje społeczeństwa obywatelskiego na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym w ramach wielu różnych programów finansowania. Na przykład fundusze przeznaczone dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego w Estonii 158 , na Łotwie 159 , na Litwie 160 i na Malcie 161 zapewniają instytucjonalne wsparcie budowania zdolności organizacji społeczeństwa obywatelskiego. W Finlandii organizacje społeczeństwa obywatelskiego otrzymują od państwa środki finansowe pochodzące z różnych źródeł, w tym z przychodów z przedsiębiorstwa państwowego działającego na regulowanym rynku gier hazardowych 162 . W niektórych państwach członkowskich, takich jak Dania, Niderlandy i Szwecja, dostępne jest publiczne finansowanie wspierania ochrony praw podstawowych 163 . Kilka państw członkowskich oferuje również środki na pokrycie części kosztów administracyjnych i infrastrukturalnych organizacji społeczeństwa obywatelskiego 164 .

Niektóre państwa członkowskie zapewniają również korzystne systemy opodatkowania darowizn na rzecz organizacji społeczeństwa obywatelskiego 165 , co zachęca do przekazywania prywatnych darowizn. W większości państw członkowskich organizacjom społeczeństwa obywatelskiego przysługuje zwolnienie z opodatkowania dotacji, subwencji i darowizn 166 . Na przykład we Włoszech darowizny na rzecz organizacji społeczeństwa obywatelskiego można odliczyć od podatku, a w Czechach organizacje te są zwolnione z podatku dochodowego, podatku drogowego i podatku od nieruchomości, jeżeli ich wydatki są przeznaczone na cele organizacyjne 167 .

Nawet w przypadkach, gdy środki finansowe są dostępne, organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw zgłaszają przeszkody w dostępie do takich środków, polegające m.in. na skomplikowanych, uciążliwych i nie zawsze przejrzystych procedurach składania wniosków lub sprawozdań oraz kryteriach kwalifikowalności, a także na dużym zapotrzebowaniu na dostępne finansowanie 168 . Dodatkowym wyzwaniem zgłaszanym przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego jest krótkoterminowe finansowanie projektów, które stopniowo wypiera finansowanie długoterminowe lub finansowanie wydatków administracyjnych 169 .

Szereg państw członkowskich pracuje nad przezwyciężeniem takich wyzwań dotyczących możliwości uzyskania finansowania, dostępu do niego i jego zrównoważonego charakteru. Starają się one zapewnić sprawiedliwy podział środków poprzez stosowanie przejrzystych kryteriów i publikowanie zaproszeń do składania wniosków, aby zwiększyć szanse uzyskania finansowania. Na przykład w Hiszpanii sprawiedliwy podział środków jest zapewniony dzięki przepisom 170 , które przewidują obowiązek podawania kryteriów oceny do publicznej wiadomości.

Większość państw członkowskich planuje również uproszczenie i przyspieszenie dostępu do finansowania, w tym dzięki cyfryzacji procedur 171 . Na przykład w Słowacji i Chorwacji tworzone są nowe systemy internetowe w celu uproszczenia procedur administracyjnych związanych z finansowaniem publicznym 172 . Natomiast w Słowenii, aby uprościć system finansowania, stosuje się jednolite stawki i kwoty ryczałtowe.

W niektórych państwach członkowskich źródłem dalszych barier jest upolityczniony podział finansowania publicznego, który wyklucza organizacje społeczeństwa obywatelskiego krytyczne wobec rządu, a faworyzuje tzw. organizacje pozarządowe tworzone przez agendy rządowe 173 . Takimi barierami mogą być praktyki blokowania dostępu organizacji społeczeństwa obywatelskiego do funduszy publicznych poprzez uznawanie ich działalności rzeczniczej za działalność polityczną 174 , co wpływa na ich status podmiotu zwolnionego z podatku 175 , oraz przepisy dotyczące darowizn z zagranicy 176 . Organizacje społeczeństwa obywatelskiego działające w pewnych wrażliwych obszarach, takich jak prawa osób LGBTIQ i równouprawnienie płci, w tym prowadzące działalność związaną z rzecznictwem i rozwiązywaniem strategicznych sporów prawnych 177 , stoją w obliczu dalszego wykluczenia z finansowania publicznego 178 .

4.2.Wsparcie UE dla podmiotów społeczeństwa obywatelskiego

4.2.1.Program „Obywatele, równość, prawa i wartości”

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw zawsze należeli do beneficjentów programów finansowania realizowanych przez Komisję i uzupełniających nakłady ponoszone przez państwa członkowskie. Program „Obywatele, równość, prawa i wartości”, którego budżet na lata 2021–2027 wynosi 1,55 mld EUR, jest największym w historii funduszem na rzecz praw podstawowych w UE. Jego celem jest ochrona i promowanie praw i wartości zapisanych w traktatach UE, Karcie i konwencjach międzynarodowych poprzez „wspieranie organizacji społeczeństwa obywatelskiego i innych zainteresowanych stron na szczeblu lokalnym, regionalnym, krajowym i ponadnarodowym” 179 .

Program „Obywatele, równość, prawa i wartości” obejmuje różne komponenty finansowania. W ramach nowego komponentu „Wartości Unii” wspiera się organizacje społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw i inne zainteresowane strony, które promują opartą na prawach podstawowych, demokracji i praworządności kulturę wartości w UE. Dostępne są środki na budowanie zdolności i podnoszenie świadomości na temat Karty oraz na działania pogłębiające wiedzę praktyków, przedstawicieli zawodów prawniczych, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i niezależnych organów praw człowieka, co umożliwia im skuteczne angażowanie się w spory sądowe na szczeblu krajowym i europejskim, jak również na poprawę dostępu do wymiaru sprawiedliwości i egzekwowania praw dzięki szkoleniom, wymianie wiedzy i dobrych praktyk 181 . W ramach programu prac na lata 2023–2024 znacznie wzrośnie finansowanie budowania zdolności i kosztów prowadzenia sporów sądowych.

Nowa możliwość w ramach komponentu „Wartości Unii” polega na tym, że Komisja, w drodze otwartego zaproszenia do składania wniosków, wybrała pośredników organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Podmioty te będą udzielać wsparcia finansowego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego poprzez system redystrybucji dotacji z UE na budowanie zdolności wielu lokalnych organizacji społeczeństwa obywatelskiego, które promują i chronią wartości UE 182 . Komisja wspiera również partnerstwa ramowe, takie jak sieci europejskie, organizacje społeczeństwa obywatelskiego działające na poziomie UE oraz europejskie ośrodki analityczne działające w obszarze wartości UE 183 . Komisja wspiera w szczególności ENNHRI i szereg sieci organizacji społeczeństwa obywatelskiego, takich jak Civil Liberties Union (związek wolności obywatelskich), European Center for Not-for-profit Law (ECNL, Europejskie Centrum na rzecz Prawa Organizacji Pozarządowych) i Europejskie Forum Obywatelskie, które pracują nad stworzeniem i utrzymaniem przestrzeni sprzyjającej społeczeństwu obywatelskiemu.

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego mają również dostęp do znacznych środków finansowych w ramach innych komponentów programu „Obywatele, równość, prawa i wartości”: równość, prawa i równouprawnienie płci, zwalczanie przemocy na tle płciowym i przemocy wobec dzieci (Daphne) oraz zaangażowanie i udział obywateli; organizacje społeczeństwa obywatelskiego stanowią prawie połowę beneficjentów tych komponentów 184 . W 2021 r. finansowanie ze środków programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” wyniosło około 91,8 mln EUR 185 . W 2022 r. kwota ta wzrosła do około 200 mln EUR 186 .

Na okres finansowania 2021–2027 opracowano system zarządzania ryzykiem obejmujący wszystkie etapy cyklu życia projektu. W zaproszeniach do składania wniosków i w całym cyklu życia projektu obowiązuje zasada poszanowania wartości UE. Regularnie sprawdza się czy wszyscy wnioskodawcy i beneficjenci przestrzegają wartości UE na etapach składania, oceny i realizacji wniosku.

4.2.2.Wsparcie w ramach innych programów UE

Oprócz programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” UE zapewnia znaczne wsparcie organizacjom społeczeństwa obywatelskiego także w ramach wielu innych programów unijnych. W ramach programu „Sprawiedliwość” zapewnia skuteczny dostęp społeczeństwa do wymiaru sprawiedliwości dzięki wspieraniu szkoleń kadr wymiaru sprawiedliwości i przyznaje organizacjom społeczeństwa obywatelskiego dotacje na realizację, we współpracy z organami sądowymi 188 , projektów takich jak transgraniczne projekty szkoleniowe dotyczące prawa UE dla pracowników wymiaru sprawiedliwości. Programy finansowania badań naukowych i innowacji – Horyzont 2020 i jego następca Horyzont Europa – również wspierają organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw w wielu obszarach tematycznych 189 .

W ramach programu Erasmus+ finansuje się projekty, które promują prawa podstawowe i wartości UE. Program ten zapewnia strukturalne wsparcie finansowe (dotacje na działalność) europejskich organizacji społeczeństwa obywatelskiego działających w dziedzinie kształcenia i szkolenia lub zajmujących się pracą z młodzieżą, a od 2021 r. oferuje również roczne dotacje na działania 190 . Ponadto w ramach programu na rzecz wzmacniania społeczeństwa obywatelskiego finansuje się szkolenia dla społeczeństwa obywatelskiego z zakresu tworzenia narracji przeciwdziałających brutalnemu ekstremizmowi 191 .

W ramach swoich działań zewnętrznych UE ustanowiła długoterminowe praktyki finansowania i określania wyzwań stojących przed społeczeństwem obywatelskim oraz angażowania się w nie poprzez programy tematyczne i geograficzne. Instrumenty geograficzne, takie jak Instrument Pomocy Przedakcesyjnej oraz Instrument Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej (ISWMR – „Globalny wymiar Europy”), zapewniają ukierunkowane wsparcie dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego z krajowych i regionalnych puli środków finansowych (programy Instrumentu na rzecz Społeczeństwa Obywatelskiego Krajów Sąsiedztwa) w celu wzmocnienia zdolności organizacji społeczeństwa obywatelskiego, poprawy dialogu między państwem a organizacjami społeczeństwa obywatelskiego oraz promowania otwartej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego są również głównymi odbiorcami wsparcia z programu tematycznego na rzecz organizacji społeczeństwa obywatelskiego i programu tematycznego na rzecz praw człowieka i demokracji w ramach ISWMR – „Globalny wymiar Europy” 192 .

5.Wzmacnianie pozycji organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw

Społeczeństwo obywatelskie jest aktywnym i niezależnym partnerem systemu praw podstawowych Unii. UE i państwa członkowskie muszą uznawać rolę organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw, stwarzać im warunki do działania i zapewniać, aby mogli oni w istotny sposób uczestniczyć w podejmowaniu decyzji i wdrażaniu polityki krajowej i unijnej przynoszącej korzyści naszym demokracjom. Tak rozumiane wzmacnianie pozycji ma zasadnicze znaczenie dla istnienia dynamicznej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego 193 oraz umożliwienia organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw współkształtowania polityki krajowej i unijnej 194 . Wiele zainteresowanych stron wskazuje jednak, że w niektórych państwach członkowskich organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw mają utrudniony dostęp do konsultacji i dialogu z zainteresowanymi stronami. Nie zawsze dostępne są informacje o toczących się konsultacjach lub jasne wskazówki dotyczące tego, jak do nich dołączyć.

5.1.Przykłady wzmacniania pozycji podmiotów społeczeństwa obywatelskiego przez państwa członkowskie

Włączanie organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw jest niezbędne w procesie przygotowywania, wdrażania i monitorowania prawodawstwa i polityki. Niektóre państwa członkowskie stworzyły mechanizmy konsultacyjne w celu zapewnienia, aby organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw angażowali się i mieli możliwość oceny sposobu, w jaki proponowane środki mogą wpłynąć na nich, na ich członków lub na prawa podstawowe w ujęciu ogólnym.

Wiele państw członkowskich zbiera informacje od organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw w drodze otwartych konsultacji publicznych. Na przykład w Hiszpanii przed przygotowaniem projektu przepisów przeprowadza się otwarte konsultacje publiczne i wysłuchanie publiczne, podczas których organizacje społeczeństwa obywatelskiego mogą przedstawić swoją wiedzę i poglądy 197 . Podobnie wiele państw członkowskich ułatwia udział zainteresowanych stron poprzez internetowe platformy konsultacyjne, na których znajdują się informacje o trwających konsultacjach 198 . W Austrii przygotowaniu krajowego planu strategicznego dotyczącego wspólnej polityki rolnej towarzyszył proces, w którym każdy mógł uzyskać informacje i wnieść swój wkład 199 .

W szeregu państw członkowskich ogólne zasady przeprowadzania ocen skutków legislacyjnych umożliwiają ocenę wpływu wniosku ustawodawczego na społeczeństwo obywatelskie 200 . W niektórych państwach członkowskich jest to obowiązek ustawodawcy. Na przykład w Niemczech wymagane jest dokonanie oceny wszystkich skutków projektów ustaw przygotowanych przez rząd federalny, w tym ich wpływu na przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego 201 . Na Łotwie wpływ wniosków na prawa człowieka, wartości demokratyczne i rozwój społeczeństwa obywatelskiego ocenia się jako wpływ horyzontalny 202 .

Stałe struktury dialogu są niezbędne do celów wspierania rozwoju społeczeństwa obywatelskiego 203 . Szereg państw członkowskich angażuje organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw za pośrednictwem specjalnych platform i sieci, stanowiących ich oficjalny mechanizm pomocy we wdrażaniu i monitorowaniu prawodawstwa i polityki. Na przykład w Czechach Rada ds. Organizacji Pozarządowych omawia kwestie kluczowe dla pracy organizacji społeczeństwa obywatelskiego i uczestniczyła w tworzeniu strategii współpracy administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi. Opracowywana jest metodyka, która jeszcze bardziej ułatwi ich uczestnictwo 204 . W Finlandii powołano Radę Doradczą ds. Polityki Społeczeństwa Obywatelskiego, której zadaniem jest promowanie interakcji między rządem a społeczeństwem obywatelskim 205 . W Irlandii władze lokalne mogą kontaktować się z grupami społecznymi, w tym organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, poprzez sieć partycypacji publicznej. Głównym celem tej sieci jest umożliwienie jej członkom wyrażania swoich opinii w obrębie oficjalnych struktur decyzyjnych na szczeblu lokalnym 206 .

Szereg państw członkowskich angażuje organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw za pośrednictwem platform i sieci poświęconych ochronie praw podstawowych określonych grup. Na przykład w Grecji organizacje społeczeństwa obywatelskiego uczestniczą w Krajowej Radzie Przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji i współpracują z biurem krajowego sprawozdawcy ds. handlu ludźmi 207 . W Hiszpanii organizacje społeczeństwa obywatelskiego uczestniczą w Radzie ds. Uczestnictwa Kobiet, która działa na rzecz równouprawnienia i niedyskryminacji. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego uczestniczą także w pracach Krajowej Rady ds. Niepełnosprawności oraz Rady ds. promocji równego traktowania i niedyskryminacji osób ze względu na pochodzenie rasowe lub etniczne 208 . W Portugalii Rada Społeczno-Gospodarcza stanowi forum dialogu między partnerami społecznymi a organizacjami społeczeństwa obywatelskiego w kwestiach społeczno-gospodarczych 209 .

Krajowe instytucje praw człowieka i organy ds. równości utrzymują regularny kontakt z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego i działają jako pośrednik między nimi a różnymi szczeblami administracji rządowej. Włączają one organizacje społeczeństwa obywatelskiego w konsultacje, komitety doradcze, wspólne projekty i wydarzenia poświęcone dialogowi. Większość organów ds. równości włączyła organizacje społeczeństwa obywatelskiego do swoich organów zarządzających 210 . Chociaż szereg krajowych instytucji praw człowieka i organów ds. równości deklaruje dobrą współpracę z władzami, nadal istnieją problemy dotyczące terminowych i przejrzystych konsultacji, udzielania informacji i systematycznego włączania tych instytucji w działania niezależnie od ich własnej inicjatywy 211 . Cztery państwa członkowskie nie utworzyły jeszcze akredytowanych krajowych instytucji praw człowieka zgodnie z zasadami paryskimi ONZ 212 .

5.2.Działania UE na rzecz wzmocnienia pozycji podmiotów społeczeństwa obywatelskiego

W traktatach założycielskich UE uznano znaczenie uczestnictwa społeczeństwa obywatelskiego i dialogu społecznego. W art. 11 Traktatu o Unii Europejskiej zobowiązano instytucje Unii do umożliwiania obywatelom i stowarzyszeniom przedstawicielskim wypowiadania się i publicznej wymiany poglądów we wszystkich dziedzinach działania Unii. W tym samym artykule nałożono na instytucje wymóg utrzymania otwartego, przejrzystego i regularnego dialogu ze stowarzyszeniami przedstawicielskimi i społeczeństwem obywatelskim oraz prowadzenia szerokich konsultacji w sprawie nowych inicjatyw. Art. 15 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej zobowiązuje instytucje, organy i jednostki organizacyjne UE do działania z jak największym poszanowaniem zasady otwartości w celu wspierania dobrych rządów i zapewnienia uczestnictwa społeczeństwa obywatelskiego.

W Karcie uznano prawo do wolności wypowiedzi i informacji (art. 11) oraz do wolności pokojowego zgromadzania się i stowarzyszania się (art. 12). Zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, TSUE potwierdził, że prawo do swobodnego zrzeszania się stanowi jedną z głównych podstaw demokratycznego i pluralistycznego społeczeństwa, ponieważ pozwala obywatelom działać wspólne w obszarach wspólnych interesów, a tym samym przyczyniać się do właściwego funkcjonowania życia publicznego 213 .

Uznanie kluczowej roli przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego znajduje odzwierciedlenie w funkcjonowaniu UE i w jej polityce.

Udział w kształtowaniu polityki

Od 2015 r. w ramach Programu lepszego stanowienia prawa wymaga się, aby podczas przygotowywania inicjatyw ustawodawczych, oprócz ogólnej analizy ich wpływu na gospodarkę, społeczeństwo i środowisko rozważano ich wpływ na prawa podstawowe 214 . Wymaga to, aby instytucje Unii oceniły, jaki jest najlepszy sposób promowania i ochrony praw podstawowych w konkretnych aktach, a także umożliwia organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw weryfikowanie, w jaki sposób potencjalny wpływ nowych inicjatyw na prawa podstawowe i społeczeństwo obywatelskie jest uwzględniany w procesie stanowienia prawa UE. Mechanizmy konsultacji i dialogu umożliwiają również organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw przedstawianie swoich poglądów na temat przepisów i polityki UE w całym cyklu polityki, od wstępnego przygotowania inicjatywy po negocjacje między współustawodawcami, Parlamentem Europejskim i Radą.

Podmioty społeczeństwa obywatelskiego są istotnymi partnerami podczas przygotowywania inicjatyw UE. Niedawnym tego przykładem jest rola, jaką organizacje społeczeństwa obywatelskiego odegrały w kształtowaniu podejścia UE do ukierunkowanej na człowieka i godnej zaufania sztucznej inteligencji (AI) 220 . W konsultacjach publicznych dotyczących białej księgi w sprawie sztucznej inteligencji 221 wzięło udział ponad 160 organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Wniosły one cenny wkład do wniosku dotyczącego rozporządzenia w sprawie sztucznej inteligencji 222 , którego celem jest stworzenie jednolitego rynku wiarygodnych, bezpiecznych i respektujących prawa podstawowe zastosowań sztucznej inteligencji.

Inne niedawne przykłady obejmują wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie należytej staranności przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju 223 , pakiet w sprawie przeciwdziałania strategicznym powództwom zmierzającym do stłumienia debaty publicznej 224 , wniosek w sprawie ustanowienia europejskiej przestrzeni danych dotyczących zdrowia 225 , zalecenie Komisji w sprawie ochrony, bezpieczeństwa i wzmocnienia pozycji dziennikarzy i innych pracowników mediów 226 oraz inicjatywę ustawodawczą służącą wzmocnieniu roli i uprawnień organów ds. równości 227 . Konsultacje ze społeczeństwem obywatelskim stanowią również integralną część działań związanych z przygotowaniem i wdrażaniem unijnych umów handlowych 228 . Komisja powołała grupę ekspertów ds. poglądów migrantów w dziedzinie migracji, azylu i integracji, składającą się z przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego posiadających odpowiednią wiedzę fachową, których zadaniem jest doradztwo w zakresie polityki migracyjnej.

W unijnej strategii na rzecz równości osób LGBTIQ 229  ustalono, że jej wdrażanie będzie regularnie konsultowane z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego. W ramach tej strategii organizacje społeczeństwa obywatelskiego zostały również zaangażowane w wiele związanych z nią działań, w tym w dialog z państwami członkowskimi. W unijnych ramach strategicznych 230  na rzecz równouprawnienia, włączenia społecznego i udziału Romów kładzie się szczególny nacisk na udział, zwłaszcza romskiego społeczeństwa obywatelskiego, we wszystkich etapach procesu kształtowania polityki.

Wdrażanie funduszy UE

Na podstawie rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów 231 organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw można powierzać zadania. Zgodnie z tym prawodawstwem państwa członkowskie mają obowiązek wprowadzić skuteczne mechanizmy służące zapewnieniu, aby programy finansowane przez UE 232 były opracowywane i wdrażane zgodnie z odpowiednimi postanowieniami Karty. Jest to element horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego skutecznego stosowania i wdrażania Karty („horyzontalny warunek podstawowy”) 233 . Przewidziano w nim również „partnerstwo” z szeregiem podmiotów regionalnych, lokalnych i reprezentujących społeczeństwo obywatelskie, takich jak podmioty zajmujące się prawami podstawowymi. Państwo członkowskie włącza te podmioty w proces przygotowywania, wdrażania i ewaluacji programów, w tym poprzez ich udział w komitecie odpowiedzialnym za monitorowanie wdrażania programów finansowania, w którym zapewniona jest zrównoważona reprezentacja zainteresowanych partnerów.

Państwa członkowskie przyjmują coraz więcej rozwiązań mających na celu włączanie organizacji społeczeństwa obywatelskiego we wdrażanie horyzontalnego warunku podstawowego 234 . W stosownych przypadkach muszą one przeznaczyć odpowiednie zasoby z tych funduszy na budowanie zdolności administracyjnych partnerów społecznych i organizacji społeczeństwa obywatelskiego 235 .

Na przykład w Danii włączono organizacje społeczeństwa obywatelskiego i krajową instytucję praw człowieka w dwustronne i publiczne konsultacje organizowane przez instytucję zarządzającą programami objętymi zakresem stosowania rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów. Organizacje te uczestniczą również w monitorowaniu wdrażania wszystkich programów 236 . W Rumunii instytucje zarządzające każdym z programów utworzyły komitety monitorujące, w skład których, dla każdego programu, wchodzą organizacje społeczeństwa obywatelskiego 237 . W Czechach organizacje społeczeństwa obywatelskiego znalazły się wśród podmiotów, które przygotowują, wdrażają i monitorują fundusze objęte zakresem stosowania rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów. Umożliwia im to wpływanie na treść programów i zaproszeń do finansowania oraz uczestnictwo w ocenie i monitorowaniu, w tym w zakresie zgodności działań z Kartą 238 .

Poprawa dialogów strukturalnych

Oprócz konsultacji Komisja stworzyła szereg dostosowanych do potrzeb mechanizmów dialogu, aby umożliwić zainteresowanym stronom, w tym organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw, regularne wnoszenie wkładu w kształtowanie i wdrażanie polityki w określonych dziedzinach. Strukturalny dialog ze społeczeństwem obywatelskim odbywa się na przykład za pośrednictwem takich forów i platform dotyczących ogólnych obszarów polityki, jak stałe forum społeczeństwa obywatelskiego ds. przeciwdziałania rasizmowi, platforma ds. niepełnosprawności 239 , Europejskie Forum Migracji 240  oraz platforma polityki zdrowotnej UE. Unijną sieć praw dziecka ustanowiono w celu wspierania wdrażania, monitorowania i oceny strategii UE na rzecz praw dziecka. Platformę praw ofiar uruchomiono w 2020 r. w celu ułatwienia dialogu oraz wymiany najlepszych praktyk i informacji między jej członkami, których dwie trzecie to przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego 241 .

UE nawiązała również dialogi na bardziej szczegółowe tematy, na przykład forum społeczeństwa obywatelskiego ds. równości osób LGBTIQ, platforma europejska na rzecz integracji Romów i projekt społecznego monitorowania Romów 2025 242 , Europejskie Forum Społeczeństwa Obywatelskiego ds. Narkotyków 243 oraz unijna platforma społeczeństwa obywatelskiego przeciwko handlowi ludźmi. Forum społeczeństwa obywatelskiego ds. zwalczania antysemityzmu skupia przedstawicieli Komisji i społeczności żydowskich, społeczeństwa obywatelskiego i innych zainteresowanych stron w celu tworzenia powiązań i maksymalizacji efektu wspólnych działań. Jako sygnatariusze kodeksu postępowania w zakresie zwalczania dezinformacji i członkowie stałej grupy zadaniowej ds. tego kodeksu organizacje społeczeństwa obywatelskiego zapewniają fachowe doradztwo w zakresie lepszego zrozumienia pojawiających się narracji dezinformacyjnych lub opracowywania kluczowych rezultatów, takich jak wskaźniki pomiaru wpływu kodeksu na dezinformację w UE 244 .

Społeczeństwo obywatelskie jest także kluczowym partnerem UE w promowaniu silniejszej kultury praworządności. W ramach przygotowywania rocznych sprawozdań na temat praworządności Komisja organizuje spotkania z zainteresowanymi stronami, takimi jak sieci europejskie, krajowe i europejskie organizacje społeczeństwa obywatelskiego oraz stowarzyszenia pracowników 245 . Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw wnoszą również pisemne uwagi do tych sprawozdań. Ma to zasadnicze znaczenie dla uzyskania przemyślanej oceny obszarów, których te sprawozdania dotyczą, a mianowicie systemów wymiaru sprawiedliwości, systemów antykorupcyjnych, pluralizmu i wolności mediów oraz innych instytucjonalnych mechanizmów kontroli i równowagi.

Prowadzony jest również regularny dialog ze społeczeństwem obywatelskim 246 i krajowymi grupami doradczymi 247 na temat kwestii handlu UE, a grupy dialogu obywatelskiego pomagają Komisji w prowadzeniu regularnego dialogu na temat wszystkich kwestii wspólnej polityki rolnej 248 . Komisja prowadzi również zorganizowany dialog obywatelski z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego działającymi w dziedzinie niepełnosprawności, wykluczenia społecznego i ubóstwa 249  oraz z sektorem kultury i sektorem kreatywnym 250 .

Istotną okazją do wymiany poglądów ze społeczeństwem obywatelskim i obrońcami praw człowieka w ramach działań zewnętrznych UE jest coroczne forum UE i organizacji pozarządowych poświęcone prawom człowieka, współorganizowane przez Europejską Służbę Działań Zewnętrznych, Komisję i parasolową organizację społeczeństwa obywatelskiego „Sieć Współpracy na rzeczy Praw Człowieka i Demokracji”. Wydarzenie to gromadzi setki organizacji społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw człowieka oraz przedstawicieli ONZ i instytucji Unii w celu omówienia najpilniejszych kwestii związanych z prawami człowieka 251 .

Główną unijną platformą dialogu strukturalnego między UE a sieciami organizacji społeczeństwa obywatelskiego na temat polityki rozwoju, w tym kwestii środowiska sprzyjającego działalności społeczeństwa obywatelskiego w krajach partnerskich UE, jest Forum Polityki Rozwojowej.

Na poziomie krajów partnerskich UE wsparcie dla społeczeństwa obywatelskiego ujęto w 110 krajowych planach działania organizacji społeczeństwa obywatelskiego, czyli strategiach UE i państw członkowskich dotyczących współpracy ze społeczeństwem obywatelskim, odzwierciedlających podstawowe priorytety UE, w tym większy nacisk na wspieranie środowiska sprzyjającego społeczeństwu obywatelskiemu. Nowa generacja planów działania koncentruje się dodatkowo na włączeniu społeczeństwa obywatelskiego, w tym organizacji kobiecych, młodzieżowych i lokalnych, w dialog merytoryczny na szczeblu krajowym.

6.Podsumowanie

Społeczeństwo obywatelskie stanowi zasadniczy element naszej demokracji i ma kluczowe znaczenie dla wprowadzania w życie podstawowych wartości, na których opiera się UE. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw to nieocenieni partnerzy w zapewnianiu każdemu rzeczywistej możliwości korzystania z praw podstawowych. Nieustannie wykazują się wielką siłą i ogromną odpornością w bardzo trudnych okolicznościach, zwłaszcza podczas niedawnych kryzysów.

Aby zapewnić środowisko sprzyjające działaniom organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw jako kluczowych partnerów w zakresie ochrony naszej demokracji, między innymi przed zagranicznymi autokratami atakującymi nasze kraje, państwa członkowskie i UE muszą podejmować wspólne, trwałe działania 252 .

Z niniejszego sprawozdania wynika, że państwa członkowskie i UE w różnym stopniu wprowadzają środki mające na celu ochronę, wspieranie i wzmacnianie pozycji podmiotów społeczeństwa obywatelskiego. Pokazuje ono również szereg możliwości, jakimi organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw, będący cenionymi partnerami decydentów, dysponują w zakresie wyrażania swoich poglądów na temat prawodawstwa i kształtowania polityki. Jednocześnie w dalszym ciągu mamy do czynienia z licznymi wyzwaniami.

Jak podkreśliły organizacje społeczeństwa obywatelskiego 253 , Parlament Europejski 254 i uczestnicy Konferencji w sprawie przyszłości Europy 255 , konieczne jest zintensyfikowanie prac na rzecz inspirującej przestrzeni sprzyjającej społeczeństwu obywatelskiemu poprzez konkretne i ukierunkowane środki dostosowane do specyfiki organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw. Zarówno wyzwania, przed którymi stoją organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw, jak i niezbędne reakcje na nie mogą się różnić w zależności od sytuacji krajowej i poruszanego tematu. Wspólny cel UE powinien jednak pozostać taki sam: ochrona, wspieranie i wzmacnianie pozycji organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw.

Komisja z zadowoleniem przyjmuje silne zaangażowanie i wkład podmiotów społeczeństwa obywatelskiego, Parlamentu Europejskiego, Rady i państw członkowskich, a także Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Agencji Praw Podstawowych w przygotowanie niniejszego sprawozdania. Stanowi to dobrą podstawę dalszej wspólnej pracy nad tym tematem.

Komisja zachęca inne instytucje UE, państwa członkowskie i zainteresowane strony do wykorzystania niniejszego sprawozdania w celu omówienia jego ustaleń i nawiązania dialogu na temat przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego w UE. W szczególności Komisja zachęca Parlament Europejski i Radę do przeprowadzenia specjalnej dyskusji na temat ustaleń zawartych w sprawozdaniu. Aby wesprzeć tę debatę, Komisja rozpocznie ukierunkowany dialog z zainteresowanymi stronami poprzez serię seminariów tematycznych dotyczących ochrony przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego, skoncentrowanych na tym, w jaki sposób UE może dalej rozwijać swoją rolę w zakresie ochrony, wspierania i wzmacniania pozycji organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw w celu sprostania wyzwaniom i wykorzystania szans zidentyfikowanych w niniejszym sprawozdaniu. Seminaria te mogłyby dotyczyć takich tematów, jak ochrona cyfrowej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego, lepsze ukierunkowanie funduszy unijnych i krajowych na wspieranie organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw oraz sposoby wzmacniania przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego w celu zwiększenia naszej demokratycznej odporności. Wyniki tej debaty zostaną przedstawione i omówione w 2023 r. na europejskim posiedzeniu okrągłego stołu wysokiego szczebla.

(1)

Art. 6 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE).

(2)

Art. 51 ust. 1 Karty.

(3)

Jeżeli państwa członkowskie przyjmują przepisy w dziedzinie, w której UE nie ma kompetencji i w której nie istnieje prawo Unii, nie wdrażają one prawa Unii i Karta nie ma do nich zastosowania. Wiele praw podstawowych zapisanych w Karcie jest jednak również określonych w krajowych konstytucjach i orzecznictwie, a także w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, której wszystkie państwa członkowskie są sygnatariuszami.

(4)

COM(2020) 711 final. Strategia dotycząca Karty ukierunkowana jest na działania w czterech obszarach: 1) zapewnianie skutecznego stosowania Karty przez państwa członkowskie; 2) wzmacnianie pozycji organizacji społeczeństwa obywatelskiego, obrońców praw i osób wykonujących zawody prawnicze; 3) propagowanie korzystania z Karty przy kierowaniu instytucjami Unii oraz 4) zwiększanie świadomości obywateli w zakresie praw przysługujących im na mocy Karty.

(5)

Zob. pierwsze sprawozdanie tematyczne – Ochrona praw podstawowych w erze cyfrowej – roczne sprawozdanie ze stosowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej za 2021 r.; COM(2021) 819 final.

(6)

  https://ec.europa.eu/info/departments/justice-and-consumers/justice-and-consumers-funding-tenders/funding-programmes/citizens-equality-rights-and-values-programme_pl

(7)

  https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/find-funding/eu-funding-programmes/justice-programme_pl

(8)

W ramach zaproszenia do składania wniosków w celu uzyskania dotacji na działania służących wsparciu transnarodowych projektów szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości w zakresie prawa cywilnego, karnego lub praw podstawowych , Komisja udostępniła około 5 mln EUR na wsparcie projektów szkoleń w zakresie prawa cywilnego, prawa karnego i praw podstawowych zapisanych w Karcie, w tym praw z zakresu ochrony danych.

(9)

COM(2022) 518 final.

(10)

  https://e-justice.europa.eu/european-training-platform/home_en

(11)

  https://e-justice.europa.eu/37134/PL/member_states_best_practices_on_the_charter?init=true

(12)

  https://e-justice.europa.eu/459/PL/fundamental_rights_interactive_tool?init=true

(13)

 Jej zakres obejmuje szeroki wachlarz informacji na temat Karty, w tym odnoszące się do niej orzecznictwo sądów krajowych. Agencja udostępniła to narzędzie również w usprawnionej aplikacji Charter-app. Narzędzia agencji są dostępne pod adresem: https://fra.europa.eu/pl/eu-charter/fra-charter-resources  

(14)

  #RightHereRightNow (europa.eu) . Kampanię prowadzono od grudnia 2021 r. do grudnia 2022 r. w mediach społecznościowych i w ramach wydarzeń medialnych. Do jej kluczowych partnerów zaliczały się organizacje społeczeństwa obywatelskiego, krajowe instytucje praw człowieka (NHRI) i organy ds. równości, FRA oraz inne organy i agencje UE.

(15)

  https://e-justice.europa.eu/512/PL/your_rights

(16)

  https://ec.europa.eu/info/aid-development-cooperation-fundamental-rights/your-rights-eu/eu-charter-fundamental-rights_pl

(17)

Do celów niniejszego sprawozdania organizacje społeczeństwa obywatelskiego rozumiane są jako pozarządowe organizacje i instytucje społeczeństwa obywatelskiego działające w dziedzinie praw podstawowych, które są dobrowolnymi i samorządnymi podmiotami lub organizacjami, utworzonymi w celu realizacji zasadniczo niekomercyjnych celów swoich założycieli lub członków. Zob. art. 10 rozporządzenia Rady (WE) nr 168/2007 ustanawiającego Agencję Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz zalecenie CM/Rec(2007)14 Komitetu Ministrów Rady Europy dla państw członkowskich w sprawie statusu prawnego organizacji pozarządowych w Europie . Zob. również deklaracja ONZ o obrońcach praw człowieka , zgodnie z którą zakres pojęcia „obrońcy praw człowieka” nie ogranicza się do organizacji społeczeństwa obywatelskiego ds. praw człowieka, ale może obejmować również osoby fizyczne i inne grupy osób. Zgodnie z prawem Unii „obrońcy praw człowieka” rozumiani są jako „jednostki, grupy i podmioty społeczne, które propagują i chronią powszechnie uznane prawa człowieka i podstawowe wolności”. Wytyczne Unii Europejskiej w sprawie obrońców praw człowieka (2008), s. 2.

(18)

Do celów niniejszego sprawozdania „obrońcy praw” rozumiani są jako podmioty obejmujące, oprócz organizacji społeczeństwa obywatelskiego, także krajowe instytucje praw człowieka, organy ds. równości oraz instytucje rzeczników praw obywatelskich. Pojęcie to nie obejmuje innych niezależnych organów, takich jak organy ochrony danych, ani partii politycznych czy związków zawodowych.

(19)

Jak stwierdzono również w konkluzjach Rady w sprawie wzmocnienia stosowania Karty praw podstawowych w Unii Europejskiej z dnia 5 marca 2021 r., s. 3 i 11.

(20)

 Zob. European Partnership for Democracy, Repression and Resilience: Diagnosing closing space mid-pandemic [Partnerstwo europejskie na rzecz demokracji, Represje i odporność: przyczyny kurczenia się przestrzeni w trakcie pandemii] (2021), s. 9. Zob. również FRA, Europe’s civil society: still under pressure [Społeczeństwo obywatelskie Europy: wciąż pod presją] – aktualizacja z 2022 r. (2022) oraz wytyczne ONZ, Protection and Promotion of Civic Space [Ochrona i promowanie przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego] (2020). Chociaż zdarzają się środki, które bezpośrednio służą utrudnianiu działalności organizacji społeczeństwa obywatelskiego, nie jest tak zawsze i taka sytuacja może być niepożądanym negatywnym skutkiem środków mających prawnie uzasadniony cel, zwłaszcza gdy nie zostały one wdrożone proporcjonalnie.

(21)

 Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny, The response of civil society organisations to face the Covid-19 pandemic and the consequent restrictive measures adopted in Europe [Reakcja organizacji społeczeństwa obywatelskiego na pandemię COVID-19 oraz wynikające z niej środki ograniczające przyjęte w Europie] (2021).

(22)

  https://www.eesc.europa.eu/pl/news-media/news/civil-society-organisations-helm-volunteer-assistance-ukrainian-civilians  

(23)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 12.

(24)

Zob. Europejskie Forum Obywatelskie, Towards vibrant European civic and democratic space [W kierunku dynamicznej europejskiej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego i przestrzeni demokratycznej] (2022), s. 11. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego wdrożyły prawie połowę nowych środków podjętych w państwach członkowskich, aby zapewnić wsparcie i ochronę ofiarom przemocy wobec partnera i ich dzieciom w okresach izolacji, zob. Europejski Instytut ds. Równości Kobiet i Mężczyzn, The Covid-19 pandemic and intimate partner violence against women in the EU [Pandemia COVID-19 i przemoc ze strony partnera wobec kobiet w UE] (2021), s. 18. W Polsce 15,8 % organizacji społeczeństwa obywatelskiego podjęło dodatkowe działania, aby skuteczniej pomagać swoim beneficjentom podczas pandemii, a w Portugalii organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw informowali o szczepieniach społeczności, do których najtrudniej dotrzeć. Dzięki temu zaszczepiono 600 000 cudzoziemców, niezależnie od ich statusu imigracyjnego. Zob. sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 4.

(25)

Zob. Wspólny komunikat „Walka z dezinformacją wokół COVID-19 – dajemy dojść do głosu faktom” , JOIN(2020) 8 final.

(26)

Przegląd poszczególnych rodzajów wsparcia społeczeństwa obywatelskiego udzielonego podczas rosyjskiej wojny przeciwko Ukrainie znajduje się w publikacji: FRA, Europe’s civil society: still under pressure [Społeczeństwo obywatelskie Europy: wciąż pod presją] – aktualizacja z 2022 r. (2022), s. 45–50.

(27)

  https://missingchildreneurope.eu/ukraine/

(28)

Platforma polityki zdrowotnej UE skupia ponad 5 000 aktywnych uczestników z ponad 80 sieci, takich jak grupy pacjentów i organizacje pracowników służby zdrowia, organy państw członkowskich i Komisja. Komisja wspierała sieć w określaniu i zapewnianiu finansowania inicjatyw organizacji społeczeństwa obywatelskiego ukierunkowanych na wspieranie ukraińskich uchodźców i pacjentów w takich obszarach, jak zdrowie psychiczne i potrzeby psychologiczne. Ponadto nagroda UE w dziedzinie zdrowia przyczyniła się do podniesienia poziomu świadomości na temat roli organizacji społeczeństwa obywatelskiego, miast i szkół we wzmacnianiu demokracji uczestniczącej i aktywnego obywatelstwa w dziedzinie zdrowia publicznego.

(29)

Zob. Political Declaration of the Ministerial Ukraine Accountability Conference [deklaracja polityczna konferencji ministerialnej poświęconej rozliczeniu zbrodni popełnionych w Ukrainie], pkt 13 i 14, Eurojust, Guidelines for Civil Society Organisations on Documenting International Crimes and Human Rights Violations for Criminal Accountability Purposes [wytyczne dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego w sprawie dokumentowania zbrodni międzynarodowych i naruszeń praw człowieka do celów zapewnienia odpowiedzialności karnej] (2022). Kilka ukraińskich organizacji społeczeństwa obywatelskiego (należących do koalicji „Piąta rano” ), skoncentrowanych na dokumentowaniu zbrodni wojennych i informowaniu o nich, otrzymuje dotacje od UE lub z projektów finansowanych przez UE.

(30)

  FRA, Europe's civil society: still under pressure [Społeczeństwo obywatelskie Europy: wciąż pod presją] – aktualizacja z 2022 r. (2022).

(31)

Chociaż postanowień Karty nie stosuje się bezpośrednio w stosunkach zewnętrznych UE na podstawie art. 51 ust. 1, są one wiążące we wszystkich działaniach instytucji i organów Unii, w tym departamentów odpowiedzialnych za stosunki zewnętrzne UE. Ponadto niezależnie od różnic w kontekstach prawnych i politycznych działań wewnętrznych i zewnętrznych, departamenty te posiadają wieloletnie doświadczenie w pracy z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego i obrońcami praw, ich ochronie, monitorowaniu i podtrzymywaniu z nimi dialogu.

(32)

Sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r. – sytuacja w zakresie praworządności w Unii Europejskiej; COM(2022) 500 final.

(33)

COM(2020) 790 final.

(34)

  https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/eu-justice-scoreboard_pl

(35)

Zob. FRA, Challenges facing civil society organisations working on human rights in the EU [Wyzwania stojące przed organizacjami społeczeństwa obywatelskiego działającymi na rzecz praw człowieka w UE] (2018); FRA, Protecting civic space in the EU [Ochrona przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego w UE] ( 2021) oraz FRA, Europe's civil society: still under pressure [Społeczeństwo obywatelskie Europy: wciąż pod presją] – aktualizacja z 2022 r. (2022). Zob. również: https://fra.europa.eu/pl/cooperation/civil-society/civil-society-space .

(36)

  Sprawozdanie z wyników Konferencji w sprawie przyszłości Europy , zob. w szczególności: „Włączenie społeczeństwa obywatelskiego (...) w proces uczestnictwa obywateli” (propozycja 36, pkt 5, s. 79); „Zwiększyć wsparcie strukturalne, finansowe i inne dla społeczeństwa obywatelskiego, zwłaszcza młodzieżowego (...). Można to osiągnąć dzięki (...) specjalnej strategii dla społeczeństwa obywatelskiego” (pkt 8); „Zacieśnić współpracę między prawodawcami UE a organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, aby wykorzystać powiązania między decydentami a obywatelami, które tworzą organizacje społeczeństwa obywatelskiego” (pkt 10); „Reforma funkcjonowania Unii Europejskiej przez większe zaangażowanie partnerów społecznych i zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego” (propozycja 39, pkt 6, s. 83); „Partnerzy społeczni i zorganizowane społeczeństwo obywatelskie powinni być lepiej włączani w proces decyzyjny ze względu na ich znaczenie w europejskim życiu demokratycznym” (propozycja 40, pkt 5, s. 84).

(37)

Na ukierunkowane konsultacje odpowiedziało 22 z 27 państw członkowskich.

(38)

  https://fra.europa.eu/pl/wspolpraca/spoleczenstwo-obywatelskie-i-platforma-praw-podstawowych

(39)

Niniejsze sprawozdanie opiera się na ostatnich sprawozdaniach dotyczących przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego i społeczeństwa obywatelskiego, sporządzonych przez Parlament Europejski , Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny , FRA (zob. przypis 35), Organizację Narodów Zjednoczonych oraz Radę Europy .

(40)

FRA oceniła i podsumowała wyniki czterech ukierunkowanych konsultacji. Zob. sprawozdanie podsumowujące konsultacje oraz poszczególne odpowiedzi na konsultacje udzielone przez państwa członkowskie i zainteresowane podmioty .

(41)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 2. NHRI wyznaczają również priorytety swojej pracy w zależności od sytuacji krajowej i najpilniejszych potrzeb, natomiast organy ds. równości koncentrują się na wdrażaniu przepisów dotyczących równości i niedyskryminacji (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z ENNHRI i EQUINET, s. 6).

(42)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 8. W Szwecji organizacja społeczeństwa obywatelskiego zrealizowała finansowany przez państwo projekt polegający na informowaniu pracowników salonów masażu o ryzyku przemocy wobec kobiet związanej z prostytucją i handlem ludźmi. W ramach projektu stworzono oznakowanie dla salonów masażu, przeszkolono osoby zaangażowane oraz opracowano materiały informacyjne na potrzeby analizy ryzyka i środków z zakresu polityki w dużych przedsiębiorstwach (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 2).

(43)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 5–6;

(44)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 4. Na przykład Piątki dla Przyszłości to kierowany do młodzieży i przez nią zorganizowany ogólnoświatowy ruch strajku klimatycznego, zapoczątkowany w Szwecji. W ramach Piątków dla Przyszłości młodzież dzieli się informacjami o kwestiach związanych z klimatem oraz oferuje zasoby i wsparcie osobom, które chcą wpływać na proces kształtowania polityki poprzez podobne demonstracje i strajki, https://fridaysforfuture.org .

(45)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 6.

(46)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 8.

(47)

Na przykład członkostwo w Radzie Praw Człowieka ONZ wiąże się z dialogiem z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, w ramach którego rządy aktywnie współpracują z tymi organizacjami w kwestiach dotyczących praw człowieka i umożliwiają im zaangażowanie się w prace Rady (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 6). Rada Europy zachęca organizacje społeczeństwa obywatelskiego do składania sprawozdań i udziału, zob. np. podręcznik Working with the Council of Europe: a practical guide for civil society [Współpraca z Radą Europy: praktyczny przewodnik dla społeczeństwa obywatelskiego], a także: https://www.coe.int/en/web/anti-human-trafficking/role-of-ngos , https://www.coe.int/en/web/minorities/role-of-ngos , https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/ngo oraz: https://www.coe.int/en/web/european-commission-against-racism-and-intolerance/civil-society .

(48)

Na przykład w ciągu ostatnich kilku lat organizacje społeczeństwa obywatelskiego zwracały uwagę na tragedię zaginionych migrantów, wskazując jednocześnie na konieczność ich identyfikacji i przywrócenia im godności. Rada Europy wezwała do podjęcia natychmiastowych działań w tej sprawie, a planowane ramy interoperacyjności wielkoskalowych systemów informatycznych Unii znacząco przyczynią się do rozwiązania tej kwestii.

(49)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 6.

(50)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 10.

(51)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 8.

(52)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 4. z odniesieniem do wyroku sądu rejonowego w Hadze z 5 lutego 2020 r. (ECLI:NL:RBDHA:2020:865, pkt 5.1). Jedna z organizacji społeczeństwa obywatelskiego wystąpiła również z powództwem, w którym twierdzi, że państwo musi podjąć dalsze działania w celu ograniczenia emisji gazów cieplarnianych, aby chronić prawo do życia oraz prawo do życia prywatnego i rodzinnego (niderlandzki Sąd Najwyższy, 20 grudnia 2019 r., ECLI:NL:HR:2019:2007).

(53)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 7. Litewska krajowa instytucja praw człowieka przeprowadziła dochodzenia związane z udzielaniem pomocy ofiarom przemocy domowej oraz świadczeniem usług pomocy psychologicznej na rzecz osób przebywających w instytucjach opieki społecznej; Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 9.

(54)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 3.

(55)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 7.

(56)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 5.

(57)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 5. W Chorwacji organizacje społeczeństwa obywatelskiego uczestniczą w pracach Rady ds. Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego i Rady Praw Człowieka, a także eksperckich grup roboczych, których zadaniem jest opracowywanie krajowych dokumentów programowych (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 5).

(58)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 5, takie plany działania są wymagane w ramach Partnerstwa na rzecz Otwartego Rządu, którego członkami są: Bułgaria, Chorwacja, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Irlandia, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Malta, Niderlandy, Niemcy, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Szwecja oraz Włochy; https://www.opengovpartnership.org/policy-area/civic-space-and-enabling-environment/ .

(59)

Rozporządzenie (UE) 2017/2394 z dnia 12 grudnia 2017 r. w sprawie współpracy między organami krajowymi odpowiedzialnymi za egzekwowanie przepisów prawa w zakresie ochrony konsumentów i uchylające rozporządzenie (WE) nr 2006/2004.

(60)

Europejska Organizacja Konsumentów wydała szereg ostrzeżeń prowadzących do podjęcia działań przez unijne organy ochrony konsumentów przeciwko WhatsApp i TikTok ( https://www.beuc.eu/publications/consumer-groups-file-complaint-against-whatsapp-unfairly-pressuring-users-accept-its/html , https://www.beuc.eu/tiktok ) . W wyniku jej pierwszego ostrzeżenia o nieuczciwych praktykach linii lotniczych zobowiązano 16 największych linii lotniczych do udzielania bardziej szczegółowych informacji oraz do szybszego zwrotu kosztów pasażerom w przypadku odwołania lotu ( https://www.beuc.eu/publications/beuc-reports-major-airlines-breaching-passenger-rights-and-calls-industry-investigation/html , https://ec.europa.eu/info/live-work-travel-eu/consumer-rights-and-complaints/enforcement-consumer-protection/coordinated-actions/air-travel_pl ).

(61)

Dyrektywa Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy, Dz.U. L 303 z 2.12.2000, s. 16.

(62)

Określanie, które ze stowarzyszeń, organizacji i innych podmiotów prawnych mają prawnie uzasadniony interes (tj. w zapewnieniu przestrzegania przepisów wspomnianej dyrektywy) odbywa się zgodnie z kryteriami ustanowionymi w odpowiednim prawie krajowym. Ponadto podmioty te mogą uczestniczyć w postępowaniach sądowych lub procedurach administracyjnych wyłącznie za zgodą skarżącego.

(63)

Rozporządzenie (UE) 2021/1767 z dnia 6 października 2021 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1367/2006 w sprawie zastosowania postanowień Konwencji z Aarhus o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska do instytucji i organów Wspólnoty.

(64)

Wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne i zastępującej dyrektywę 2008/99/WE, COM(2021) 851 final. Komisja przyjęła również komunikat w sprawie ułatwiania osobom fizycznym i organizacjom pozarządowym dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, COM(2020) 643. W swoim niedawnym wyroku TSUE potwierdził, że konwencja z Aarhus w związku z Kartą nakłada na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia skutecznej ochrony sądowej i umożliwienia stowarzyszeniom zajmującym się ochroną środowiska weryfikowania przed sądami krajowymi, czy przestrzegane są pewne przepisy unijnego prawa ochrony środowiska (8 listopada 2022 r., Deutsche Umwelthilfe eV/Bundesrepublik Deutschland, C-873/19, EU:C:2022:857).

(65)

Wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie należytej staranności przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju oraz zmieniającej dyrektywę (UE) 2019/1937, COM(2022) 71, w którym przewidziano również konsultacje z zainteresowanymi stronami i organizacjami społeczeństwa obywatelskiego.

(66)

W motywie 62 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012 r. ustanawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępującej decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW wzywa się państwa członkowskie do bliskiej współpracy z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego pracującymi z ofiarami przestępstw.

(67)

Art. 8 ust. 4 dyrektywy 2012/29/UE.

(68)

Art. 24 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/541 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie zwalczania terroryzmu i zastępującej decyzję ramową Rady 2002/475/WSiSW oraz zmieniającej decyzję Rady 2005/671/WSiSW.

(69)

SWD(2021) 324 final, s. 10, z odniesieniem do Belgii, Francji, Niemiec, Grecji i Hiszpanii, które łączyły usługi świadczone bezpośrednio przez państwo z usługami świadczonymi przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego.

(70)

Art. 27 ust. 3, art. 40 i 41 wniosku dotyczącego dyrektywy w sprawie zwalczania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, COM(2022) 105 final.

(71)

  https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/pl/IP_11_4

(72)

Na przykład COM(2018) 6550, pkt 2.2.4 załącznika 1 zawiera wymóg, aby państwa członkowskie konsultowały się z krajowymi zainteresowanymi stronami, w szczególności organizacjami reprezentującymi osoby z niepełnosprawnościami, oraz aby należycie uwzględniały opinie zainteresowanych stron na temat konkretnych stron internetowych wymagających monitorowania.

(73)

Art. 9 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1107/2006 oraz art. 13 ust. 1 rozporządzenia (UE) nr 1177/2010.

(74)

Art. 19 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1371/2007, art. 9 ust. 1 rozporządzenia (UE) nr 1177/2010, art. 11 ust. 1 rozporządzenia (UE) nr 181/2011 oraz załącznik III do rozporządzenia (UE) 2021/782. Od czerwca 2023 r. operatorzy kolejowi będą zobowiązani do regularnego konsultowania się z tymi organizacjami reprezentującymi osoby z niepełnosprawnościami oraz osoby o ograniczonej możliwości poruszania się w sprawie norm jakości pomocy udzielanej osobom z niepełnosprawnościami.

(75)

Art. 80 rozporządzenia (UE) 2016/679.

(76)

Art. 55 dyrektywy (UE) 2016/680.

(77)

Wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie jednolitego rynku usług cyfrowych (akt o usługach cyfrowych) i zmieniającego dyrektywę 2000/31/WE, COM(2020) 825 final. W akcie o usługach cyfrowych zachęca się dostawców bardzo dużych platform internetowych do współpracy Przy ocenie ryzyka systemowego i środków łagodzących z: (i) partnerami społeczeństwa obywatelskiego, w tym w drodze ustanowienia kodeksów postępowania wspierających odpowiednie stosowanie przepisów i (ii) organizacjami społeczeństwa obywatelskiego prowadzącymi badania naukowe, ze względu na ich rolęw wykrywaniu, identyfikowaniu i wyjaśnianiu ryzyka systemowego w UE.

(78)

Wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczącej norm funkcjonownia organów ds. równości w dziedzinie równego traktowania i równości szans kobiet i mężczyzn w zakresie zatrudnienia i pracy oraz uchylającej art. 20 dyrektywy 2006/54/WE i art. 11 dyrektywy 2010/41/UE, COM(2022) 688; Wniosek dotyczący dyrektywy Rady dotyczącej norm funkcjonowania organów ds. równości w obszarze równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne, równego traktowania osób w dziedzinie zatrudnienia i pracy bez względu na wyznawaną religię lub światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną, równego traktowania mężczyzn i kobiet w dziedzinie zabezpieczenia społecznego oraz w zakresie dostępu do towarów i usług oraz dostarczania towarów i usług, oraz uchylająca art. 13 dyrektywy 2000/43/WE i art. 12 dyrektywy 2004/113/WE, COM(2022) 689.

(79)

  https://home-affairs.ec.europa.eu/networks/european-union-internet-forum-euif_en

(80)

  https://ec.europa.eu/home-affairs/networks/radicalisation-awareness-network-ran/about-ran_en#who-are-we . W skład sieci wchodzą przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego, pracownicy socjalni, osoby pracujące z młodzieżą, nauczyciele, pracownicy opieki zdrowotnej, przedstawiciele władz lokalnych, policjanci i funkcjonariusze zakładów karnych zaangażowani w zapobieganie i przeciwdziałanie brutalnemu ekstremizmowi oraz w resocjalizację i reintegrację brutalnych ekstremistów.

(81)

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i obrońcy praw opracowują coraz więcej narzędzi na potrzeby ochrony swoich praw wynikających z Karty, zwłaszcza prawa do wolności wypowiedzi, w tym dostępu do informacji, oraz wolności pokojowego zgromadzania się i zrzeszania się, zob. publikacja Fundacji Europejskiego Centrum na rzecz Prawa Organizacji Pozarządowych (ECNL), Europejskiego Centrum Fundacji (EFC) oraz Sieci Darczyńców i Fundacji w Europie (DAFNE) How to Use EU Law to Protect Civic Space  (2020).

(82)

Jak uznała Komisja w strategii dotyczącej Karty, Parlament Europejski (w rezolucji 2021/2103(INI) i rezolucji w sprawie inicjatywy ustawodawczej 2020/2026(INL)) oraz Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z dnia 18 czerwca 2020 r., Komisja przeciwko Węgrom, C-78/18, ECLI:EU:C:2020:476, pkt 113.

(83)

Zob. zalecenie CM/Rec(2018)11 Komitetu Ministrów Rady Europy dla państw członkowskich w sprawie potrzeby wzmocnienia ochrony i wspierania przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego w Europie oraz rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 53/144 Declaration on the Right and Responsibility of Individuals, Groups and Organs of Society to Promote and Protect Universally Recognized Human Rights and Fundamental Freedoms [„Deklaracja o przynależnych jednostkom, grupom i podmiotom społecznym prawie i obowiązku propagowania i ochrony powszechnie uznanych praw człowieka oraz podstawowych wolności”] (art. 2).

(84)

Zob. sprawozdania FRA – przypis 35 . Także wytyczne ONZ, Protection and Promotion of Civic Space [„Ochrona i pro pagowanie przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego”] (2020) , s. 8

(85)

  Konsultacje FRA w sprawie Karty przeprowadzone w 2022 r. : pytanie (G) – „Przeszkody” w części „Bezpieczna przestrzeń i ochrona”. Zob. też badanie FRA na temat przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego – doświadczenia organizacji w latach 2018 i 2019 .

(86)

Przykładowo zainteresowane podmioty poinformowały o tym, że organizacje społeczeństwa obywatelskiego były obiektem negatywnych narracji ze strony urzędników publicznych w Słowenii (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Słowenii, s. 23–24), kampanii oszczerstw i kampanii dezinformacyjnych w Chorwacji (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Chorwacji, s. 26) oraz ataków werbalnych ze strony osób publicznych w Słowacji (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Słowacji, s. 23). Na Węgrzech społeczność LGBTIQ i niektóre organizacje społeczeństwa obywatelskiego zgłaszają, że rząd organizuje wymierzone w nie kampanie oszczerstw (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Węgier, s. 30).

(87)

Na przykład w przypadku Grecji organizacje pozarządowe odniosły się do ustawy z dnia 4 września 2021 r. uznającej się za przestępstwo niektóre działania organizacji społeczeństwa obywatelskiego, w szczególności prowadzących misje poszukiwawcze i ratownicze na morzu (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Grecji, s. 22).

(88)

Strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej to ewidentnie bezpodstawne lub stanowiące nadużycie postępowania sądowe, wszczynane zazwyczaj przez wpływowe osoby, grupy lobbystów, korporacje i organy państwowe przeciwko podmiotom zaangażowanym w ochronę interesu publicznego. Celem takich postępowań jest cenzurowanie, zastraszanie i uciszanie krytyków poprzez obciążenie ich kosztami obrony prawnej. Zob. wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie ochrony osób, które angażują się w debatę publiczną, przed ewidentnie bezpodstawnymi lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi (COM(2022) 177 final) oraz sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r. (s. 21 i 26), w którym odnotowano, że zjawisko to staje się coraz powszechniejsze w UE i stanowi jedno z wyzwań stojących przed organizacjami społeczeństwa obywatelskiego.

(89)

W publikacji FRA Europe’s civil society: still under pressure – 2022 update [„Społeczeństwo obywatelskie Europy: wciąż pod presją – aktualizacja z 2022 r.”] (2022), s. 21, jako obszary wrażliwe wymieniono migrację, ochronę środowiska, prawa kobiet, prawa osób LGBTIQ, działania przeciwko rasizmowi i prawa dzieci. Zob. też sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z ENNHRI i EQUINET, s. 8 oraz sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 15–16. Na przykład w Polsce nadal powstają projekty inicjatyw ustawodawczych wymierzonych w osoby LGBTIQ i organizacje pozarządowe (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Polski, s. 29). We Włoszech grupy społeczeństwa obywatelskiego działające na rzecz praw migrantów są szczególnie narażone na ograniczenie przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Włoch, s. 25).

(90)

Zob. sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., komunikat, s. 24; sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z ENNHRI i EQUINET, s. 10 oraz sprawozdanie ENNHRI, State of the rule of law in the European Union [„Stan praworządności w Unii Europejskiej”] (2022).

(91)

NHRI zgłaszały również, że są wobec nich kierowane nieprzychylne doniesienia lub kampanie medialne, a także pozwy związane z ich pracą oraz, że muszą zgłaszać incydenty na policję. Jedna z krajowych instytucji praw człowieka zgłosiła napaść na swoją siedzibę (sprawozdanie FRA Strong and effective national human rights institutions – challenges, promising practices and opportunities [„Silne i skuteczne krajowe instytucje praw człowieka – wyzwania, obiecujące praktyki i możliwości”] (2019), s. 45). Zob. też publikacja ENNRHI  2020 Guidelines on support for NHRIs under threat [„Wytyczne z 2020 r. dotyczące wsparcia dla krajowych instytucji praw człowieka narażonych na ataki”] (2020).

(92)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z ENNHRI i EQUINET, s. 6. Na przykład na Węgrzech nadal istnieją obawy co do niezależności Komisarza Praw Podstawowych (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., komunikat, s. 24).

(93)

Na przykład na Litwie zgłaszane są obawy, że niewystarczające zasoby i projekt nowych przepisów mogą mieć negatywny wpływ na możliwość realizowania przez Biuro Parlamentarnych Rzeczników Praw Obywatelskich powierzonych mu uprawnień (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., komunikat, s. 24). Zob. też sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., zalecenia dla Chorwacji i Polski.

(94)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z ENNHRI i EQUINET, s. 7. Zob. też publikacja EQUINET Legislating for stronger, more effective equality bodies [„Tworzenie prawa na rzecz silniejszych i skuteczniejszych organów ds. równości”] (2021) .

(95)

Zalecenie Komisji (UE) 2018/951 z dnia 22 czerwca 2018 r. w sprawie norm dotyczących organów ds. równości (motyw 21). Zob. również przypis 78.

(96)

Według CIVICUS Monitor, https://monitor.civicus.org/ , przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego jest uznawana za: (i) nieograniczoną w Austrii, na Cyprze, w Danii, Estonii, Finlandii, Niemczech, Irlandii, na Litwie, w Luksemburgu, Niderlandach, Portugalii i Szwecji; (ii) podlegającą pewnym ograniczeniom w Belgii, Bułgarii, Chorwacji, Czechach, Francji, Grecji, we Włoszech, na Łotwie, na Malcie, w Rumunii, Słowacji, Słowenii i Hiszpanii oraz (iii) podlegającą poważnym ograniczeniom na Węgrzech i w Polsce.

(97)

Sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., komunikat, s. 25.

(98)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 12. Sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., komunikat, s. 25.

(99)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 12. sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Niemiec, s. 25.

(100)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 18–19.

(101)

Sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Bułgarii, s. 25.

(102)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 12.

(103)

  https://oikeusministerio.fi/en/-/an-autonomous-and-dynamic-civil-society-for-all  

(104)

Na przykład obawy organizacji społeczeństwa obywatelskiego w Austrii wzbudził wpływ przepisów dotyczących zwalczania terroryzmu na przestrzeń działania organizacji społeczeństwa obywatelskiego, zwłaszcza organizacji muzułmańskich (zob. sprawozdania na temat praworządności z 2022 i 2021 r., rozdział dotyczący Austrii, odpowiednio s. 23 i 18). We Francji kilka zainteresowanych stron zgłosiło obawy dotyczące projektu ustawy o „wzmocnieniu poszanowania zasad republikańskich” w odniesieniu do jej potencjalnego wpływu na przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego (ustawa nr 2021-1109 z 24 sierpnia 2021 r.; sprawozdania na temat praworządności z 2022 i 2021 r., rozdział dotyczący Francji, odpowiednio s. 23 i 17). W Grecji niektóre organizacje społeczeństwa obywatelskiego wyraziły obawy dotyczące procesu rejestracji organizacji pozarządowych działających w obszarze polityki azylowej, migracyjnej i włączenia społecznego (ustawa 4662/2020, zmieniona następnie ustawą 4686/2020; zob. sprawozdania na temat praworządności z 2020, 2021 i 2022 r., rozdział dotyczący Grecji, odpowiednio s. 22, 12 i 12). Najwyższy Sąd Administracyjny Grecji rozpatruje obecnie trzy odwołania, w których zakwestionowano niektóre aspekty legalności ustawy o rejestracji organizacji pozarządowych. (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Grecji, s. 21).

(105)

Na przykład w Polsce obawy zainteresowanych stron wzbudził projekt ustawy w sprawie zapewnienia „przejrzystości działania organizacji pozarządowych” (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Polski, s. 29).

(106)

W Szwecji przedstawiono wniosek dotyczący zmiany konstytucji w celu rozszerzenia możliwości ograniczenia z mocy prawa wolności zrzeszania się przez stowarzyszenia podejmujące lub wspierające działalność terrorystyczną, a organizacje społeczeństwa obywatelskiego wyraziły obaw®, że zmiana ta może umożliwić nadmierną ingerencję w wolność zrzeszania się (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Szwecji, s. 19). Zob. publikacja Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy Combating the abuse of non-profit organisations (recommendation 8)  [„Zwalczanie nadużyć w organizacjach nienastawionych na zysk (zalecenie nr 8)”] (2015).

(107)

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego zgłosiły, że na Cyprze ustawodawstwo wprowadzone w celu zapewnienia zgodności z przepisami dotyczącymi zwalczania finansowania terroryzmu i prania pieniędzy doprowadziło do wyrejestrowania kilku organizacji społeczeństwa obywatelskiego (sprawozdania na temat praworządności z 2022 i 2021 r., rozdział dotyczący Cypru, odpowiednio s. 16 i 12).

(108)

Obawy wzbudziły na przykład kontrole organizacji społeczeństwa obywatelskiego na Węgrzech (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Węgier, s. 29).

(109)

Zob. rozdział 4: Wspieranie organizacji społeczeństwa obywatelskiego i obrońców praw.

(110)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 13.

(111)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z ENNHRI i EQUINET, s. 9, sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 19. Zob. też sprawozdanie ENNHRI State of the rule of law in the EU 2022 [„Stan praworządności w Uni i Europejskiej w 2 0 22   r. ”] (2022).

(112)

Słowackie Krajowe Centrum Praw Człowieka zebrało informacje o 11 przypadkach uznanych przez respondentów za groźby, nękanie lub zastraszanie. Sytuacje te dotyczyły najczęściej nękania i pomówień wymierzonych w konkretne osoby lub w członków ich rodzin. Ponadto często miały miejsce groźby i wykorzystywanie procedur administracyjnych jako formy nękania (np. skargi, zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa) (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z ENNHRI i EQUINET, s. 9).

(113)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 13, omówienie przypadku Yhdessä vihaa vastaan – projektu finansowanego z programu „Prawa, równość i obywatelstwo”.

(114)

  https://monitor.civicus.org/

(115)

  https://civicspacewatch.eu/

(116)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 14, przy czym należy zauważyć, że od kilku lat zapewniona jest ochrona zagrożonych dziennikarzy lub innych osób.

(117)

Wkład wniesiony przez ENNHRI, s. 10, przy czym należy zauważyć, że w Niemczech ustanowiono program ochrony obrońców praw człowieka, którym grożono z powodu prowadzonej przez nich działalności. Obejmuje on pomoc na miejscu i dofinansowanie tymczasowej relokacji.

(118)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 14.

(119)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 13.

(120)

Temu zagadnieniu poświęcona była Akademia NHRI 2021 współorganizowana przez ENNHRI i Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka OBWE. Protecting human rights defenders and co-creating inclusive civil society space in Europe: The role of NHRIs – 2021 NHRI Academy Follow-up Training | OSCE [„Ochrona obrońców praw człowieka i wsp ółtworzenie przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego sprzyjającej włączeniu społecznemu w Eur opie: rola krajowych instytucji praw człowieka – szkolenie następcze w ram ach Akademii NHRI w 2 0 21   r. | OBWE”].

(121)

Sprawozdanie ENNHRI, State of the rule of law in the European Union [„Stan praworządności w Uni i Europejskiej”] (2022), s. 39.

(122)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z ENNHRI i EQUINET, s. 8.

(123)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 19.

(124)

  Sprawozdanie na temat praworządności z 2 0 21   r. , komunikat, s. 23.

(125)

Zob. sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r. – zalecenia Komisji dla państw członkowskich dotyczące przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego i wyzwań stojących przed organizacjami społeczeństwa obywatelskiego i obrońcami praw (takich jak mechanizmy konsultacji i rola krajowych instytucji praw człowieka) w Chorwacji, na Cyprze, w Czechach, Danii, Estonii, Grecji, na Węgrzech, w Irlandii, we Włoszech, na Łotwie, Litwie, w Luksemburgu, na Malcie, w Polsce, Rumunii i Szwecji.

(126)

Zob. zalecenie Komisji (UE) 2022/758 z dnia 27 kwietnia 2022 r. w sprawie ochrony dziennikarzy i obrońców praw człowieka, którzy angażują się w debatę publiczną, przed ewidentnie bezpodstawnymi lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi („strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej”); wniosek dotyczący dyrektywy w sprawie ochrony osób, które angażują się w debatę publiczną, przed ewidentnie bezpodstawnymi lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi („strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej”), COM(2022) 177 final oraz publikacja ENNHRI, The EU has a key role in safeguarding human rights defenders from strategic litigation against public participation [„UE odgrywa kluczową rolę w ochronie obrońców praw człowieka przed strategicznymi powództwami zmierzającymi do stłumienia debaty publicznej”] (2022).

(127)

COM(2021) 851 final, art. 13.

(128)

COM(2022) 177 final. Jako strony konwencji z Aarhus UE i państwa członkowskie muszą zapewnić, aby osoby korzystające ze swoich praw zgodnie z postanowieniami tej konwencji były chronione przed wszelkimi formami penalizacji, prześladowania lub nękania.

(129)

C(2022) 6536 final. Zob. publikacja ENNHRI NHRIs evidence the need to adopt common EU standards on media transparency, pluralism and freedom [„Krajowe instytucje praw człowieka wskazują na potrzebę przyjęcia wspólnych standardów UE w zakresie przejrzystości, pluralizmu i wolności mediów”] (2022) i sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z ENNHRI i EQUINET, s. 8.

(130)

C(2021) 6650 final.

(131)

Inicjatywa ustawodawcza Parlamentu Europejskiego – rezolucja zawierająca zalecenia dla Komisji w sprawie statusu europejskich stowarzyszeń transgranicznych i organizacji niekomercyjnych , 2020/2026(INL).

(132)

  Jednolity rynek – wniosek dotyczący inicjatywy ustawodawczej w sprawie transgranicznej działalności stowarzyszeń (europa.eu)  

(133)

Strategia dotycząca Karty, s. 6–7.

(134)

Wyrok TSUE z dnia 18 czerwca 2020 r., Komisja przeciwko Węgrom, C-78/18, ECLI:EU:C:2020:476.

(135)

Wyrok TSUE z dnia 16 listopada 2021 r., Komisja przeciwko Węgrom, C-821/19, ECLI:EU:C:2021:930.

(136)

  https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_action_plan_on_human_rights_and_democracy_2020-2024.pdf

(137)

  https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_guidelines_hrd_en.pdf

(138)

C(2018) 6798 final, załącznik 1.

(139)

  ProtectDefenders.eu .

(140)

C(2018) 6798 final, załącznik 2.

(141)

  https://csometer.info/

(142)

W projekcie tym przewidziano zestaw norm i wskaźników służących do oceny ram prawnych wpływających na organizacje społeczeństwa obywatelskiego i ich sytuację w 10 obszarach, w tym w obszarach wolności zrzeszania się, gromadzenia się i wypowiedzi, prawa do prywatności i dostępu do finansowania.

(143)

  Zalecenie CM/Rec(2021)1  Komitetu Ministrów dla państw członkowskich w sprawie rozwoju i wzmocnienia pozycji skutecznych, pluralistycznych i niezależnych krajowych instytucji praw człowieka; zalecenie CM/Rec(2019) 6 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich w sprawie utworzenia instytucji rzecznika praw obywatelskich; zalecenie CM/Rec(2018)11  Komitetu Ministrów dla państw członkowskich w sprawie potrzeby wzmocnienia ochrony i wsparcia przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego w Europie.

(144)

  Zalecenie CM/Rec(2007)14 Komitetu Ministrów Rady Europy dla państw członkowskich w sprawie statusu prawnego organizacji pozarządowych w Europie.

(145)

  https://www.coe.int/en/web/ingo/expert-council

(146)

  https://fom.coe.int/en/pays

(147)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z organizacjami międzynarodowymi, s. 2–4. Na przykład Biuro ds. Praw Człowieka ONZ pomaga chronić podmioty społeczeństwa obywatelskiego poprzez monitorowanie globalnego i krajowego środowiska sprzyjającego przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego oraz przewodzenie wysiłkom ONZ w obszarze monitorowania aktów zastraszania i represji wobec osób współpracujących z ONZ, zapobiegania i przeciwdziałania tym aktom. Biuro udziela również wsparcia oraz wskazówek i pomocy w odniesieniu do: (i) przyjmowania i wdrażania przepisów, polityk i praktyk, które służą identyfikacji zagrożeń i ochronie społeczeństwa obywatelskiego przed atakami w internecie i poza nim oraz (ii) tworzenia zintegrowanych sieci ochrony na poziomie międzynarodowym, regionalnym i krajowym.

(148)

Zob. publikacja Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka OBWE The situation of human rights defenders in selected OSCE participating states. The final report of the first assessment cycle (2017-2019) [„Sytuacja obrońców praw człowieka w wybranych państwach członkowskich OBWE. Raport końcowy z pierwszego cyklu oceny (2017–2019)”] (2021), w którym odnotowano, że w całym regionie OBWE prowadzone są regularne monitorowanie i sprawozdawczość w zakresie sytuacji obrońców praw. Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka OBWE świadczy również porady eksperckie, podnosi świadomość państw w zakresie obowiązku ochrony obrońców praw oraz ułatwia dialog między państwami a społeczeństwem obywatelskim na temat działań prowadzonych przez obrońców praw. Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka OBWE dodatkowo wspiera krajowe instytucje praw człowieka i innych obrońców praw poprzez budowanie zdolności do bezpiecznego prowadzenia monitoringu i sprawozdawczości.

(149)

  https://www.osce.org/odihr/human-rights-defenders

(150)

Zob. publikacja Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka OBWE Guidelines on freedom of association [„Wytyczne dotyczące wolności zrzeszania się”] (2015), zasada 7.

(151)

Trzy państwa członkowskie poinformowały o udzielaniu pomocy w formie niefinansowej (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 18). Wsparcie może również przyjmować inne formy, takie jak budowanie zdolności, zaangażowanie i dialog, ochrona i zabieranie głosu na rzecz organizacji społeczeństwa obywatelskiego. W niniejszym sprawozdaniu działania te omówiono w rozdziałach 2 i 5.

(152)

Na przykład Francja w latach 2021–2022 zwiększyła finansowanie przekazywane obrońcom praw, Rzecznikowi Praw Obywatelskich i Krajowej Komisji Konsultacyjnej ds. Praw Człowieka (CNCDH) (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 19). W Niemczech finansowanie organizacji społeczeństwa obywatelskiego w ramach federalnego programu „Demokratie leben” [„Żywa demokracja”] znacznie wzrosło od 2015 roku (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 19).

(153)

W Austrii, w porozumieniu z zainteresowanymi organizacjami, utworzono fundusz wsparcia finansowego organizacji nienastawionych na zysk, aby poradziły sobie ze skutkami pandemii COVID-19 (sprawozdanie na temat praworządności z 2021 r., rozdział dotyczący Austrii, s. 18).

(154)

EOG i fundusze norweskie również skoncentrowały się na długoterminowej stabilności i zdolności społeczeństwa obywatelskiego, wspierając je za pośrednictwem Funduszu Aktywnych Obywateli .

(155)

Zob. sprawozdanie na temat praworządności z 2021 r., komunikat, s. 24; zob. też sprawozdanie FRA Protecting civic space in the EU [„Ochrona przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego w UE”] (2021), s. 39, publikacja FRA Europe’s Civil Society: Still under pressure [„Społeczeństwo obywatelskie Europy: wciąż pod presją”] (2022), s. 32 oraz publikacja EQUINET Legislating for stronger, more effective equality bodies [„Legislacja na rzecz silniejszych i sku teczniejszych organów ds. równości”] (2021), s. 4.

(156)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 22. Zob. publikacja Europejskiego Forum Obywatelskiego Towards vibrant European civic and democratic space [„W kierunku dynamicznej europejskiej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego i przestrzeni demokratycznej”] (2022), s. 37, w której omówiono wyzwania, przed którymi stoją niektóre organizacje społeczeństwa obywatelskiego, w zakresie dostępu do europejskich funduszy strukturalnych.

(157)

  Konsultacje FRA w sprawie Karty przeprowadzone w 2022 r. : pytanie (L) – „Przeszkody” w części „Finansowanie”.

(158)

W ramach Krajowej Fundacji na rzecz Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Estonii, s. 15).

(159)

W ramach Funduszu dla Organizacji Pozarządowych – programu realizowanego z budżetu państwa (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Łotwy, s. 18).

(160)

W ramach krajowego Funduszu dla Organizacji Pozarządowych (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Litwy, s. 20).

(161)

Na przykład maltański Fundusz Społeczeństwa Obywatelskiego (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 20).

(162)

Sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Finlandii, s. 19.

(163)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 20.

(164)

Na przykład w Chorwacji i Danii możliwe jest pokrycie podstawowych kosztów organizacji społeczeństwa obywatelskiego z uzyskanego finansowania publicznego. W Słowenii i Szwecji dozwolone jest pokrycie wydatków administracyjnych z budżetu projektu (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 17–18).

(165)

Zob. też sprawozdanie FRA Protecting civic space in the EU [„Ochrona przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego w UE”] (2021), s. 8.

(166)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 21. W Słowenii i Słowacji funkcjonują systemy, w ramach których osoby fizyczne i przedsiębiorstwa mogą przeznaczyć część zapłaconego podatku dochodowego na cele pożytku publicznego, w tym na organizacje społeczeństwa obywatelskiego (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 17–18).

(167)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 21.

(168)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 22. Zob. też sprawozdanie FRA Europe’s civil society: still under pressure [„Społeczeństwo obywatelskie Europy: wciąż pod presją”] (2022), s. 32.

(169)

Zob. sprawozdanie FRA Challenges facing civil society organisations working on human rights in the EU [„Wyzwania stojące przed organizacjami społeczeństwa obywatelskiego zajmującymi się prawami człowieka w UE”] (2018), s. 32.

(170)

Ustawa 38/2003 z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie ogólnych zasad przyznawania subwencji.

(171)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 20.

(172)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 20–21.

(173)

Na Węgrzech pojawiły się wątpliwości dotyczące roli państwa w finansowaniu społeczeństwa obywatelskiego. Zdaniem zainteresowanych stron rząd scentralizował dystrybucję środków za pośrednictwem Krajowego Funduszu Współpracy i faworyzuje tzw. organizacje pozarządowe tworzone przez agendy rządowe. W 2021 r. Węgry przestały się kwalifikować do dotacji z EOG i funduszy norweskich, ponieważ nie wyraziły zgody na to, by za zarządzanie finansowaniem organizacji społeczeństwa obywatelskiego odpowiadał niezależny operator dotacji. Obie te kwestie omówiono w sprawozdaniu na temat praworządności z 2022 r., w rozdziale dotyczącym Węgier, s. 30–31. W Polsce nie rozwiązano problemów poruszonych przez organizacje społeczeństwo obywatelskiego dotyczących funkcjonowania Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, odpowiedzialnego za dystrybucję funduszy rządowych i przyznanego Polsce finansowania unijnego dla organizacji pozarządowych (sprawozdania na temat praworządności z 2021 i 2022 r., rozdział dotyczący Polski, odpowiednio s. 27 i 29).

(174)

W Irlandii organizacje społeczeństwa obywatelskiego wyraziły obawy dotyczące wpływu ordynacji wyborczej zakazującej przekazywania darowizn powyżej określonego progu na „cele polityczne” lub darowizn od zagranicznych darczyńców (sprawozdania na temat praworządności z 2020, 2021 i 2022 r., rozdział dotyczący Irlandii, odpowiednio s. 15, 18 i 20).

(175)

W Niemczech wyzwaniem jest nadal niepewność prawa dotycząca działalności politycznej organizacji społeczeństwa obywatelskiego posiadających status podmiotów zwolnionych z podatku, mimo że zapowiedziano reformę przepisów (sprawozdania na temat praworządności z 2020, 2021 i 2022 r., rozdział dotyczący Niemiec, odpowiednio s. 24, 17 i 12).

(176)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z parasolowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego UE, s. 14 i 20. Wyrok TSUE z dnia 18 czerwca 2020 r., Komisja przeciwko Węgrom, C-78/18, ECLI:EU:C:2020:476.

(177)

Jak podała Komisja w publikacji Feasibility study for financial support for litigating cases relating to violations of democracy, rule of law and fundamental rights [„Studium wykonalności w zakresie wsparcia finansowego w sporach sądowych w sprawach o naruszenie zasad demokracji, praworządności i praw podstawowych”] (2020), s. 3, 85 % respondentów wskazało, że brak odpowiedniego finansowania stanowi „poważną” przeszkodę w prowadzeniu postępowań sądowych oraz udzielaniu porad prawnych i wsparcia w zakresie praw podstawowych.

(178)

W Słowacji w wyniku przeprowadzonej reformy przepisów ograniczono dotacje dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego promujących małżeństwo i wartości rodzinne, wykluczając tym samym organizacje społeczeństwa obywatelskiego działające na rzecz równouprawnienia płci i praw osób LGBTIQ (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z ENNHRI i EQUINET, s. 8; sprawozdania na temat praworządności z 2022 i 2021 r., rozdział dotyczący Słowacji, odpowiednio s. 23 i 20). W Czechach zainteresowane podmioty zgłosiły przeszkody w dostępie do finansowania publicznego, w szczególności w przypadku organizacji społeczeństwa obywatelskiego zajmujących się kwestiami ochrony środowiska, praworządności, LGBTIQ i polityki azylowej oraz rzecznictwem (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Czech, s. 20).

(179)

  https://ec.europa.eu/info/departments/justice-and-consumers/justice-and-consumers-funding-tenders/funding-programmes/citizens-equality-rights-and-values-programme_en . Program jest kontynuacją poprzedniego programu „Prawa, równość i obywatelstwo”, https://ec.europa.eu/justice/grants1/programmes-2014-2020/rec/index_en.htm

(180)

  Konsultacje FRA w sprawie Karty przeprowadzone w 2022 r. : pytanie (N) – „Programy finansowania Komisji Europejskiej w obszarze praw i wartości” (program „Obywatele, równość, prawa i wartości”).

(181)

W ostatnim zaproszeniu do składania wniosków przyznano 2 mln EUR na siedem projektów dotyczących m.in. poszerzania wiedzy prawników praktyków na temat stosowania Karty, wspierania egzekwowania orzecznictwa TSUE w zakresie równouprawnienia osób LGBTIQ oraz strategicznych sporów sądowych na rzecz praworządności. Projekty są realizowane w 14 państwach członkowskich z udziałem 30 organizacji społeczeństwa obywatelskiego, zob. https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/opportunities/topic-details/cerv-2022-char-liti

(182)

W odpowiedzi na pierwsze zaproszenie do składania wniosków w systemie redystrybucji dotacji w 2022 r. organizacje pośredniczące złożyły 40 wniosków o łącznej wartości 120 mln EUR. Wybrano 16 wniosków na kwotę 51 mln EUR. Wnioski objęte finansowaniem dotyczą 16 państw członkowskich i obejmują 49 organizacji pośredniczących. W każdym projekcie pośrednicy planują przydzielić średnio 25 000 EUR każdej ze średnio stu organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Projekty będą realizowane przez najbliższe trzy lata. Do 2027 r. planowane są dwa dodatkowe zaproszenia do składania wniosków w ramach systemu redystrybucji dotacji z programu „Obywatele, równość, prawa i wartości”.

(183)

W wyniku zaproszenia do składania wniosków ogłoszonego w kwietniu 2021 roku 73 organizacje europejskie otrzymały wsparcie finansowe na pokrycie kosztów operacyjnych przez cztery lata (łączny budżet 25,3 mln EUR). Finansowanie unijne może być redystrybuowane przez tych partnerów ramowych wśród ich członków na poziomie krajowym i lokalnym, przy czym dostępne jest 5,8 mln EUR, zob. call-fiche_cerv-2021-og-fpa_en.pdf (europa.eu) .

(184)

W pierwszych dwóch latach funkcjonowania programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” przyznano łącznie około 260 mln EUR na realizację około 600 projektów.

(185)

Projekty te obejmowały szkolenia, seminaria i wydarzenia edukacyjne, badania i analizy, programy podnoszenia świadomości i kampanie medialne skierowane do społeczeństwa.

(186)

  https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/1_en_annexe_acte_autonome_part1_v8.pdf

(187)

Partnerzy tacy jak Women against Violence Europe, fundacja sieci europejskich romskich organizacji oddolnych (ERGO), Międzynarodowe Stowarzyszenie Lesbijek, Gejów, Osób Biseksualnych, Transseksualnych i Interseksualnych oraz Europejska Sieć Międzynarodowej Federacji Planowania Rodziny. Od lutego do kwietnia 2022 r. Polska Fundacja im. Roberta Schumana, partner ramowy, prowadziła kampanię w mediach społecznościowych na temat działań UE w kontekście wojny. Zorganizowała również serię spotkań dotyczących sytuacji i potrzeb wolontariuszy na miejscu, w tym wsparcia psychologicznego i szkoleń dla mentorów-ochotników.

(188)

Zaproszenie do składania wniosków o dotacje na działania wspierające projekty międzynarodowe dotyczące szkoleń kadr wymiaru sprawiedliwości w zakresie prawa cywilnego, prawa karnego lub praw podstawowych (JUST-2021-JTRA), https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/programmes/just2027 . Na przykład w ramach projektu „Pionierskie szkolenie dotyczące obrony przed strategicznymi powództwami zmierzającymi do stłumienia debaty publicznej – na rzecz wolności wypowiedzi”, prowadzonego przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego, szkoli się prawników reprezentujących dziennikarzy i obrońców praw w 11 państwach członkowskich.

(189)

  https://research-and-innovation.ec.europa.eu/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe_en . Na przykład w projekcie MIICT konsorcjum organizacji społeczeństwa obywatelskiego stawia sobie za cel zmierzenie się z wyzwaniem integracji migrantów poprzez opracowanie – we współpracy z migrantami, uchodźcami, służbami sektora publicznego, organizacjami pozarządowymi i innymi grupami interesu – udoskonalonych usług teleinformatycznych. Projekt Re-InVEST koncentruje się na odbudowie Europy solidarności i zaufania, włączającej i opartej na wartościach, poprzez inwestycje społeczne. W ramach projektu badawczego DigiGen analizuje się wpływ transformacji cyfrowej na dzieci.

(190)

  https://erasmus-plus.ec.europa.eu/ . W ramach Erasmus+ współfinansuje się na przykład Europejskie Forum Młodzieży, platformę reprezentującą ponad 100 organizacji młodzieżowych, która działa na rzecz „umożliwienia młodym ludziom aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym, by mogli poprawić swe życie, reprezentując potrzeby i interesy młodzieży i jej organizacji oraz występując w ich obronie”. Ponadto co roku publikuje się zaproszenia do składania wniosków o finansowanie kierowane do organizacji parasolowych działających w dziedzinie kształcenia i szkoleń. Przykładem jest Platforma na rzecz uczenia się przez całe życie, która skupia 42 europejskie organizacje społeczeństwa obywatelskiego działające w dziedzinie kształcenia, szkolenia i pracy z młodzieżą, reprezentujące ponad 50 000 instytucji edukacyjnych i stowarzyszeń ze wszystkich sektorów edukacji formalnej, pozaformalnej i nieformalnej.

(191)

  https://ec.europa.eu/home-affairs/networks/radicalisation-awareness-network-ran/civil-society-empowerment-programme_en

(192)

Zob. odpowiednie wieloletnie plany realizacji na stronach https://ec.europa.eu/international-partnerships/system/files/mip-2021-c2021-9158-civil-society-organisations-annex_en.pdf i https://ec.europa.eu/international-partnerships/system/files/mip-2021-c2021-9620-human-rights-democracy-annex_en.pdf  

(193)

Zob. strategia dotycząca Karty, s. 10, gdzie zauważono, że „Komisja zapewni wsparcie na rzecz środowiska sprzyjającego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego, w szczególności w ramach nowego komponentu »Wartości Unii« programu »Obywatele, Równość, Prawa i Wartości«” i że „Komisja wzywa państwa członkowskie do promowania bezpiecznego środowiska sprzyjającego organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw na terenie kraju, w tym na szczeblu lokalnym”.

(194)

Sprawozdanie FRA Protecting civic space in the EU [„Ochrona przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego w UE”] (2021), s. 6 i 14.

(195)

  Konsultacje FRA w sprawie Karty przeprowadzone w 2022 r. : pytanie (K) – „Przeszkody” w części „Uczestnictwo i współpraca z organami władzy”.

(196)

Sprawozdanie FRA Protecting civic space in the EU [„Ochrona przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego w UE”] (2021), s. 9.

(197)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 25.

(198)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 25.

(199)

  https://www.zukunftsraumland.at/seiten/185  

(200)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 24.

(201)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 14.

(202)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 15.

(203)

Sprawozdanie FRA Protecting civic space in the EU [„Ochrona przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego w UE”] (2021), s. 23.

(204)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 24. Według sprawozdania na temat praworządności z 2022 r. zainteresowane podmioty informują, że włączanie organizacji społeczeństwa obywatelskiego w publiczny proces podejmowania decyzji w Czechach nie ma jeszcze charakteru systemowego. Od lipca 2021 r. strategia współpracy administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi obejmuje działania wspierające partnerstwo i współpracę administracji publicznej z trzecim sektorem. W styczniu 2022 r. zorganizowano konsultacje publiczne w sprawie projektu metodyki umożliwiającej przedstawicielom społeczeństwa obywatelskiego uczestniczenie w pracach organów doradczych i roboczych oraz pomoc w opracowywaniu materiałów legislacyjnych i nielegislacyjnych przez organy administracji centralnej. Po zatwierdzeniu przez Rządową Radę ds. Organizacji Pozarządowych, metodyka ta zostanie poświadczona przed końcem 2024 roku; sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Czech, s. 19–20.

(205)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 24.

(206)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 24.

(207)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 5.

(208)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 3.

(209)

W sprawozdaniu na temat praworządności z 2022 r. potwierdzono, że pomimo pewnych wyzwań organizacje społeczeństwa obywatelskiego w Portugalii nadal są zaangażowane w inicjatywy rządowe, w szczególności w zakresie partycypacji obywatelskiej i równouprawnienia płci; sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Portugalii, s. 1, 17–18 i 23–24.

(210)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z ENNHRI i EQUINET, s. 4.

(211)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z ENNHRI i EQUINET, s. 6–13.

(212)

Zgodnie ze sprawozdaniem na temat praworządności z 2022 r. we Włoszech nadal nie utworzono krajowej instytucji praw człowieka z powodu opóźnień w procesie legislacyjnym. Sprawozdanie zawiera zalecenie, aby Włochy przyspieszyły działania zmierzające do powołania krajowej instytucji praw człowieka z uwzględnieniem zasad paryskich ONZ oraz aby promowały demokratyczny udział organizacji społeczeństwa obywatelskiego poprzez utworzenie stałego komitetu doradczego (sprawozdanie na temat praworządności z 2022 r., rozdział dotyczący Włoch, s. 1 i 23). Podobne zalecenia wydano dla Czech, Malty i Rumunii.

(213)

Wyrok TSUE w sprawie C-78/18, Komisja przeciwko Węgrom, cit., pkt 112, odwołujący się do wyroków ETPC z dnia 17 lutego 2004 r. w sprawie Gorzelik i inni przeciwko Polsce, skarga nr 44158/98, §§ 88, 90 i 92, oraz z dnia 8 października 2009 r. w sprawie Tebieti Mühafize Cemiyyeti i Israfilov przeciwko Azerbejdżanowi, skarga nr 37083/03, §§ 52–53.

(214)

 Instrument nr 11 w  Zestawie narzędzi lepszego stanowienia prawa (2021).

(215)

  https://ec.europa.eu/info/law/law-making-process/planning-and-proposing-law/better-regulation-why-and-how/better-regulation-guidelines-and-toolbox_pl

(216)

  https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say_pl

(217)

Zestaw narzędzi lepszego stanowienia prawa, s. 113–132 i 446.

(218)

  https://ec.europa.eu/info/about-european-commission/contact/problems-and-complaints/complaints-about-breaches-eu-law/how-make-complaint-eu-level_pl

(219)

  https://www.ombudsman.europa.eu/pl/home  

(220)

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego znalazły się w grupie ekspertów wysokiego szczebla ds. AI, która opracowała wytyczne w zakresie etyki dotyczące godnej zaufania sztucznej inteligencji oraz narzędzie do samooceny przeznaczone dla twórców systemów AI i podmiotów je wdrażających.

(221)

  https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/commission-white-paper-artificial-intelligence-feb2020_pl.pdf

(222)

COM(2021) 206 final. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego prowadzą również aktywny dialog z Komisją i unijnym współprawodawcą w trakcie procesu legislacyjnego. Są one postrzegane jako kluczowi partnerzy w przyszłej grupie ekspertów skupiającej wiele zainteresowanych stron, która będzie wspierać wdrażanie przepisów po ich przyjęciu.

(223)

Odpowiedzi w ramach otwartych konsultacji publicznych udzieliło 1 620 organizacji pozarządowych, 5 organizacji konsumenckich i 4 organizacje ekologiczne, https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/12548-Sustainable-corporate-governance/F_pl . Zorganizowano posiedzenie okrągłego stołu z udziałem organizacji społeczeństwa obywatelskiego oraz kilka spotkań z udziałem Komisji, obrońców praw i organizacji zajmujących się ochroną środowiska.

(224)

Wyniki dostępne na stronie: https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/13192-EU-action-against-abusive-litigation-SLAPP-targeting-journalists-and-rights-defenders/F_pl  

(225)

COM(2022) 197 final. W ramach otwartych konsultacji publicznych otrzymano 382 ważne odpowiedzi, w tym 84 od organizacji pozarządowych i 4 od organizacji konsumenckich. Zebrano opinie na temat szerokiego zakresu zagadnień, w tym dostępu do danych dotyczących zdrowia, interoperacyjności tych danych, infrastruktury cyfrowej, wymogów wobec dostawców cyfrowych rozwiązań zdrowotnych, wtórnego wykorzystywania danych i wymogów dotyczących jakości danych, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/pl/ip_21_2083  

(226)

Zalecenie Komisji (UE) 2021/1534 z dnia 16 września 2021 r. w sprawie zapewnienia ochrony i bezpieczeństwa dziennikarzom i innym pracownikom sektora mediów oraz wzmocnienia ich pozycji w Unii Europejskiej przygotowane w porozumieniu z organizacjami i stowarzyszeniami reprezentującymi lub wspierającymi dziennikarzy.

(227)

Zorganizowano liczne działania konsultacyjne z udziałem organizacji społeczeństwa obywatelskiego, w tym trzy warsztaty, konferencję zamykającą i dialog na temat polityki młodzieżowej. Łącznie w konsultacjach publicznych w sprawie tej inicjatywy udział wzięło 38 organizacji społeczeństwa obywatelskiego (21 % respondentów). Ponadto wszystkie organy ds. równości i EQUINET wypełniły ukierunkowane ankiety i przeprowadzono z nimi rozmowy.

(228)

Komisja publikuje swoje zalecenia dotyczące wytycznych negocjacyjnych, aby społeczeństwo obywatelskie mogło zgłaszać do nich uwagi. W celu zapewnienia bardziej dogłębnej analizy potencjalnego wpływu gospodarczego, społecznego i środowiskowego oraz wpływu na prawa człowieka, wywieranych przez każde z trwających negocjacji handlowych, przeprowadzana jest ocena wpływu na zrównoważony rozwój o wysoce partycypacyjnym charakterze. Po zakończeniu negocjacji Komisja publikuje ostateczny tekst umowy oraz sprawozdania i programy obrad komitetów oraz dialogów ustalone w ramach umów handlowych. Po wejściu w życie umowy Komisja publikuje ocenę ex post skutków umowy, która w dużej mierze opiera się na informacjach przekazanych przez zainteresowane strony, w tym przez społeczeństwo obywatelskie.

(229)

 COM(2020) 698 final.

(230)

COM(2020) 620 final.

(231)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1060 z dnia 24 czerwca 2021 r. ustanawiające wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego Plus, Funduszu Spójności, Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji i Europejskiego Funduszu Morskiego, Rybackiego i Akwakultury, a także przepisy finansowe na potrzeby tych funduszy oraz na potrzeby Funduszu Azylu, Migracji i Integracji, Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Instrumentu Wsparcia Finansowego na rzecz Zarządzania Granicami i Polityki Wizowej (Dz.U. L 231 z 30.6.2021, s. 159). W celu wsparcia państw członkowskich Komisja opracowuje cyfrowy podręcznik szkoleniowy, aby zapewnić przestrzeganie Karty przy wdrażaniu wspomnianych funduszy.

(232)

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR), Fundusz Spójności, Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, Europejski Fundusz Społeczny Plus (ESF+), Europejski Fundusz Morski i Rybołówstwa, Fundusz Azylu i Migracji, Fundusz Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Instrument na rzecz Zarządzania Granicami i Wiz.

(233)

Art. 15 i załącznik III do rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów. W art. 8 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów zobowiązano państwa członkowskie do zaangażowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego w przygotowanie umów partnerstwa, a także w cały proces przygotowywania, wdrażania i ewaluacji programów, w tym poprzez udział w komitetach monitorujących. W art. 9 ust. 1 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów zobowiązano państwa członkowskie i Komisję do poszanowania praw podstawowych oraz przestrzegania Karty w procesie wdrażania funduszy objętych zakresem stosowania rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów. Zob. https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/find-funding/funding-management-mode/common-provisions-regulation_pl

(234)

Takich, jak podmioty odpowiedzialne za promowanie włączenia społecznego, praw podstawowych, praw osób z niepełnosprawnościami, równouprawnienia płci i niedyskryminacji, oraz partnerzy działający na rzecz środowiska. Zob. również rozdział 2.

(235)

Art. 8 rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów.

(236)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 26.

(237)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 26. Podobnie w Słowacji organizacje społeczeństwa obywatelskiego uczestniczą jako członkowie komitetów monitorujących i grup roboczych w monitorowaniu programów objętych zakresem stosowania rozporządzenia w sprawie wspólnych przepisów. Ministerstwo Pracy ustanawia system monitorowania horyzontalnego warunku podstawowego dotyczącego skutecznego stosowania i wdrażania Karty (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 26). W Hiszpanii organizacje społeczeństwa obywatelskiego są reprezentowane w komitetach monitorujących każdego programu operacyjnego dofinansowanego z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego Plus, Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (EFRG) lub Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW). Są one zaangażowane m.in. w zatwierdzanie kryteriów kwalifikacji, sprawozdań z wdrażania i publicznych podsumowań (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi s. 26). W Finlandii w skład komitetu monitorującego powołanego w celu nadzorowania programu polityki regionalnej i strukturalnej UE na lata 2021–2027, kierowanego przez Ministerstwo Gospodarki i Zatrudnienia, wchodzi dwóch przedstawicieli organizacji odpowiedzialnych za promowanie włączenia społecznego, praw podstawowych, praw osób z niepełnosprawnościami, równouprawnienia płci i niedyskryminacji (sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 26).

(238)

Sprawozdanie podsumowujące ukierunkowane konsultacje FRA z państwami członkowskimi, s. 26.

(239)

https://ec.europa.eu/social/main.jsp?langId=en&catId=89&newsId=10124&furtherNews=yes  

(240)

  https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/migration-and-asylum/legal-migration-and-integration/european-migration-forum-emf_en

(241)

Platforma składa się z 34 członków, a 23 z nich to przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego, https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/criminal-justice/protecting-victims-rights/victims-rights-platform_en

(242)

  https://romacivilmonitoring.eu/  

(243)

Europejskie Forum Społeczeństwa Obywatelskiego ds. Narkotyków jest grupą ekspertów Komisji wspierającą formułowanie i wdrażanie polityki antynarkotykowej. Powstało w 2007 r. i obecnie składa się z 43 członków reprezentujących wiele obszarów polityki antynarkotykowej, w tym redukcję szkód, leczenie, profilaktykę, reintegrację społeczną itp.

(244)

  https://digital-strategy.ec.europa.eu/pl/policies/code-practice-disinformation

(245)

 Społeczeństwo obywatelskie aktywnie przedstawiało informacje zwrotne i zalecenia dotyczące sprawozdania na temat praworządności: joint-statement-on-rule-of-law-reports-22-09-21-epd.pdf . Komisja rozważa sposoby reagowania na tego rodzaju informacje zwrotne i zwiększania zaangażowania – na przykład w 2022 r. na wniosek organizacji społeczeństwa obywatelskiego zawarła w swoim sprawozdaniu zalecenia dla poszczególnych krajów.

(246)

Obecnie w bazie danych dialogu społeczeństwa obywatelskiego zarejestrowanych jest około 360 organizacji, w tym tradycyjne organizacje pozarządowe, organizacje pracodawców, organizacje związkowe, organizacje zajmujące się ochroną środowiska, organizacje konsumenckie, stowarzyszenia przedsiębiorców, grupy wyznaniowe, a także przedstawiciele Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego. Grupa kontaktowa składająca się z 13 członków wspiera dialog ze społeczeństwem obywatelskim.

(247)

  https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/transparency-eu-trade-negotiations/domestic-advisory-groups_en  

(248)

  https://agriculture.ec.europa.eu/common-agricultural-policy/cap-overview/committees-and-expert-groups/civil-dialogue-groups_pl . W szczególności w kontekście działań UE na rzecz ochrony oznaczeń geograficznych częste kontakty z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego stanowią wsparcie dla państw członkowskich i Komisji ponieważ umożliwiają przekazywanie informacji zwrotnych na temat funkcjonowania tego mechanizmu i identyfikowanie obszarów, w których potrzebne są dalsze działania.

(249)

Głównym wydarzeniem dialogu obywatelskiego jest coroczna konwencja na rzecz wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu – jednodniowe wydarzenie gromadzące około 450 zainteresowanych stron w celu omówienia tego, szczególnie istotnego dla rozwoju programu społecznego UE, tematu. Dialog obywatelski obejmuje również europejskie spotkanie osób doświadczających ubóstwa.

(250)

https://voicesofculture.eu/  

(251)

Podczas 23. edycji forum w 2021 r. omówiono odbudowę po pandemii opartą na prawach człowieka i sformułowano konkretne zalecenia dla decydentów ( https://www.eeas.europa.eu/eeas/eu-ngo-human-rights-forum_en ), a poprzednie fora dotyczyły takich tematów, jak obrońcy praw człowieka zajmujący się kwestiami środowiska i problem kurczącej się przestrzeni.

(252)

W 2023 r. Komisja przedstawi pakiet na rzecz obrony demokracji w celu pogłębienia działań w ramach europejskiego planu działania na rzecz demokracji; COM(2022) 548 final, s. 11.

(253)

Zob. publikacja Europejskiego Forum Obywatelskiego i Civic Space Watch, Towards vibrant European civic and democratic space [„W kierunku dynamicznej europejskiej przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego i przestrzeni demokratycznej”] (2022) oraz list Społeczeństwa Obywatelskiego Europy ws. European Commission work programme 2023: the need to include the development of a European Civil Society Strategy [„Program prac Komisji Europejskiej na 2023 rok: potrzeba uwzględnienia opracowania europejskiej strategii społeczeństwa obywatelskiego”] (2022), a także opracowanie Recharging Advocacy for Rights in Europe, Advocacy brief on an European strategy for civil society: recognition, inclusion, protection [„Europejska strategia na rzecz społeczeństwa obywatelskiego: uznawanie, włączenie społeczne i ochrona”] (2022).

(254)

Zob. przypis 83 dotyczący sprawozdań Parlamentu Europejskiego.

(255)

Zob. przypis 36 dotyczący wniosków z Konferencji.