VERZOEK OM INPUT

VOOR EEN INITIATIEF (zonder effectbeoordeling)

Titel van het initiatief

Strategische routekaart voor digitalisering en AI in de energiesector

Leidend DG – verantwoordelijke eenheid

Directoraat-generaal Energie — Eenheid B4 — Onderzoek, innovatie, digitalisering en concurrentievermogen

Verwacht soort initiatief

Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s

Indicatieve planning

Eerste kwartaal 2026

Aanvullende informatie

Digitalisering van het energiesysteem

Dit document dient slechts ter informatie. Het loopt niet vooruit op de eindbeslissing van de Commissie over de vraag of dit initiatief zal worden voortgezet en welke invulling dat uiteindelijk zal krijgen. Alle elementen van het initiatief dat in dit document is beschreven, waaronder de planning, kunnen veranderen.

A. Politieke context, probleemomschrijving en subsidiariteitscontrole

Politieke context

In de politieke beleidslijnen 2024-2029 benadrukte voorzitter Von der Leyen de noodzaak om energieprijzen te verlagen, af te stappen van fossiele brandstoffen en ervoor te zorgen dat consumenten profiteren van een rechtvaardige groene en digitale transitie. De commissaris voor Energie en Huisvesting is in zijn opdrachtbrief opgeroepen een strategische routekaart voor digitalisering en AI in de energiesector vast te stellen om de mogelijkheden van digitale technologieën te benutten.

Het Draghi-verslag over het concurrentievermogen van de EU wijst op de unieke kans voor de EU-energiesector om toekomstige ontwikkelingen op het gebied van digitale innovatie te benutten en zo een stevige positie te houden op gebieden waar technologische soevereiniteit nodig is. Het verslag stelt dat de energiesector een van de sectoren is die het meest kan profiteren van AI-mogelijkheden om de efficiëntie te verbeteren en innovatie te versnellen.

De strategische routekaart bouwt voort op eerdere initiatieven (zoals het EU-actieplan voor de digitalisering van het energiesysteem uit 2022) en synergie creëren met het actieplan voor betaalbare energie, de routekaart voor energie-efficiëntie, het pakket netwerken, het energiepakket voor burgers, het actieplan voor elektrificatie en de strategie voor verwarming en koeling. De strategische routekaart is ook een aanvulling op de komende AI-strategie, de strategie voor de data-unie en wetgeving over cloud- en AI-ontwikkeling, en bouwt voort op het onlangs vastgestelde wettelijke kader, waaronder de AI-verordening, de NIS2-richtlijn en de verordening cyberweerbaarheid.

De strategische routekaart voor digitalisering en AI in de energiesector zal de mogelijkheden van digitale en AI-technologieën voor het energiesysteem ontsluiten en de ermee verbonden risico’s beperken, en de decarbonisatie en het concurrentievermogen van de EU-economie ondersteunen. Deze doelstellingen staan in de eerste en tweede pijler van het EU-kompas voor concurrentievermogen.

Probleem dat met het initiatief wordt aangepakt

Digitalisering en AI kunnen de energietransitie aanzienlijk versnellen, als de volgende vier kwesties worden aangepakt:

1.Toegang tot kwalitatieve gegevens. Een belangrijke belemmering voor het gebruik van innovatieve energiediensten en AI-oplossingen is het gebrek aan coherente, hoogwaardige en interoperabele energiegegevens. De gegevens zijn vaak versnipperd tussen exploitanten en regio’s, en de mogelijkheden om gegevens te delen zijn beperkt. Dit belemmert het trainen en implementeren van AI-modellen, vertraagt de innovatie en beperkt de mogelijkheden om de hele energiewaardeketen te optimaliseren.

2.Trage invoering en versnippering. Het wisselende tempo waarin digitale technologieën in de energiesector worden ingevoerd, is te wijten aan oude infrastructuur, weerstand tegen veranderingen en gefragmenteerde nationale inspanningen. Hierdoor verschilt de vooruitgang tussen lidstaten en zijn de schaalvoordelen beperkt, waardoor de EU minder mogelijkheden heeft om een geïntegreerd slim energiesysteem op te bouwen.

3.Toenemende energiebehoeften van digitale technologieën. De toenemende energiebehoeften van digitale technologieën (met name voor het trainen en de werking van AI-modellen in datacentra) vormen een steeds grotere uitdaging. Zonder coördinatie- en efficiëntienormen kan deze vraag lokale netten belasten, de uitstoot van broeikasgassen verhogen en de voordelen van de energietransitie gedeeltelijk tenietdoen (vooral in regio’s die al met capaciteitsbeperkingen kampen).

4.Intrinsieke risico’s die verband houden met de grootschalige invoering van digitale en AI-instrumenten. Onlangs is een robuust wetgevingskader aangenomen, met sectoroverschrijdende regels (de NIS2-richtlijn en de verordening cyberweerbaarheid) en sectorspecifieke regels (de netcode voor grensoverschrijdende elektriciteitsstromen). De grootschalige inzet van digitale en AI-instrumenten in de energiesector brengt echter tal van uitdagingen met zich mee, met name bij de integratie ervan in kritieke energie-infrastructuur. Het is cruciaal om de transparantie te bevorderen en een goede uitleg te geven, als we het vertrouwen van het publiek willen behouden. Toezicht op het gebruik van deze instrumenten in de energiesector is eveneens cruciaal, om consumenten goed te blijven beschermen.

Grondslag van het EU-optreden (rechtsgrondslag en subsidiariteitscontrole)

Rechtsgrondslag

De rechtsgrondslag van dit initiatief is artikel 194, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie. Het gaat dus om een initiatief op het gebied van energie, waar de bevoegdheid tussen de EU en de lidstaten wordt gedeeld.

Bij het bepalen van de mogelijkheden voor een snellere groene en de digitale transitie dankzij digitale en AI-technologieën in de energiesector, zal de strategische routekaart voor digitalisering en AI in de energiesector rekening houden met het subsidiariteitsbeginsel. Dit geldt ook voor beleidsinitiatieven die uit de mededeling voortvloeien.

Praktische noodzaak van EU-optreden

EU-optreden is nodig om de inspanningen op verschillende EU-beleidsterreinen te activeren, mobiliseren en coördineren. Lidstaten en andere belanghebbenden, zoals energiebedrijven, start-ups, aanbieders van infrastructuur (supercomputers), universiteiten, onderzoeksorganisaties en investeerders, moeten beste praktijken uitwisselen en middelen bundelen.

De strategische routekaart heeft als meerwaarde dat het een EU-kader creëert om te voorkomen dat uiteenlopende of niet op elkaar afgestemde nationale benaderingen het concurrentievermogen van de EU verzwakken. Daarnaast bouwt de strategische routekaart voor digitalisering en AI op Europees niveau voort op het EU-actieplan voor de digitalisering van de energiesector uit 2022.

B. Wat is het beoogde resultaat van het initiatief en hoe wordt dit bereikt?

Digitale technologieën (waaronder AI) hebben een enorm potentieel om de EU-transitie naar een schoner en gedecentraliseerder energiesysteem te versnellen en de energie-efficiëntie en de systeembetrouwbaarheid te verbeteren. De strategische routekaart ontsluit dit potentieel van de digitalisering en AI door op alle beleidsterreinen in kaart te brengen hoe de ontwikkeling, uitrol en toepassing van digitalisering en AI in de energiesector sneller kan. Dit zijn de vijf belangrijkste doelstellingen:

1.Snellere implementatie van digitale en AI-oplossingen in het energiesysteem

Zorgen voor een EU-coördinatiekader zodat naadloze toegang tot energiegegevens mogelijk is, om zo een EU-markt te ontsluiten voor innovatieve energiediensten, zoals flexibiliteit aan de vraagzijde en tweerichtingsladen van elektrische voertuigen. Energiebedrijven ondersteunen bij het ontwikkelen van AI-modellen en test- en proefinstallaties. Huishoudens helpen hun energieverbruik te verminderen en gebouwen energie-efficiënt te maken. Voortbouwen op de lopende werkzaamheden om kernindicatoren te ontwikkelen voor slimme netwerken en de ontwikkeling van digitale tweelingen voor de elektriciteitsnetten van de EU.

2.Meer onderzoek, innovatie en coördinatie voor het energiesysteem van morgen

Innovatieve digitale en AI-oplossingen voor de energiesector stimuleren via EU-financieringsprogramma’s (met name Horizon Europa, Digitaal Europa, LIFE en CEF-Energie). De innovatiekloof verkleinen en het concurrentievermogen en de technologische soevereiniteit van de EU verbeteren. Onderzoek en innovatie op het gebied van schone energie door middel van AI versnellen.

3.De elektriciteitsbehoefte van datacentra duurzaam in het energiesysteem integreren

De langetermijnplanning en duurzame integratie van datacentra in de elektriciteitsnetten van de EU verbeteren door meer dialoog en coördinatie tussen ontwikkelaars van datacentra, producenten van schone energie, netbeheerders, lidstaten en nationale regelgevende instanties. Efficiëntere datacentra door een beoordelingsregeling (en eventueel minimumprestatienormen) in te voeren. Minder druk op elektriciteitsnetten (bv. door flexibiliteit aan de vraagzijde) en tegelijkertijd de gevolgen voor lokale gemeenschappen tot een minimum beperken.

4.Transparantie en toezicht verbeteren

Beste praktijken uitwisselen bij het gebruik van AI-oplossingen in kritieke energie-infrastructuur. Richtsnoeren verstrekken over het gebruik van risicovolle AI-systemen in de energiesector. Een register opzetten van incidenten en bijna-ongelukken bij het gebruik van AI-instrumenten voor de energiesector om geleerde lessen te delen. Het gebruik van AI bevorderen om de veiligheid en fysieke integriteit van energieactiva te verbeteren.

5.Een coördinatie- en governancekader instellen

De samenwerking tussen overheden, het bedrijfsleven, het maatschappelijk middenveld en onderzoeksinstellingen verbeteren om de voordelen van digitale en AI-technologieën voor de energiesector te maximaliseren. Kennisoverdracht tussen de lidstaten bevorderen. Partnerschappen met internationale organisaties en fora (bv. het Internationaal Energieagentschap en de Clean Energy Ministerial) ondersteunen en de dialoog aangaan met gelijkgestemde landen.

Waarschijnlijke effecten

De maatregelen in de strategische routekaart moeten tal van voordelen opleveren, waaronder:

·een optimale netplanning (bv. het bepalen van optimale locaties voor nieuwe elektriciteitsinfrastructuur)

·optimale werking van het elektriciteitsnet via voorspellend onderhoud en het voorspellen van de vraag

·betere integratie van hernieuwbare energiebronnen door een betere voorspelling van variabele opwekking en vraag

·sterkere positie van consumenten door slim energiebeheer in gebouwen en een dynamische prijsstelling

·betere systeemflexibiliteit door vraaggestuurd beheer van gedistribueerde energiebronnen

·bijdragen aan betaalbare energie, decarbonisatie van het systeem en het behalen van de klimaatdoelstellingen

·het bevorderen van nieuwe bedrijfsmodellen (bv. peer-to-peerhandel)

Toekomstige monitoring

De Commissie zal de uitvoering van haar maatregelen gericht monitoren en een openbaar verslag uitbrengen over de voortgang ervan.

C. Betere regelgeving

Effectbeoordeling

De strategische routekaart is een mededeling van de Commissie: er is dus geen specifieke effectbeoordeling vereist. De strategische routekaart bevat een lijst van uit te voeren maatregelen, maar deze specifieke maatregelen zijn onderworpen aan hun eigen goedkeuringsprocedures (conform de vereisten voor betere regelgeving, waaronder de verplichting om een effectbeoordeling uit te voeren en, indien van toepassing, verder overleg te plegen).

Raadplegingsstrategie

De raadplegingsstrategie voor het strategisch stappenplan bouwt voort op bestaande werkzaamheden in het kader van het EU-actieplan voor de digitalisering van het energiesysteem (bv. de werkzaamheden van de deskundigengroep slimme energie en de gezamenlijke taskforce met netbeheerders). Daarnaast zal de strategische routekaart ook gebaseerd zijn op een uitvoerige raadpleging van belanghebbenden, met onder meer:

·een twaalf weken durende openbare raadpleging met een gerichte vragenlijst via de portaalsite “Geef uw mening”

·gerichte raadplegingen van belanghebbenden op het gebied van energie en digitalisering via specifieke workshops en deelname aan belangrijke energie- en digitale evenementen (bv. de Europese Week van de Duurzame Energie, de Hannover Messe, het Forum van Kopenhagen en de ENLIT-conferentie)

·raadpleging van de lidstaten via de deskundigengroep slimme energie, de permanente vertegenwoordigingen en relevante werkgroepen van de Raad en

·een evenement op hoog niveau in het derde kwartaal van 2025 om uitdagingen en kansen te bespreken met de commissaris voor Energie en met belanghebbenden.

De belangrijkste belanghebbenden komen uit de digitale en energiewaardeketens. Te denken valt aan netbeheerders, IT-leveranciers, kleine en middelgrote ondernemingen, aggregatoren, systeemintegratoren, aanbieders van digitale oplossingen, datacenterbeheerders, aanbieders van clouddiensten, consumenten, energiegemeenschappen, fabrikanten van apparaten, onderzoekers, energie-intensieve industrieën, gebouwbeheerders, autofabrikanten en aanbieders van e-mobiliteitsoplossingen.