VERZOEK OM INPUT

VOOR EEN INITIATIEF (zonder effectbeoordeling)

Dit document dient om het publiek en belanghebbenden te informeren over de werkzaamheden van de Commissie, zodat zij feedback kunnen geven en effectief kunnen deelnemen aan raadplegingen.

Titel van het initiatief

Mededeling van de Commissie over de fusiestrategie van de EU

Leidend DG – verantwoordelijke eenheid

DG ENER – Eenheid D.4 ITER

Andere leidende dienst: DG RTD – Eenheid C.4 Euratom-onderzoek

Verwacht soort initiatief

Ander – Nieuw

Indicatieve planning

eind 2025 (4e kwartaal)

Aanvullende informatie

Study on the applicability of the regulatory framework for nuclear facilities to fusion facilities: towards a specific regulatory framework for fusion facilities: final report, 2022, Europese Commissie, Directoraat-generaal Energie, DOI:10.2833/787609 

Foresight study on the worldwide developments in advancing fusion energy, including the small scale private initiatives, 2023, Europese Commissie, Directoraat-generaal Energie, DOI:10.2833/967945 

Analysis on a strategic public-private partnership approach to foster innovation in fusion energy, Final report, 2023, Europese Commissie, Directoraat-generaal Energie, DOI:10.2833/323326

The High-Level European Round Table on Fostering Fusion Innovation op 14 maart 2024, DIO:10.2777/621539

The EU blueprint for fusion energy op 23 april 2024

EU Fusion Business Forum – European Commission op 3 juli 2024

Fusion Expert Group Opinion Paper, Towards the EU Fusion Strategy, 2025, Europese Commissie, Directoraat-generaal Onderzoek en Innovatie,  DOI:10.2777/3510421

Dit document dient slechts ter informatie. Het loopt niet vooruit op de eindbeslissing van de Commissie over de vraag of dit initiatief zal worden voortgezet en welke invulling dat uiteindelijk zal krijgen. Alle elementen van het initiatief dat in dit document is beschreven, waaronder de planning, kunnen veranderen.

A. Politieke context, probleemomschrijving en subsidiariteitscontrole

Politieke context

Zowel de Clean Industrial Deal als het actieplan voor betaalbare energie brengen de Commissie ertoe een EU-fusiestrategie voor te stellen. Het doel is kernfusie als innovatieve, koolstofvrije energiebron voor de toekomst sneller te commercialiseren. In het verslag-Draghi over het concurrentievermogen van de EU is aanbevolen een overkoepelende EU-innovatiestrategie voor kernfusie-energie te ontwikkelen. Die moet het ITER-project vooruitbrengen en zorgen voor de oprichting van een publiek-privaat partnerschap met het oog op de snelle en economisch levensvatbare commercialisering van kernfusie. Daarenboven is fusietechnologie een innovatieve technologie die op grond van het EU-kompas voor concurrentievermogen versneld moet worden ontwikkeld.

De Commissie is van plan een EU-fusiestrategie te ontwikkelen. Zij wil daarbij ten volle de decennialange hoogstaande Europese expertise en faciliteiten op het gebied van kernfusie benutten. De strategie zal een gunstig klimaat scheppen waarin start-ups worden ondersteund en investeringen via publiek-private partnerschappen worden gestimuleerd. De strategie zal ook de regelgevingsaanpak in de EU harmoniseren en een doeltreffend besluitvormingsproces voor de ontwikkeling en de commercialisering van fusietechnologie opzetten.

Probleem dat met het initiatief wordt aangepakt

Het initiatief moet een oplossing bieden voor de volgende problemen:

Behoefte aan schone en duurzame energiebronnen in de toekomst

Met het oog op de welvaart en de energiezekerheid moet de energiemarkt van de EU zo snel mogelijk schone energiebronnen ontwikkelen en inzetten, en een duurzaam langetermijnproces van decarbonisatie van de planeet waarborgen. Fusie-energie is op langere termijn een veelbelovende duurzame schone energiebron, maar er moet nog een aantal stappen worden gezet voordat fusie als bron voor elektriciteitsproductie commercieel levensvatbaar kan worden gemaakt.

Toenemende wereldwijde mededinging op het gebied van fusie / noodzaak om de Europese particuliere sector meer te betrekken

De EU steunt fusieonderzoek al tientallen jaren, met als einddoel fusie-energiecentrales te bouwen. Zij leidt het internationale project ITER, dat beoogt de technische en wetenschappelijke haalbaarheid van fusie als energiebron aan te tonen. Daarnaast bevordert de EU fusieonderzoek via haar Euratom-programma voor onderzoek en opleiding, en richt zich daarbij op de ontwikkeling van belangrijke fusietechnologieën, de voorbereiding op de exploitatie van een materiaaltestfaciliteit, en opleiding en onderwijs. De afgelopen jaren zagen de ontwikkeling van technologieën die fusie mogelijk maken en belangrijke doorbraken in de wereldwijde fusiewetenschap alsook meer mededinging en particuliere investeringen in fusietechnologie, vooral in de VS. De particuliere sector in de EU moet hier meer bij worden betrokken.

Gebrek aan een ondersteunend regelgevingskader in de EU

Momenteel is er in de EU geen uniforme aanpak om fusie-installaties te reguleren en het Europese afgeleide recht bevat geen specifieke vereisten ter zake. Als de EU-fusiestrategie daarop inspeelt, zou dat een doeltreffende en geharmoniseerde toepassing van passende veiligheidseisen in de EU waarborgen en de uitrol van de technologie vergemakkelijken.

Risico om achterstand op te lopen ten opzichte van niet-EU-landen met een fusiestrategie

Verscheidene landen buiten de EU hebben onlangs fusiestrategieën gepubliceerd, zoals:

·het VK: Towards fusion energy in 2021, met een actualisering in 2023;

·Japan: Fusion Energy Innovation Strategy (2023);

·de VS: Fusion Energy Strategy 2024 van het ministerie van Energie.

In de EU heeft Frankrijk in 2023 zijn programma “France 2030” vastgesteld, en Duitsland heeft in 2024 zijn financieringsprogramma “Fusion 2024” gepubliceerd.

Middels een EU-fusiestrategie die de acties van de verschillende belanghebbenden in de EU coördineert en duidelijkheid verschaft aan de particuliere sector, kan de EU i) haar technologische leiderschap bewaren en versterken; ii) haar concurrentievermogen waarborgen; en iii) rechtszekerheid bieden.

Grondslag van het EU-optreden (rechtsgrondslag en subsidiariteitscontrole)

Rechtsgrondslag

De rechtsgrondslag voor dit initiatief is het Euratom-Verdrag, vooral hoofdstuk 1 over de ontwikkeling van het onderzoek, hoofdstuk 3 over de bescherming van de gezondheid, hoofdstuk 5 over gemeenschappelijke ondernemingen en hoofdstuk 10 over betrekkingen met derden.

Praktische noodzaak van EU-optreden

Een EU-brede strategie die zowel nationale als EU-programma’s stimuleert, is belangrijk om:

·het leiderschap en het concurrentievoordeel van Europa op het gebied van fusietechnologie in stand te houden;

·de particuliere sector in de EU te stimuleren;

·het onderzoek, de technologische innovatie en de overdracht van de onderzoeksfase naar de industrie te faciliteren;

·de opties voor een EU-rechtskader op het gebied van fusieveiligheid te evalueren;

·governance op EU-niveau te creëren – die geeft samenwerking een boost en waarborgt dat er tussen belanghebbenden wordt afgestemd welke trajecten, technologieën en tijdschema’s voor de commercialisering van fusietechnologie worden gehanteerd.

B. Wat is het beoogde resultaat van het initiatief en hoe wordt dit bereikt?

Het doel van de strategie is om:

1.maatregelen vast te stellen die de leidende rol van de EU in het ITER-project ten volle benutten. De EU moet in het bijzonder voortbouwen op de opgedane kennis en de technologieën die tijdens het ontwerp en de bouw van ITER zijn ontwikkeld. Zij moet ook de voordelen van de EU bij de activiteiten van ITER maximaliseren;

2.een duidelijk traject voor een proeffusiekerncentrale op te stellen en kritieke strategische technologische lacunes weg te werken, zoals tritiumkweek of naar het plasma gekeerde componenten en materialen. Dit traject moet met behulp van een Europees stappenplan voor kernfusie EU-initiatieven stroomlijnen en rationaliseren;

3.een concurrerend industrieel ecosysteem op te bouwen, de particuliere sector te betrekken en investeringen aan te moedigen door i) een publiek-privaat partnerschap op te richten en een strategische agenda voor onderzoek en innovatie te bepalen; ii) in samenwerking met de Europese Innovatieraad een financieringsmechanisme voor start-ups op te zetten; en iii) andere financieringsmogelijkheden uit te breiden;

4.een personeelsstrategie te ontwikkelen om gekwalificeerde werknemers op het gebied van kernfusie aan te trekken, op te leiden en te behouden – waaronder wetenschappers, ingenieurs en technici;

5.de Europese toeleveringsketen op het gebied van kernfusie onder leiding van de particuliere sector te activeren en te ontwikkelen met het oog op de ontwikkeling van proefinstallaties voor kernfusie, en kritieke strategische kwesties aan te pakken, zoals het tekort aan bronnen voor essentiële brandstoffen (bv. tritium) en de verrijking van lithium-6;

6.een ondersteunend regelgevingskader voor fusie-installaties in de EU voor te bereiden en uit te voeren, met het oog op de voorspelbaarheid en de vereenvoudiging van de markt voor Europese constructeurs, exploitanten en regelgevers;

7.de internationale samenwerking te versterken, op basis van een duidelijk strategisch belang en wederzijdse voordelen;

8.een doeltreffend fusiebeheer en een besluitvormingsproces op EU-niveau tot stand te brengen.

Waarschijnlijke effecten

De goedkeuring van een EU-fusiestrategie, met de EU als leidende deelnemer aan ITER als hoeksteen, zal de weg effenen voor een zo snel mogelijke commercialisering van fusie-energie. Daarbij worden de volgende doelstellingen voor duurzame ontwikkeling nagestreefd: betaalbare en schone energie; personeelsontwikkeling en economische groei; industrie, innovatie en infrastructuur; en klimaatmaatregelen.

Toekomstige monitoring

Na de bekendmaking van de mededeling over de EU-fusiestrategie en de feedback van de EU-instellingen, de lidstaten en belanghebbenden wordt een gedetailleerd actieplan met kernprestatie-indicatoren en mijlpalen voorbereid. De bij de fusiestrategie betrokken diensten (DG ENER en DG RTD) zijn verantwoordelijk voor de monitoring, en vallen daarbij onder het toezicht van de governance voor kernfusie zoals omschreven in punt 8 hierboven.

C. Betere regelgeving

Effectbeoordeling

De strategie wordt als een mededeling van de Commissie bekendgemaakt en vereist als zodanig geen effectbeoordeling. Dit is geen wetgevingsvoorstel.

Raadplegingsstrategie

Het doel van dit verzoek om input is aanvullende informatie van de onderzoeksector, het bedrijfsleven, start-ups en particuliere investeerders te verzamelen. Dat zal er toe leiden dat, na raadpleging van vertegenwoordigers van de lidstaten in de in 2024 opgerichte deskundigengroep inzake kernfusie, de in de fusiestrategie voor te stellen acties beter kunnen worden omschreven.

Andere belanghebbenden zijn tijdens verschillende evenementen geraadpleegd: Fostering Fusion Innovation: High-Level European Roundtable (14 maart 2024 in Brussel), The EU Blueprint for Fusion Energy Conference georganiseerd door DG ENER (23 april 2024 in Straatsburg), en de EU Fusion Business Forum (3-4 juli 2024 in Berlijn).

De fusiegemeenschap in de EU moet via haar leidende deskundigen op het gebied van kernfusie en de industrie in 2025 worden geraadpleegd over de mijlpalen en het tijdschema van het stappenplan voor de uitvoering van de fusiestrategie van de EU.

Waarom deze raadpleging?

Het doel van de raadplegingen is inzicht te krijgen in de huidige technische, wetenschappelijke of financiële belemmeringen voor de ontwikkeling van commerciële fusie. Daarna kunnen de doeltreffendste maatregelen worden vastgelegd.

Doelgroep

Publieke onderzoeksorganisaties, particuliere organisaties (bedrijfsleven, start-ups) en vertegenwoordigers van de lidstaten worden geraadpleegd, onder meer via dit verzoek om input. Om een ijkpunt vast te kunnen stellen, worden ook landen die reeds een fusiestrategie hebben ontwikkeld (bv. de VS, het VK, Japan) geraadpleegd.