Konwencja genewska w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości

KLUCZOWE ZAGADNIENIA

Transgraniczne zanieczyszczenie powietrza na dalekie odległości definiuje się jako wywołane działalnością człowieka uwalnianie, pośrednie lub bezpośrednie, substancji do atmosfery, mające negatywny wpływ na zdrowie ludzi lub na środowisko w innym kraju, w przypadku którego nie można określić źródła lub źródeł emisji.

Na mocy konwencji opracowano osiem oddzielnych protokołów wymienionych poniżej.

• Protokół z 1984 r. dotyczący długofalowego finansowania wspólnego programu monitoringu i oceny przenoszenia zanieczyszczeń na dalekie odległości w Europie (protokół EMEP): instrument służący podziałowi kosztów programu monitorowania na szczeblu międzynarodowym, który stanowi podstawę przeglądu i oceny zanieczyszczenia powietrza w Europie w kontekście umów w sprawie redukcji emisji gazów cieplarnianych.
• Protokół z 1985 r. w sprawie redukcji emisji siarki lub ich przepływów transgranicznych (protokół helsiński) przynajmniej o 30% w stosunku do poziomów z 1980 r.
• Protokół z 1988 r. w sprawie transgranicznego zanieczyszczenia powietrza na dalekie odległości dotyczący emisji tlenków azotu (NO_x) lub ich transgranicznego przemieszczania (protokół z Sofii): pierwszy etap obejmuje ustalenie emisji NO_x lub ich transgranicznego przemieszczania na stałych poziomach z1987 r.; drugi etap obejmuje zastosowanie podejścia opartego na efektach w celu dalszej redukcji emisji związków azotu, w tym amoniaku (NH₃) oraz lotnych związków organicznych, z uwagi na to, że przyczyniają się do fotochemicznego zanieczyszczenia, zakwaszenia i eutrofizacji oraz ze względu na to, jaki mają wpływ na zdrowie ludzi, środowisko i materiały, poprzez uwzględnienie wszystkich istotnych źródeł emisji.
• Protokół z 1991 r. dotyczący kontroli emisji lotnych związków organicznych lub ich przepływów o charakterze transgranicznym: związki te odpowiadają za wytwarzanie ozonu w warstwie przyziemnej i strony zdecydowały się na osiągnięcie 1 z 3 celów redukcji emisji do 1999 r.:
  • 30-procentowa redukcja lotnych związków organicznych, której podstawę stanowi jeden rok wypadający w okresie 1984–1990;
  • 30-procentowa redukcja emisji lotnych związków organicznych w obszarze zarządzania ozonem w warstwie przyziemnej określonym w załączniku I do protokołu oraz dopilnowanie, by całkowite poziomy krajowych emisji nie przekraczały poziomów z 1988 r.; lub
  • w przypadku gdy emisje w 1988 r. nie przekroczyły pewnych określonych poziomów, strony mogą zdecydować o stabilizacji tego poziomu emisji.
• Protokół z 1994 r. w sprawie dalszej redukcji emisji siarki (protokół z Oslo): protokół ten został opracowany na podstawie protokołu helsińskiego z 1985 r. i określono w nim pułapy emisji do 2010 r. i później. Strony mają obowiązek podjąć jak najefektywniejsze działania w celu redukcji emisji siarki, w tym:
  • zwiększenie efektywności energetycznej;
  • wykorzystywanie energii ze źródeł odnawialnych;
  • zredukowanie zawartości siarki w paliwie; oraz
  • zastosowanie najlepszych dostępnych technologii kontroli. W protokole zachęca się również do stosowania instrumentów ekonomicznych służących przyjęciu opłacalnego podejścia do redukcji emisji siarki.
• Protokół z 1998 r. w sprawie metali ciężkich (protokół z Aarhus): protokół dotyczy trzech metali – kadmu, ołowiu i rtęci. Strony będą musiały zredukować poziomy emisji tych metali w 1990 r. (lub w innym roku w okresie od 1985 do 1995 r.). Celem protokołu jest ograniczenie emisji ze źródeł przemysłowych, procesów spalania i spalania odpadów. W protokole określono rygorystyczne dopuszczalne wartości emisji ze źródeł stacjonarnych i zasugerowano stosowanie najlepszych dostępnych technologii kontroli odnośnie do tych źródeł, takich jak specjalne filtry lub skrubery w przypadku źródeł spalania lub procesów, w których nie wykorzystuje się rtęci. Na mocy protokołu strony zobowiązane są do wycofania z użycia benzyny ołowiowej. W protokole wprowadzono również środki mające na celu zmniejszenie emisji metali ciężkich z innych produktów, np. rtęci w bateriach, i zaproponowano wprowadzenie środków zarządzania odnośnie do innych produktów zawierających rtęć, takich jak komponenty elektryczne, urządzenia pomiarowe, lampy fluorescencyjne, amalgamat dentystyczny, pestycydy i farby. Protokół zmieniono w 2012 r. wprowadzając bardziej rygorystyczne dopuszczalne wartości emisji cząstek stałych i kadmu, ołowiu oraz rtęci, które mają zastosowanie w przypadku niektórych źródeł spalania i innych źródeł emisji przemysłowej uwalniających je do atmosfery. Kategorie źródeł emisji tych trzech metali ciężkich zostały rozszerzone do produkcji stopów żelazokrzemomanganu, przyczyniając się jednocześnie do rozszerzenia zakresu działań przemysłowych, dla których ustalono dopuszczalne wartości emisji.
• Protokół z 1998 r. w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych, którego nadrzędnym celem jest wyeliminowanie wszelkich zrzutów, emisji i strat takich substancji zanieczyszczających. W protokole zakazuje się całkowitej produkcji i stosowania niektórych produktów, natomiast pozostałe produkty zostały przeznaczone do eliminacji na późniejszym etapie. W protokole zawarto postanowienia dotyczące postępowania z odpadami zakazanych produktów i zobowiązano strony do ograniczenia poziomów emisji dioksyn, furanów, wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych i heksachlorobenzenu (HCB) w 1990 r. (lub w innym roku w okresie od 1985 do 1995 r.). W protokole określono szczegółowe wartości dopuszczalne dotyczące spalania odpadów komunalnych, niebezpiecznych i medycznych. W protokole zawarto pierwotnie wykaz 16 substancji, które zostały wyszczególnione zgodnie z uzgodnionymi kryteriami ryzyka. Substancje te obejmowały 11 pestycydów, dwa chemikalia przemysłowe i trzy produkty uboczne/zanieczyszczenia. Protokół zmieniono w 2009 r., wprowadzając siedem nowych substancji: heksachlorobutadien, eter oktabromodifenylowy, pentachlorobenzen, eter pentabromodifenylowy, perfluorooktanosulfonian, polichlorowany naftalen i chloroparafiny krótkołańcuchowe. Strony zrewidowały zobowiązania dotyczące związków DDT, heptachloru, heksachlorobenzenu i pentachlorobenzenu, jak również dopuszczalnych wartości emisji pochodzących ze spalania odpadów. Aby ułatwić ratyfikację protokołu krajom w okresie transformacji gospodarczej, strony zapewniły im elastyczność co do terminów stosowania dopuszczalnych wartości emisji i najlepszych dostępnych technologii kontroli.
• Protokół z 1999 r. w zakresie przeciwdziałania zakwaszeniu, eutrofizacji i powstawaniu ozonu w warstwie przyziemnej (protokół z Göteborga): określono w nim krajowe pułapy emisji na lata 2010–2020 dla czterech substancji zanieczyszczających: dwutlenku siarki (SO₂), tlenku azotu (NO_x), lotnych związków organicznych i amoniaku (NH₃). W protokole określono również rygorystyczne dopuszczalne wartości dla konkretnych źródeł emisji (tj. obiekt energetycznego spalania, produkcja energii elektrycznej, pranie chemiczne, samochody i ciężarówki) oraz zobowiązano do stosowania najlepszych dostępnych technologii kontroli w celu utrzymania emisji na niskim poziomie. Emisje lotnych związków organicznych z takich produktów, jak farby lub aerozole, również muszą zostać ograniczone, natomiast rolnicy mają obowiązek podjęcia szczególnych środków mających na celu kontrolę emisji NH₃. Protokół zmieniono w 2012 r., zawierając krajowe zobowiązania w zakresie redukcji emisji, które mają zostać zrealizowane do 2020 r. i później (zmiany te zostały ratyfikowane przez UE w decyzji Rady (UE) 2017/1757). Zmieniono szereg załączników technicznych do protokołu, zawierając w nich zaktualizowane zestawy dopuszczalnych wartości emisji zarówno dla najważniejszych źródeł stacjonarnych, jak i źródeł mobilnych. Zmieniony protokół jest pierwszą prawnie wiążącą umową zawierającą zobowiązania w zakresie redukcji emisji pyłu drobnego. Zmieniony protokół obejmuje również w szczególności nietrwały czynnik wpływający na zmianę klimatu – sadzę (BC), jako składnik pyłu drobnego. Redukcja pyłu drobnego (w tym sadzy) dzięki wdrożeniu protokołu ograniczy zanieczyszczenie powietrza, zapewniając jednocześnie dodatkowe korzyści dla klimatu.

Współpraca w zakresie polityki

Konwencja wymaga od umawiających się stron opracowania i wprowadzenia odpowiednich polityk i strategii, w szczególności systemów zarządzania jakością powietrza.

Umawiające się strony zgadzają się na regularne spotkania (co najmniej raz w roku) w celu oceny poczynionego postępu i współpracy w kwestiach związanych z konwencją.

Współpraca naukowa

Strony zgadzają się podejmować wspólne wysiłki w zakresie badań naukowych i rozwoju, w szczególności w celu ograniczenia emisji głównych substancji zanieczyszczających powietrze, monitorowania i mierzenia poziomów emisji i skoncentrowania tych substancji, jak również zdobycia wiedzy dotyczącej efektów tych substancji zanieczyszczających na zdrowie ludzkie i środowisko.

Wymiana informacji

Strony zgadzają się wymieniać informacje, w szczególności w zakresie danych dotyczących:

• emisji głównych substancji zanieczyszczających powietrze (rozpoczynając od SO₂) i ich skutków;
• aspektów, które mogłyby prowadzić do znacznych zmian w transgranicznym zanieczyszczaniu powietrza na dalekie odległości (szczególnie w obrębie krajowych strategii politycznych i rozwoju przemysłowego);
• kontroli technologii dla zmniejszenia zanieczyszczania powietrza; oraz
• krajowych strategii politycznych mających na celu zwalczanie głównych substancji zanieczyszczających powietrze.

Współpraca zakresie monitorowania zanieczyszczenia

• Strony zgadzają się uczestniczyć we wspólnym programie monitoringu i oceny transgranicznego przenoszenia zanieczyszczeń na dalekie odległości w Europie (EMEP). Celem niniejszego programu, którego działania są finansowane w ramach oddzielnego protokołu (protokołu EMEP), jest zapewnienie stronom konwencji:
  • informacji naukowych dotyczących monitorowania atmosfery, modeli komputerowych;
  • oceny emisji; oraz
  • rozwoju prognoz.
• Aby zapewnić powodzenie współpracy konwencja zezwala na:
  • rozszerzenie programu, początkowo skupionego na monitorowaniu SO₂ i substancji powiązanych, o inne główne substancje zanieczyszczające powietrze;
  • monitorowanie składu komponentów podlegających zanieczyszczaniu przez te substancje (woda, gleba i roślinność) oraz wpływów na zdrowie i środowisko;
  • tworzenie danych meteorologicznych i innych danych naukowych związanych z procesami zachodzącymi podczas przenoszenia zanieczyszczeń;
  • stosowanie, tam, gdzie to możliwe, porównywalnych i znormalizowanych metod modelowania;
  • wdrożenie protokołu EMEP do odpowiednich krajowych i międzynarodowych programów;
  • regularną wymianę danych uzyskiwanych podczas monitorowania.