VERZOEK OM INPUT

VOOR EEN INITIATIEF (zonder effectbeoordeling)

Titel van het initiatief

Pact voor de oostelijke grensregio’s

Leidend DG – verantwoordelijke eenheid

DG REGIO/D4

Verwacht soort initiatief

Mededeling van de Commissie

Indicatieve planning

Vierde kwartaal van 2025

Aanvullende informatie

Dit document dient slechts ter informatie. Het loopt niet vooruit op de eindbeslissing van de Commissie over de vraag of dit initiatief zal worden voortgezet en welke invulling dat uiteindelijk zal krijgen. Alle elementen van het initiatief dat in dit document is beschreven, waaronder de planning, kunnen veranderen.

A. Politieke context, probleemomschrijving en subsidiariteitscontrole

Politieke context

In haar opdrachtbrief aan uitvoerend vicevoorzitter Fitto heeft de voorzitter van de Commissie de doelstelling uiteengezet om “steun te verlenen aan de oostelijke grensregio’s die het meest door de Russische agressie zijn getroffen, om hun specifieke uitdagingen aan te pakken en hen te ondersteunen bij de heroriëntatie van hun lokale economie”.

De ontwrichtende effecten van de oorlog hebben bestaande kwetsbaarheden vergroot en bijkomende uitdagingen met zich meegebracht in de oostelijke grensregio’s. Deze regio’s worden geconfronteerd met de dubbele uitdaging om hun veiligheid te versterken en hun economische en sociale weefsel te herstellen.

In november 2024 ondertekenden de Baltische staten en Polen een gezamenlijke verklaring, waarin zij wezen op de specifieke uitdagingen waarmee deze regio’s worden geconfronteerd en op de noodzaak van op maat gesneden oplossingen in het kader van het cohesiebeleid om de sectoren die het meest zijn verstoord, te versterken zodat hun economieën en ontwikkeling op schema blijven. Op 12 februari 2025 heeft het Europees Parlement een plenair debat gehouden over: “Verklaringen van de Raad en de Commissie — Noodzaak van gerichte steun aan EU-regio’s die grenzen aan Rusland, Belarus en Oekraïne”. Op 25 en 26 juni 2025 vond in Białowieża de conferentie op hoog niveau van de oostelijke grensregio’s van de EU plaats. Op deze conferentie werd benadrukt dat de oostelijke grensregio’s sinds het uitbreken van de niet-uitgelokte oorlog van Rusland tegen Oekraïne te kampen hebben met een reeks groter wordende uitdagingen. Het gaat onder meer om een hoge inflatie, een sterke daling van de investeringen, handelsstromen en economische activiteiten (waaronder toerisme), ontvolking, vluchtelingeninstroom en toenemende bezorgdheid over de veiligheid. De ontwrichtende effecten van de oorlog hebben de reeds bestaande kwetsbaarheden in veel van deze regio’s versterkt, zoals een snelle ontvolking en sociaal-economische achteruitgang, en hebben ook nieuwe uitdagingen in deze grensregio’s met zich meegebracht.

De asymmetrische gevolgen van de crisis zijn nog verergerd door de ongelijke institutionele capaciteit op het bestuursniveau in verschillende lidstaten, waardoor hun vermogen om doeltreffend te reageren beperkt is.

Bij het begin van de oorlog heeft de Commissie onmiddellijk de programma’s voor grensoverschrijdende samenwerking met de agressorlanden Rusland en Belarus opgeschort en 150 miljoen euro van het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling overgeheveld naar programma’s voor interne samenwerking. Deze programma’s zijn ook aangepast met het oog op de uitbreiding van de samenwerkingsmogelijkheden voor alle EU-regio’s die grenzen aan Rusland en Belarus.

Tegelijkertijd is 160 miljoen EUR uit het externe instrument voor nabuurschapsbeleid, ontwikkeling en internationale samenwerking (NDICI) — oorspronkelijk bestemd voor programma’s met Rusland en Belarus — herbestemd om grensoverschrijdende programma’s langs de grenzen met Oekraïne en Moldavië te versterken.

Voorts hebben de medewetgevers op 15 juli 2025 overeenstemming bereikt over wetswijzigingen voor de tussentijdse evaluatie van het cohesiebeleid. De invoering van aanvullende voorfinanciering en hogere medefinancieringspercentages voor nieuwe prioriteiten — defensie en veiligheid, energietransitie, concurrentievermogen, waterweerbaarheid en huisvesting — zet de lidstaten er verder toe aan om tastbare resultaten te boeken voor de regio’s die het zwaarst door de oorlog worden getroffen.

Daarnaast heeft de Commissie verschillende initiatieven op het gebied van technische bijstand gelanceerd. Zo werkt zij samen met de Wereldbank om de capaciteit van lokale overheden en belanghebbenden in de grensregio’s van de drie Baltische staten te versterken. Deze samenwerking is bedoeld om hen te helpen projecten met een groot potentieel die zijn afgestemd op hun regionale behoeften te identificeren en uit te voeren. Er is ook degelijk bewijsmateriaal verzameld met de steun van het Europees waarnemingsnetwerk voor territoriale ontwikkeling en samenhang (Espon), de OESO en het initiatief Interreg Europe — Regio-Silience. Ondanks aanzienlijke inspanningen om de bestaande middelen en beleidsmaatregelen te optimaliseren om tegemoet te komen aan de behoeften van deze regio’s, is een systemische en gerichte aanpak echter dringend noodzakelijk. Een dergelijke aanpak moet erop gericht zijn:

·de diverse en veranderende uitdagingen waarmee deze regio’s worden geconfronteerd aan te pakken door hen te helpen plaatsgebonden strategieën op te stellen en uit te voeren die veerkracht, inclusiviteit en duurzaamheid op lange termijn bevorderen;

·alomvattende acties te bevorderen om de veiligheid en veerkracht te versterken, de risico’s van investeringen te beperken, het vertrouwen van het bedrijfsleven te herstellen, de regio’s te rebranden om toerisme aan te trekken en de geestelijke gezondheid en het algemene gevoel van veiligheid en welzijn bij de lokale bevolkingen te ondersteunen.

Zonder een gecoördineerde en alomvattende veiligheidsgerichte aanpak kunnen aanhoudende economische achteruitgang en ontvolking, met name in de context van stijgende geopolitieke spanningen, bredere veiligheidsrisico’s voor de EU als geheel met zich meebrengen. Hieruit blijkt duidelijk dat de EU dringend een gezamenlijke inspanning op EU-, nationaal en regionaal niveau moet bevorderen, afgestemd op de specifieke lokale behoeften van de zwaarst getroffen oostelijke grensregio’s.

Grondslag van het EU-optreden (rechtsgrondslag en subsidiariteitscontrole)

Rechtsgrondslag

Het initiatief is gebaseerd op de artikelen 174 tot en met 178 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU). Artikel 174 bepaalt dat de Unie haar optreden gericht op de versterking van de economische, sociale en territoriale samenhang moet ontwikkelen en vervolgen, teneinde de harmonische ontwikkeling van de Unie in haar geheel te bevorderen. De Unie stelt zich in het bijzonder ten doel de verschillen tussen de ontwikkelingsniveaus van de onderscheiden regio’s en de achterstand van de minst begunstigde regio’s te verkleinen. De bepalingen van de artikelen 175 tot en met 178 omvatten de instrumenten om de doelstellingen van artikel 174 te verwezenlijken.

Praktische noodzaak van EU-optreden

Het initiatief valt onder gedeelde bevoegdheid en is om verschillende belangrijke redenen noodzakelijk:

·De uitdagingen hebben gevolgen voor de economische stabiliteit, de veiligheid en de sociale samenhang in de oostelijke grensregio’s van de verschillende lidstaten die de oostelijke buitengrens van de EU vormen. Deze uitdagingen hebben aanzienlijke grensoverschrijdende gevolgen, aangezien ontwikkelingen in één regio, met name op het gebied van economie, handel en veiligheid, directe gevolgen kunnen hebben voor de naburige landen en regio’s, waardoor de bredere belangen van de EU kunnen worden gedestabiliseerd.

·Het versterken van de algemene samenhang binnen de getroffen lidstaten en het helpen voorkomen van negatieve ontwikkelingen die kunnen escaleren, heeft een duidelijke toegevoegde waarde voor de EU, met name in de context van de aanhoudende geopolitieke instabiliteit en de verstrekkende gevolgen van de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne voor deze regio’s.

·Het initiatief zal deze regio’s ook in staat stellen om doeltreffender bij te dragen aan het nationale en EU-brede concurrentievermogen, waarbij de huidige kwetsbaarheden worden omgezet in langetermijnkansen voor inclusieve en duurzame groei en zo de veerkracht en integratie van de gehele economische ruimte van de EU worden vergroot.

·Deze regio’s spelen een cruciale rol in de strategische autonomie van de EU, met name wat de energiebronnen en de veiligheid van de toeleveringsketen betreft. Door het beheer van de infrastructuur en de hulpbronnen in de grensregio’s te verbeteren, kunnen EU-maatregelen de weerbaarheid tegen druk van buitenaf vergroten en zorgen voor stabiele en veilige toegang tot cruciale hulpbronnen.

B. Wat is het beoogde resultaat van het initiatief en hoe wordt dit bereikt?

Dit initiatief heeft uiteindelijk tot doel:

·de oostelijke grensregio’s van Europa om te vormen van kwetsbare frontlinies tot veerkrachtige, concurrerende en veilige gebieden die een cruciale rol spelen bij het waarborgen van de stabiliteit, de veiligheid en de kernwaarden van de EU;

·het standpunt en de aanpak van de Commissie voor te stellen aan het Europees Parlement, de Raad, de lidstaten en het publiek, samen met een oproep tot een gezamenlijke inspanning van alle actoren om de uitdagingen aan te pakken waarmee de oostelijke grensregio’s worden geconfronteerd — uitdagingen die een gedeelde Europese verantwoordelijkheid vormen;

·maatregelen vast te stellen die gericht zijn op het cohesiebeleid, maar die ook kunnen worden gekoppeld aan andere beleidsinstrumenten in het instrumentarium van de EU, in overeenstemming met de politieke prioriteiten van de EU; Het initiatief heeft tot doel een eenvoudig, samenhangend beleidskader te bieden dat gericht is op gebieden waar de EU een duidelijke meerwaarde kan hebben en voortbouwt op synergieën met bestaande nationale en regionale beleidskaders. Het zal een reeks beleids- en andere initiatieven, mijlpalen en aanbevelingen presenteren. Deze kunnen verschillende rechtsgrondslagen hebben;

·uiteen te zetten hoe de investeringscapaciteit van de financiële instrumenten van de EU kan worden ingezet om deze regio’s op korte, middellange en lange termijn op verschillende prioritaire gebieden te ondersteunen om hun samenhang, veerkracht, veiligheid en economische ontwikkeling te versterken, onder meer met het oog op de plannen voor nationaal en regionaal partnerschap 2028-2034 die de Commissie in haar voorstel voor het meerjarig financieel kader (MFK) van 16 juli heeft voorgesteld;

· de ondersteuning te benadrukken van maatregelen die gericht zijn op het stimuleren van regionale investeringen, zoals mechanismen voor risicovermindering en een betere toegang tot financiering, rebranding van de regio’s om hun aantrekkelijkheid te vergroten en versterking van de capaciteiten van lokale bedrijven en het maatschappelijk middenveld.

Waarschijnlijke effecten

Het initiatief is specifiek gericht op de oostelijke grensregio’s van de EU om hen te helpen belemmeringen voor hun sociaal-economische ontwikkeling weg te nemen en tegelijkertijd de civiele paraatheid en veiligheid te verbeteren. Zoals hierboven is uitgelegd, worden deze regio’s vanwege hun geografische ligging vaak geconfronteerd met unieke uitdagingen. Door deze problemen aan te pakken, beoogt het initiatief de regionale samenhang te verbeteren en deze gebieden in staat te stellen doeltreffender bij te dragen aan de nationale en EU-brede groei.

De waarschijnlijke gevolgen van dit initiatief zijn onder meer het stimuleren van de lokale economieën door betere infrastructuur en connectiviteit, wat de handel zal vergemakkelijken en investeringen zal aantrekken en mensen in deze regio’s zal behouden en aantrekken. Door de verbetering van de civiele paraatheid zullen deze regio’s beter toegerust zijn om noodsituaties en veiligheidsdreigingen het hoofd te bieden, waardoor het gevoel van veiligheid van de mensen die daar wonen en de algehele stabiliteit en veerkracht van de EU wordt vergroot. Investeringen in op de natuur gebaseerde oplossingen zullen zorgen voor weerbaarheid tegen verschillende bedreigingen. Bovendien zullen zij de levenskwaliteit verbeteren en toerisme aantrekken in deze regio’s. Door de huidige kwetsbaarheden om te zetten in kansen, kan de EU zorgen voor duurzame ontwikkeling die lokale gemeenschappen ten goede komt en de EU als geheel versterkt. Het algemene effect zal afhangen van de uiteindelijke reikwijdte van het pact, de specifieke initiatieven die het zal omvatten en de toepassing ervan.

Toekomstige monitoring

De Commissie zal de situatie in de oostelijke grensregio’s blijven volgen met de instrumenten waarover zij beschikt, onder meer door middel van vergaderingen van monitoringcomités van de fondsen van het cohesiebeleid en vergaderingen over de jaarlijkse prestatie-evaluatie met de autoriteiten van de lidstaten.

C. Betere regelgeving

Er is om de volgende redenen geen effectbeoordeling vereist:

·Het initiatief leidt op zich niet tot een beleidswijziging, maar bouwt voort op bestaande doelstellingen en benaderingen van het cohesiebeleid en andere relevante financieringsinstrumenten en beleidsmaatregelen van de EU, waarbij de toepassing ervan wordt afgestemd op de specifieke omstandigheden van de oostelijke grensregio’s.

·Het voorgestelde pact is bedoeld om juridische maatregelen te onderzoeken zonder onmiddellijke gevolgen voor de begroting en dient in de eerste plaats als leidraad voor de strategische koers. Daarom is er in overeenstemming met de richtsnoeren voor betere regelgeving geen effectbeoordeling vereist. Alle toekomstige initiatieven die voortvloeien uit dit pact en waarvoor regelgevings- of begrotingsmaatregelen nodig kunnen zijn, zullen afzonderlijk worden beoordeeld en in overeenstemming zijn met hun respectieve procedures voor betere regelgeving.

Raadplegingsstrategie

De raadpleging is bedoeld om input te verzamelen om de kennis over de uitdagingen waarmee de oostelijke grensregio’s worden geconfronteerd, verder te verdiepen. We zouden graag gegevens ontvangen over de uitdagingen waarmee de oostelijke grensregio’s worden geconfronteerd en suggesties voor doeltreffende oplossingen om deze aan te pakken (met inbegrip van gerichte suggesties voor verbetering en sectorspecifieke maatregelen). Bijdragen zullen helpen om een goed onderbouwd initiatief tot stand te brengen dat de ontwikkeling en veerkracht van deze regio’s ondersteunt, waardoor de EU op gerichtere en doeltreffendere wijze kan optreden.

Waarom deze raadpleging?

Het doel van de raadpleging is de standpunten in te winnen van relevante belanghebbenden in de hele EU om meer inzicht te krijgen in de uitdagingen waarmee de oostelijke grensregio’s worden geconfronteerd, teneinde gerichte maatregelen te ontwerpen en aan te bieden om die uitdagingen aan te pakken.

Doelgroep

Lokale, regionale en nationale autoriteiten, sociale partners, ondernemingen, met inbegrip van kmo’s en de organisaties die hen vertegenwoordigen, maatschappelijke organisaties, de academische wereld en het grote publiek, kortom iedereen met ervaring en kennis terzake kan een bijdrage leveren, en met name mensen en belanghebbenden die rechtstreeks gevolgen ondervinden omdat zij in de oostelijke grensregio’s wonen.