EUR-Lex Access to European Union law
This document is an excerpt from the EUR-Lex website
Document 52012SC0221
COMMISSION STAFF WORKING DOCUMENT EXECUTIVE SUMMARY OF IMPACT ASSESSMENT accompanying the document RECOMMENDATION ON ACCESS TO AND PRESERVATION OF SCIENTIFIC INFORMATION
DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI STRESZCZENIE OCENY SKUTKÓW towarzyszące dokumentowi: ZALECENIE W SPRAWIE DOSTĘPU DO INFORMACJI NAUKOWEJ ORAZ JEJ OCHRONY
DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI STRESZCZENIE OCENY SKUTKÓW towarzyszące dokumentowi: ZALECENIE W SPRAWIE DOSTĘPU DO INFORMACJI NAUKOWEJ ORAZ JEJ OCHRONY
DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI STRESZCZENIE OCENY SKUTKÓW towarzyszące dokumentowi: ZALECENIE W SPRAWIE DOSTĘPU DO INFORMACJI NAUKOWEJ ORAZ JEJ OCHRONY
SPIS TREŚCI 1........... Zakres i kontekst............................................................................................................ 2 1.1........ Zakres............................................................................................................................ 2 1.2........ Kontekst........................................................................................................................ 2 2........... Określenie problemu....................................................................................................... 3 3........... Uzasadnienie działania na szczeblu
UE, wartość dodana UE i zasada pomocniczości........ 4 4........... Cele strategiczne............................................................................................................. 5 5........... Warianty strategiczne...................................................................................................... 6 6........... Porównanie wariantów strategicznych
i skutków.............................................................. 6 7........... Monitorowanie i ocena................................................................................................... 8 1. Zakres i kontekst 1.1. Zakres W
ramach niniejszej oceny skutków przeanalizowano, czy w świetle obecnie
zachodzących zmian w systemie publikacji naukowych należy podjąć dodatkowe
działania na szczeblu UE w celu poprawy skuteczności badań naukowych i wspierania
rozwoju innowacyjnej Unii Europejskiej, tak aby została ona światowym liderem w
dziedzinie nauki. W ramach oceny skutków przeprowadzono analizę wariantów
strategicznych w zakresie kontynuowania działań na szczeblu UE w celu poprawy
dostępu do informacji naukowej i ochrony tego rodzaju informacji w erze
cyfrowej, ze szczególnym uwzględnieniem wpływu zalecenia Komisji w tej sprawie
skierowanego do państw członkowskich. 1.2. Kontekst Jak podkreślono w komunikacie „Europa 2020”, wiedza i innowacje
zapewniają Europie przewagę konkurencyjną[1]. Strukturalnie
niskiej stopie wzrostu gospodarczego w Europie można zaradzić poprzez tworzenie
optymalnych warunków do wprowadzania innowacji. Aby w coraz większym stopniu
stawać się konkurencyjną gospodarką opartą na wiedzy, Europa musi nie tylko
usprawnić generowanie wiedzy, ale również zwiększyć rozpowszechnianie i wymianę
wyników badań naukowych finansowanych ze środków publicznych. Wraz
z nadejściem ery cyfrowej środowiska naukowe dostrzegają nowe możliwości
związane z rozpowszechnianiem wyników badań drogą elektroniczną. Jedną z takich
możliwości stanowi otwarty dostęp. Otwarty dostęp umożliwia bezpłatny dostęp przez
internet do wiedzy w postaci publikacji naukowych, danych, monografii oraz
powiązanych materiałów, a także umożliwia ponowne wykorzystywanie tego rodzaju
informacji. Rozwój
polityki Komisji w zakresie dostępu do informacji naukowej i jej ochrony w erze
cyfrowej opiera się na zmianach politycznych zapoczątkowanych w lutym 2007 r.
publikacją komunikatu Komisji[2]
w sprawie informacji naukowej w epoce cyfrowej. Następnie w listopadzie 2007 r.
opublikowano konkluzje Rady[3]
zawierające zestaw działań przewidzianych do realizacji przez państwa
członkowskie. W konkluzjach Rada zachęcała Komisję do eksperymentowania z
zapewnianiem otwartego dostępu do publikacji naukowych będących rezultatem projektów
finansowanych na mocy ramowych programów badawczych UE, co doprowadziło do
uruchomienia projektu pilotażowego w zakresie otwartego dostępu w ramach
siódmego programu ramowego w sierpniu 2008 r. W
marcu 2009 r. przyjęto komunikat dotyczący infrastruktury TIK dla e-nauki[4]. Następnie w
grudniu 2009 r. opublikowano konkluzje Rady[5], w których
zachęcono państwa członkowskie i Komisję do dalszego rozszerzania dostępu oraz
do zapewnienia spójnego podejścia w zakresie dostępu do danych oraz przechowywania
ich (ang. data curation). W 2010
r. Komisja przyjęła dwie inicjatywy przewodnie w ramach strategii „Europa 2020”:
Unię innowacji[6]
oraz Europejską agendę cyfrową[7].
Dotyczące tych inicjatyw komunikaty odnoszą się do otwartego dostępu jako
środka służącego do osiągnięcia celów strategii „Europa 2020”. W komunikatach
stwierdza się, że otwarty dostęp zostanie rozszerzony na wyniki badań naukowych
finansowanych ze środków publicznych, w szczególności na wyniki badań
finansowanych na mocy ramowych programów badawczych UE. W dniu 30 listopada 2011
r. Komisja przyjęła wniosek dotyczący programu „Horyzont 2020”[8]. Począwszy od 2014
r., w ramach tego programu wprowadzone zostaną wspólne ramy finansowania
europejskich badań naukowych i innowacji. Zaproponowano, aby otwarty dostęp
stał się podstawową zasadą rozpowszechniania wyników badań naukowych. Kolejną
strategiczną kwestią dotyczącą polityki jest rozwój i wdrażanie europejskiej
przestrzeni badawczej (EPB). Na EPB składają się wszystkie działania, programy
oraz strategie z zakresu badań naukowych i rozwoju w Europie, które mają wymiar
ponadnarodowy. Celem EPB jest zapewnienie dostępu do ogólnoeuropejskiej
otwartej przestrzeni służącej wymianie wiedzy i technologii, w ramach której
ponadnarodowe synergie i komplementarności będą mogły zostać w pełni
wykorzystane. W tym kontekście szczególnie istotne są kwestie związane z
dostępem do informacji naukowej i jej ochroną. W
przedstawionym kontekście politycznym Komisja przyjmie nowy komunikat
zatytułowany „W stronę lepszego dostępu do informacji naukowej – zwiększanie
korzyści z inwestowania środków publicznych w badania naukowe”. W tym
komunikacie zostaną uwzględnione wszystkie zmiany, jakie zaszły od 2007 r.,
oraz zostaną określone obszary, w których państwa członkowskie i Komisja
powinny podejmować dalsze działania. Komunikatowi będzie towarzyszyło zalecenie
adresowane do państw członkowskich, zawierające sugestie dotyczące konkretnych
działań, jakie należy podjąć w obszarze dostępu do informacji naukowej i jej
ochrony. 2. Określenie problemu System rozpowszechniania informacji naukowej
napotyka szereg problemów uniemożliwiających osiągnięcie pożądanego celu
politycznego, tj. zapewnienia badaczom w EPB zintegrowanego systemu praktyk i
infrastruktury umożliwiającego łatwy, otwarty dostęp do wyników badań oraz ich
wykorzystywanie i ponowne wykorzystywanie. Są to następujące problemy: a) Nieoptymalny dostęp do publikacji
zawierających wyniki badań naukowych Ceny prenumeraty czasopism naukowych wzrosły
powyżej poziomu inflacji i w dalszym ciągu rosną, co nakłada dodatkowe
obciążenia na biblioteki i utrudnia uzyskanie dostępu do wyników badań
naukowych finansowanych ze środków publicznych. Badacze, przemysł (w szczególności małe i
średnie przedsiębiorstwa) oraz ogół społeczeństwa nadal mają ograniczony dostęp
do treści czasopism naukowych oraz ograniczone możliwości korzystania z
informacji naukowych i ich ponownego wykorzystywania. Od wielu lat przedstawiciele środowisk
naukowych wzywają do zapewnienia otwartego dostępu do wyników badań naukowych
finansowanych ze środków publicznych, w szczególności do publikacji wzajemnie recenzowanych.
Otwarty dostęp do publikacji naukowych przybiera dwie formy: ·
koszty publikacji artykułu są pokrywane z góry
przez autorów (w praktyce przez podmioty odpowiedzialne za ich finansowanie lub
uniwersytety), a nie z opłat za prenumeratę, dzięki czemu artykuł staje się
natychmiast nieodpłatnie dostępny dla każdego (tzw. złota droga); ·
treść publikacji recenzowanej jest archiwizowana w
repozytorium, tak aby umożliwić powszechny, nieodpłatny dostęp do niej,
zazwyczaj po upływie okresu embarga pozwalającego wydawnictwu naukowemu
odzyskać poniesione koszty i uzyskać zwrot z inwestycji (tzw. zielona droga). b) Nieoptymalny dostęp do wyników badań
naukowych Obecnie wyniki badań naukowych finansowanych
ze środków publicznych nie są systematycznie udostępniane zainteresowanym
podmiotom w celu ich dalszego wykorzystywania. Problem ten wynika po części z faktu, że na
różnych etapach procesu badawczego generuje się wiele różnych rodzajów i
kategorii danych. Wymiana danych nie wiąże się również z żadnymi korzyściami
zawodowymi ani nie przynosi uznania zawodowego. Ponadto badacze nie mają jak
dotąd żadnej infrastruktury umożliwiającej wyszukiwanie i uzyskiwanie dostępu do
danych oraz ich wykorzystywanie i ponowne wykorzystywanie w bezpieczny sposób. c) Szybki wzrost ilości danych
naukowych wymuszający zapewnienie długoterminowej ochrony informacji naukowej Pojawienie się materiałów cyfrowych i
generowanie ogromnych ilości danych przyczyniło się do powstania nowych
trudności związanych z długoterminową ochroną informacji naukowej. Bardzo
niewielka liczba organizacji finansujących badania i instytucji akademickich
podejmuje działania w zakresie ochrony danych. Brakuje odpowiednich modeli
finansowania i modeli organizacyjnych. Chociaż w przeszłości wydawcy
podejmowali się digitalizacji, długoterminowa ochrona informacji naukowej
powinna być zadaniem publicznym. Nie można dopuścić do tego, aby proces ochrony
był podporządkowany cyklowi życia komercyjnego przedsiębiorstwa[9]. Zainteresowane
strony obejmują badaczy, przedsiębiorstwa (w tym MŚP), wydawnictwa naukowe
(komercyjne i niekomercyjne), organy rządowe (na szczeblu krajowym i
regionalnym), instytucje akademickie (w tym związane z nimi biblioteki) oraz
obywateli. 3. Uzasadnienie działania
na szczeblu UE, wartość dodana UE i zasada pomocniczości Działania
polityczne w obszarze informacji naukowej z definicji mają charakter
transgraniczny i międzynarodowy, ponieważ nauka jest przedsięwzięciem o
wymiarze globalnym. We wszystkich państwach członkowskich podejmuje się
inicjatywy na rzecz ułatwienia i rozszerzenia dostępu do informacji naukowej
oraz jej ochrony, ale mogą się one różnić intensywnością i ukierunkowaniem, a
nawet można zaobserwować podziały w obrębie tego samego państwa[10]. Mnogość inicjatyw
doprowadziła do tworzenia nakładających się strategii dla europejskich badaczy,
inwestorów i obywateli. Od 2007 r. Komisja pełni zasadniczą rolę w zachęcaniu
państw członkowskich do prowadzenia ciągłej wymiany informacji i nawiązywania
współpracy. Rozwój e-infrastruktury postępuje w nierównym
tempie. Politykę
w zakresie wyników badań naukowych należy skoordynować z pozostałymi obszarami
polityki związanymi z wdrażaniem EPB oraz z szerzej rozumianymi celami UE w
zakresie rozwoju gospodarczego. Taki rodzaj koordynacji można skutecznie
zorganizować wyłącznie na szczeblu UE. Istotny
udział finansowania publicznego w B&R (35 % inwestycji) sprawia, że organy
sektora publicznego mają istotny wpływ na sposób, w jaki należy rozpowszechniać
wyniki badań, aby stymulowały wzrost gospodarczy i przynosiły korzyści ogółowi
społeczeństwa. 4. Cele strategiczne Preferowany wariant polityczny powinien mieć
następujące cele ogólne, szczegółowe i operacyjne. Cel ogólny: ·
zapewnienie lepszego wsparcia na rzecz innowacji i
przyczynienie się do wzrostu gospodarczego dzięki poprawie warunków dostępu do
informacji naukowej, korzystania z niej i jej ponownego wykorzystywania oraz dzięki
umożliwieniu rozwoju EPB. Cele
szczegółowe: ·
zapewnienie natychmiastowego, bezpłatnego,
otwartego dostępu do publikacji naukowych w internecie w możliwie najszerszym
zakresie; ·
zapewnienie bezpłatnego, otwartego dostępu do
wyników badań w internecie; ·
ochrona informacji naukowej z myślą o przyszłych
pokoleniach; ·
zapewnienie dostępu do informacji naukowej we
wszystkich państwach członkowskich. Cele operacyjne: ·
stymulowanie wdrażania przez państwa członkowskie
strategii otwartego dostępu do publikacji naukowych, które przyczyniają się do
zwiększenia liczby udostępnianych w ramach otwartego dostępu publikacji
zawierających wyniki badań naukowych finansowanych ze środków publicznych, do zwiększenia
liczby przypadków, w których wymagane jest zapewnienie otwartego dostępu, oraz do
poprawy warunków finansowania otwartego dostępu w ramach tzw. złotej drogi; ·
stymulowanie wdrażania przez państwa członkowskie
strategii w zakresie otwartego dostępu do danych, które wymagają składowania
wyników badań naukowych finansowanych ze środków publicznych w e-infrastrukturze
oraz wspieranie ustanawiania i utrzymywania e-infrastruktury cyfrowej; ·
wspieranie ustanawiania i utrzymywania
e-infrastruktury cyfrowej w celu ochrony informacji naukowej i promowanie
skutecznych systemów przechowywania informacji naukowej powstałej w formie
cyfrowej; ·
zapewnienie pełnej interoperacyjności
e-infrastruktury w obrębie UE i poza nią, promowanie dostępu federacyjnego do
treści naukowych oraz zachęcanie do koordynowania strategii, wymiany
najlepszych praktyk oraz prowadzenia dialogu między zainteresowanymi stronami
na szczeblu europejskim. 5. Warianty strategiczne W sprawozdaniu szczegółowo rozwinięto i
oceniono następujące warianty strategiczne. 1) Zaprzestanie prowadzenia działań na
szczeblu UE Wariant ten oznaczałby odstąpienie od wdrażania
wszystkich środków miękkich, w tym wszelkich środków wykonawczych
przewidzianych obecnie w konkluzjach Rady w sprawie informacji naukowej w epoce
cyfrowej. UE nie zajmowałaby się już problemami ani nie wspierałaby procesu
poszerzania dostępu do informacji naukowej poprzez finansowanie lub
współfinansowanie infrastruktury i projektów oraz kształtowanie polityki. 2) Brak zmian w prowadzonej polityce
(scenariusz odniesienia) Wariant ten oznaczałby niewprowadzanie żadnych
zmian w obecnie stosowanym podejściu. Dostęp do informacji naukowej i jej
ochrona w dalszym ciągu byłyby regulowane istniejącymi ramami prawnymi – w
przypadkach, w których zostały one ustanowione – a strategie nadal byłyby
zależne od inicjatyw krajowych, które stoją z nimi w sprzeczności. 3) Wdrożenie ram politycznych w postaci prawa
miękkiego W ramach tego wariantu zakłada się określenie ram
politycznych oraz sugeruje się wdrożenie ich poprzez opracowanie odpowiedniego
zalecenia dla państw członkowskich, któremu towarzyszyłby komunikat Komisji.
Przedmiotowe ramy polityczne pomogłyby państwom członkowskim opracować i
wdrożyć strategie w zakresie dostępu do informacji naukowej i jej ochrony
(artykuły naukowe oraz wyniki badań naukowych). W ramach politycznych wytyczono
by cele szczegółowe, przy czym podjęcie decyzji w sprawie wyboru strategii
najodpowiedniejszych zarówno dla danego państwa członkowskiego, jak i dla danej
dyscypliny akademickiej, pozostawiono by odpowiednim podmiotom w państwach
członkowskich. W przypadku autoryzowania samoarchiwizacji (tzw. otwarty dostęp
w ramach zielonej drogi), okresy embarga nie powinny być dłuższe niż dwanaście
miesięcy w przypadku nauk społecznych i humanistycznych oraz sześć miesięcy w
przypadku wszystkich pozostałych dziedzin. Dłuższy okres embarga w przypadku
nauk społecznych i humanistycznych tłumaczy się dłuższym okresem
dezaktualizacji publikacji (ang. half-life) z tych dziedzin nauki w
porównaniu z dziedzinami nauk ścisłych, techniki lub medycyny. Wymagałoby to
wprowadzenia wymogów dotyczących zapewnienia otwartego dostępu zarówno do
publikacji, jak i do wyników badań naukowych, oraz utworzenia e-infrastruktury
cyfrowej (repozytoriów), o ile nie została jeszcze utworzona, a także
wykorzystywania e-infrastruktury również do celów związanych z ochroną takich
informacji. W takiej sytuacji należałoby oprzeć się na aktualnych przykładach
najlepszych praktyk. 4) Wdrożenie ram politycznych w postaci
zbliżenia przepisów Przepisy art. 182 ust. 5 TFUE zapewniają podstawę
prawną do podejmowania środków koniecznych do wdrożenia EPB, w tym zbliżenia
przepisów za pomocą dyrektywy. Zgodnie z tym wariantem cele wyznaczone w ramach
politycznych zostałyby wdrożone za pośrednictwem dyrektywy. 6. Porównanie wariantów
strategicznych i skutków Wariant 1: Zaprzestanie prowadzenia działań na szczeblu
UE doprowadziłoby do zwiększenia rozbieżności między państwami członkowskimi.
Niektóre z nich osiągałyby postępy we wprowadzaniu otwartego dostępu, czerpiąc
korzyści wynikające z bardziej otwartego środowiska badań naukowych. Inne
miałyby mniej wsparcia i nie mogłyby korzystać z finansowania UE na rzecz
infrastruktury. Ta rozbieżność rozwojowa wywarłaby negatywny wpływ na badaczy i
budżety publiczne, głównie na biblioteki uniwersyteckie, które muszą radzić
sobie z rosnącymi kosztami zdobywania wyników badań naukowych. Wariant ten
oznaczałby brak postępów w zapewnianiu długoterminowej ochrony informacji
naukowej. Wariant
2: Wariant
zakładający brak zmian w prowadzonej polityce nie doprowadziłby do
zlikwidowania obecnych rozbieżności występujących między państwami
członkowskimi. Można oczekiwać pewnej konwergencji w związku z konkluzjami Rady
z 2007 r., ale proces taki postępowałby wolniej i nie uwzględniałby zmian,
które dokonały się w dziedzinie informacji naukowej od tego czasu. Finansowanie
na rzecz infrastruktury i projektów byłoby dostępne, ale ograniczałoby się do
projektów eksperymentalnych. Obecna sytuacja nie uległaby poprawie. Wpływ na
zainteresowane strony byłby zbliżony do wpływu wynikającego z zastosowania
wariantu zakładającego zaprzestanie prowadzenia działań na szczeblu UE. Wariant
3: Oczekuje się, że wdrożenie ram politycznych w
postaci prawa miękkiego doprowadzi do poprawy dostępu do informacji naukowej,
niezależnie od sposobu, w jaki państwa członkowskie wdrażałyby te ramy.
Zapewnienie otwartego dostępu do publikacji naukowych może potencjalnie
przynieść ogólne korzyści w postaci zwrotu z inwestycji w B&R oraz
oszczędności dla organów rządowych i organizacji finansujących prowadzenie
badań naukowych, przy jednoczesnym utrzymaniu zrównoważonego systemu
rozpowszechniania publikacji naukowych w perspektywie średnio- i
długoterminowej. Poziom tych oszczędności zależy od sposobu zapewnienia
otwartego dostępu. Również konkretny wpływ otwarcia dostępu do publikacji i związane
z tym ryzyko są uzależnione od zastosowanej metody. Wpływ związany z poszerzeniem dostępu do
wyników badań naukowych i zapewnieniem ochrony publikacji i danych byłby
odczuwalny głównie na poziomie organów rządowych lub organizacji finansujących
prowadzenie badań naukowych, które musiałyby pokryć koszty dodatkowych działań.
Prawdopodobnie pozwoliłoby to jednak uzyskać korzyści skali, ponieważ
e-infrastrukturę niezbędną do wprowadzenia tzw. zielonej drogi można również
wykorzystać do zapewnienia lepszego dostępu do danych, a także do celów
związanych z ich ochroną. Biorąc
pod uwagę niewiążący charakter zalecenia, można oczekiwać, że niektóre cele
zostaną zrealizowane jedynie częściowo. Wariant 4: Ponieważ środki z zakresu polityki stosowane w
ramach wariantu prawa miękkiego byłyby takie same jak środki stosowane w ramach
wariantu zbliżenia przepisów, oczekiwane skutki zastosowania tych wariantów
byłyby w dużej mierze takie same. Różnica polega na tym, że zastosowanie
wariantu 4 w praktyce byłoby znacznie bardziej czasochłonne, ponieważ wiąże się
on z koniecznością przeprowadzenia procesu legislacyjnego i etapu wdrażania na
poziomie państwa członkowskiego. Mogłoby to opóźnić uzyskanie efektów tego
wariantu strategicznego. Porównanie różnych wariantów strategicznych
wskazuje, że wariant 3 pozwala uzyskać najlepszą równowagę między
umożliwieniem zapewnienia szerszego i szybszego dostępu do informacji naukowej
przy jednoczesnym uwzględnieniu zmian, jakie zaszły w dziedzinie publikowania
informacji naukowej i wyników badań naukowych na przestrzeni ostatnich kilku
stuleci. Państwa członkowskie uzyskałyby pewną swobodę w zakresie uwzględnienia
swojej specyfiki krajowej w ramach europejskich, zaś wszystkie zainteresowane
strony miałyby możliwość zatwierdzenia proponowanych usprawnień. Aby
zrekompensować niewiążący charakter zalecenia skierowanego do państw
członkowskich, należy przewidzieć w nim ścisłe monitorowanie przez Komisję. 7. Monitorowanie i ocena Kluczowe wskaźniki postępów w osiąganiu
wyznaczonych celów zostaną poddane ocenie w kontekście ram EPB, przy czym
państwa członkowskie będą przekazywały sprawozdania okresowe dotyczące działań
podjętych w odpowiedzi na treść zalecenia. [1] http://europa.eu/press_room/pdf/complet_en_barroso___007_-_europe_2020_-_en_version.pdf. [2] http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2007:0056:FIN:PL:PDF. [3] http://www.consilium.europa.eu/ueDocs/cms_Data/docs/pressData/en/intm/97236.pdf. [4] http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2009:0108:FIN:PL:PDF. [5] http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/intm/111732.pdf. [6] http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2010:0546:FIN:PL:PDF#page=2. [7] http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2010:0245:FIN:PL:PDF. [8] http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2011:0808:FIN:pl:PDF. [9] Zob. rezultaty projektu PARSE Insight. [10] Zob. Komisja Europejska (2011), „National Open Access and
Preservation Policies in Europe. Analysis of a questionnaire to the European
Research Area Committee” [„Krajowe strategie w zakresie otwartego dostępu i
ochrony w Europie. Analiza kwestionariusza przekazanego Komitetowi Europejskiej
Przestrzeni Badawczej”].
http://ec.europa.eu/research/science-society/document_library/pdf_06/open-access-report-2011_en.pdf.