KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 5.12.2018

JOIN(2018) 36 final

WSPÓLNY KOMUNIKAT DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Plan działania na rzecz zwalczania dezinformacji

1.    WPROWADZENIE

Wolność wypowiedzi jest podstawową wartością Unii Europejskiej zapisaną w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej oraz w konstytucjach państw członkowskich. Nasze otwarte społeczeństwa demokratyczne są uzależnione od możliwości dostępu obywateli do zróżnicowanych, możliwych do zweryfikowania informacji, umożliwiających im sformułowanie opinii na temat różnych kwestii politycznych. W ten sposób obywatele mogą świadomie uczestniczyć w debatach publicznych i wyrażać swoją wolę w ramach wolnych i uczciwych procesów politycznych. Takim procesom demokratycznym coraz częściej zagraża celowe, zakrojone na szeroką skalę i systematyczne rozpowszechnianie dezinformacji.

Dezinformację należy rozumieć jako możliwe do zweryfikowania nieprawdziwe lub wprowadzające w błąd informacje, tworzone, przedstawiane i rozpowszechniane w celu uzyskania korzyści gospodarczych lub zamierzonego wprowadzenia w błąd opinii publicznej, które mogą wyrządzić szkodę publiczną 1 . Szkoda publiczna obejmuje zagrożenia dla procesów demokratycznych oraz dla dóbr publicznych takich jak zdrowie czy bezpieczeństwo obywateli Unii oraz środowisko. Dezinformacja nie obejmuje niezamierzonych błędów, satyry i parodii ani wyraźnie oznaczonych stronniczych wiadomości i komentarzy. Działania przewidziane w niniejszym planie działania skupiają się wyłącznie na treściach dezinformacyjnych, które są zgodne z prawem Unii lub prawem krajowym. Nie naruszają one przepisów prawa Unii lub państw członkowskich, które mogą mieć zastosowanie, w tym przepisów dotyczących nielegalnych treści 2 .

W komunikacie w sprawie zwalczania dezinformacji w internecie (komunikat z kwietnia) podkreślono kluczową rolę społeczeństwa obywatelskiego i sektora prywatnego (zwłaszcza platform mediów społecznościowych) w rozwiązywaniu problemu dezinformacji. W ramach działań następczych platformy internetowe i branża reklamowa uzgodniły we wrześniu 2018 r. kodeks postępowania w celu zwiększenia przejrzystości w internecie i ochrony obywateli, zwłaszcza w perspektywie wyborów do Parlamentu Europejskiego w 2019 r., ale również mając na uwadze perspektywę długoterminową. Obecnie istotne jest, aby podmioty te realizowały cele wyznaczone w kwietniu przez Komisję i w pełni przestrzegały zasad kodeksu postępowania 9 . Ponadto trwają prace nad utworzeniem niezależnej sieci podmiotów weryfikujących fakty w celu zwiększenia możliwości wykrywania i ujawniania dezinformacji. Nie ustają również wysiłki na szczeblu unijnym i krajowym na rzecz wspierania umiejętności korzystania z mediów.

Rada Europejska po raz pierwszy odnotowała zagrożenie związane z kampaniami dezinformacyjnymi w internecie w 2015 r., kiedy to zwróciła się do Wysokiego Przedstawiciela o zajęcie się kwestią kampanii dezinformacyjnych prowadzonych przez Rosję. Powołano grupę zadaniową ds. komunikacji strategicznej dotyczącej Wschodu w celu zajęcia się tą kwestią i pogłębienia wiedzy na jej temat. Ponadto, na podstawie wspólnego komunikatu w sprawie przeciwdziałania zagrożeniom hybrydowym 11 , w ramach Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych powołano Komórkę UE ds. Syntezy Informacji o Zagrożeniach Hybrydowych, która zajmuje się wyłącznie analizą takich zagrożeń. Doprowadziło to również do utworzenia Europejskiego Centrum ds. Zwalczania Zagrożeń Hybrydowych, które dzieli się najlepszymi praktykami i wspiera działania Unii oraz Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego w tej dziedzinie.

Mając na uwadze wybory do Parlamentu Europejskiego w 2019 r. oraz fakt, że do 2020 r. obywatele w państwach członkowskich zagłosują łącznie ponad 50 razy w poszczególnych wyborach prezydenckich, krajowych lub lokalnych czy regionalnych, należy pilnie zintensyfikować wysiłki na rzecz zapewnienia wolnych i uczciwych procesów demokratycznych. Zagrożenia dla demokracji w dowolnym państwie członkowskim mogą być szkodliwe dla całej Unii. Ponadto dezinformacja często jest ukierunkowana na instytucje europejskie i ich przedstawicieli, a jej celem jest podważenie samego projektu europejskiego. W dniu 12 września 2018 r. Komisja przyjęła środki 12 mające na celu zapewnienie wolnych i uczciwych wyborów europejskich i zaleciła – w razie potrzeby – stosowanie sankcji, w tym w odniesieniu do nielegalnego wykorzystywania danych osobowych, aby wpłynąć na wynik wyborów 13 . Państwa członkowskie muszą pilnie podjąć kroki niezbędne do zachowania integralności swoich systemów wyborczych i infrastruktury wyborczej oraz przetestować je przed wyborami do Parlamentu Europejskiego.

Kampanie dezinformacyjne, w szczególności prowadzone przez państwa trzecie, są często częścią wojny hybrydowej 14 , która obejmuje ataki cybernetyczne i hakowanie sieci 15 . Istnieją dowody, że zagraniczne podmioty państwowe coraz częściej stosują strategie dezinformacji, aby wpływać na debaty społeczne, tworzyć podziały i ingerować w demokratyczny proces podejmowania decyzji. Strategie te są ukierunkowane nie tylko na państwa członkowskie, ale również na kraje partnerskie wschodniego i południowego sąsiedztwa, na Bliskim Wschodzie i w Afryce.

W kontekście różnych wyborów i referendów w UE odnotowano przypadki dezinformacji generowanej lub rozpowszechnianej przez źródła rosyjskie 16 . Udokumentowano kampanie dezinformacyjne dotyczące wojny w Syrii 17 , zestrzelenia samolotu MH-17 na wschodzie Ukrainy 18 oraz użycia broni chemicznej w zamachu w Salisbury 19 .

2.     DEZINFORMACJA: ZROZUMIENIE ZAGROŻEŃ I WZMOCNIENIE REAKCJI EUROPEJSKIEJ

Dezinformacja stanowi zmieniające się zagrożenie, które wymaga nieustannych działań dotyczących odpowiednich podmiotów, nośników, narzędzi, metod, priorytetowych celów i skutków. Niektóre jej postaci, a zwłaszcza dezinformacja prowadzona przez państwo, są analizowane przez Komórkę UE ds. Syntezy Informacji o Zagrożeniach Hybrydowych we współpracy z grupami zadaniowymi ds. komunikacji strategicznej Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych oraz przy wsparciu służb państw członkowskich.

Podmioty rozpowszechniające dezinformację mogą działać wewnątrz państw członkowskich lub poza nimi i mogą to być zarówno podmioty państwowe (lub sponsorowane przez rząd), jak i niepaństwowe. Według sprawozdań 20 ponad 30 krajów na różne sposoby wykorzystuje dezinformację i prowadzi działania mające wywierać wpływ, w tym na własnym terytorium. Stosowanie dezinformacji przez podmioty w państwach członkowskich jest coraz większym problemem w całej Unii. Na terytorium UE odnotowano również przypadki dezinformacji prowadzonej przez podmioty niepaństwowe, na przykład w odniesieniu do szczepień 21 . Jeśli chodzi o podmioty zewnętrzne, istnieją silne dowody prowadzenia takich działań przez Federację Rosyjską. Jednak inne państwa trzecie również stosują strategie dezinformacji, korzystając z metod stosowanych przez Federację Rosyjską.

Według Komórki UE ds. Syntezy Informacji o Zagrożeniach Hybrydowych dezinformacja ze strony Federacji Rosyjskiej 22 stanowi największe zagrożenie dla UE. Ma ona charakter systematyczny, dysponuje odpowiednimi zasobami i jest prowadzona na inną skalę niż dezinformacja prowadzona przez inne państwa. Jeśli chodzi o koordynację, stopień ukierunkowania i konsekwencje strategiczne, dezinformacja rosyjska stanowi część szerszego zagrożenia hybrydowego, w ramach którego wykorzystuje się wiele narzędzi, środków nacisku, a także podmiotów niepaństwowych.

Ciągłe kampanie dezinformacyjne skierowane przeciwko Unii, jej instytucjom i polityce prawdopodobnie nasilą się w okresie poprzedzającym wybory do Parlamentu Europejskiego w 2019 r. Wymaga to pilnych i natychmiastowych działań w celu ochrony Unii, jej instytucji i obywateli przed dezinformacją.

Media społecznościowe stały się ważnym kanałem rozprzestrzeniania dezinformacji, przy czym niekiedy – tak jak w przypadku Cambridge Analytica – treści dezinformacyjne są dostarczane konkretnym użytkownikom, którzy zostali zidentyfikowani w wyniku nieautoryzowanego dostępu do danych osobowych i ich wykorzystania, zaś ostatecznym celem tych działań jest wpłynięcie na wyniki wyborów. Z najnowszych dowodów wynika, że usługi przesyłania wiadomości prywatnych są w coraz większym stopniu wykorzystywane do rozpowszechniania dezinformacji 23 . Techniki dezinformacyjne obejmują manipulacje wideo (tzw. deep fakes) i fałszowanie dokumentów urzędowych, korzystanie z zautomatyzowanego oprogramowania internetowego (botów) w celu rozpowszechniania i wzmocnienia stwarzających podziały treści i debat w mediach społecznościowych, ataki trolli na profile w mediach społecznościowych i kradzież informacji. Jednocześnie w wielu regionach bardziej tradycyjne metody rozpowszechniania informacji, takie jak telewizja, prasa, strony internetowe i łańcuszki e-mail, nadal odgrywają ważną rolę. Stosowane narzędzia i techniki szybko ewoluują – reakcja na nie musi ewoluować równie szybko. 

Oprócz podejmowania działań w państwach członkowskich i na całym swoim terytorium, Unia ma istotny interes we współpracy z partnerami w trzech regionach priorytetowych – wschodnim i południowym sąsiedztwie Unii oraz na Bałkanach Zachodnich. Ujawnianie dezinformacji w państwach sąsiadujących z Unią ma charakter uzupełniający w stosunku do rozwiązania problemu w Unii.

Europejska Służba Działań Zewnętrznych utworzyła specjalne grupy zadaniowe ds. komunikacji strategicznej, w skład których wchodzą eksperci posiadający odpowiednie zdolności językowe i wiedzę, aby sprostać problemowi i opracować strategie reagowania. Eksperci ściśle współpracują ze służbami Komisji w celu zapewnienia skoordynowanego i spójnego podejścia w regionach.

Od momentu jej ustanowienia grupa zadaniowa ds. komunikacji strategicznej dotyczącej Wschodu skutecznie przekazywała informacje o strategiach politycznych Unii w jej wschodnim sąsiedztwie, głównie za pomocą podejścia opartego na kampaniach. Ponadto grupa zadaniowa ds. komunikacji strategicznej dotyczącej Wschodu skatalogowała, poddała analizie i zwróciła uwagę na ponad 4 500 przykładów dezinformacji ze strony Federacji Rosyjskiej, odkryła liczne narracje dezinformacyjne, szerzyła wiedzę na temat narzędzi, technik i intencji kampanii dezinformacyjnych oraz ujawniała je. W centrum uwagi grupy znajdują się kraje Partnerstwa Wschodniego oraz rosyjskie media krajowe i międzynarodowe, a jej działania polegają na ujawnianiu – na podstawie zebranych dowodów – tendencji, narracji, metod i kanałów oraz na zwiększaniu wiedzy na ich temat.

Należy zatem utrzymać mandat grupy zadaniowej ds. komunikacji strategicznej dotyczącej Wschodu, a mandaty pozostałych dwóch grup zadaniowych ds. komunikacji strategicznej (dotyczących Bałkanów Zachodnich i Południa) należy poddać przeglądowi w świetle rosnącej skali i znaczenia działań dezinformacyjnych w tych regionach oraz potrzeby zwiększania świadomości na temat niekorzystnego wpływu dezinformacji.

3.    DZIAŁANIA NA RZECZ SKOORDYNOWANEJ REAKCJI UNII NA DEZINFORMACJĘ

Przeciwdziałanie dezinformacji wymaga determinacji politycznej i zgodnych działań oraz mobilizacji wszystkich organów rządowych (w tym organów zajmujących się zwalczaniem zagrożeń hybrydowych, cyberbezpieczeństwem, wywiadem, komunikacją strategiczną, ochroną danych, wyborami, egzekwowaniem prawa i mediami). Powinno to odbywać się w ścisłej współpracy z partnerami o podobnych poglądach na całym świecie. Takie działanie wymaga ścisłej współpracy między instytucjami Unii, państwami członkowskimi, społeczeństwem obywatelskim i sektorem prywatnym, a zwłaszcza platformami internetowymi.

Skoordynowana reakcja na dezinformację przedstawiona w niniejszym planie działania opiera się na czterech filarach:

(I)zwiększenie zdolności instytucji Unii do wykrywania, analizowania i ujawniania dezinformacji;

(II)wzmocnienie skoordynowanej i wspólnej reakcji na dezinformację;

(III)mobilizowanie sektora prywatnego do zwalczania dezinformacji;

(IV)podnoszenie świadomości i zwiększanie odporności społecznej.

FILAR 1:    ZWIĘKSZENIE ZDOLNOŚCI INSTYTUCJI UNII DO WYKRYWANIA, ANALIZOWANIA I UJAWNIANIA DEZINFORMACJI

Aby skutecznie przeciwdziałać zagrożeniu dezinformacją, konieczne jest wzmocnienie grup zadaniowych ds. komunikacji strategicznej Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych, delegatur Unii i Komórki UE ds. Syntezy Informacji o Zagrożeniach Hybrydowych poprzez zapewnienie im dodatkowego wyspecjalizowanego personelu, takiego jak eksperci w dziedzinie eksploracji danych i analizy danych. Dzięki temu możliwe będzie przetwarzanie odpowiednich danych. Ważne jest również zlecenie dodatkowych usług w zakresie monitorowania mediów w celu uwzględnienia szerszego zakresu źródeł i języków oraz prowadzenie dodatkowych badań na temat zasięgu i wpływu dezinformacji. Ponadto konieczne są inwestycje w narzędzia analityczne, takie jak specjalistyczne oprogramowanie do eksploracji, organizowania i agregowania dużych ilości danych cyfrowych.

Wzmocnienie zespołów ds. komunikacji strategicznej Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych odbędzie się w dwóch etapach.

Oczekuje się, że w perspektywie krótkoterminowej budżet na komunikację strategiczną wzrośnie ponad dwukrotnie 26 w 2019 r., czemu towarzyszyć będzie wzmocnienie zespołu o co najmniej 11 stanowisk przed wyborami do Parlamentu Europejskiego. W perspektywie średnioterminowej 27 złożone zostaną wnioski o rozszerzenie zespołów ds. komunikacji strategicznej i Komórki UE ds. Syntezy Informacji o Zagrożeniach Hybrydowych o dodatkowe stanowiska urzędników w siedzibie głównej, a także o nowe stanowiska w delegaturach w krajach sąsiadujących, tak aby w ciągu najbliższych dwóch lat osiągnąć łączny wzrost liczby pracowników o 50–55 osób.

Powstanie dalsza synergia między służbami Komisji a Europejską Służbą Działań Zewnętrznych, na przykład w zakresie udostępniania narzędzi lub opracowywania kampanii komunikacyjnych.

Podstawę prac nad dezinformacją stanowią analizy zagrożeń i oceny danych wywiadowczych. Należy w pełni wykorzystać wiedzę specjalistyczną Centrum Analiz Wywiadowczych w celu analizy ewoluującego charakteru kampanii dezinformacyjnych.

Grupy zadaniowe ds. komunikacji strategicznej będą ściśle współpracować z odpowiednimi delegaturami Unii i z Komisją, aby zwalczać dezinformację. W szczególności będą współpracować z wewnętrzną siecią Komisji ds. zwalczania dezinformacji, która została utworzona w następstwie komunikatu z kwietnia 28 .

Państwa członkowskie powinny uzupełniać i wspierać działania instytucji unijnych poprzez zwiększanie zdolności krajowych oraz wsparcie niezbędnego zwiększenia środków dla instytucji Unii.

FILAR 2:    WZMOCNIENIE SKOORDYNOWANEJ I WSPÓLNEJ REAKCJI NA DEZINFORMACJĘ

Pierwsze godziny po wprowadzeniu dezinformacji są kluczowe dla jej wykrycia i analizy oraz reakcji na nią. W związku z tym zostanie ustanowiony system wczesnego ostrzegania w celu powiadamiania o kampaniach dezinformacyjnych w czasie rzeczywistym za pośrednictwem specjalnej infrastruktury technicznej. Ułatwi to wymianę danych i ocenę, umożliwi wspólną orientację sytuacyjną, skoordynowane przydzielanie zadań i reagowanie oraz zapewni efektywne gospodarowanie czasem i zasobami.

Mając na względzie utworzenie systemu wczesnego ostrzegania, każde państwo członkowskie powinno wyznaczyć punkt kontaktowy zgodnie ze swoją strukturą instytucjonalną, najlepiej w ramach departamentów ds. komunikacji strategicznej. Taki punkt kontaktowy dzieliłby się ostrzeżeniami i zapewniał koordynację ze wszystkimi innymi właściwymi organami krajowymi, a także z Komisją i Europejską Służbą Działań Zewnętrznych. Pozostaje to bez uszczerbku dla istniejących kompetencji organów krajowych wynikających z prawa Unii lub prawa krajowego lub z innych części niniejszego planu działania. Jeżeli dezinformacja dotyczy wyborów lub funkcjonowania instytucji demokratycznych w państwach członkowskich, krajowe punkty kontaktowe powinny ściśle współpracować z krajowymi sieciami wyborczymi 29 . W tym przypadku wyniki pracy systemu wczesnego ostrzegania należy udostępnić w ramach europejskiej sieci współpracy wyborczej 30 , w szczególności w celu wymiany informacji na temat zagrożeń dla wyborów i wsparcia ewentualnego stosowania sankcji. Platformy internetowe powinny współpracować z punktami kontaktowymi, na których opiera się system wczesnego ostrzegania, w szczególności w okresach wyborów, aby dostarczać odpowiednie i terminowe informacje.

System wczesnego ostrzegania powinien być ściśle powiązany z istniejącymi zdolnościami 24/7, takimi jak Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego 31 i Centrum Sytuacyjne Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych 32 . Jako kanały wymiany informacji można również wykorzystać Komórkę UE ds. Syntezy Informacji o Zagrożeniach Hybrydowych przy Centrum Analiz Wywiadowczych, jak również odpowiednie grupy robocze Rady. Komisja i Wysoki Przedstawiciel zapewnią regularną wymianę informacji i najlepszych praktyk z kluczowymi partnerami, w tym w ramach grupy G7 i Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego.

Szybkie reagowanie za pomocą opartej na faktach i skutecznej komunikacji ma zasadnicze znaczenie dla przeciwdziałania dezinformacji i zniechęcania do niej, w tym w przypadku dezinformacji dotyczącej kwestii unijnych i polityki Unii. Jest to ważne dla wspierania otwartej i demokratycznej debaty wolnej od manipulacji, w tym w kontekście zbliżających się eurowyborów. Instytucje Unii 33 i państwa członkowskie muszą zwiększyć swoją zdolność do skutecznego reagowania i komunikacji. Komisja zwiększyła już finansowanie na rzecz lepszych działań w zakresie komunikacji, realizowanych za pośrednictwem regionalnych programów komunikacji, w tym w sąsiedztwie Unii oraz w jej delegaturach. Wszystkie instytucje Unii aktywnie angażują się w przekazywanie informacji na temat europejskich działań i polityki unijnej. W szczególności przedstawicielstwa Komisji i biura kontaktowe Parlamentu Europejskiego w państwach członkowskich odgrywają zasadniczą rolę w przekazywaniu dostosowanych do lokalnych potrzeb komunikatów, w tym za pomocą konkretnych narzędzi w celu zwalczania mitów i rozpowszechniania faktów 34 .

Należy dalej zacieśniać współpracę między państwami członkowskimi a instytucjami Unii, w szczególności pod względem wymiany informacji, wspólnego uczenia się, podnoszenia świadomości, aktywnego przekazywania wiadomości i badań. Konieczna jest lepsza wymiana informacji wywiadowczych między państwami członkowskimi a instytucjami Unii, aby poprawić orientację sytuacyjną i zdolności reagowania. Aktywna i obiektywna komunikacja na temat wartości i polityk Unii jest szczególnie skuteczna, gdy jest prowadzona bezpośrednio przez państwa członkowskie. Dlatego Komisja i Wysoki Przedstawiciel wzywają państwa członkowskie do wzmożenia wysiłków w zakresie komunikacji oraz do obrony Unii i jej instytucji przed kampaniami dezinformacyjnymi.

FILAR 3:    MOBILIZOWANIE SEKTORA PRYWATNEGO DO ZWALCZANIA DEZINFORMACJI

Platformy internetowe, reklamodawcy i przemysł reklamowy mają do odegrania zasadniczą rolę w rozwiązaniu problemu dezinformacji, ponieważ skala tego zjawiska jest bezpośrednio związana ze zdolnością platform do wzmacniania, ukierunkowania i rozpowszechniania komunikatów dezinformacyjnych podmiotów działających w złych intencjach. Biorąc pod uwagę wcześniejszy brak wystarczającej reakcji na ten problem, w kwietniu 2018 r. Komisja wezwała platformy internetowe i branżę reklamową do zwiększenia wysiłków. W tym kontekście w dniu 26 września 2018 r. opublikowano kodeks postępowania w zakresie zwalczania dezinformacji 35 . Największe platformy internetowe, które podpisały kodeks postępowania, zobowiązały się do przeprowadzenia konkretnych działań przed wyborami do Parlamentu Europejskiego w 2019 r.

Komisja wzywa wszystkich sygnatariuszy kodeksu postępowania do szybkiego i skutecznego wdrożenia działań i procedur określonych w kodeksie w całej UE oraz do skoncentrowania się na pilnych i istotnych działaniach w celu zapewnienia integralności wyborów do Parlamentu Europejskiego w 2019 r. Duże platformy internetowe powinny w szczególności natychmiast: (i) zapewnić kontrolę umieszczania reklam i przejrzystość reklam politycznych, w oparciu o skuteczne kontrole tożsamości sponsorów przy zachowaniu należytej staranności, (ii) zlikwidować fałszywe konta aktywne w ich serwisach oraz (iii) zidentyfikować zautomatyzowane boty i odpowiednio je oznaczać. Platformy internetowe powinny również współpracować z krajowymi organami regulacyjnymi ds. mediów audiowizualnych oraz z niezależnymi podmiotami weryfikującymi fakty i naukowcami w celu wykrywania i oznaczania kampanii dezinformacyjnych, w szczególności w okresach wyborów, a także w celu zwiększenia widoczności i lepszego rozpowszechnienia zweryfikowanych treści.

Komisja, z pomocą europejskiej grupy regulatorów audiowizualnych usług medialnych (ERGA) 36 , będzie monitorować realizację zobowiązań przez sygnatariuszy kodeksu postępowania oraz regularnie informować, czy i w jakim zakresie poszczególne platformy wypełniają zobowiązania. Aby umożliwić skuteczne i kompleksowe monitorowanie, platformy powinny do końca bieżącego roku dostarczyć Komisji aktualne i kompletne informacje na temat działań, jakie podjęły w celu wypełnienia tych zobowiązań. Komisja opublikuje te informacje w styczniu 2019 r. Począwszy od stycznia 2019 r. platformy powinny również regularnie dostarczać pełnych informacji, w tym w odpowiedzi na konkretne zapytania Komisji, na temat sposobu, w jaki realizują one zobowiązania, aby umożliwić ukierunkowane monitorowanie zgodności z kodeksem przed wyborami do Parlamentu Europejskiego. Informacje te również będą publikowane.

Ponadto kodeks postępowania przewiduje, że sygnatariusze przedstawią pełne sprawozdanie po upływie dwunastu miesięcy. Sprawozdania powinny zawierać pełne dane i informacje umożliwiające Komisji przeprowadzenie dokładnej oceny. Na tej podstawie Komisja, wspomagana przez niezależnych ekspertów i z pomocą ERGA, dokona oceny ogólnej skuteczności kodeksu postępowania. Komisja może również zwrócić się o pomoc do Europejskiego Obserwatorium Audiowizualnego.

Komisja zauważa, że ogólna skuteczność kodeksu zależy od jak najszerszego udziału platform internetowych i sektora reklamy internetowej. W związku z tym wzywa ona dodatkowe zainteresowane strony do przestrzegania kodeksu.

FILAR 4:    PODNOSZENIE ŚWIADOMOŚCI I ZWIĘKSZANIE ODPORNOŚCI SPOŁECZNEJ

Większa świadomość społeczna ma zasadnicze znaczenie dla poprawy odporności społecznej na zagrożenie, jakie stwarza dezinformacja. Punktem wyjścia jest lepsze zrozumienie źródeł dezinformacji oraz jej zamiarów, narzędzi i celów, lecz również naszych własnych słabych punktów. Ugruntowana metodyka naukowa mogłaby przyczynić się do określenia najważniejszych słabych punktów w poszczególnych państwach członkowskich 37 . Konieczne jest zrozumienie, w jaki sposób i dlaczego narracje dezinformacyjne przyciągają obywateli, a czasem także całe społeczności, oraz określenie kompleksowej odpowiedzi na to zjawisko.

Budowanie odporności obejmuje również specjalistyczne szkolenia, konferencje i debaty publiczne, a także inne formy wspólnego uczenia się skierowane do mediów. Obejmuje to również wzmocnienie pozycji wszystkich grup społecznych, a w szczególności poprawę umiejętności korzystania z mediów wśród obywateli, aby umożliwić im zrozumienie, jak wykrywać dezinformację i bronić się przed nią.

Kompleksowa reakcja na dezinformację wymaga aktywnego udziału społeczeństwa obywatelskiego. W komunikacie i zaleceniu 38 , które stanowią część zestawu środków na rzecz zapewnienia wolnych i uczciwych eurowyborów (pakiet dotyczący wyborów) wezwano państwa członkowskie do zaangażowania się wraz z mediami, platformami internetowymi, dostawcami technologii informacyjnych i innymi podmiotami w działania uświadamiające w celu zwiększenia przejrzystości wyborów i budowania zaufania do procesów wyborczych. Aktywne zaangażowanie państw członkowskich i dalsze działania w tym kontekście są niezbędne w okresie poprzedzającym eurowybory.

Niezależne podmioty weryfikujące fakty i naukowcy odgrywają kluczową rolę w pogłębianiu wiedzy na temat struktur wspierających dezinformację i mechanizmów kształtujących sposób rozpowszechniania dezinformacji w internecie. Ponadto dzięki swojej działalności zwiększają wiedzę na temat różnych rodzajów zagrożeń związanych z dezinformacją i mogą przyczynić się do złagodzenia ich negatywnych skutków. Konieczne jest zwiększenie zdolności tych podmiotów do identyfikowania i ujawniania zagrożeń związanych z dezinformacją oraz ułatwienie współpracy transgranicznej. W oparciu o działania przedstawione w komunikacie z kwietnia konieczne jest rozbudowanie krajowych wielodyscyplinarnych zespołów niezależnych podmiotów weryfikujących fakty oraz pracowników naukowych posiadających specjalistyczną wiedzę na temat lokalnego środowiska informacyjnego. Wymaga to wsparcia i współpracy państw członkowskich w celu ułatwienia funkcjonowania europejskiej sieci podmiotów weryfikujących fakty, przy pełnym poszanowaniu niezależności weryfikacji faktów i działalności badawczej. W ramach programu instrumentu „Łącząc Europę” 39 Komisja sfinansuje platformę cyfrową, która połączy niezależne krajowe zespoły wielodyscyplinarne.

Aby zwiększyć wiedzę i odporność społeczeństwa, Komisja jeszcze bardziej zaangażuje się w działania w zakresie umiejętności korzystania z mediów, co wzmocni pozycję obywateli Unii w zakresie lepszej identyfikacji dezinformacji i walki z nią 40 . Państwa członkowskie powinny szybko wdrożyć przepisy zmienionej dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, zobowiązujące je do promowania i rozwijania umiejętności korzystania z mediów 41 .

W swoim wniosku dotyczącym programu „Horyzont Europa” 42 Komisja zaproponowała finansowanie opracowania nowych narzędzi służących lepszemu zrozumieniu i zwalczaniu dezinformacji w internecie. W stosownych przypadkach Komisja będzie również wspierać kampanie informacyjne zwiększające wiedzę użytkowników o najnowszych technologiach (np. deep fakes).

Praca niezależnych mediów ma zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania demokratycznego społeczeństwa. Komisja 43 będzie zatem nadal wspierać niezależne media i dziennikarzy śledczych, dzięki którym dezinformacja jest ujawniana. Ponadto Komisja będzie nadal realizować specjalne programy wspierania mediów w swoim sąsiedztwie, obejmujące wsparcie finansowe, a także będzie wspierać profesjonalizację 44 .

4.    WNIOSKI

Dezinformacja jest poważnym wyzwaniem dla europejskich demokracji i społeczeństw, a Unia musi zająć się tym problemem, zachowując wierność europejskim wartościom i swobodom. Dezinformacja podważa zaufanie obywateli do demokracji i instytucji demokratycznych. Przyczynia się również do polaryzacji poglądów społeczeństwa i ingeruje w demokratyczne procesy decyzyjne. Może być również wykorzystana do podważania europejskiego projektu. Takie działanie może mieć znaczące niekorzystne skutki dla społeczeństwa w całej Unii, w szczególności w okresie poprzedzającym wybory do Parlamentu Europejskiego w 2019 r.

Aby zachować proces demokratyczny i zaufanie obywateli do instytucji publicznych zarówno na szczeblu krajowym, jak i unijnym, konieczne są zdecydowane zobowiązania i szybkie działania. W niniejszym planie działania określono kluczowe działania mające na celu zwalczanie dezinformacji w ramach skoordynowanego podejścia instytucji unijnych i państw członkowskich. Podkreślono również priorytetowe środki, jakie poszczególne podmioty powinny podjąć przed wyborami do Parlamentu Europejskiego w 2019 r. Państwa członkowskie powinny zwiększyć swoją solidarność i bronić Unii przed atakami hybrydowymi, w tym atakami z użyciem dezinformacji.

Jednocześnie – i w perspektywie długoterminowej – celem jest zwiększenie odporności Unii i jej sąsiadów na dezinformację. Wymaga to stałych i nieprzerwanych wysiłków na rzecz wspierania edukacji i umiejętności korzystania z mediów, dziennikarstwa, podmiotów weryfikujących fakty, naukowców i społeczeństwa obywatelskiego ogółem.

W związku z powyższym Komisja i Wysoki Przedstawiciel:

-przypominają, że niezbędne jest wspólne działanie wszystkich odpowiednich podmiotów instytucjonalnych, a także sektora prywatnego, w szczególności platform internetowych, oraz całego społeczeństwa obywatelskiego, aby skutecznie zwalczać wszystkie różne aspekty zagrożenia związanego z dezinformacją;

-wzywają Radę Europejską do zatwierdzenia niniejszego planu działania;

-wzywają państwa członkowskie do współpracy w realizacji działań określonych w niniejszym planie działania;

-w pierwszej kolejności wzywają wszystkie właściwe podmioty do wprowadzenia tych działań, które są pilne i istotne w perspektywie przygotowań do nadchodzących eurowyborów w maju 2019 r.

(1)

     Komunikat w sprawie zwalczania dezinformacji w internecie, COM(2018) 236.

(2)

     Komisja zaproponowała ukierunkowane środki w celu rozwiązania problemu rozprzestrzeniania nielegalnych treści w internecie, w tym zalecenie w sprawie działań na rzecz skutecznego zwalczania nielegalnych treści w internecie (C(2018) 1177). Zob. również wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie zapobiegania rozpowszechnianiu w internecie treści o charakterze terrorystycznym (COM(2018) 640) oraz zmieniona dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych, uzgodniona w dniu 6 listopada 2018 r.

(3)

     Konkluzje Rady Europejskiej z dnia 22 marca 2018 r.

(4)

     JOIN(2018) 16.

(5)

     Konkluzje Rady Europejskiej z dnia 28 czerwca 2018 r.

(6)

     Konkluzje Rady Europejskiej z dnia 18 października 2018 r.

(7)

     Zob. debata polityczna „Zwalczanie rozprzestrzeniania się dezinformacji w internecie: wyzwania dla ekosystemu medialnego” oraz konkluzje Rady z dnia 27 listopada 2018 r.

(8)

     W ramach zobowiązania z Charlevoix ws. obrony demokracji przed zagrożeniami z zewnątrz przywódcy G7 zobowiązali się do podejmowania skoordynowanych działań w odpowiedzi na praktyki podmiotów zagranicznych, które dążą do osłabienia naszych demokratycznych społeczeństw i instytucji, procesów wyborczych, suwerenności i bezpieczeństwa.

(9)

     Zob. również konkluzje Rady z dnia 27 listopada 2018 r.

(10)

     COM (2018) 794.

(11)

     Mimo że zagrożenia hybrydowe są różnie definiowane i definicje te należy formułować w sposób elastyczny, tak by uwzględniały one zmienny charakter tego rodzaju zagrożeń, pojęcie to oznacza kombinację represyjnych i wywrotowych działań, konwencjonalnych i niekonwencjonalnych metod (tj. dyplomatycznych, militarnych, ekonomicznych i technologicznych), które mogą być stosowane w sposób skoordynowany przez podmioty państwowe i niepaństwowe, by osiągnąć określone cele, przy czym działania te są poniżej progu oficjalnie wypowiedzianej wojny. Zazwyczaj nacisk kładzie się na wykorzystanie podatności danego celu na zagrożenia i kreowanie dwuznaczności, by utrudnić procesy decyzyjne. Kampanie dezinformacyjne prowadzone na masową skalę przy wykorzystaniu mediów społecznościowych w celu kontrolowania dyskursu politycznego lub radykalizowania postaw, rekrutacji „grup-przykrywek” i kierowania nimi mogą być nośnikiem zagrożeń hybrydowych. Zob. JOIN(2016) 18.

(12)

     Pełny przegląd środków można znaleźć w komunikacie w sprawie zapewnienia wolnych i uczciwych wyborów europejskich, COM(2018) 637 final.

(13)

     Sankcje te są uzupełnieniem sankcji przewidzianych w ogólnym rozporządzeniu o ochronie danych (rozporządzenie 2016/679).

(14)

     Wspólne ramy dotyczące przeciwdziałania zagrożeniom hybrydowym: odpowiedź Unii Europejskiej, JOIN(2016) 18 final.

(15)

     Ataki cybernetyczne mogą obejmować ukierunkowane włamania w celu zgromadzenia informacji szczególnie chronionych jako działania poprzedzające pojawienie się przecieków lub sfałszowanych przecieków, przejmowanie kont w mediach społecznościowych, prowadzenie kont w mediach społecznościowych przez boty oraz zakłócanie systemów informatycznych (np. nadawców lub komisji wyborczych).

(16)

     Zob. na przykład sprawozdanie personelu odpowiedzialnego za planowanie polityki oraz Instytutu ds. Badań Strategicznych we Francji: https://www.diplomatie.gouv.fr/IMG/pdf/information_manipulation_rvb_cle838736.pdf

(17)

     Wspólne oświadczenie 17 państw członkowskich Organizacji ds. Zakazu Broni Chemicznej (OPCW) o atakach chemicznych w Dumie w Syrii:

https://www.diplomatie.gouv.fr/en/french-foreign-policy/manipulation-of-information/article/syria-chemical- attacks-in-douma-7-april-joint-statement-by-france-and-16-other.

(18)

     W odniesieniu do kampanii dezinformacyjnej dotyczącej MH-17, zob. grupa zadaniowa ds. komunikacji strategicznej dotyczącej Wschodu: https://euvsdisinfo.eu/mh17-time-is-running-out-for-disinformation/ oraz https://euvsdisinfo.eu/flight-mh-17-three-years-on-getting-the-truth-out-of-eastern-ukraine/ oraz oświadczenie wspólnego zespołu śledczego: https://www.om.nl/onderwerpen/mh17-crash/@104053/reaction-jit-to/

(19)

     https://euvsdisinfo.eu/timeline-how-russia-built-two-major-disinformation-campaigns/

W odniesieniu do rosyjskiej operacji cybernetycznej ukierunkowanej na OPCW w Hadze, zob.: https://www.government.nl/latest/news/2018/10/04/netherlands-defence-intelligence-and-security-service-disrupts-russian-cyber-operation-targeting-opcw

(20)

     Zob. https://freedomhouse.org/report/freedom-net/freedom-net-2017 . 

(21)

     Zob. COM(2018) 245 oraz COM(2018) 244.

(22)

     Walka informacyjna została jednoznacznie uznana za jeden z obszarów rosyjskiej doktryny wojskowej: https://www.rusemb.org.uk/press/2029

(23)

     Według Uniwersytetu w Oksfordzie w tym roku w co najmniej 10 krajach zorganizowano kampanie dezinformacyjne za pośrednictwem platform komunikacji bezpośredniej.

(24)

     Konkluzje Rady o rozszerzeniu oraz procesie stabilizacji i stowarzyszenia z dnia 15 grudnia 2015 r.

(25)

     Konkluzje Rady w sprawie zwalczania terroryzmu przyjęte w dniu 19 czerwca 2017 r.

(26)

     W trwających obecnie dyskusjach nad budżetem na 2019 r. przewiduje się wzrost środków z 1,9 mln EUR w 2018 r. do 5 mln EUR w 2019 r.

(27)

     Poprzez zmiany w budżecie na 2019 r. lub wniosek w sprawie budżetu na 2020 r.

(28)

     W skład tej sieci wchodzą przedstawiciele dyrekcji generalnych Komisji i jej przedstawicielstw. Komisja powołała również niedawno grupę roboczą z udziałem Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych i Parlamentu Europejskiego, która ma się zająć zwalczaniem dezinformacji przed wyborami do Parlamentu Europejskiego.

(29)

     Zob. zalecenie C(2018) 5949 w sprawie sieci współpracy wyborczej, przejrzystości w internecie, ochrony przed cyberincydentami i przeciwdziałania kampaniom dezinformacyjnym w kontekście wyborów do Parlamentu Europejskiego. Sieci te będą skupiać krajowe organy wyborcze, regulatorzy w sektorze audiowizualnym, organy ds. cyberbezpieczeństwa i ochrony danych, a także odpowiednie grupy ekspertów, na przykład ds. umiejętności korzystania z mediów. Wraz z instytucjami Unii stanowią one europejską sieć współpracy wyborczej. Europejska sieć współpracy wyborczej zostanie zwołana po raz pierwszy w styczniu 2019 r.

(30)

     Ustanowiona zgodnie z zaleceniem wydanym dnia 12 września 2018 r.

(31)

     Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego ustanowiono na mocy art. 7 decyzji 1313/2013/UE w sprawie Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności.

(32)

     Centrum Sytuacyjne jest stałą jednostką działającą przy Europejskiej Służbie Działań Zewnętrznych, zapewniającą monitorowanie i aktualną orientację sytuacyjną na całym świecie. Jest ono częścią Centrum Analiz Wywiadowczych UE i działa jako ośrodek informacji sytuacyjnej dla wszystkich zainteresowanych stron z instytucji europejskich.

(33)

     W ramach Komisji członkowie kolegium komisarzy, służby rzecznika prasowego oraz przedstawicielstwa Komisji zachowałyby kluczową rolę w przedstawianiu kontrargumentów za każdym razem, gdy pojawiają się błędy w doniesieniach medialnych.

(34)

     Kilka przedstawicielstw Komisji opracowało dostosowane do warunków lokalnych narzędzia służące zwalczaniu dezinformacji. Są to np. Les Décodeurs de l'Europe we Francji, UE Vero Falso we Włoszech, Euromyty.sk na Słowacji, konkurs na rysunek satyryczny zwalczający mity o UE w Austrii czy seria rysunków satyrycznych w Rumunii.

(35)

      https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/code-practice-disinformation . W   dniu 16 października pierwotni sygnatariusze dokonali oficjalnego podpisania kodeksu , określając zobowiązania, których każdy podpisujący będzie przestrzegać, oraz tabelę, w której wymieniono najlepsze praktyki oraz najważniejsze etapy ogólnego wdrożenia kodeksu w UE. Wśród pierwotnych sygnatariuszy znajdują się najważniejsze platformy internetowe (Facebook, Google, YouTube, Twitter), dostawcy oprogramowania (Mozilla), reklamodawcy oraz szereg stowarzyszeń branżowych reprezentujących platformy internetowe i przemysł reklamowy. Kodeks postępowania powinien stworzyć bardziej przejrzysty, wiarygodny i odpowiedzialny ekosystem internetowy oraz chronić użytkowników przed dezinformacją.

(36)

     Europejska grupa regulatorów audiowizualnych usług medialnych obejmuje wszystkie właściwe organy regulacyjne wszystkich państw członkowskich. Zapewnia ona Komisji doradztwo techniczne w wielu dziedzinach związanych ze stosowaniem dyrektywy oraz ułatwia współpracę między krajowymi organami regulacyjnymi, a także między krajowymi organami regulacyjnymi a Komisją. Zmieniona dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych dodatkowo wzmocniła rolę tej grupy, w szczególności w odniesieniu do platform udostępniania plików wideo.

(37)

     Można by przeprowadzić dalsze badania w ramach prac monitora pluralizmu mediów – projektu współfinansowanego przez Unię Europejską i realizowanego przez Centrum ds. Pluralizmu i Wolności Mediów we Florencji.

(38)

     Zob. zalecenie Komisji w sprawie sieci współpracy wyborczej, przejrzystości w internecie, ochrony przed cyberincydentami i przeciwdziałania kampaniom dezinformacyjnym w kontekście wyborów do Parlamentu Europejskiego, C(2018) 5949.

(39)

     Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1316/2013 z dnia 11 grudnia 2013 r. ustanawiające instrument Łącząc Europę, zmieniające rozporządzenie (UE) nr 913/2010 oraz uchylające rozporządzenia (WE) nr 680/2007 i (WE) nr 67/2010.

(40)

     Takie działania obejmą unijną internetową bibliotekę umiejętności korzystania z mediów i centrum wiedzy, a także inne narzędzia korzystania z mediów.

(41)

     Art. 33a zmienionej dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych.

(42)

     COM (2018) 435.

(43)

     Jeżeli program „Kreatywna Europa” zostanie przyjęty, przyczyni się on do wzmocnienia europejskiego sektora mediów informacyjnych, różnorodności i pluralizmu treści dziennikarskich, a także krytycznego podejścia do treści medialnych dzięki umiejętności korzystania z mediów, COM (2018) 438.

(44)

     Komisja finansuje projekt „openmediahub” w celu: (i) zapewnienia dziennikarzom w krajach sąsiadujących umiejętności niezbędnych do niezależnego i obiektywnego dziennikarstwa; (ii) zwiększenia umiejętności personelu redakcyjnego oraz (iii) wzmocnienia sieci specjalistów w dziedzinie mediów oraz dziennikarzy w sąsiedztwie. Jeśli chodzi o Bałkany Zachodnie, Komisja udziela wsparcia finansowego na rzecz utworzenia sieci stowarzyszeń dziennikarskich, budowy zaufania do mediów oraz wzmocnienia systemów sądowniczych w celu ochrony wolności słowa. W tym obszarze Komisja wspiera także media publiczne oraz nowe media niezależne, jak również poprawę jakości i profesjonalizmu w dziennikarstwie.