BIJLAGE 1

OPGEMERKTE EN VERWACHTE KLIMAATVERANDERINGEN

1.   Klimaatverandering wereldwijd en toekomstscenario’s

Zoals duidelijk vermeld in de AR6-beoordeling van de wereldwijde klimaatverandering van het IPCC, is het ondubbelzinnig dat de invloed van de mens heeft geleid tot wijdverbreide en snelle opwarming van de atmosfeer, het land, de oceaan en de cryosfeer (1). Deze opwarming is voornamelijk te wijten aan de snelle toename van broeikasgassen in de mondiale atmosfeer sinds de pre-industriële periode (d.w.z. 1850-1900), waaronder kooldioxide, methaan en distikstofoxide. Als gevolg daarvan zijn de wereldwijde gemiddelde temperaturen nabij het aardoppervlak en de hittegolven gestaag toegenomen, zowel op het land als op zee (2). Wereldwijd zijn de afgelopen elf jaar de elf warmste ooit geweest en was de periode 2023-2025 de eerste periode van drie jaar waarin de in de Overeenkomst van Parijs vastgestelde limiet van 1,5 °C is overschreden. De wereldwijde temperatuur in 2025 lag slechts marginaal (0,01 °C) lager dan in 2023 en 0,13 °C lager dan in 2024, het warmste jaar ooit (3).

Aangezien de klimaatverandering voornamelijk het gevolg is van broeikasgasemissies op mondiale schaal, moet eerst kort worden gekeken naar de mondiale vooruitzichten voor toekomstige emissies voordat mogelijke verdere veranderingen in de EU worden onderzocht. Er zijn prognoses voor toekomstige mondiale broeikasgasemissies opgesteld op basis van potentiële toekomstige klimaatscenario’s (4). Het huidige IPCC-kader bestaat uit mogelijke gedeelde sociaal-economische trajecten (“shared socio-economic pathways”, SSP’s) tot het jaar 2100, op basis van belangrijke sociaal-economische aanjagers van verandering. In overeenstemming met de EUCRA wordt in de klimaatprognoses in deze richtsnoeren gebruikgemaakt van een scenario met lage emissies op basis van SSP1-2.6 en een scenario met hoge emissies op basis van SSP3-7.0. Aangezien de SSP’s van relatief recente datum zijn, hebben de meeste wetenschappelijke modelleringsstudies van de verwachte gevolgen voor de biodiversiteit, zoals besproken in bijlage 2, oudere IPCC-scenario’s gebruikt (5)  (6).

Het scenario met lage emissies is in overeenstemming met de doelstelling van de Overeenkomst van Parijs van het UNFCCC van 2015 om de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder 2 °C boven het pre-industriële niveau en de inspanningen voort te zetten om de stijging te beperken tot 1,5 °C. Ondanks initiatieven op latere conferenties van de partijen bij het UNFCCC om de doelstelling van 1,5 °C vast te houden, heeft het UNEP geconcludeerd dat er “geen geloofwaardig traject” is om de doelstelling van 1,5 °C te halen (7).

Gezien de huidige toestand van het klimaat, is het in de eerste plaats van essentieel belang dat landen hun inspanningen opvoeren om bij te dragen aan het beperken van de opwarming van de aarde tot zo ver als nu haalbaar onder de doelstelling van 2,0 °C. Ten tweede is het vanwege de verdere onvermijdelijke klimaatveranderingen en de snellere opwarming in Europa verstandig om aanpassingsmaatregelen te plannen voor hogere niveaus van opwarming. De Europese wetenschappelijke adviesraad inzake klimaatverandering beveelt aan om voorbereidingen te treffen op klimaatrisico’s als gevolg van een opwarming van de aarde met 2,8-3,3 °C tegen 2100 en om bij stresstests negatievere trajecten te gebruiken teneinde de deugdelijkheid van aanpassingsopties in toekomstscenario’s met een hoger risico te beoordelen (8).

2.   Klimaatverandering in Europa

Tenzij anders aangegeven, zijn de trends en statistieken op het gebied van klimaatverandering in dit deel ontleend aan het EMA (2017) (9), de EUCRA (10) en de AR6-beoordeling van het IPCC (11). Aanvullende informatiebronnen over waargenomen en verwachte klimaatveranderingen zijn te vinden in de bibliografie.

2.1.   Temperatuur

In Europa zijn de temperaturen ongeveer twee keer zo snel gestegen als wereldwijd. In de periode 2018-2022 lag de gemiddelde temperatuur in Europa ongeveer 2,2 °C hoger dan het pre-industriële niveau (1850-1990), terwijl de gemiddelde mondiale temperatuur 1,2 °C boven het pre-industriële niveau lag. In sommige Europese regio’s is een snellere opwarming te zien, onder meer in de Alpen, de Pyreneeën en andere berggebieden in Spanje, en vooral in de Scandinavische bergen en IJsland.

De belangrijkste trends in temperatuurgerelateerde factoren die van invloed zijn op de klimaatverandering op het land in Europa, zijn:

De temperatuur van het zeeoppervlak is sinds in 1850 gestart is met het meten ervan, ook gestegen. In de periode 2018-2022 bedroeg de stijging van de temperatuur van het zeeoppervlak sinds 1980 wereldwijd ongeveer 0,5 °C en in Europa ongeveer 1,1 °C. Net als op het land hebben extreme temperaturen de afgelopen jaren geleid tot hittegolven in het mariene milieu in Europa. De toename van kooldioxideconcentraties in de atmosfeer leidt ook tot een verdere verzuring van de oceaan. De stijging van de zeetemperatuur en veranderingen in de zoetwaterinstroom en het zee-ijs hebben ook andere domino-effecten op de mariene chemie en de biodiversiteit.

Volgens de EUCRA zullen, in een scenario met lage emissies (SSP1-2.6), de temperaturen nabij het oppervlak in Europa tegen 2050 naar verwachting met bijna 2,5 °C stijgen en op ongeveer hetzelfde niveau blijven tot 2100. Zoals in het bovenstaande punt is opgemerkt, lijkt dit scenario echter niet langer haalbaar. Volgens de prognoses van de EUCRA in het scenario SSP2-4.5 zullen de temperaturen tegen 2050 met bijna 3 °C en tegen 2100 met ongeveer 4 °C stijgen. In het EUCRA-scenario met hoge emissies (SSP3-7.0) zou de verwachte stijging tegen 2050 ongeveer 3 °C bedragen en vervolgens tegen 2100 ongeveer 5,5 °C.

Over het algemeen wordt verwacht dat de temperaturen op land het meest zullen stijgen in de regio Zuid-Europa, voornamelijk in de zomer, zowel in het lage als hoge emissiescenario. De frequentie en intensiteit van extreem hete weersomstandigheden zullen naar verwachting ook in alle regio’s blijven toenemen. Verwacht wordt dat de temperatuur van het zeeoppervlak het meest zal blijven stijgen in de Oostzee en de Zwarte Zee, minder in de Middellandse Zee en het minst in het noordoostelijke deel van de Atlantische Oceaan.

2.2.   Veranderingen in de neerslag (regenval en sneeuwval)

Er zijn in Europa ook aanzienlijke veranderingen in neerslagvolumes en -patronen waargenomen, die overeenkomen met de mondiale en regionale klimaatmodellen. Hoewel de totale neerslag is toegenomen, zijn er echter duidelijke regionale verschillen. Noord-Europa wordt over het algemeen natter, maar droger in de zomer. Zuid-Europa wordt steeds droger, vooral in de winter. In de scenario’s met lage en hoge emissies zal de totale neerslag naar verwachting blijven toenemen in Noord-Europa, afnemen in Zuid-Europa en elders weinig veranderen. De verwachting is echter dat de neerslag in de winter in het grootste deel van Europa zal blijven toenemen.

De frequentie van extreme regenval is toegenomen in Noord-, West- en centraal Oost-Europa. Dit heeft, samen met enkele veranderingen in het landgebruik, geleid tot een waargenomen toename van fluviale en pluviale overstromingen (d.w.z. directe regenval) in het West-, Midden- en Noord-Europa. Berggebieden zijn bijzonder gevoelig voor dergelijke gebeurtenissen, met cascade-effecten die leiden tot overstromingen, aardverschuivingen en doorbraken van meren. In laaglandgebieden langs de kust hebben zich al samengestelde overstromingen voorgedaan als gevolg van een hoog waterpeil in de rivier dat samenviel met stormvloed op zee.

Extreme gebeurtenissen zullen naar verwachting vaker voorkomen in de scenario’s met lage en hoge emissies voor de meeste gebieden, met uitzondering van het Middellandse Zeegebied. Over het algemeen zal de zware dagelijkse neerslag in de winter tegen het einde van de eeuw waarschijnlijk met 35 % toenemen. Er wordt ook verwacht dat de zware regenval in de zomer in het grootste deel van Europa zal toenemen, hoewel voor sommige regio’s in het zuiden minder regenval wordt voorspeld (13). In Noord- en Oost-Europa wordt een toename van de pluviale overstromingen verwacht in de scenario’s met een opwarming van de aarde van meer dan 2 °C, terwijl de fluviale overstromingen zullen afnemen. In West- en Midden-Europa zullen zowel pluviale als fluviale overstromingen naar verwachting toenemen bij een opwarming van de aarde van meer dan 2 °C.

Ondanks de algemene toename van de neerslag, als gevolg van de toegenomen verdamping, is er een algemene trend van verdroging geweest, vooral in Zuid- en centraal Oost-Europa. Het uitblijven van neerslag tijdens langdurige perioden van droogte heeft geleid tot lage rivierstanden en uitputting van watervoerende grondlagen. Tegen 2050 zullen perioden van droogte naar verwachting in alle klimaatscenario’s vaker voorkomen in Oost-, Midden- en Zuid-Europa, met name in het Middellandse Zeegebied.

De hoeveelheid sneeuw en het aantal dagen met sneeuwval blijft afnemen. Samen met de opwarming heeft dit geleid tot kortere periodes met sneeuwbedekking, een sterkere terugtrekking en afname van de dikte van gletsjers, en minder smeltwater. Deze trends zullen zich naar verwachting in alle emissiescenario’s voortzetten.

2.3.   Veranderingen in de windpatronen

In de afgelopen decennia hebben de windsnelheden aanzienlijke anomalieën laten zien in vergelijking met de gemiddelde omstandigheden, waaronder perioden van frequente en zeer zware stormen, in tegenstelling tot sommige bijna historisch lage windsnelheden. Hoewel er tot nu toe geen duidelijke trend zichtbaar is, spreekt het IPCC in het AR6-verslag de verwachting uit dat er waarschijnlijk een toename van zware stormen in Noord-Europa en mogelijk Midden-Europa te zien zal zijn, en waarschijnlijk een afname in Zuid-Europa.

2.4.   Brandgevoelige weersomstandigheden

Hoge temperaturen en droogte hebben geleid tot een toename van de weersomstandigheden die bevorderlijk zijn voor het ontstaan en in stand houden van natuurbranden, de zogenaamde brandgevoelige (of brandgevaarlijke) omstandigheden. Dergelijke omstandigheden zijn in Europa op grotere schaal waargenomen, zowel vroeger als later in het jaar. De klimaatprojecties geven aan dat dit patroon naar verwachting zal aanhouden.

Bij 2 °C opwarming van de aarde zal het aantal extra dagen per jaar met een hoog tot extreem brandgevaar, in vergelijking met de periode 1981-2010, naar verwachting met meer dan 10 toenemen in delen van Italië, een groot deel van Frankrijk en het Balkanschiereiland, en met meer dan 20 in het grootste deel van Portugal en Spanje (14).

2.5.   Zeespiegelstijging

Sinds 1900 is de zeespiegel in de meeste kustgebieden in Europa, met uitzondering van de noordelijke Oostzeekust, gestegen als gevolg van de aanhoudende postglaciale opheffing van de ijstijd. Dit zal naar verwachting doorgaan in een tempo dat vergelijkbaar is met of sneller is dan het wereldwijde gemiddelde. In Europa zal de relatieve zeespiegelstijging voor de periode 2081-2100 naar verwachting variëren van 0,4-0,5 m in het SSP1-2.6-scenario tot 0,7-0,8 m in het SSP5-8.5-scenario (15).

De combinatie van de verwachte toename van hevige stormen in Noord-Europa en de stijging van de zeespiegel verhoogt het risico op kusterosie, overstromingen, stroming van zout water richting het achterland en gevolgen voor de biodiversiteit aan de kust en in de zee. Dit kan op zijn beurt leiden tot ernstige verstoring van de getroffen kustecosystemen en schade aan de bijzonder belangrijke en kwetsbare Natura 2000-gebieden daarvan.

(1)  IPCC (2021), Summary for Policymakers in: “Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Bijdrage van werkgroep I aan het zesde evaluatierapport van de Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering, Cambridge University Press, Cambridge, Verenigd Koninkrijk, en New York, Verenigde Staten.

(2)  Zie bijvoorbeeld het Copernicus Marine Service Ocean State Report 9 (2025): Karina von Schuckmann (Mercator Ocean International, Frankrijk), Lorena Moreira (Nologin, Spanje), Álvaro de Pascual Collar (Nologin, Spanje), Marilaure Grégoire (Universiteit van Luik, België), Pierre Brasseur (CNRS, Frankrijk), Gilles Garric (Mercator Ocean International, Frankrijk), Johannes Karstensen (GEOMAR Helmholtz Centre for Ocean Research Kiel, Duitsland), Piero Lionello (Universiteit van Salento, Italië), Marta Marcos (Universiteit van de Balearen, Spanje), Pierre-Marie Poulain (Istituto Nazionale di Oceanografia e di Geofisica Sperimentale (OGS), Italië) en Joanna Staneva (Helmholtz-Zentrum Hereon, Duitsland) (red.): 9e editie van het Copernicus Ocean State Report (OSR9), Copernicus Publications, State Planet, 6-osr9 (https://doi.org/10.5194/sp-6-osr9).

(3)  Copernicus, 2025, Global climate highlights (https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2025).

(4)  “Een plausibele beschrijving van hoe de toekomst kan verlopen, op basis van een coherente en intern consistente reeks aannames over centrale bepalende factoren […] en relaties” (IPCC, 2022a).

(5)  IPCC (2014), “Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part A: Global and Sectoral Aspects”. Bijdrage van werkgroep II aan het vijfde rapport van de Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering [Field, C.B., V.R. Barros, D.J. Dokken, et al (red.)], Cambridge University Press, Cambridge, Verenigd Koninkrijk, en New York, Verenigde Staten.

(6)  Colin, A., Vailles, C. en Hubert, R. (2019), Understanding transition scenarios, Eight steps for reading and understanding these scenarios, Institute for Climate Economics.

(7)  UNEP (2022), Emissions Gap Report 2022: “The Closing Window — Climate crisis calls for rapid transformation of societies”, Milieuprogramma van de Verenigde Naties, Nairobi.

(8)  Europese wetenschappelijke adviesraad inzake klimaatverandering (2026), “Strengthening resilience to climate change — Recommendations for an effective EU adaptation policy framework” (https://climate-advisory-board.europa.eu/reports-and-publications/strengthening-resilience-to-climate-change-recommendations-for-an-effective-eu-adaptation-policy-framework).

(9)  EMA (2017), “Climate change, impacts and vulnerability in Europe 2016: An indicator-based report”, EMA-verslag nr. 1/2017, Europees Milieuagentschap, Kopenhagen.

(10)  Europese klimaatrisicobeoordeling, EMA-verslag nr. 1/2024, (EMA 2024) (https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/european-climate-risk-assessment).

(11)  IPCC (2023), “AR6 Synthesis Report. Climate Change 2023”, Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering, Cambridge University Press, Cambridge, Verenigd Koninkrijk, en New York, Verenigde Staten.

(12)  Cassou, C., en Cattiaux, J. (2016), Disruption of the European climate seasonal clock in a warming world, Nature Climate Change, 6 (6), blz. 589-594.

(13)  Gedetailleerde kaarten met de verwachte veranderingen in de zomer- en wintertemperaturen en de totale neerslag in heel Europa bij de opwarmingsscenario’s van 1,5 °C, 2 °C en 4 °C (ten opzichte van de periode 1995-2014) zijn beschikbaar via de interactieve atlas van WG1 van het IPCC: IPCC Regional Assessment Report: Europe, Working Group 1 (2021) (https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/factsheets/IPCC_AR6_WGI_Regional_Fact_Sheet_Europe.pdf).

(14)  EMA (2020), “State of Nature in the EU: Results from reporting under the nature directives 2013-2018”, EMA-verslag nr. 10/2020, Europees Milieuagentschap, Kopenhagen.

(15)   Climate Change 2021 — The Physical Science Basis.

Bijdrage van werkgroep I aan het zesde evaluatieverslag van de Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering, blz. 1767-1926.

BIJLAGE 2

POTENTIËLE GEVOLGEN VAN DE KLIMAATVERANDERING OP DE BIODIVERSITEIT

1.   Hoe klimaatverandering invloed heeft op soorten en ecosystemen

Volgens de woordenlijst van het IPCC staan veranderingen in de fysieke omstandigheden van het klimaatsysteem (bv. middelen, gebeurtenissen en extremen) die van invloed zijn op ecosystemen of de samenleving, bekend als klimaateffectfactoren (“climatic impact-drivers”). Klimaateffectfactoren kunnen een breed scala van op elkaar inwerkende gevolgen hebben voor soorten en ecosystemen via verschillende mechanismen, die ook een wisselwerking hebben met andere invloedrijke factoren. De resultaten van deze gevolgen kunnen veranderingen in de verspreiding, omvang en toestand van beschermde habitats en soortenpopulaties omvatten. Het volledige scala van biodiversiteitseffecten wordt beschreven in Scheffers et al. (2016) (1), en de belangrijkste effecten in Europa worden hieronder samengevat, met enkele specifieke voorbeelden op basis van IPBES (2), Foden et al. (2019) (3), het AR6-verslag van het IPCC over oceaan- en kustecosystemen (4), terrestrische en zoetwaterecosystemen (5), de EUCRA (6) en andere belangrijke Europese studies die in de bibliografie zijn opgenomen.

Hoewel de gevolgen van de klimaatverandering op verschillende manieren kunnen worden beschreven, is het nuttig ze te beschrijven in termen van de onderliggende mechanismen ervan, aangezien dit kan helpen bij het identificeren van de beste vormen van aanpassingsmaatregelen. Samengevat kunnen de volgende belangrijkste soorten interactiemechanismen resulteren in gevolgen voor soorten (van het individuele organisme tot populatieniveau), voor ecosystemen en voor HR-habitattypen.

Klimaatveranderingseffecten op soorten kunnen in de eerste plaats ontstaan als gevolg van de directe effecten van abiotische veranderingen in klimaateffectfactoren, zoals veranderingen in de temperatuur en de neerslag. Enkele van de meest voorkomende en algemeen gedocumenteerde effecten van klimaatverandering zijn die van de timing van gebeurtenissen (fenologie). Veel studies hebben aangetoond dat gebeurtenissen in het voorjaar eerder plaatsvinden en dat de groeiseizoenen in gematigde regio’s langer worden. In het mariene milieu migreren vissen naar koelere of diepere wateren, en invasieve soorten verspreiden zich als ze beter zijn aangepast aan de nieuwe omstandigheden.

De directe fysiologische effecten van klimaatveranderingen kunnen significanter zijn voor gevoelige soorten, en kunnen dan leiden tot lagere voortplantingscijfers en hogere sterftecijfers. Fysiologische stress kan ook de gevoeligheid voor ziekten en plagen verhogen. Uit pan-Europese bosmonitoring is bijvoorbeeld gebleken dat warme zomers en grote seizoensgebonden variabiliteit in neerslag de kans op boomsterfte hebben vergroot, met hotspots voor boomsterfte in Zuid- en Noord-Europa (7).

Soorten worden ook op grote schaal en aanzienlijk beïnvloed door veranderingen in de abiotische toestand van hun habitats als gevolg van de klimaatverandering, zoals veranderingen in de hoeveelheden sneeuw en ijs, de bodemvochtigheid, de waterstanden en de chemische eigenschappen van water. Bijzonder invloedrijke habitatgerelateerde drukfactoren als gevolg van de combinatie van hogere temperaturen en minder regenval in de zomer hebben geleid tot lagere grond- en rivierwaterstanden en hebben het aantal gebieden waar regelmatig brand ontstaat, doen toenemen. De stijging van de zeespiegel in combinatie met meer extreme stormen leidt ook tot meer overstromingen en erosie aan de kust.

De belangrijkste waargenomen drukfactor van de klimaatverandering is over het algemeen het gevolg van de complexe biotische wisselwerking tussen soorten. De drukfactor kan zich voordoen wanneer de timing van belangrijke gebeurtenissen voor soorten niet langer overeenstemt, bijvoorbeeld de piekvraag naar voedsel van roofdieren gedurende de voorplanting en de beschikbaarheid van prooien, of het bloeien van planten en het verschijnen van de bestuivers ervan. Andere, vaak grotere drukfactoren zijn het gevolg van veranderingen bij soorten waarvan een andere soort afhankelijk is (zoals prooien, bestuivers en verspreiders) of die schadelijk zijn (bv. concurrenten, roofdieren, parasieten, ziekteverwekkers). Veranderingen in de ene soort kunnen dan cascade-effecten hebben op andere soort, wat mogelijk leidt tot complexe ingrijpende veranderingen in het ecosysteem, zoals veranderingen in het HR-habitattype.

Hoewel er sterke aanwijzingen zijn dat de gevolgen voor soorten en ecosystemen voortkomen uit geleidelijke veranderingen in het klimaat, zoals de gemiddelde temperatuur en de totale neerslag, zijn de gevolgen van de toegenomen variabiliteit minder zeker. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat grootschalige gelijktijdige verstoringen (zoals overstromingen of extreme droogte) de populatieschommelingen en het risico op lokale uitsterving vergroten, met name van kleine populaties en kortlevende soorten. Voor de kleine torenvalk (Falco nuamanni) in Zuid-Europa is droogte bijvoorbeeld een grotere bedreiging dan geleidelijke klimaatverandering (8). Aangezien sommige Natura 2000-habitats en -soorten sterk gelokaliseerd zijn, kunnen de gevolgen van een extreme gebeurtenis die hen treft, aanzienlijk zijn.

Het AR6-verslag van het IPCC benadrukt daarnaast dat wereldwijd bewijs met grote zekerheid aangeeft dat de combinatie van interne variabiliteit en klimaattrends op langere termijn ecosystemen naar een omslagpunt duwt, waarna abrupte en mogelijk onomkeerbare veranderingen plaatsvinden. Dergelijke gevolgen zijn al waargenomen in het Europese mariene milieu, waar zeer hoge watertemperaturen hebben geleid tot verschuivingen in de verspreiding van soorten (bv. zeewieren en vissen), regimeverschuivingen en het lokaal uitsterven van soorten. In een scenario met hoge emissies kunnen Zuid-Euraziatische boreale bossen ook een abrupt kantelpunt bereiken in de komende twee tot drie decennia (9).

Klimaatgebeurtenissen en -trends die waarschijnlijk schadelijk zijn, worden volgens de IPCC-woordenlijst “gevaren” genoemd (zie de verklarende woordenlijst). Onder natuurwetenschappers en personeel van de autoriteiten, waaronder bij rapportage in het kader van de natuurrichtlijnen, worden zulke gevaren echter gewoonlijk aangeduid als drukfactor of bedreiging (wanneer deze in de toekomst worden verwacht). Aangezien deze richtsnoeren in de eerste plaats voor instandhoudingsbeheerders en autoriteiten zijn opgesteld, worden hier voornamelijk de termen “drukfactor” en “bedreiging” gebruikt, behalve in rechtstreekse citaten.

De vraag of een klimaateffectfactor een drukfactor of bedreiging is, hangt af van de habitat en soorten in kwestie en de context ervan (bv. de instandhoudingsdoelstellingen voor een Natura 2000-gebied). Zo kan een temperatuurstijging schadelijk zijn voor sommige habitats en soorten en gunstig zijn voor andere in sommige gebieden, en andersom in andere gebieden. Het verband tussen klimaateffectfactoren, habitats en soorten kan ook niet-lineair zijn: een effect kan tot op zekere hoogte gunstig zijn totdat er iets schadelijk en/of complex wordt als gevolg van wisselwerkingen met andere klimaatcomponenten of veranderingen in het milieu.

De gevolgen van klimaatverandering staan in wisselwerking met andere bestaande druk op habitats en soorten, zoals veranderingen in het landgebruik, onder meer als gevolg van intensieve landbouwpraktijken, habitatbeheer, invasieve exoten, vervuiling en de ontwikkeling van infrastructuur. Voor veel Natura 2000-habitats en -soorten is de druk in verband met klimaatverandering tot dusver relatief laag geweest in vergelijking met andere gebieden (10). Niettemin kan zelfs relatief weinig extra druk leiden tot populatiedalingen die de soort over een drempel duwen waar de overlevings- of voortplantingscijfers onder het niveau dalen dat nodig is om de populatie in stand te houden. Aangezien veel Natura 2000-habitats en -soorten al een ongunstige staat van instandhouding  (11) hebben, kunnen ze beperkte capaciteit hebben om deze extra druk op te vangen.

Het is met name zorgwekkend dat sommige niet-klimaatveranderingsgerelateerde drukfactoren toenemen als gevolg van de klimaatverandering. De gevolgen van de opwarming van de aarde op de structuur en stabiliteit van de voedselketen zijn bijvoorbeeld in het voordeel van invasieve soorten (12). Het aantal uitbraken van ziektes en plagen zal naar verwachting ook toenemen en zich verspreiden, zoals blijkt uit de uitbreiding van de letterzetter (Ips amitinus) naar Noord-Europa (13).

2.   Gevolgen van de klimaatverandering voor soortenpopulaties en habitats

Voor sommige soorten ontstaan door de gecombineerde gevolgen van klimaateffectfactoren veranderingen in de populatiegrootte (als gevolg van veranderingen in sterfte en voortplanting) en verspreiding. De veranderingen kunnen positief, negatief of variabel zijn, afhankelijk van de soort, het habitattype en de lokale omstandigheden. De gevolgen van het klimaat zullen naar verwachting variëren binnen het verspreidingsgebied van elke habitat of soort, afhankelijk van de vraag of de klimaatverandering de situatie meer of minder gunstig maakt.

Dit betekent dat uitbreidingen van het verspreidingsgebied worden verwacht langs de “voorste” rand van het verspreidingsgebied van een soort of een habitat in relatie tot het klimaat, waarbij de richting en de stijging van de opwarming geschiktere omstandigheden creëren (14). Er wordt lokaal uitsterving van soorten verwacht langs de “achterste” rand van het verspreidingsgebied, waar de omstandigheden ongeschikt worden, bijvoorbeeld te warm. In Europa zijn de resulterende uitbreidingen van het verspreidingsgebied als gevolg van klimaatverandering meestal naar het noorden, hogere hoogten en dieper water. Omgekeerd wordt een krimp van het verspreidingsgebied over het algemeen verwacht in het zuiden, op lagere hoogten en in ondieper water.

Er is nu duidelijk en breed gedocumenteerd bewijs van de verwachte gevolgen van klimaatveranderingen in Europa aan de voorste rand van het verspreidingsgebied van soorten, dat overwegend naar het noorden verschuift. Dit is gedocumenteerd voor een breed scala van planten- en dierengroepen in Europa, waaronder vlinders, libellen en vogels, en zeedierenplankton, bentische ongewervelde dieren en vissen (15). Terrestrische soorten bewegen zich ook naar hogere hoogten in terrestrische ecosystemen. Meer dan een eeuw lang was bij bergplanten in de Alpen bijvoorbeeld een consistente opwaartse verschuiving van ten minste 100 hoogtemeters te zien, waarbij 49 van de 125 onderzochte soorten zich nu op grotere hoogten in de regio bevinden dan eerder werd geregistreerd (16). In mariene ecosystemen bewegen sommige soorten zich niet alleen naar het noorden, maar ook naar dieper water. Dit is waargenomen in de grondig bestudeerde Noordzee, voor bentische ongewervelde dieren (17) en bodemvissen (18). Er zijn minder aanwijzingen voor de inkrimping van het verspreidingsgebied van soorten langs de achterste rand, wat deels te wijten kan zijn aan vertragingen en moeilijkheden bij het maken van onderscheid tussen achteruitgang door klimaatverandering en door andere factoren. Onder de Arctisch-Alpiene planten ondervindt de gletsjerboterbloem (Ranunculus glacialis) echter habitatverlies als gevolg van stijgende temperaturen (19).

Volgens Huntley (2007) (20) leken de waargenomen verplaatsingen van soorten over het algemeen ongeveer gelijk te zijn aan de bewegingssnelheid die nodig is om klimaatveranderingen te volgen. Uit recentere analyses is gebleken dat verplaatsingen en verschuivingen in het verspreidingsgebied bij sommige soorten achterblijven bij de veranderingen die worden verwacht op basis van hun onderliggende fysiologie of algemene klimaatgrenzen die leiden tot “klimaatschuld”. Terwijl bijvoorbeeld bij veel bentische ongewervelde dieren in de Noordzee een verschuiving richting het noordwesten te zien is (langs de voorste en achterste randen), zijn deze veranderingen langzamer verlopen dan de verschuivingen in de zeetemperatuur, waardoor veel soorten in steeds hogere temperaturen leven (21).

Net als in het geval van kruidachtige bosplanten in het laagland van Frankrijk (22) kan de klimaatschuld ten minste gedeeltelijk te wijten zijn aan het feit dat soorten suboptimale klimaatomstandigheden kunnen verdragen. Er zijn echter ook aanwijzingen dat sommige soorten worden belemmerd bij de aanpassing aan de klimaatverandering door verplaatsingen en uitbreiding van het verspreidingsgebied als gevolg van:

Habitattypen verschuiven ook in respons op de druk van de klimaatverandering, zoals is waargenomen bij de vervanging van alpiene heidegebieden door boshabitats. Verschuivingen in de verspreiding van habitats zijn echter meestal traag, deels als gevolg van de lange generatietijd van hun belangrijkste soorten, zoals bomen. Tegelijkertijd is het onwaarschijnlijk dat de samenstelling van veel habitats dezelfde blijft of wordt gerepliceerd naarmate ze zich in nieuwe gebieden ontwikkelen, omdat de klimaatverandering de samenstellende soorten in verschillende mate zal beïnvloeden. Er is zelfs al een algemeen patroon van toenemende relatieve overvloed aan warmteminnende of hittetolerante soorten in soortengemeenschappen te zien. Deze veranderen op hun beurt de ecosysteemstructuur en andere kenmerken en functies van het ecosysteem. Naarmate de klimaatverandering vordert, ontstaan er nieuwe habitattypen en kunnen sommige huidige habitats (waaronder HR-habitats) voldoende veranderen om niet langer herkenbaar te zijn. Dergelijke veranderingen kunnen gepaard gaan met het lokaal verdwijnen van sommige gespecialiseerde soorten (bv. HR-soorten) die sterk afhankelijk zijn van de habitat.

De vraag of het potentiële verspreidingsgebied van habitats en soorten zich uitbreidt of krimpt, hangt grotendeels af van de vraag of het gebied met een geschikt klimaat (de klimaatruimte of “climate envelope”) voor hen toeneemt of afneemt  (23) . De uiteindelijke feitelijke verspreiding van habitats en soorten zal ook afhangen van de wisselwerking met andere soorten en factoren, zoals landgebruik, die ook kunnen veranderen als gevolg van klimaatverandering.

Het aandeel van de ruimte met een geschikt klimaat (“climate space ratio”) is het gebied waarin op een bepaald moment geschikte klimaatomstandigheden worden verwacht en dat een deel uitmaakt van het huidige of recente verspreidingsgebied van de habitats of soorten. Het is een belangrijke maatstaf die de potentiële algemene klimaateffecten aangeeft. Een aandeel van 25 % tegen 2030 zou er bijvoorbeeld op wijzen dat het verspreidingsgebied van de soort tegen die tijd een kwart van zijn huidige oppervlakte zal bereiken. Een aandeel van meer dan 100 % geeft aan dat de verspreiding van de soort zich kan uitbreiden, afhankelijk van andere omstandigheden, met name de aanwezigheid van een geschikte habitat.

Groei van het potentiële verspreidingsgebied en de oppervlakte van een habitat hangt af van de geschikte klimaatruimte die samenvalt met omgevingen die op alle andere kritieke manieren geschikt zijn voor deze gebieden (bv. bodemtype, hydrologie, hoogte, ligging). De herverdeling van habitats kan ook worden beperkt door natuurlijke barrières, zoals hooggelegen gebieden die vlakten van elkaar scheiden, en omgekeerd. Kunstmatige barrières, zoals stedelijke gebieden en intensief beheerde landbouwgrond en bossen, kunnen de herverdeling van habitats ook in de weg staan. Menselijk ingrijpen kan daarom nodig zijn om habitats te helpen creëren in nieuwe gebieden met een geschikte klimaatruimte.

Evenzo kan de verspreiding van soorten alleen toenemen als er binnen de nieuwe klimaatruimte een geschikte habitat voor ze is of als er potentieel is voor de ontwikkeling van een geschikte habitat. Het is belangrijk om in gedachten te houden dat de huidige “climate envelope” van een soort in de eerste plaats zijn habitat, locatie en omstandigheden zoals die nu zijn, kan weerspiegelen. Onder toekomstige omstandigheden zal de verspreiding van soorten in de eerste plaats afhangen van de verspreiding van habitats, die mogelijk niet nauw verband houdt met klimatologische factoren. Het kan ook lang duren voordat habitats zich ontwikkelen (misschien tientallen jaren) in nieuwe gebieden met een geschikt klimaat, wat een vertragingseffect veroorzaakt.

De toename van de verspreiding van een soort zal ook afhangen van het vermogen van die soort om zich te verspreiden en nieuwe gebieden met een geschikt klimaat en geschikte habitats te bereiken. Zoals hierboven vermeld, zijn er weliswaar aanwijzingen dat soorten zich kunnen verplaatsen in respons op klimaatverandering, maar kunnen veel soorten worden gehinderd door verspreidings- en vestigingsbeperkingen (bv. beperkte verspreidingscapaciteiten, fysieke barrières voor verplaatsing, lage voortplantingsproductiviteit of het ontbreken van een geschikte habitat).

Gezien deze beperkingen van het vermogen van habitats en soorten om zich te verplaatsen naar nieuwe gebieden met geschikte klimaten en zich daar te vestigen en te blijven bestaan, is een andere belangrijke maatstaf de verwachte mate van overlapping tussen de huidige en verwachte klimaatruimte van een soort of habitat. Weinig overlap tussen de huidige en toekomstige, gemodelleerde klimaatruimte suggereert dat de soort zich zal moeten verplaatsen naar nieuwe gebieden met een geschikt klimaat om de totale oppervlakte van hun verspreidingsgebied te behouden. De beperkte overlap kan daarom leiden tot aanzienlijke gevolgen voor het verspreidingsgebied en de populatie van sommige soorten.

De waargenomen effecten op soorten en ecosystemen leveren duidelijk en sterk bewijs dat een omvangrijk, goed beheerd en goed verbonden Natura 2000-netwerk, samen met andere beschermde gebieden, van fundamenteel belang zal zijn voor de toekomst van Natura 2000-habitats en -soorten. Bij soorten en habitats waarbij er wel veel overlap is tussen de bestaande en verwachte klimaatruimte kan worden verwacht dat een groot deel van de biogeografische populatie of het habitatgebied ervan in de Natura 2000-gebieden blijft liggen.

Zelfs wanneer verwacht wordt dat de hoeveelheid geschikte klimaatruimte en ermee samenvallende geschikte habitat binnen het netwerk aanzienlijk zal afnemen, is het waarschijnlijk dat Natura 2000-gebieden veerkrachtiger zullen zijn en meer geschikte omstandigheden zullen bieden dan gebieden buiten het netwerk (24). Het netwerk moet de belangrijkste middelen bieden om een gunstige staat van instandhouding te behouden of te bereiken.

Voor soorten en habitats waarvoor weinig overlap tussen de bestaande en verwachte klimaatruimte wordt verwacht, bijvoorbeeld vissen en weekdieren in Europese stroomgebieden (25), zullen beschermde gebieden een habitat van hoge kwaliteit bieden (“ruimte voor de natuur”), die de vestiging en uitbreiding van het verspreidingsgebied van soorten naarmate ze reageren op klimaatverandering kan vergemakkelijken. Het is echter van groot belang ervoor te zorgen dat er bij beschermde gebieden wordt gereageerd op de gevolgen van de klimaatverandering. Dit betekent dat de bestaande en toekomstige lacunes in de dekking moeten worden geïdentificeerd en aangepakt, bijvoorbeeld door nieuwe gebieden aan te wijzen en/of gebieden uit te breiden en/of grenzen te wijzigen (zie hoofdstuk 2, punt 2.3.6, en bijlage 4, punt 2.2).

3.   Factoren die van invloed zijn op de risico’s van de klimaatverandering voor habitats en soorten

De IUCN en de meeste natuurwetenschappers zijn van mening dat de potentiële gevolgen van de klimaatverandering afhankelijk zijn van twee belangrijke factoren: blootstelling en gevoeligheid. Blootstelling is de mate waarin een ecosysteem, habitat of soort wordt blootgesteld aan significante klimaateffectfactoren (bv. gemiddelde temperatuurstijgingen of extreme gebeurtenissen). Gevoeligheid is de mate waarin een ecosysteem, habitat of soort ongunstig of gunstig wordt beïnvloed door die klimaateffectfactoren.

Het maakt niet uit hoe gevoelig een habitat of soort is voor een bepaalde klimaateffectfactor als deze niet aan de factoren wordt blootgesteld, en omgekeerd. Om potentieel te worden beïnvloed, moet een habitat of soort zowel gevoelig zijn voor als worden blootgesteld aan dezelfde klimaateffectfactoren.

Bijlage 2

Figuur 1: Risicofactoren voor klimaatverandering voor habitats en soorten

Volgens Foden et al. (2019) (28) omvatten de factoren die bijdragen aan de gevoeligheid van een soort voor klimaateffectfactoren, doorgaans:

In wezen kunnen de potentiële gevolgen van de blootstelling van een soort aan klimaateffectfactoren tot op zekere hoogte worden gemiddeld door het vermogen van een soort om zich aan de klimaatverandering aan te passen.

In het algemeen volgt de potentiële aanpassingsrespons van een soort op klimaatverandering een of meer van de volgende reactiepatronen, die deze richtsnoeren wil versterken:

Bijgevolg is volgens de IUCN de algehele kwetsbaarheid voor klimaatverandering (d.w.z. het risico op feitelijke effecten) een functie van de aard, de omvang en het tempo van de klimaatverandering waaraan het systeem wordt blootgesteld en de gevoeligheid en het aanpassingsvermogen ervan, op basis van bevindingen van het IPCC (2007). Hoewel er sinds het AR5-verslag van het IPCC alternatieve definities zijn gepresenteerd, zijn deze binnen de gemeenschap voor bescherming en instandhouding niet op grote schaal overgenomen (29)  (30).

Volgens het huidige AR6-verslag van het IPCC (31) kan de kwetsbaarheid worden gedefinieerd als de neiging of aanleg om negatief te worden beïnvloed, die een verscheidenheid aan begrippen en elementen omvat, waaronder gevoeligheid of vatbaarheid voor schade en gebrek aan vermogen om het hoofd te bieden en zich aan te passen aan veranderingen. Bijlage 2 — figuur 1 bevat een schematische weergave van de IPCC-definitie om te illustreren hoe deze verschilt van de door de IUCN aanbevolen definitie, zoals die nog steeds wordt gebruikt in de meeste beoordelingen van de kwetsbaarheid van habitats en soorten voor klimaatverandering.

Als gevolg van de aanzienlijke verschillen tussen de definities en in de beoordeling ervan wordt in deze richtsnoeren het gebruik van de term “kwetsbaarheid” vermeden wanneer dit passend is. In plaats daarvan wordt de meer algemene term “risico”, zoals gedefinieerd in het AR6-verslag van het IPCC, gebruikt als het potentieel voor nadelige gevolgen voor menselijke of ecologische systemen, waarbij de diversiteit van waarden en doelstellingen in verband met dergelijke systemen wordt erkend (zie de verklarende woordenlijst voor verdere uitleg). EUCRA (32) hanteert hetzelfde concept en dezelfde definitie van risico van het AR6-verslag van het IPCC. Zoals aangegeven in bijlage 2 — figuur 1, worden in de praktijk soortgelijke componenten in aanmerking genomen bij de beoordeling van de kwetsbaarheid, zoals aanbevolen door de IUCN, en het risico in het kader van het IPCC-systeem. Wanneer later in deze richtsnoeren naar de resultaten van kwetsbaarheidsbeoordelingen wordt verwezen, worden, tenzij anders aangegeven, de IUCN-terminologie en -benadering uit bijlage 2 — figuur 1 gebruikt.

Factoren die van invloed zijn op het vermogen van een soort om zich aan de klimaatverandering aan te passen, zijn onder meer intrinsieke kenmerken, zoals het vermogen om de morfologie, de fysiologie of het gedrag als reactie op ecologische veranderingen aan te passen. Deze eigenschappen zijn van invloed op het vermogen van een soort om te blijven en klimaatverandering te weerstaan. Ze zijn afhankelijk van de fenotypische plasticiteit (d.w.z. variatie binnen een genotype) en het evolutievermogen (d.w.z. genetische verandering) van de soort. Een andere adaptieve respons kan zijn een verplaatsing naar en vestiging in nieuwe geschikte gebieden, afhankelijk van het vermogen van de soort om zich te verspreiden. Extrinsieke factoren kunnen het aanpassingsvermogen van een soort beperken, zoals de versnippering van habitats, waardoor het verspreidingsvermogen van een soort afneemt.

Daarom zijn aanpassingsmaatregelen, zoals verder besproken in bijlage 3, punt 1, over aanpassingsbeginselen, meestal primair bedoeld om de autonome aanpassing aan de klimaatverandering te ondersteunen door de veerkracht te vergroten en vervolgens, waar nodig, de extrinsieke beperkingen op verplaatsingen terug te dringen.

(1)  Scheffers, B R, De Meester, L, Bridge, T C et al. (2016), The broad footprint of climate change from genes to biomes to people. Science, 354(6313), aaf7671.

(2)  IPBES (2018), The IPBES regional assessment report on biodiversity and ecosystem services for Europe and Central Asia, Zenodo.

(3)  Foden, W. B., Young, B. E., Akçakaya, H. R., et al. (2019), Climate change vulnerability assessment of species, WIREs Climate Change, No 10 (1), e551.

(4)  Cooley, S., Schoeman, D., Bopp, L., et al. (2022), Oceans and Coastal Ecosystems and Their Services, in: “Climate Change 2022: Impacts, Adaptation, and Vulnerability”, Bijdrage van werkgroep II aan het zesde evaluatierapport van de Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering.[H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, et al. (red.)], Cambridge University Press, Cambridge, Verenigd Koninkrijk, en New York.

(5)  Parmesan, C., Morecroft, M.D., Trisurat, Y., et al. (2022), “Terrestrial and Freshwater Ecosystems and Their Services” in: “Climate Change 2022: Impacts, Adaptation, and Vulnerability”. Bijdrage van werkgroep II aan het zesde evaluatierapport van de Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering.[H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, et al. (red.)]. Gezamenlijk door IPBES en IPCC gesponsord workshopverslag over biodiversiteit en klimaatverandering, Cambridge University Press, Cambridge, Verenigd Koninkrijk, en New York, Verenigde Staten.

(6)   Europese klimaatrisicobeoordeling, EMA-verslag nr. 1/2024 (EMA, 2024).

(7)  Neumann, M., Mues, V., Moreno, A., et al. (2017), Climate variability drives recent tree mortality in Europe, Global change biology, 23(11), blz. 4788-4797.

(8)  Marcelino, J., Silva, J., Gameiro, J., et al. (2020), Extreme events are more likely to affect the breeding success of lesser kestrels than average climate change, Scientific Reports, 10 (1), blz. 1-11.

(9)  Rao, M.P., Davi, N.K., Magney, T.S., et al. (2023), Approaching a thermal tipping point in the Eurasian boreal forest at its southern margin, Communications Earth & Environment, 4(1), 247.

(10)   https://tableau-public.discomap.eea.europa.eu/views/sonpressuresandthreats/Pressuresandthreats?%3Adisplay_count=n&%3Aembed=y&%3AisGuestRedirectFromVizportal=y&%3Aorigin=viz_share_link&%3AshowAppBanner=false&%3AshowVizHome=n.

(11)  EMA (2020), “State of Nature in the EU: Results from reporting under the nature directives 2013-2018”, EMA-verslag nr. 10/2020, Europees Milieuagentschap, Kopenhagen.

(12)  Sentis, A., Montoya, J.M. en Lurgi, M. (2021), Warming indirectly increases invasion success in food webs, Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 288(1947), 20202622.

(13)  Økland, B., Flø, D., Schroeder, M., et al. (2019), Range expansion of the small spruce bark beetle Ips amitinus: a newcomer in northern Europe, Agricultural and Forest Entomology, 21(3), blz. 286-298.

(14)  Huntley, B. (2007). “Climatic change and the conservation of European biodiversity: Towards the development of adaptation strategies, Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats”, 27e vergadering van de vaste commissie, Straatsburg, 26-29 november 2007, Raad van Europa, Straatsburg.

(15)  Poloczanska, E.S., Burrows, M.T., Brown, C.J. et al. (2016), Responses of marine organisms to climate change across oceans. Frontiers in Marine Science, 3, blz. 62.

(16)  Frei, E., Bodin, J. en Walther, G-R. (2010), Plant species’ range shifts in mountainous areas–all uphill from here? Botanica Helvetica, 120 (2), blz. 117-128.

(17)  Hiddink, J.G., Burrows, M.T. en García Molinos, J. (2015), Temperature tracking by North Sea benthic invertebrates in response to climate change. Global Change Biology, 21, blz. 117-129.

(18)  Perry, A.L., Low, P.J., Ellis, J.R. et al. (2005), Climate change and distribution shifts in marine fishes. Science, 308, blz. 1912-1915.

(19)  Guisan, A., Broennimann, O., Buri, A., et al (2019), Climate change impacts on mountain biodiversity. Biodiversity and climate change, blz. 221-233.

(20)  Huntley, B. (2007). “Climatic change and the conservation of European biodiversity: Towards the development of adaptation strategies, Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats”, 27e vergadering van de vaste commissie, Straatsburg, 26-29 november 2007, Raad van Europa, Straatsburg.

(21)  Hiddink, J.G., Burrows, M.T. en García Molinos, J. (2015), Temperature tracking by North Sea benthic invertebrates in response to climate change. Global Change Biology, 21, blz. 117-129.

(22)  Bertrand, R., Lenoir, J., Piedallu, C., et al. (2011), Changes in plant community composition lag behind climate warming in lowland forests, Nature, 479(7374), blz. 517-520.

(23)  Watling, J.I., Brandt, L.A., Mazzotti, F.J., en Romañach, S.S. (2013), “Use and interpretation of climate envelope models: a practical guide”, Universiteit van Florida.

(24)  Regos, A., D’Amen, M., Titeux, N., et al. (2016), Predicting the future effectiveness of protected areas for bird conservation in Mediterranean ecosystems under climate change and novel fire regime scenarios, Diversity and Distributions, 22(1), blz. 83-96.

(25)  Markovic, D., Carrizo, S., Freyhof, J. et al. (2014), Europe’s freshwater biodiversity under climate change: Distribution shifts and conservation needs, Diversity and Distributions, 20(9), blz. 1097-1107.

(26)  Gross, J. E., Woodley, S., Welling, L. A., et al. (2016), Adapting to Climate Change: Guidance for protected area managers and planners, Best Practice Protected Area Guidelines Series No. 24, IUCN, Gland, Zwitserland.

(27)  IPCC (2023), “AR6 Synthesis Report. Climate Change 2023”, Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering, Cambridge University Press, Cambridge, Verenigd Koninkrijk, en New York, Verenigde Staten (https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/).

(28)  Foden, W. B., Young, B. E., Akçakaya, H. R., et al. (2019), Climate change vulnerability assessment of species, WIREs Climate Change, No 10 (1), e551.

(29)  Foden, W. B., Young, B. E., Akçakaya, H. R., et al. (2019), Climate change vulnerability assessment of species, WIREs Climate Change, No 10 (1), e551.

(30)  Duffield, S. J., Morecroft, M. D., Pearce-Higgins, J. W., et al. (2024), Species- or habitat-based assessments of vulnerability to climate change? Informing climate change adaptation in Special Protection Areas for birds in England, Biological Conservation, 291, 110460.

(31)  IPCC (2023), “AR6 Synthesis Report. Climate Change 2023”, Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering, Cambridge University Press, Cambridge, Verenigd Koninkrijk, en New York, Verenigde Staten.

(32)   Europese klimaatrisicobeoordeling, EMA-verslag nr. 1/2024 (EMA, 2024).

BIJLAGE 3

EEN KADER VOOR AANPASSING AAN DE KLIMAATVERANDERING VOOR NATURA 2000

1.   Belangrijke stappen voor de realisatie van een aanpassingskader voor het Natura 2000-netwerk

Een aanpassingskader voor het Natura 2000-netwerk zou kunnen worden geïntegreerd in de nationale cycli voor aanpassingsplanning, waardoor synergieën met gerelateerde beleidsmaatregelen, flexibele timing, gegevensgebruik en prioritering mogelijk worden. Dit zou met name relevant zijn voor de nationale herstelplannen in het kader van de verordening natuurherstel en de nationale energie- en klimaatplannen.

Bij toepassing van de bestaande kaders voor aanpassing aan de klimaatverandering op Natura 2000, zouden ze doorgaans de volgende stappen omvatten:

Het in deze richtsnoeren geschetste aanpassingskader (bijlage 3 — figuur 1) bouwt voort op deze belangrijke stappen, rekening houdend met belangrijke ontwikkelingen op het gebied van aanpassingsplanning, waaronder de IUCN-richtsnoeren inzake aanpassing aan de klimaatverandering voor beheerders van beschermde gebieden en planologen (1). Het besluitvormingskader sluit nauw aan bij de richtsnoeren van de Europese Commissie voor de aanpassingsstrategieën en -plannen (2) van de lidstaten en het instrument voor aanpassingsondersteuning (3), met enkele aanpassingen om rekening te houden met de specifieke behoeften en terminologie voor het Natura 2000-netwerk.

Figuur 1:

Voorgesteld kader voor aanpassing aan de klimaatverandering voor Natura 2000

Het kader kan worden toegepast op:

Het kader kan worden toegepast op het Natura 2000-netwerk en gebieden waarvoor klimaatdruk en -bedreigingen voor Natura 2000-habitats en -soorten zijn vastgesteld, indien nodig rekening houdend met het omliggende landschap. De eerste beoordeling van klimaatveranderingen en potentiële drukfactoren en bedreigingen kan worden uitgevoerd op netwerk- of regionaal niveau, waarbij informatie wordt gedeeld met de betrokken gebieden. Met het oog op de efficiëntie kan het nuttig zijn het kader toe te passen op groepen gebieden (bv. wetlands) door informatie en middelen onderling te delen. Hierbij kan het gaan om natuurautoriteiten op nationaal, regionaal, lokaal of gebiedsniveau en onderlinge samenwerking.

Aanpassingsmaatregelen voor Natura 2000-gebieden kunnen externe maatregelen in omliggende landschappen en/of zeegebieden inhouden. Hiervoor zal waarschijnlijk worden samengewerkt met diverse autoriteiten en belanghebbenden, op verschillende niveaus, om dergelijke externe aanpassingsmaatregelen te plannen en uit te voeren.

Potentiële aanpassingsmaatregelen die op het niveau van het netwerk, de gebieden en het bredere landschap kunnen worden genomen, worden nader behandeld in bijlage 4.

1.1.   Stap 1: De weg vrijmaken voor aanpassing

Stap 1a: Verwachte klimaatveranderingen herzien en drukfactoren en bedreigingen identificeren

De eerste stap is om een eerste algemeen inzicht te krijgen in de waargenomen en verwachte veranderingen in het klimaat in het land/de regio’s en het Natura 2000-netwerk, en in de daaruit voortvloeiende waarschijnlijke klimaateffectfactoren. Deze informatie kan vervolgens worden gebruikt om gebieden te identificeren die al tot op zekere hoogte worden getroffen (klimaatverandering is een drukfactor) of naar verwachting het zwaarst zullen worden getroffen, en waarschijnlijk aanzienlijke gevolgen voor Natura 2000-habitats en -soorten zullen ondervinden (klimaatverandering is een bedreiging). De verzamelde klimaatinformatie kan vervolgens worden gebruikt voor soortgelijke initiële beoordelingen op het niveau van de Natura 2000-gebieden en voor het in kaart brengen van gebiedsspecifieke klimaatdrukfactoren en bedreigingen voor Natura 2000-habitats en -soorten. Op basis van de vastgestelde drukfactoren en bedreigingen kan een eerste prioritering van relevante gebieden, habitats en soorten voor aanpassingsplanning en gedetailleerde klimaatrisicobeoordelingen worden gemaakt.

De werkzaamheden om potentiële bedreigingen van de klimaatverandering in kaart te brengen, moeten gebaseerd zijn op de meest actuele en betrouwbare klimaatgegevens en de waarschijnlijke klimaatveranderingsscenario’s zoals besproken in bijlage 1.

Stap 1b: Institutionele kaders en partnerschappen met belanghebbenden opzetten

Een andere belangrijke vereiste voor aanpassing is de betrokkenheid van een breed scala van belanghebbenden bij de ondersteuning van geïntegreerde en transdisciplinaire benaderingen van de aanpassing aan de klimaatverandering in beschermde gebieden  (4). Om succesvol te zijn, moeten in de aanpak namelijk veel verschillende kwesties worden meegenomen, zoals instandhoudingsdoelstellingen, potentiële klimaateffecten, andere op elkaar inwerkende bedreigingen, institutionele omgevingen, beleid, wetgeving en het maatschappelijk middenveld. Dit is met name het geval voor Natura 2000-gebieden, aangezien de overgrote meerderheid van de gebieden in plattelandsgebieden voor belangrijke economische en sociale doeleinden wordt gebruikt, zoals landbouw, bosbouw, visserij, recreatie en toerisme. Een gedegen interdisciplinaire planning (met name bij initiatieven op grote schaal) en uitvoering van de aanpassingsmaatregelen in nauwe samenwerking met de verschillende belanghebbenden zijn ook van belangom het risico van aanpassing met ongewenste effecten tot een minimum te beperken.

Daarom is het essentieel om ervoor te zorgen dat alle relevante sectoren en belanghebbenden in een vroeg stadium actief worden betrokken bij het opstellen en uitvoeren van beheers- en instandhoudingsbeleid. Dit is van cruciaal belang om aanpassing aan de klimaatverandering wat betreft te biodiversiteit en kansen voor op de natuur gebaseerde aanpassing en mitigatie (zoals beschreven in hoofdstuk 3) optimaal op elkaar te laten aansluiten en synergievoordelen te behalen. Hiervoor is een belangrijke voorbereidende stap het veiligstellen van de nodige institutionele capaciteit (zie de richtsnoeren voor de aanpassingsstrategieën en -plannen van de lidstaten (5)). Aangezien de bedreigingen van de klimaatverandering grote gebieden raken en veel grensoverschrijdende Natura 2000-gebieden treffen, is het ook van belang dat de autoriteiten van de naburige lidstaten met elkaar in dialoog gaan en plannen maken, met name bij gebieden die deel uitmaken van grote internationale ecosystemen (bv. rivieren en kusten).

Om de interdisciplinaire en sectoroverschrijdende aanpak van de planning en maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering te vergemakkelijken, wordt aanbevolen strategische langetermijnpartnerschappen tussen alle belangrijke belanghebbenden op nationaal (en indien nodig transnationaal), regionaal en gebiedsniveau tot stand te brengen. Hierbij moeten vertegenwoordigers van alle relevante instellingen, landeigenaren en sectoren die van invloed zijn op Natura 2000, worden betrokken, waaronder water, landbouw, bosbouw, visserij, energie, burgerbescherming, overstromingsbeheersing en toerisme/recreatie. De partnerschappen moeten hun kennis delen om vast te stellen welke gebieden en soorten door de klimaatverandering kan worden getroffen en hoe, en om aanpassings- en mitigatieopties (waaronder op de natuur gebaseerde oplossingen), potentiële conflicten en win-winsituaties, en mogelijkheden voor samenwerking en financieringsbronnen in kaart te brengen. Een belangrijk doel is het realiseren van een brede betrokkenheid van belanghebbenden bij en inzet voor de vastgestelde aanpassingsplannen en -maatregelen.

Een voorbeeld van de wijze waarop partnerschappen de klimaatverandering kunnen ondersteunen, is het LIFE Natur’Adapt-project van de Reserves Naturelles de France (zie casestudy 6).

1.2.   Stap 2: Risico’s van klimaatverandering voor het Natura 2000-netwerk en de Natura 2000-gebieden beoordelen

Stap 2a: De kwetsbaarheid van Natura 2000-habitats en -soorten voor klimaatverandering en andere bedreigingen beoordelen

Een klimaatrisicobeoordeling is de basis voor het identificeren van de belangrijkste aandachtspunten en aanpassingsdoelstellingen om het klimaatrisico en dus de negatieve gevolgen van de klimaatverandering te verminderen. Hiermee worden de aard, omvang en waarschijnlijkheid van klimaatveranderingsgebeurtenissen en -trends bepaald en de ecologische en potentiële gevolgen daarvan voor ecosystemen, habitats en soorten (en getroffen gemeenschappen), van nationaal of biogeografisch niveau tot gebiedsniveau. Klimaatrisicobeoordelingen moeten betrekking hebben op specifieke perioden, zoals de korte termijn (bv. de jaren 2030), de middellange termijn (bv. de jaren 2050) en de lange termijn (bv. 2100 en decennia daarna). Bij deze beoordelingen moet gebruik worden gemaakt van de beste beschikbare gegevens, waaronder de resultaten van de rapportage op grond van artikel 17 van de habitatrichtlijn en artikel 12 van de vogelrichtlijn, om de risico’s en factoren die van invloed zijn, zo veel mogelijk te kwantificeren en tegelijkertijd duidelijk aan te geven op welke gebieden er sprake is van onzekerheid en kennislacunes. De risicobeoordelingen moeten waar nodig worden geactualiseerd, ook wanneer de prognoses inzake klimaatverandering of andere wetenschappelijke gegevens veranderen of aanzienlijk verbeteren.

Een belangrijk onderdeel van de algemene risico’s van klimaatverandering voor ecosystemen, habitats en soorten is de kwetsbaarheid ervan, zoals uiteengezet in bijlage 2, punt 3.

Kwetsbaarheidsbeoordelingen hebben betrekking op klimaatveranderingen binnen gedefinieerde gebieden en kunnen daarom van nationaal tot op gebiedsniveau worden gebruikt.

Kwetsbaarheidsbeoordelingen en andere vormen van klimaatrisicobeoordelingen omvatten analyses van waargenomen (historische) en geprojecteerde (toekomstige) gegevens over klimaat, landgebruik, demografie en andere belangrijke klimaat- en niet-klimaatgerelateerde factoren. Er kunnen verschillende benaderingen worden gevolgd voor het verzamelen en analyseren van gegevens, afhankelijk van het waargenomen belang, de beschikbaarheid van gegevens en de beschikbare middelen. Op het eenvoudigste initiële niveau kunnen hierbij deskundige kennis, workshops en algemene risicocriteria worden gebruikt om beoordelingen van de relatieve kwetsbaarheid op te stellen. Deze kunnen gebaseerd zijn op algemene waargenomen of verwachte klimaatveranderingstrends voor de regio en op kennis van hoe habitats en soorten kunnen worden beïnvloed. Voor een voorbeeld van een eenvoudige beoordeling, zie Sârbu et al. (2014 (8), figuur 17.2) over de potentiële gevolgen van mogelijke klimaatveranderingen op gebiedsniveau voor alpiene vegetatiegemeenschappen.

Een andere gebruikelijke aanpak voor kwetsbaarheidsbeoordelingen bestaat erin te putten uit de verwachte of waargenomen verbanden tussen biologische eigenschappen en de gevolgen van de klimaatverandering, alsook biologische informatie en de levensgeschiedenis te gebruiken om de gevoeligheid en het aanpassingsvermogen van soorten van een score te voorzien of te rangschikken (bv. zoals in Sajwaj et al., 2011 (9)). Dergelijke informatie kan vervolgens worden gecombineerd met blootstellingsbeoordelingen om semikwantitatieve kwetsbaarheidsbeoordelingen te produceren. Bij complexere kwetsbaarheidsbeoordelingen wordt gebruikgemaakt van correlatieve benaderingen of complexe mechanistische modellen, of een combinatie daarvan, om kwantitatieve en ruimtelijke schattingen te maken. Specifieke richtsnoeren voor kwetsbaarheidsbeoordelingen vallen buiten het toepassingsgebied van dit document en worden daarom niet in detail besproken (zie de bronnen in de bibliografie voor verdere richtsnoeren).

Praktische benaderingen voor de toepassing van kwetsbaarheidsbeoordelingen om Natura 2000-habitats, -soorten en -gebieden die het meest risico lopen te identificeren, waaronder de identificatie van klimaatrefugia en ruimtelijke analyses van geschikte klimaatruimte, worden nader uitgewerkt in bijlage 4.

Stap 2b: Prioriteit geven aan de vastgestelde risico’s

De verwachte klimaatrisico’s kunnen worden geprioriteerd door rekening te houden met:

Bij het prioriteren van klimaatrisico’s voor het Natura 2000-netwerk en de bijbehorende habitats en soorten is het van essentieel belang om de risico’s te beoordelen in relatie tot alle andere aanzienlijke drukfactoren en bedreigingen. Voor de meeste habitats en soorten hebben de meest voorkomende, onmiddellijke en ernstige gemelde bedreigingen te maken met habitatverandering, habitatfragmentatie en verontreiniging (10). Het is ook belangrijk om rekening te houden met mogelijke wisselwerking tussen bestaande bedreigingen en klimaatveranderingen. Droogte kan bijvoorbeeld leiden tot meer wateronttrekking, waardoor de waterstanden en rivierstanden zakken, met schadelijke gevolgen voor wetlands.

Stap 2c: Strategische doelstellingen identificeren voor het Natura 2000-netwerk, de gebieden, de habitats en de soorten die het meest door de klimaatverandering worden bedreigd

Op basis van de kwetsbaarheids- en risicobeoordelingen met betrekking tot de klimaatverandering en rekening houdend met andere drukfactoren en bedreigingen, moeten voor de korte, middellange en lange termijn strategische doelstellingen voor het Natura 2000-netwerk worden opgesteld om de aanpassing aan de klimaatverandering te optimaliseren. De doelstellingen moeten eerst worden vastgesteld op het niveau van het nationale Natura 2000-netwerk (en de biogeografische regio’s daarbinnen) om de coherentie en efficiëntie te bevorderen. De doelstellingen kunnen bijvoorbeeld gericht zijn op het vergroten van de dekking van bepaalde habitats en soorten in het netwerk, het verbeteren van de ecologische connectiviteit tussen gebieden, of het aanwijzen of als beschermd indelen van nieuwe gebieden.

De aanpassingsdoelstellingen op netwerkniveau moeten als input dienen voor en, in voorkomend geval, worden opgenomen in de gebiedspecifieke instandhoudingsdoelstellingen die reeds vereist zijn voor alle soorten en habitats in Natura 2000-gebieden (hoofdstuk 2, punt 2.3.1). Het kan bijvoorbeeld gaan om het regenereren van verloren habitats of het vergroten van de populatie van bepaalde soorten die al aanwezig zijn. Andere doelstellingen kunnen zijn om het gebied te beheren om vestiging door bepaalde doelsoorten die een hoger risico lopen op klimaatbedreigingen in andere delen van het netwerk, te stimuleren.

1.3.   Stap 3: Aanpassingsmaatregelen identificeren en prioriteren

Het aanpassingskader heeft tot doel de identificatie, prioritering en volgordebepaling van maatregelen te ondersteunen, waarbij wordt erkend dat niet alle maatregelen overal kunnen of moeten worden uitgevoerd en dat keuzes de ecologische doeltreffendheid, haalbaarheid en sociaal-economische context moeten weerspiegelen.

Stap 3a: Aanpassingsmaatregelen identificeren om de risico’s van klimaatverandering aan te pakken

Grondbeginselen

Op basis van de strategische doelstellingen inzake klimaatverandering voor het Natura 2000-netwerk en de gebieden, habitats en soorten die het meeste risico lopen, zoals vastgesteld in de vorige stap, moeten specifieke aanpassingsmaatregelen worden vastgesteld en uitgevoerd op het niveau van het netwerk, de gebieden en, indien nodig, het bredere landschap, rekening houdend met concurrerend landgebruik, andere doelstellingen van algemeen belang en sociaal-economische beperkingen. Dergelijke maatregelen hebben in de eerste plaats tot doel het aanpassingsvermogen van ecosystemen, habitats en soorten te vergroten door:

Het vergroten van de veerkracht is met name belangrijk omdat ecosystemen en habitats die zich in een goede ecologische toestand bevinden en soorten met een bloeiende populatie waarschijnlijk beter bestand zijn tegen klimaatbedreigingen (bv. Natura 2000-habitats en -soorten met een gunstige staat van instandhouding). Als gevolg hiervan kunnen sommige in staat zijn om te blijven bestaan en zich aan te passen aan nieuwe klimatologische omstandigheden op hun huidige plek, ook al lijken ze minder geschikt of zelfs ongeschikt in de modellering van de “climate envelope”.

Zoals besproken in bijlage 2, punt 2, leveren “klimaatvertragingen” waarbij sommige soorten langzamer lijken te verschuiven dan verwacht, het bewijs dat dit tot op zekere hoogte al gebeurt. De veerkracht zal naar verwachting groter zijn in gezonde ecosystemen met sleutelsoorten, intacte functies en structuren, en in diverse inheemse soortengemeenschappen met een hoge genetische diversiteit, omdat deze stabieler zijn en beter bestand zijn tegen drukfactoren of daarvan kunnen herstellen.

Daarom is voor veel Natura 2000-habitats en -soorten de belangrijkste manier om de veerkracht te vergroten, het verminderen van de bestaande druk op en bedreigingen van deze habitats en soorten, die in veel gevallen niet-klimaatgerelateerd zijn. De maatregelen moeten gericht zijn op het verminderen van de belangrijkste drukfactoren en bedreigingen die van invloed zijn op de Natura 2000-habitats en -soorten, zoals verslechtering van habitats (bv. grootschalige kaalslag van bossen, eutrofiëring als gevolg van intensieve landbouw, schade aan kwetsbare mariene habitats en soorten door bodemvisserij, versnippering van habitats, verontreiniging), overexploitatie, verstoring en invasieve exoten. Deze maatregelen worden vaak no-regretmaatregelen genoemd, aangezien ze onder de huidige klimaatomstandigheden normaliter toch moeten worden genomen met het oog op algemeen natuurbehoud en herstel.

Als de maatregelen ter vermindering van de bestaande druk ontoereikend zijn, kunnen aanvullende, meer gerichte maatregelen nodig zijn om de toestand van de habitat te verbeteren en de populaties van soorten te versterken, met name voor soorten die zich momenteel niet in een gunstige staat van instandhouding bevinden.Herstelmaatregelen in dit verband kunnen hydrologische interventies omvatten om wetlands te herstellen, gevarieerde rivierbeddingen te herstellen en een meer natuurlijke dynamiek mogelijk te maken, evenals de actieve verbetering van beheersregelingen door de herinvoering van extensieve begrazings- of maairegelingen die waren stopgezet, met als doel de optimale omstandigheden te herstellen voor de structuur en functie van de habitat, met inbegrip van kenmerkende soorten. Dergelijke maatregelen kunnen de toestand van individuen, de productiviteit en de populatiegrootte doen toenemen, waardoor de bronpopulaties worden versterkt en de kans groter wordt dat individuen zich met succes verspreiden en zich in andere geschikte gebieden kunnen vestigen als de omstandigheden op lokaal niveau verslechteren.

Herstel of regeneratie van habitats kan ook helpen om versnippering tegen te gaan en de ecologische connectiviteit te verbeteren, waardoor populaties worden versterkt en de verspreiding tussen gebieden wordt vergemakkelijkt. Verdere maatregelen kunnen onder meer bestaan uit het herstel of de regeneratie van aanvullende habitats, zoals broed- of foerageergebieden, het wegnemen van belemmeringen voor verspreiding (bv. verouderde dammen of andere infrastructuur die de ecologische connectiviteit onderbreekt), of de herintroductie of ondersteunde migratie van individuen om de genetische diversiteit te vergroten. Uit gegevens blijkt dat dergelijke interventies nuttig kunnen zijn, waarbij gerichte interventies de persistentie van de meest kwetsbare populaties maximaliseren, terwijl uitbreiding van het habitatbeheer en de bescherming van gebieden het grootste aantal soorten en ecosystemen ten goede kunnen komen (11).

In bijlage 3, tabel 1, wordt een overzicht gegeven van geschikte maatregelen voor soorten volgens de belangrijkste soorten aanpassingsbeperkingen. Het belangrijkste is dat het vinden van tijd om nieuwe habitatgebieden te ontwikkelen waar soorten die zich verplaatsen, zich kunnen vestigen, waarschijnlijk een gemeenschappelijke behoefte zal zijn, aangezien veel soorten in staat zullen zijn zich sneller te verspreiden en verplaatsen dan hun habitats zich kunnen vormen. Dit kan zelfs de enige optie zijn voor sommige soorten die afhankelijk zijn van specifieke habitattypen die veel tijd nodig hebben om zich te ontwikkelen, zelfs met proactieve interventies voor het creëren van habitats.

Bijlage 3

Tabel 1: Passende aanpassingsmaatregelen voor verschillende soorten aanpassingsbeperkingen

Er bestaat wetenschappelijke consensus dat aanpassingsmaatregelen weliswaar bepaalde schadelijke gevolgen voor het klimaat kunnen voorkomen of ten minste vertragen, maar dat er op de lange termijn steeds meer behoefte zal zijn aan een evenwicht tussen gecoördineerde actieve interventies voor specifieke habitattypen van bijlage I bij de habitatrichtlijn (zoals nu erkend) en soorten in hun huidige gebieden, en strategieën die bredere doelstellingen voor een langere termijn nastreven. Ervan uitgaande dat verandering onvermijdelijk is, moet in de aanpassingsdoelstellingen voor de lange termijn worden gespecificeerd welke verandering aanvaardbaar is, en moeten zij flexibel en aanpasbaar zijn met het oog op voortschrijdend inzicht. Een reden hiervoor is dat, aangezien soorten uiteenlopend op klimaatverandering zullen reageren, de samenstelling van sommige van de huidige HR-habitattypen waarschijnlijk ook zal uiteenlopen. Evenzo kunnen sommige populaties van mobiele soorten duidelijk in verspreiding verschillen, zoals reeds te zien is bij de kortere migraties van sommige watervogels. Dit hoeft echter niet per se nadelig te zijn in termen van de grootte van populaties die langs deze route trekken.

In de IUCN-richtsnoeren voor aanpassing aan de klimaatverandering voor beschermde gebieden (13) wordt erkend dat enkele substantiële veranderingen in het ecosysteem op lange termijn onvermijdelijk zijn. Daarom moet bij aanpassingsstrategieën rekening worden gehouden met passende interventieniveaus. Evenzo is tijdens de Internationale Conferentie over het beheer van beschermde gebieden in het kader van klimaatverandering (Impact) (14) in 2012 aanbevolen dat het Natura 2000-netwerk meer een functioneel en dynamisch systeem moet worden, aangevuld met andere gebieden om de samenhang ervan te verbeteren (4).

Bij het identificeren van maatregelen om het aanpassingsvermogen van Natura 2000-habitats en -soorten te vergroten, moet worden gezorgd voor gerichte en habitat- en soortspecifieke maatregelen wanneer dat nodig is om een gunstige staat van instandhouding te bereiken. Hiertoe behoren maatregelen ter uitvoering van de nationale herstelplannen die in het kader van de verordening natuurherstel zijn opgesteld.

In bijlage 4 worden maatregelen uitgewerkt om het aanpassingsvermogen van Natura 2000 op het niveau van het netwerk, de gebieden en het bredere landschap te vergroten.

Stap 3b: Kansen identificeren om bij te dragen aan de bredere doelstellingen inzake aanpassing aan en mitigatie van de klimaatverandering

Na het identificeren van aanpassingsmaatregelen is het belangrijk om te kijken naar de gevolgen van de klimaatverandering voor de bredere doelstellingen inzake aanpassing aan en mitigatie van de klimaatverandering, land-/zeegebruikers en andere belanghebbenden. Zoals het geval is met andere elementen in het kader, moet dit gebeuren op strategisch niveau (bv. middels besprekingen tussen natuur- en andere sectorale autoriteiten en vertegenwoordigers van belanghebbenden) en vervolgens ook op gebiedsniveau.

Bij deze werkzaamheden kunnen brede gebieden met mogelijk overlappende nevenvoordelen worden aangewezen, zoals gebieden waar het herstel van habitats kan bijdragen tot de beperking van overstromingen, vermindering van erosie, veiligstelling van de watervoorziening, vermindering van verontreiniging en verhoging van de koolstofopslag en -putten. Dergelijke wederzijdse voordelen kunnen dan worden ondersteund door gezamenlijke maatregelen en partnerschappen (bv. de uitbreiding van inheems bos door natuur- en bosbeheerautoriteiten gezamenlijk). Hierdoor kan financiering van buiten de natuursector worden gezocht, bijvoorbeeld met betrekking tot bosbouw, waterkeringen en vermindering van het brandrisico. Dit is een cruciale stap bij de integratie van de vereisten inzake aanpassing aan de klimaatverandering voor Natura 2000 en de bredere doelstellingen inzake mitigatie van en aanpassing aan de klimaatverandering. Vandaar het belang dat wordt gehecht aan de oprichting van een partnerschap (zie bijlage 3, punt 1.1) waarbij Natura 2000-autoriteiten, landeigenaren, land-/zeegebruikers, belangrijke bedrijven, lokale gemeenschappen, burgerbescherming en andere belanghebbenden betrokken zijn.

Stap 3c: Potentiële problematische conflicterende belangen identificeren

Hoewel initiatieven ter mitigatie van de klimaatverandering en aanpassingsmaatregelen uit andere sectoren potentiële wederzijdse voordelen voor Natura 2000 kunnen opleveren, kunnen er ook potentiële conflicterende belangen zijn. Een waterkeringsproject kan bijvoorbeeld negatieve gevolgen hebben voor een Natura 2000-gebied. Indien mogelijk moeten deze conflicterende belangen in een vroeg stadium worden vastgesteld door middel van strategische planning en besprekingen met belanghebbenden om de meest geschikte maatregelen te selecteren. Dit kan het overwegen van alternatieve oplossingen omvatten, zoals op de natuur gebaseerde benaderingen die werken met natuurlijke processen en de ecologische connectiviteit in stand houden. Indien formele voorstellen worden gedaan voor projecten of plannen die negatieve gevolgen kunnen hebben voor een Natura 2000-gebied, moeten deze worden onderworpen aan een passende beoordeling overeenkomstig artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn.

Stap 3d: Aanpassingsmaatregelen evalueren en prioriteiten stellen

Aangezien de beoordeling van de risico’s van klimaatverandering en aanpassingsmaatregelen waarschijnlijk een lange lijst van mogelijke opties zal opleveren, is het van essentieel belang dat er objectieve, empirisch onderbouwde prioriteiten worden gesteld, die betrekking hebben op het netwerk, de gebieden en het bredere landschap.

Bepaalde overwegingen kunnen worden gebruikt om prioriteit te geven aan aanpassingsmaatregelen, zoals:

De maatregelen kunnen volgens bovengenoemde overwegingen prioriteit krijgen. Met name moet prioriteit worden gegeven aan maatregelen die het meest waarschijnlijk bijdragen tot het bereiken en behouden van een gunstige staat van instandhouding voor Natura 2000-habitats en -soorten die van groot belang zijn voor de instandhouding en zeer kwetsbaar zijn voor klimaatverandering.

Bij de selectie van aanpassingsmaatregelen moet worden uitgegaan van ecologische beginselen en rekening worden gehouden met de mate van betrouwbaarheid daarvan, volgens de beste beschikbare gegevens. Niet-geteste maatregelen met een onzekere mate van betrouwbaarheid, risico’s van aanpassing met ongewenste effecten en hoge kosten (bv. grootschalige corridors) vereisen gedegen en alomvattende beoordelingen van de waarschijnlijke effecten (waaronder niet-milieugerelateerde effecten) en kosteneffectiviteit.

Hoewel de situatie voor de specifieke Natura 2000-habitats en -soorten en Natura 2000-gebieden zal variëren, moet hoge prioriteit worden gegeven aan maatregelen die de veerkracht ter plaatse van ecosystemen voor zowel habitats als soorten vergroten door significante bedreigingen terug te dringenen de eerdere gevolgen ervan om te keren. In de praktijk betekent dit vaak dat de bestaande instandhoudingsmaatregelen moeten worden gehandhaafd en versneld, zoals de bescherming van de belangrijkste gebieden, de vermindering van de verontreiniging, de beheersing van invasieve exoten, de regulering van de exploitatie, het beheer en het herstel van seminatuurlijke habitats en soortenpopulaties.

In voorkomend geval zijn de belangrijkste maatregelen het vergroten van de weerbaarheid van gebieden tegen extreme klimaatgebeurtenissen (bv. brand, overstromingen, storm), aangezien deze gebeurtenissen al in frequentie en ernst toenemen (bijlage 4, punt 2.4). Dergelijke gebeurtenissen kunnen leiden tot het volledige verlies of de bijna-vernietiging van habitats en soortenpopulaties in een gebied (of bv. in een rivierdal) waarvan geen gemakkelijk herstel mogelijk is.

Op netwerkniveau wordt een uitbreiding van de dekking van beschermde gebieden vaak aanbevolen als een van de meest doeltreffende middelen om te voldoen aan de hierboven beschreven behoeften op het gebied van aanpassing aan de klimaatverandering  (15)  (16). Dit op basis van tal van studies die hebben aangetoond dat netwerken van beschermde gebieden een sleutelrol spelen bij het behoud van habitats van goede kwaliteit (“ruimte voor de natuur”) die bestand zijn tegen klimaatverandering en waar soorten zich kunnen vestigen wanneer ze zich door klimaatverandering verplaatsen (17)  (18)  (19)  (20)  (21)  (22)  (23)  (24)  (25). Het is ook duidelijk dat wanneer de beschermde gebieden groot zijn en verbonden zijn door koppelingen en stapstenen in een doorlaatbare matrix, dit de persistentie van de populatie en de uitbreiding van het verspreidingsgebied verder bevordert (26).

Een beoordeling van het bewijs van de voordelen van maatregelen ter versterking van netwerken van beschermde gebieden heeft geresulteerd in een algemene volgorde van prioriteiten: de hoogste prioriteit wordt gegeven aan het verbeteren van de kwaliteit van de gebieden, gevolgd door het uitbreiden van de gebieden, het toevoegen van meer gebieden, het beter verbinden van gebieden met behulp van stapstenen en een meer doorlaatbare habitatmatrix, en  (27) als laatste het creëren van corridors  (28). Deze worden nader beschreven in bijlage 3 — tabel 2.

Verdere aanbevelingen over de criteria voor de evaluatie van strategieën en maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering zijn opgenomen in het “Habitat Change Management Handbook (29)”.

Bijlage 3

Tabel 2: Kenmerkende prioriteiten voor het ontwerpen van beschermde gebieden en bredere ecologische (natuur)netwerken

1.4.   Stap 4: De geselecteerde aanpassingsmaatregelen uitvoeren

Zodra alle maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering zijn vastgesteld, op volgorde van prioriteit zijn gesteld en zijn geselecteerd, moeten de maatregelen worden geïntegreerd in het beheerplan van Natura 2000 op nationaal en op gebiedsniveau. De aanpassingsmaatregelen voor Natura 2000 moeten worden ontwikkeld in synergie met het nationale herstelplan dat vereist is uit hoofde van de verordening natuurherstel, aangezien bepaalde aanpassingsmaatregelen kunnen worden uitgevoerd in het kader van het nationale herstelplan. De aanpassingsmaatregelen moeten ook worden gekoppeld aan de nationale aanpassingsstrategieën en -plannen (vereist bij de Europese klimaatwet).

De belangrijkste doelstellingen van deze stap moeten zijn om de maatregel op te schalen en te coördineren, synergieën met andere sectoren, beleidsmaatregelen en strategieën na te streven en financiering te verkrijgen. Zoals eerder besproken (in stap 1), is het bijzonder belangrijk om een breed scala van partners te betrekken bij het identificeren van en toegang te krijgen tot een breed scala van financieringsbronnen. Als gevolg van de talrijke potentiële nevenvoordelen tussen maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering voor Natura 2000-gebieden en de bredere doelstellingen voor aanpassing aan en mitigatie van de klimaatverandering moet worden gezocht naar een breed scala van financieringsmogelijkheden  (32), waaronder maatregelen die niet beschikbaar zouden zijn voor de financiering van de natuurbehoudsdoelstellingen alleen.

Een belangrijk onderdeel van de planning moet zijn om het noodzakelijke tijdschema voor de maatregelen te overwegen en dringende maatregelen te identificeren, vooral omdat er al meteen aanpassingsmaatregelen moeten worden genomen om sommige risico’s aan te pakken. Het kan daarom vaak passend zijn om te focussen op de onmiddellijke effecten op de korte termijn, met name wanneer deze reeds zijn waargenomen en dus waarschijnlijk zullen voortduren. Het kan echter nodig zijn maatregelen te plannen voor de klimaatbedreigingen die naar verwachting op langere termijn gevolgen zullen hebben voor het Natura 2000-netwerk en de Natura 2000-gebieden. Dit komt omdat het plannen en uitvoeren van sommige maatregelen lang gaat duren en de meeste habitats langzaam reageren op beheers- en herstelmaatregelen. Vroegtijdige aanpassing kan financiële verliezen helpen beperken en paraatheid kan uitgaven voor dure noodmaatregelen later voorkomen (33).

1.5.   Stap 5: De doeltreffendheid van de aanpassingsmaatregelen monitoren en evalueren

Om ervoor te zorgen dat de aanpassingsmaatregelen worden uitgevoerd en de verwachte resultaten ervan worden bereikt, is het van essentieel belang de doeltreffendheid ervan regelmatig te monitoren en te evalueren. De maatregelen moeten worden getoetst aan de overkoepelende doelstellingen van de natuurrichtlijnen en de bijdrage van het Natura 2000-netwerk, teneinde de gunstige staat van instandhouding van habitats en soorten te bereiken en te behouden, en aan de meer specifieke aanpassingsdoelstellingen die in de eerste stappen van het aanpassingskader zijn geformuleerd. De maatregelen moeten worden gemonitord en geëvalueerd om de voortgang te volgen en bij te dragen aan verdere besluitvorming door aan te geven welke maatregelen moeten worden aangepast (zie hieronder).

Bij de monitoringactiviteiten moet onnodig dubbel werk worden voorkomen en ze moeten daarom zo worden opgezet dat waar mogelijk gebruik wordt gemaakt van bestaande monitoringregelingen en gegevens van de lidstaten, met name de regelingen die zijn opgezet op grond van artikel 12 van de vogelrichtlijn en artikel 17 van de habitatrichtlijn, alsook op grond van de verordening natuurherstel, die de monitoring van de doeltreffendheid van herstelmaatregelen vereist.

Op basis van de monitoring en evaluatie, de aanpassingsdoelstellingen en de veranderende klimatologische omstandigheden en risico’s moeten de maatregelen waar nodig worden herzien en aangepast. Gezien de grote mate van onzekerheid over de vereiste maatregelen en de doeltreffendheid ervan, moeten deze worden uitgevoerd met behulp van adaptief beheer  (34). Adaptief beheer is een belangrijke strategie die de besluitvorming ondersteunt in het licht van onzekerheid en veranderende omstandigheden. Het is een gestructureerd, iteratief proces van optimale beheersbeslissingen, gebaseerd op systeemmonitoring.

Naarmate de gevolgen van de klimaatverandering bekender en voorspelbaarder worden, wordt adaptief beheer gezien als een essentieel, praktisch instrument om maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering te integreren in het beheer en de planning van alle beschermde gebieden, waaronder Natura 2000-gebieden. Door monitoring uit te voeren om de doeltreffendheid van beheersmaatregelen en de voortgang bij de verwezenlijking van de vastgestelde instandhoudingsdoelstellingen te beoordelen, kan worden nagegaan of er op verschillende beheersniveaus, en met name op het niveau van het gebiedsbeheer, andere maatregelen nodig zijn.

Adaptief beheer kan er ook toe bijdragen dat aanpassingsmaatregelen de beoogde resultaten opleveren door de geplande en uitgevoerde maatregelen te herzien en te verbeteren. Dit kan negatieve uitkomsten helpen voorkomen die de risico’s vergroten of verschuiven in plaats van verminderen (aanpassing met ongewenste effecten).

In de casestudy van Natur’Adapt (casestudy 6) zijn benaderingen ontwikkeld voor beheersplanning en adaptief beheer van de aanpassing aan de klimaatverandering in Natura 2000-gebieden. Voor beschermde mariene gebieden zijn benaderingen ontwikkeld in de casestudy over het mediterrane operationele programma van Interreg V-B, MPA-Adapt (35), die in casestudy 7 zijn samengevat.

Om doeltreffend adaptief beheer te ondersteunen, moet de monitoring van de gevolgen van klimaatverandering in Natura 2000-gebieden en van de gevolgen voor beschermde habitats en soorten (bv. voor de structuur en functie, de samenstelling, de populatie, het gebied en het verspreidingsgebied) worden uitgebreid en verbeterd. Ook de monitoring van de bredere omgeving moet worden versterkt, met name voor landschappen met een nauwe wisselwerking met het Natura 2000-netwerk. Om de monitoring van de biodiversiteit met betrekking tot Natura 2000-gebieden en klimaatverandering te vergroten en te verbeteren, worden de volgende maatregelen aanbevolen:

(1)  Gross, J. E., Woodley, S., Welling, L. A., et al. (2016), Adapting to Climate Change: Guidance for protected area managers and planners, Best Practice Protected Area Guidelines Series, No. 24, IUCN, Gland, Zwitserland.

(2)  Richtsnoeren van de Commissie voor de aanpassingsstrategieën en -plannen van de lidstaten, 2023/C 264/01 (PB C 264 van 27.7.2023, blz. 1).

(3)   https://climate-adapt.eea.europa.eu/nl/knowledge/tools/adaptation-support-tool?set_language=nl.

(4)  Rannow, S., Macgregor, N.A., et al. (2014a), Managing protected areas under climate change: Challenges and priorities, Environmental Management, No 54 (4), blz. 732-743.

(5)  Richtsnoeren van de Commissie voor de aanpassingsstrategieën en -plannen van de lidstaten, 2023/C 264/01 (PB C 264 van 27.7.2023, blz. 1).

(6)  Coudurier C., Petit L., Tissot, A. et al. (2023), Natur’Adapt climate change adaptation process — A methodological guide to developing a vulnerability and opportunities assessment and an adaptation plan for a protected area (adapted version for European distribution), LIFE Natur’Adapt — Réserves Naturelles de France (https://naturadapt.com/groups/communaute/documents/776/get).

(7)  (https://naturadapt.com/ en https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE17-CCA-FR-000089/adapting-nature-protection-to-the-challenges-of-climate-change-in-europe-basis-of-dynamic-collective-learning).

(8)  Sârbu, A., Anastasiu, P. en Smarandache, D. (2014), Potential Impact of Climate Change on Alpine Habitats from Bucegi Natural Park, Romania, in Rannow, S., Neubert, M. (red.), Managing Protected Areas in Central and Eastern Europe Under Climate Change, blz. 259-266, Advances in Global Research, Springer.

(9)  Sajwaj, T., Tucker, G.M., Harley, M., et al. (2011), Impacts of climate change and selected renewable energy infrastructures on EU biodiversity and the Natura 2000 network: An assessment framework for climate change vulnerability — methodology and results. Task 2a report to the European Commission under Contract ENV.B.2/SER/2007/0076 Natura 2000 Preparatory Actions — Lot 5: Climate Change and Biodiversity in relation to the Natura 2000 Network, AEA, Axiom, IUCN, IEEP, UNEP & WCMC, Brussel.

(10)  EMA (2020), State of Nature in the EU: Results from reporting under the nature directives 2013-2018”, EMA-verslag nr. 10/2020, Europees Milieuagentschap, Kopenhagen.

(11)  Bowgen, K M., Kettel, E F., Butchart, S H M., et al. (2022), Conservation interventions can benefit species impacted by climate change, Biological Conservation, 269, 109524.

(12)  Tucker, G.M., en de Soye, Y. (2009), Impacts of climate change on EU biodiversity policy, and recommendations for policies and measures to maintain and restore biodiversity in the EU in the face of climate change. Tasks 2b & 3b, report to the European Commission under Contract.ENV.B.2/SER/2007/0076 Natura 2000 Preparatory Actions — Lot 5: Climate Change and Biodiversity in relation to the Natura 2000 network, AEA, Axiom, IUCN, IEEP, UNEP & WCMC, Brussel.

(13)  Gross, J. E., Woodley, S., Welling, L. A., et al. (2016), Adapting to Climate Change: Guidance for protected area managers and planners, Best Practice Protected Area Guidelines Series No. 24, IUCN, Gland, Zwitserland.

(14)  Als onderdeel van het EU-Interreg-project HABIT-CHANGE (http://habit-change.eu/service/home.htm).

(15)  Hannah, L., Midgley, G., Andelman, S., et al. (2007), Protected area needs in a changing climate, Frontiers in Ecology and the Environment, 5 (3), blz. 131-138.

(16)  Pörtner, H.O., Scholes, R.J., Agard, J. et al. (2021), Scientific outcome of the IPBES-IPCC co-sponsored workshop on biodiversity and climate change, IPBES-secretariaat, Bonn, Duitsland, DOI:10.5281/zenodo.4659158.

(17)  Gaget, E., Pavón-Jordán, D., Johnston, A., et al. (2021), Benefits of protected areas for nonbreeding waterbirds adjusting their distributions under climate warming, Conservation Biology, 35 (3), blz. 834-845.

(18)  Gillingham, P. K., Alison, J., Roy, D. B., et al. (2015), High Abundances of Species in Protected Areas in Parts of their Geographic Distributions Colonized during a Recent Period of Climatic Change, Conservation Letters, 8 (2), blz. 97-106.

(19)  Gillingham, P. K., Bradbury, R. B., Roy, D. B., et al. (2015), The effectiveness of protected areas in the conservation of species with changing geographical ranges, Biological Journal of the Linnean Society, 115 (3), blz. 707-717.

(20)  Gillingham, P. K., Britton, J. R., Jones, G., et al. (2024), Climate change adaptation for biodiversity in protected areas: An overview of actions, Biological Conservation, 289, 110375.

(21)  Hiley, J.R., Bradbury, R.B., Holling, M. et al. (2013), Protected areas act as establishment centres for species colonizing the UK, Proceedings of the Royal Society B Biological Sciences, No 280 (1760), blz. 2012-2310.

(22)  Johnston, A., Ausden, M., Dodd, A.M., et al. (2013), Observed and predicted effects of climate change on species abundance in protected areas, Nature Climate Change, 3 (12), blz. 1055-1061.

(23)  Lawson, C.R., Bennie, J.J., Thomas, C.D., et al. (2014), Active Management of Protected Areas Enhances Metapopulation Expansion Under Climate Change, Conservation Letters, 7 (2), 111-118.

(24)  Thomas, C.D., Gillingham, P.K., Bradbury, R.B., et al. (2012), Protected areas facilitate species’ range expansions, Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA, 109 (35), 14063-14068.

(25)  Virkkala, R., Pöyry, J., Heikkinen, R.K., et al. (2014), Protected areas alleviate climate change effects on northern bird species of conservation concern, Ecology and Evolution, 4 (15), 2991-3003.

(26)  Keeley, A.T., Ackerly, D.D., Cameron, D.R. et al. (2018), New concepts, models, and assessments of climate-wise connectivity, Environmental Research Letters, 13(7), 073002.

(27)  D.w.z. het verbeteren van het vermogen van soorten om zich door het tussenliggende landschap tussen habitatgebieden te verplaatsen.

(28)  Crick, H., Crosher, I., Mainstone, C., et al. (2020), Nature networks evidence handbook, Research report NERR081, Natural England, York, Verenigd Koninkrijk.

(29)  Wilke, C., Rannow, S. en Bilz, M. (2013) HABIT-CHANGE Management Handbook — A guideline to adapt protected areas management to climate change. HABIT-CHANGE Report 5.3.2, Leibniz Institute of Ecological and Regional Development (IOER) en partners, Duitsland.

(31)  Crick, H., Crosher, I., Mainstone, C., et al. (2020), Nature networks evidence handbook, Research report NERR081, Natural England, York, Verenigd Koninkrijk.

(32)  Overheidsfinanciering kan onderworpen zijn aan de staatssteunregels. Indien een maatregel steun vormt, moet deze worden beoordeeld aan de hand van de desbetreffende staatssteunregels.

(33)  Rannow, S., Wilke, C., Gies, M. et al. (2014b), Conclusions and Recommendations for Adapting Conservation Management in the Face of Climate Change, in Rannow, S, Neubert, M (red.), Managing Protected Areas in Central and Eastern Europe Under Climate Change, blz. 291-303, Advances in Global Research, Springer.

(34)  Ook bekend als “adaptief middelenbeheer” of andere termen voor soortgelijke beheersbenaderingen.

(35)   https://ec.europa.eu/regional_policy/en/projects/Spain/mpa-adapt-preparing-the-mediterranean-region-for-the-impacts-of-climate-change.

(36)   https://mpa-adapt.interreg-med.eu/ en https://ec.europa.eu/regional_policy/en/projects/Croatia/mpa-adapt-preparing-the-mediterranean-region-for-the-impacts-of-climate-change.

BIJLAGE 4

POTENTIËLE AANPASSINGSMAATREGELEN

1.   Eisen voor habitats en soorten die door klimaatverandering worden bedreigd

De lidstaten hebben de flexibiliteit om die aanpassingsmaatregelen te kiezen die passen bij hun ecologische omstandigheden en financieringskaders. Dit hoofdstuk bevat een reeks praktische maatregelen waaruit de lidstaten kunnen kiezen om ze uit te voeren in overeenstemming met hun nationale prioriteiten en behoeften, zonder nieuwe wettelijke verplichtingen te creëren.

1.1.   Netwerkniveau

De netwerkmaatregelen moeten erop gericht zijn de toekomstige veerkracht en doeltreffendheid van het Natura 2000-netwerk als geheel te handhaven of te vergroten, rekening houdend met de waarschijnlijke gevolgen van de klimaatverandering, waaronder lokale uitstervingen en de mogelijke vestiging in nieuwe gebieden. Met name moeten maatregelen waar nodig de coherentie van het netwerk verbeteren om de gunstige staat van instandhouding van de Natura 2000-habitats en -soorten te helpen bereiken. Zoals vermeld in punt 2.3.6, kader 2-6, moet het netwerk, om coherent te zijn, adequaat, representatief, veerkrachtig en verbonden zijn. Gezien de verwachte gevolgen van de klimaatverandering en mogelijke veranderingen in de verspreiding van sommige habitats en soorten, moet de coherentie van het netwerk mogelijk opnieuw worden beoordeeld en zo nodig worden aangepast wat betreft het aantal, de locatie en de omvang van de gebieden.

De toereikendheid van het netwerk is bijzonder belangrijk. Talrijke studies en aanbevelingen voor aanpassing aan de klimaatverandering (bv. de IUCN-richtsnoeren en andere in de bibliografie) hebben de noodzaak benadrukt om de omvang van beschermde habitats van hoge kwaliteit te vergroten. Netwerken van beschermde gebieden spelen een sleutelrol bij het behoud van habitats van goede kwaliteit (“ruimte voor de natuur”) die bestand zijn tegen klimaatverandering en waar soorten zich kunnen vestigen wanneer ze zich verplaatsen in respons op klimaatverandering. Grotere gebieden zijn ook veerkrachtiger, omdat ze doorgaans beter bestand zijn tegen drukfactoren (bv. vervuiling en verstoring), heterogener zijn en grotere soortenpopulaties bevatten, die veerkrachtiger zijn omdat ze minder vatbaar zijn voor uitsterving door toevallige gebeurtenissen.

Wanneer habitats en soorten uit gebieden afnemen of verdwijnen, is het van essentieel belang ervoor te zorgen dat hun algemene aanwezigheid in het netwerk toereikend blijft, rekening houdend met veranderingen in hun verspreiding. Voor soorten kan dit afhangen van de vraag of hun habitat voldoende verspreid is en of de soort in staat is zich te verplaatsen en zich in nieuwe gebieden te vestigen. Voor de habitats en soorten die het grootste risico lopen als gevolg van de klimaatverandering en andere bedreigingen, kan het nodig zijn hun representativiteit in het netwerk te vergroten om het risico op verliezen, zoals die als gevolg van de klimaatverandering, tot een minimum te beperken.

De gebieden binnen het netwerk moeten ook voldoende met elkaar verbonden zijn om soorten in staat te stellen zich van de huidige naar de toekomstige geschikte klimaatzones te verplaatsen. Voor soorten die zich mogelijk moeten verplaatsen in respons op de klimaatverandering, is het van vitaal belang dat hun Natura 2000-gebieden voldoende functioneel verbonden zijn met andere gebieden binnen of buiten Natura 2000-gebieden, met name met gebieden die naar verwachting geschikt zullen blijven of worden in het licht van de klimaatverandering. Voor sommige soorten zal het vergemakkelijken van verschuivingen in het verspreidingsgebied een voldoende mate van connectiviteit over grote afstanden vereisen, omdat kan worden voorspeld dat hun geschikte klimaatzones op de lange termijn enkele honderden kilometers zullen verschuiven. Grensoverschrijdende samenwerking kan nodig zijn om de beste routes te beschermen en het toepassingsgebied van grensoverschrijdende maatregelen te vergroten.

Bepaalde strategieën om de connectiviteit te vergemakkelijken, kunnen echter ook nadelen hebben waarmee rekening moet worden gehouden bij het opstellen van de strategieën op netwerkniveau (zo kan er bijvoorbeeld onvoldoende ruimte zijn voor soorten om zich te verplaatsen of kan de verspreiding van invasieve exoten worden vergemakkelijkt (1)). Zoals geïllustreerd in hoofdstuk 3, bijlage 3, tabel 2, blijkt uit bewijsmateriaal dat de prioritaire volgorde van maatregelen ter verbetering van ecologische netwerken gewoonlijk is om eerst de kwaliteit van bestaande gebieden te verbeteren, de omvang ervan te vergroten, het aantal gebieden te vergroten en vervolgens de connectiviteit te vergroten door middel van stapstenen, een beter doorlaatbare matrix en corridors. In sommige omstandigheden kan het verbeteren van de kwaliteit en de omvang van gebieden alleen al zorgen voor adequate functionele connectiviteit door het reproductieve succes en de emigratiepercentages te vergroten.

1.2.   Gebiedsniveau

Bij de ontwikkeling van maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering op het niveau van Natura 2000-gebieden is het raadzaam ervoor te zorgen dat gebiedspecifieke instandhoudingsdoelstellingen (GSID’s) zijn vastgesteld, zoals beschreven in punt 2.3.1. Deze moeten alle Natura 2000-habitats en -soorten bestrijken. Hoewel dit geen wettelijke vereiste is, wordt ook aanbevolen dat soorten die in het hele netwerk door klimaatverandering worden bedreigd en die vanwege geschikte habitats en klimaatomstandigheden zich mogelijk elders kunnen vestigen, worden geïdentificeerd en in aanmerking worden genomen.

De instandhoudingsdoelstellingen moeten erop gericht zijn de veerkracht van de habitats en soorten in Natura 2000-gebieden te ondersteunen. Soortenpopulaties en habitats die zich in een goede ecologische toestand bevinden, zijn beter in staat zich aan te passen aan de klimaatverandering. Gezonde populaties zijn beter in staat tot herstel na extreme gebeurtenissen en produceren meer jongen die zich kunnen verspreiden naar nieuwe geschikte gebieden. Maatregelen voor veerkracht ter plaatse moeten ten eerste gericht zijn op het verminderen van de bestaande drukfactoren die schadelijk zijn voor de toestand van habitats en soorten, en ten tweede de toestand ervan verbeteren door herstelmaatregelen te nemen voor de habitats en soorten die momenteel niet in een goede toestand verkeren. Voorzorgsmaatregelen kunnen ook nodig zijn om schadelijke gevolgen van toenemende klimaatgerelateerde bedreigingen te voorkomen, zoals brand, storm, overstromingen en andere extreme gebeurtenissen.

Bij veel habitats en soorten zal het vergroten van hun veerkracht door de bestaande drukfactoren te verminderen, niet voldoende zijn om zich aan de klimaatverandering aan te passen, met name voor habitats en soorten die nu al niet in een goede toestand verkeren. Voor dergelijke habitats en soorten zullen proactievere maatregelen nodig zijn om ze te herstellen en hun weerbaarheid tegen klimaatverandering te vergroten. Daarom is het herstellen van natuurlijke ecosysteemprocessen en -eigenschappen vaak de meest geschikte en kosteneffectieve eerste stap. Voorbeelden hiervan zijn het mogelijk maken van natuurlijke landschapsvormende processen, zoals sedimentatie, moerasontwikkeling en meandering. Dit zal helpen de integriteit van het ecosysteem te behouden, zelfs wanneer de gemeenschappen en structuren van soorten veranderen.

Voor habitats en soorten die bijzonder kwetsbaar zijn voor klimaatverandering, kunnen echter verdere verbeterde ecologische omstandigheden nodig zijn (bv. optimale en consistente seizoensgebonden waterstanden). Daarom kunnen meer proactieve en gerichte maatregelen nodig zijn, zoals het vasthouden van meer water in watergebieden om de gevolgen van droogte te verlichten. Gebieden met heterogene landschappen zijn vaak ook veerkrachtiger omdat ze een groter scala van hulpbronnen en microklimaten omvatten, waarvan bijvoorbeeld is gebleken dat ze vlinderpopulaties beschermen tegen klimatologische variatie en zorgen voor een stabielere populatiedynamiek (2)  (3). Het vergroten van de habitatdiversiteit en microhabitats kan ook nieuwe biofysische omstandigheden creëren die soorten in staat kunnen stellen klimaatveranderingen te voorkomen, bijvoorbeeld door verplaatsing naar een schaduwrijker of een vochtiger gebied, of naar dieper water. Er moet echter voor worden gezorgd dat het vergroten van de diversiteit aan habitats en soorten niet leidt tot achteruitgang van andere habitats en soortenpopulaties die hun levensvatbaarheid vermindert.

Waar nodig moet ook rekening worden gehouden met de omvang van het Natura 2000-gebied, aangezien sommige gebieden te klein kunnen zijn om hun Natura 2000-habitats en -soorten ooit een goede toestand te laten bereiken, zelfs zonder toenemende klimaatgerelateerde bedreigingen. Waar mogelijk kan het vergroten van de omvang van een gebied de veerkracht ervan aanzienlijk vergroten omdat grotere gebieden:

1.3.   Niveau van het bredere landschap

Maatregelen voor de aanpassing aan de klimaatverandering voor Natura 2000 moeten prioriteit geven aan het vergroten van het gebied en de kwaliteit van habitats binnen het netwerk en andere beschermde gebieden. Maar het kan noodzakelijk en kosteneffectief zijn om dergelijke maatregelen aan te vullen met maatregelen in het omliggende landschap. Het landschap wordt gedefinieerd als het aaneengesloten gebied dat grenst aan een Natura 2000-gebied dat aanzienlijke invloed heeft op de habitats en soorten die er voorkomen. Het landschap kan een groot gebied beslaan, mogelijk op schaal van een rivierbekken of op een grotere stroomgebiedsschaal voor bepaalde gebieden. Maatregelen op deze schaal bieden mogelijk het grootste potentieel voor strategische praktische netwerkverbeteringen en aanzienlijke nevenvoordelen.

Maatregelen op landschapsniveau moeten gewoonlijk gericht zijn op het aanpakken van een of meer van de drie potentieel op elkaar inwerkende vereisten voor habitats en soorten die door de klimaatverandering worden bedreigd:

Normaliter moet prioriteit worden gegeven aan het verminderen van de bestaande externe druk op Natura 2000-gebieden, in de eerste plaats om de veerkracht van de habitats en soorten in de gebieden te vergroten. Het is echter belangrijk op te merken dat het verminderen van de drukfactoren en het nemen van alle andere maatregelen om de veerkracht van de bevolking in het gebied te vergroten, ook de functionele connectiviteit tussen Natura 2000-gebieden en het bredere landschap kan vergroten. Dit komt doordat grotere en gezondere populaties van soorten een hogere reproductieve productiviteit hebben, wat leidt tot hogere emigratieniveaus. Met andere woorden, de gebieden worden de belangrijkste bronnen van vestiging in het bredere landschap. In sommige situaties zijn kleine populaties van soorten in versnipperde habitatfragmenten putpopulaties (d.w.z. niet in staat om zichzelf in stand te houden) en zijn ze afhankelijk van hervestiging (het reddingseffect) van grotere bronpopulaties, zoals in hoogwaardige, grote beschermde gebieden. Vandaar de vuistregel om maatregelen voor de instandhouding van de natuur te richten op het verbeteren van de kwaliteit en de omvang van beschermde gebieden en het vergroten van het aantal ervan (zie bijlage 3, tabel 2).

Ondanks het cruciale belang en de kwaliteit van beschermde gebieden zijn vaak aanvullende maatregelen nodig om de connectiviteit in het hele landschap te vergroten, met name om de veerkracht van kleine en gefragmenteerde populaties te vergroten (d.w.z. door de metapopulaties te versterken). In de onderstaande punten worden verschillende maatregelen beschreven die rond Natura 2000-gebieden kunnen worden genomen om de externe druk te verminderen en de connectiviteit te verbeteren. De maatregelen omvatten het verminderen van barrières, het in stand houden en verbeteren van corridors en stapstenen in habitatgebieden0, en het verbeteren van de algemene ecologische kwaliteit van het bredere landschap.

Een gemeenschappelijke uitdaging met aanpassingsmaatregelen op landschapsniveau is het integreren van het beheer van beschermde gebieden op manieren die rechtstreeks verband houden met en zinvol zijn voor andere belanghebbenden in hun omgeving. Daarom is het van bijzonder belang een strategisch partnerschap te ontwikkelen (zie bijlage 3, punt 1.1) tussen degenen die verantwoordelijk zijn voor het beheer van beschermde gebieden en degenen die verantwoordelijk zijn voor het beheer van de omliggende gebieden. Dit omvat het ontwikkelen van samenwerking met meerdere belanghebbenden in en rond gebieden en het delen van informatie en ervaring met gebiedsbeheerders in gebieden elders in het Natura 2000-netwerk.

2.   Maatregelen die kunnen bijdragen tot de aanpassing van Natura 2000 aan de klimaatverandering

2.1.   In kaart brengen van habitats, soorten en Natura 2000-gebieden die door klimaatverandering worden bedreigd, evenals refugia

Een essentiële eerste stap in het proces van ontwikkeling van strategieën voor aanpassing aan de klimaatverandering is om te beoordelen welke habitats en soorten het meeste risico lopen (stap 2 binnen het kader voor aanpassing aan de klimaatverandering). In dit verband is het passend hun kwetsbaarheid te beoordelen, zoals beschreven in bijlage 2, punt 2.3. Volgens de IUCN-definitie is kwetsbaarheid gebaseerd op blootstelling, gevoeligheid en aanpassingsvermogen (bijlage 2 — figuur 1). Aanbevolen wordt kwetsbaarheidsbeoordelingen uit te voeren, ten eerste om de kwetsbaarheid te beoordelen van habitats en soorten in het hele Natura 2000-netwerk (bv. land of biogeografische regio), voordat de toereikendheid van de Natura 2000-dekking en de Natura 2000-gebieden met het grootste risico wordt beoordeeld. Als dergelijke informatie nog niet beschikbaar is, moet een eerste beoordeling worden uitgevoerd met behulp van relatief eenvoudige en efficiënte methoden, zoals een op eigenschappen gebaseerde aanpak. Dit kan vervolgens een lijst opleveren van Natura 2000-habitats en -soorten die van een score zijn voorzien op basis van hun biologische en levensgeschiedeniskenmerken die ze relatief kwetsbaar maken voor klimaatverandering.

Aangezien zelfs eenvoudige benaderingen van kwetsbaarheidsbeoordelingen een aanzienlijke hoeveelheid informatie vereisen die moet worden verzameld en geanalyseerd, kan het nodig zijn om in eerste instantie groepen van vergelijkbare habitats en soorten te beoordelen. Een andere optie is om soorten die zeer waarschijnlijk niet door klimaatverandering worden bedreigd, in eerste instantie te screenen met behulp van gevoeligheidsbeoordelingen die worden uitgevoerd in nabijgelegen landen die waarschijnlijk geschikt zijn. Als alternatief kunnen soorten worden gescreend op basis van hun blootstelling aan klimaatverandering, aangezien een soort of habitat zowel gevoelig moet zijn voor als blootgesteld moet zijn aan de gevolgen van klimaatverandering om gevaar te lopen.

Om een alomvattende kwetsbaarheidsbeoordeling en een solide basis voor aanpassingsplanning te bieden, wordt aanbevolen ook rekening te houden met secundaire klimaatbedreigingen (bv. de aanleg van dijken, riolering en reservoirs) en alle andere niet-klimaatgerelateerde bedreigingen die met elkaar in wisselwerking staan (bv. intensieve landbouw, bosbouw en visserij).

Het tweede doel van de beoordeling is de veranderingen in geschikte klimaatruimte voor Natura 2000-habitats en -soorten te ramen aan de hand van een passende reeks prognoses voor klimaatverandering, en deze te kwantificeren in termen van hun aandeel en overlappingen ten opzichte van de huidige situatie (zie bijlage 2, punt 2).

Het uiteindelijke algemene doel van de beoordeling is het identificeren van Natura 2000-gebieden (of -regio’s) die waarschijnlijk bijzonder belangrijk zijn voor de Natura 2000-habitats en -soorten waarvan is vastgesteld dat ze het grootste risico lopen door klimaatverandering in het land. Belangrijk is dat in de beoordeling Natura 2000-gebieden moeten worden geïdentificeerd waar contrasterende effecten door klimaatverandering worden verwacht: de gebieden die het meeste risico lopen, en de gebieden die een stabieler klimaat lijken te hebben en klimaatrefugia kunnen bieden. Het doel van het identificeren van de hoogrisicogebieden is om maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering op die gebieden en, indien nodig, het omliggende landschap af te stemmen, zodat deze waarschijnlijk haalbaar en kosteneffectief zijn. Het doel van het identificeren van refugia is ervoor te zorgen dat ze adequaat worden beschermd en beheerd, zodat de habitats en soorten ervan niet worden bedreigd door andere niet-klimaatgerelateerde drukfactoren. Toekomstige klimaatrefugia kunnen buiten het Natura 2000-netwerk of andere beschermde gebieden worden geïdentificeerd en moeten zo nodig als Natura 2000-gebieden of andere beschermde gebieden worden beschouwd.

De schatting van de toekomstige aandelen van de ruimte met een geschikt klimaat en overlappingen, en de identificatie van bijzonder kwetsbare gebieden en refugia omvat ruimtelijke gegevens om kaarten te verstrekken van gebieden waarvan wordt verwacht dat ze een geschikt klimaat hebben voor de habitat of soort volgens verschillende klimaatveranderingsscenario’s en -prognoses. Zoals aanbevolen door Foden et al. (2019) (4), (3) zijn modelleringsbenaderingen op basis van een correlatieve analyse van de huidige verdeling van habitats en soorten en van klimaatomstandigheden doorgaans de nuttigste eerste stap. Hlásny et al.(2021) (5) geven een voorbeeld van een dergelijke aanpak, toegepast op Europese continentale schaal, waarbij gebieden met een aanzienlijk hoge en lage klimaatstabiliteit in de 21e eeuw worden geïdentificeerd.

Deze beoordelingen kunnen vervolgens verder worden verfijnd met behulp van meer geavanceerde mechanistische modellen of, indien nodig, gecombineerde benaderingen om te bevestigen welke habitats, soorten en gebieden het grootste risico lopen. Er kunnen ook meer gedetailleerde kaarten worden opgesteld die de kwetsbaarheid van habitats en soorten weergeven, ter ondersteuning van meer lokale kwetsbaarheidsbeoordelingen van landschappen en gebieden en van aanpassingsmaatregelen.

Hoewel kwetsbaarheidsbeoordelingen essentiële informatie bieden voor de planning van de aanpassing aan de klimaatverandering, moeten ze zeer zorgvuldig worden uitgevoerd en geïnterpreteerd (6). Hlásny et al. (2021) (7) stellen bijvoorbeeld dat het moeilijk is om het patroon van regionale stabiliteitszones te interpreteren, aangezien zeer veel bijdragende variabelen een rol spelen, waaronder de verschillende weergaven van atmosferische processen in klimaatmodellen en de complexe procedures die worden gebruikt om ze te identificeren. Bij de beoordelingen moeten daarom goede praktijken worden gevolgd, zoals aangegeven in de meer gedetailleerde richtsnoeren die in de bibliografie worden vermeld.

Voor mariene en kustecosystemen werden richtsnoeren opgesteld in het kader van het Horizon Europa-project MSP4BIO (2022-2025) (8), dat gericht was op geïntegreerd sociaal-ecologisch beheer van mariene ecosystemen. Het omvat een kader voor beheerders van beschermde mariene gebieden (BMG’s) en modelontwikkelaars om de kwetsbaarheid van mariene soorten en ecosystemen voor klimaatstressfactoren te beoordelen. In het kader van het Horizon Europa-project MPAEurope (2023-2026) (9) zijn de optimale locaties voor BMG’s in kaart gebracht met het oog op de totstandbrenging van een ecologisch coherent netwerk van representatieve biodiversiteitsgebieden in de Europese zeeën. Uit de bevindingen blijkt dat de verwachte verspreiding van de mariene soorten in het meest extreme scenario van klimaatverandering tegen 2100 in de representatieve biodiversiteitsgebieden was opgenomen. Er werd dus voorspeld dat de representatieve biodiversiteitsgebieden een klimaatbestendig netwerk zouden zijn. Andere EU-projecten zijn te vinden in CORDIS (10).

2.2.   Beoordeling van de coherentie van het Natura 2000-netwerk in het licht van de verwachte klimaatverandering

Het Natura 2000-netwerk beslaat momenteel 18,6 % van het land van de EU en 10,5 % van de zee (hoofdstuk 1, punt 1.1). Studies naar de veerkracht op landschaps- en zeeniveau suggereren echter dat een percentage van 30 % of 50 % of zelfs hoger nodig kan zijn om een volledig veerkrachtig landschap te waarborgen (11)  (12). De uitbreiding van het Natura 2000-netwerk zou ook bijdragen tot de EU-doelstelling om de dekking van beschermde gebieden op het land en op zee tegen 2030 te verhogen tot 30 %, waarvan 10 % strikt moet worden beschermd, overeenkomstig de EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030 en streefdoel 3 van het mondiale biodiversiteitskader van Kumming-Montreal van het Verdrag inzake biologische diversiteit (13).

De aanwijzing van gebieden in het Natura 2000-netwerk mag geen statisch proces zijn: daarbij moetde coherentie van het netwerk periodiek opnieuw worden beoordeeld in termen van toereikendheid, representativiteit, veerkracht en connectiviteit. Daarbij moet bij de beoordelingen rekening worden gehouden met de mate waarin nationaal aangewezen beschermde gebieden en overige doeltreffende gebiedspecifieke instandhoudingsmaatregelen (ODIM’s) voor elke Natura 2000-habitat en -soort een voldoende coherent netwerk kunnen vormen met betrekking tot de verwachte klimaatveranderingen (d.w.z. met het oog op het bereiken en behouden van hun gunstige staat van instandhouding).

Op basis van risico- en kwetsbaarheidsbeoordelingen en ander wetenschappelijk bewijs moet om de volgende redenen rekening worden gehouden met de behoefte aan nieuwe en/of grotere Natura 2000-gebieden:

Hoewel de gevolgen van de klimaatverandering tot dusver relatief bescheiden zijn geweest voor Natura 2000-habitats en -soorten, is in sommige studies en initiatieven beoordeeld of nieuwe en/of grotere Natura 2000-gebieden nodig zijn om de verwachte bedreigingen van de klimaatverandering aan te pakken. Zie bijvoorbeeld de verwachte achteruitgang van wetlands aan de kust die van cruciaal belang zijn voor de roerdomp (beschreven in casestudy 5), en de behoefte aan extra beschermde gebieden voor het prioritaire habitattype “bossen met Tetraclinis articulata” (casestudy 8).

Een aantal studies heeft modelleringsbenaderingen gebruikt om de veerkracht van netwerken van beschermde gebieden in verschillende klimaatveranderingsscenarios te onderzoeken (16)  (17)  (18).

Momenteel blijkt uit de beschikbare gegevens dat er op korte termijn waarschijnlijk geen dringende noodzaak zal zijn om veel Natura 2000-gebieden aan te wijzen of uit te breiden als gevolg van directe bedreigingen van de klimaatverandering, met de belangrijke uitzondering van gebieden die door toenemende extreme gebeurtenissen worden bedreigd (bv. voor casestudy 5 over de roerdomp),. Op middellange tot langere termijn kunnen radicalere veranderingen in het Natura 2000-netwerk nodig zijn, afhankelijk van de ernst en het tempo van verdere klimaatverandering. Deze moeten op coherente en systematische wijze worden gepland.

Los van de voordelen van uitbreiding moeten de grenzen van Natura 2000-gebieden mogelijk worden aangepast om rekening te houden met de gevolgen van de klimaatverandering. Dergelijke aanpassingen kunnen nodig zijn in geval van grote structurele veranderingen, zoals onvermijdelijke kusterosie of omzetting van zoetwaterhabitats in ecosystemen met brak water. Minder ingrijpende en kleinschalige aanpassingen kunnen ook in toenemende mate nodig zijn om de bescherming van specifieke Natura 2000-habitats en -soorten te handhaven wanneer deze aanzienlijk verder gaan dan de bestaande grenzen. De meeste Natura 2000-gebieden hebben echter grenzen die in grote lijnen zijn vastgesteld voor meerdere habitats en soorten. Bovendien kunnen bestaande Natura 2000-habitats en -soorten, wanneer ze zich verplaatsen (of uitsterven), door andere habitats en soorten worden vervangen. Daarom is het mogelijk dat de noodzaak van grensaanpassingen met betrekking tot specifieke Natura 2000-habitats en -soorten in de praktijk niet vaak voorkomt.

2.3.   Aanpak van de belangrijkste drukfactoren en bedreigingen, en herstel van ecosystemen

Uit de rapportage op grond van artikel 17 van de habitatrichtlijn en artikel 12 van de vogelrichtlijn blijkt dat een aanzienlijk deel van de Natura 2000-habitats en -soorten een ongunstige staat van instandhouding heeft en aan een breed scala van frequente en hoge druk onderhevig is. Voor de meeste habitats en soorten en een groot deel van de gebieden is er dus ruimte voor no-regretmaatregelen die kunnen bijdragen tot robuustere ecosystemen.

Om deze aanpassingsmaatregelen in de praktijk te brengen, moeten drukfactoren en bedreigingen voor habitats en soorten die door klimaatverandering worden bedreigd, binnen en buiten het netwerk, uitgebreid worden beoordeeld en moeten passende maatregelen worden vastgesteld om deze waar mogelijk tot onbeduidende niveaus terug te brengen. Idealiter zou dit deel moeten uitmaken van een alomvattende beheerplanning, door middel van participatieve benaderingen waarbij alle belangrijke belanghebbenden worden betrokken (zie bijlage 3, punt 1.2).

Hoewel alle drukfactoren en bedreigingen moeten worden beoordeeld, moet aandacht worden besteed aan de drukfactoren en bedreigingen die waarschijnlijk zullen toenemen als gevolg van factoren die de klimaatverandering beïnvloeden:

Naast deze klimaatgerelateerde drukfactoren zijn er vaak andere antropogene drukfactoren die op landschapsschaal moet worden aangepakt, waaronder:

Om habitats en soorten zo goed mogelijk bestand te maken tegen de extra druk van de klimaatverandering, is het van essentieel belang deze drukfactoren aan te pakken door middel van samenwerking met de relevante autoriteiten, onder meer met betrekking tot maatregelen in het kader van de kaderrichtlijn water, de kaderrichtlijn mariene strategie (19) en de overstromingsrichtlijn.

Een benadering om de externe druk aan te pakken die vaak wordt aanbevolen in de richtsnoeren voor aanpassing aan de klimaatverandering, is het creëren van bufferzones (20). Een van de voordelen ervan is dat ze het gebied waarop de nodige beschermingsmaatregelen van toepassing zijn, kunnen vergroten zonder de grotere bestuurlijke complexiteit en belasting van de aanwijzing als Natura 2000-gebied of een andere vorm van beschermd gebied. Maar ze kunnen nog steeds een vorm van nieuwe bestuurlijke en rechtsgrondslag vereisen, zoals is gebeurd in de Oostenrijkse deelstaat Vorarlberg, die een bufferzone rond één Natura 2000-gebied heeft aangewezen door een lokale verordening uit te vaardigen waarin regels voor bufferzone I en bufferzone II zijn vastgelegd (21).

Bufferzones kunnen selectief zijn wat betreft het landgebruik en de activiteiten die in de bufferzone worden gereglementeerd (bv. het verbieden van zeer verstorende activiteiten), wat de aanvaardbaarheid ervan voor belanghebbenden kan vergroten. De rol van de bufferzone is om habitatverlies te voorkomen of zelfs herstel te stimuleren, bijvoorbeeld door het omploegen van graslanden te voorkomen om het habitatgebied in stand te houden. Bufferzones kunnen ook bijdragen tot een betere connectiviteit, hoewel dit niet hun primaire doel mag zijn, aangezien specifiek ontworpen maatregelen voor dergelijke doeleinden moeten worden gebruikt.

Daarom moet, waar aanpassing aan de klimaatverandering nodig is, rekening worden gehouden met de potentiële voordelen van bufferzones, maar moeten deze worden afgewogen tegen de grotere potentiële bescherming en beheermogelijkheden die de aanwijzing als beschermd gebied biedt.

Het vergroten van de veerkracht en het aanpassingsvermogen van het netwerk door de gunstige staat van instandhouding van zijn habitats en soorten te herstellen, is een belangrijke stap. De verordening natuurherstel biedt het kader voor de uitvoering van verdere herstelmaatregelen voor de ecosystemen binnen en buiten het Natura 2000-netwerk. De nationale herstelplannen die in het kader van de verordening natuurherstel moeten worden opgesteld, bieden de lidstaten de gelegenheid om een wetenschappelijk onderbouwde, coherente en geïntegreerde aanpak te hanteren om de herstelmaatregelen te identificeren die nodig zijn om de hersteldoelstellingen te verwezenlijken en te voldoen aan de verplichtingen van de artikelen 4, 5 en 8 tot en met 13 van de verordening, en om bij te dragen tot de biodiversiteits- en klimaatdoelstellingen van de EU die zijn verankerd in de natuur- en klimaatwetgeving van de EU.

Herstelmaatregelen kunnen de aanpassing aan de klimaatverandering ondersteunen door de toestand, representativiteit en connectiviteit (ook door regeneratie) van habitats en habitats van soorten in het hele netwerk en, indien nodig, daarbuiten te verbeteren. Daarom moet bij het opstellen of herzien van de nationale herstelplannen terdege rekening worden gehouden met de behoeften op het gebied van aanpassing aan de klimaatverandering van het Natura 2000-netwerk.

2.4.   Omgaan met extreme gebeurtenissen in verband met de klimaatverandering

Hoewel veel ecosystemen zijn aangepast aan periodieke verstoringen, kunnen extreme gebeurtenissen zoals droogte, overstromingen, stormen en ernstige natuurbranden bijzonder schadelijk zijn voor sommige Natura 2000-habitats en -soorten. Sommige Natura 2000-gebieden kunnen ook bijzonder gevoelig zijn voor dergelijke gebeurtenissen. Zoals besproken in bijlage 1, punt 2, komen extreme weersomstandigheden en natuurbranden steeds vaker en in hevigere vorm voor als gevolg van de klimaatverandering, en deze trend zal zich naar verwachting in alle waarschijnlijke scenario’s voortzetten.

Daarom is het al nodig om te plannen hoe extreme gebeurtenissen in Natura 2000-gebieden en in het bredere landschap waar dit van invloed kan zijn op het gebied (bv. binnen stroomgebieden van rivieren), kunnen worden beheerd. Dit moet erop gericht zijn de frequentie van dergelijke gebeurtenissen waar mogelijk te verminderen en de effecten ervan te beheersen en te verminderen wanneer ze zich voordoen. Aangezien deze extreme gebeurtenissen vaak gepaard gaan met sociaal-economische gevolgen die een bedreiging vormen voor de bestaansmiddelen en zelfs de levens van de lokale bevolking, is het van essentieel belang dat bij de planning rekening wordt gehouden met deze gerelateerde kwesties. In veel gevallen biedt een goed beheer van Natura 2000-gebieden zelfs mogelijkheden voor op de natuur gebaseerde oplossingen om de gevolgen van extreme gebeurtenissen, zoals overstromingen van kustgebieden (casestudy 5) of fluviale overstromingen (casestudy 11), te verzachten.

Wanneer Natura 2000-gebieden een bijzonder hoog risico op extreme gebeurtenissen lopen en hier een groot deel van een Natura 2000-habitat of -soortenpopulatie voorkomt, moet worden overwogen om aanvullende maatregelen te nemen in andere gebieden of gebieden die het risico voor de meest bedreigde Natura 2000-habitats en -soorten kunnen verminderen. Dit kan bijvoorbeeld het verhogen van de bescherming omvatten door het aanwijzen van andere Natura 2000-gebieden, het vergemakkelijken van de verplaatsing van soorten naar andere gebieden en, indien nodig, translocatie (zoals besproken in punt 2.8 van deze bijlage).

2.4.1.   Brandbestrijding

Klimaatverandering draagt bij tot een toename van het aantal, de omvang en de ernst van natuurbranden (hoofdstuk 3, punt 3.3.1, en bijlage 1, punt 2.4). Hoewel deze toenemende bedreiging wordt erkend, moet de beheersing van het risico op natuurbranden in Natura 2000-gebieden ervoor zorgen dat het verenigbaar is met de instandhoudingsdoelstellingen van de gebieden en met het behoud van de biodiversiteit, ecosystemen en landschappen (zie hoofdstuk 2, punt 2.3.5).

Om risico’s in Natura 2000-gebieden doeltreffend te beheren zonder de instandhoudingsdoelstellingen in gevaar te brengen (of zelfs de ecosysteemprocessen te verbeteren), moet de paraatheid voor natuurbranden die afhankelijk is van traditionele beschermingsinfrastructuren en interventies in het kader van geïntegreerde beheersing van het risico op natuurbranden, worden aangevuld met landschaps- en ecosysteemgebaseerde preventie. Afhankelijk van de lokale context kan dit landschapsbeheer en -planning, herstel van ecosystemen, passend beheer van brandstof (biomassa) door uitdunning, voorgeschreven afbranding en begrazing, herbebossing met de nadruk op meer diverse bossoorten en het aanpassingsvermogen ervan aan verstoringen, beheer van bossen op een manier die dichter bij de natuur staat (22), en bevordering van geïntegreerd bestuur voor de preventie van natuurbranden omvatten.

Een van de meest doeltreffende strategische manieren om de potentiële risico’s en gevolgen van natuurbranden te beperken, is door landschapsplanning waarmee multifunctionele veerkrachtige mozaïeklandschappen worden gehandhaafd of hersteld. Preventie van natuurbranden moet een prioriteit zijn in landschapsplanning (75), waarbij ernaar wordt gestreefd het risico te verminderen door middel van gericht beheer van de hoeveelheid en de connectiviteit van brandstof om de brandvoortplantingssnelheid te verminderen, het potentieel voor brandbestrijding te vergroten en de brandschade te beperken (23). Praktijken zoals het onderhoud van meerjarige gewassen en agrobosbouwsystemen zijn belangrijke instrumenten bij het creëren van deze veerkrachtige landschappen.

Ecosysteemgebaseerde brandstofbeheertechnieken omvatten uitdunning, voorgeschreven afbranding en extensieve begrazing. Uitdunning houdt in dat bomen selectief worden verwijderd om de bosdichtheid te verlagen en een veerkrachtigere structuur te creëren, bijvoorbeeld door een brandgang te creëren tussen de ondergroei en de kroonbedekking. Met het oog op de bescherming tegen natuurbranden is aangetoond dat uitdunning efficiënter is in combinatie met voorgeschreven afbranding, althans in gematigde naaldbossen (24).

Goed geplande voorgeschreven afbranding is een kosteneffectief hulpmiddel dat natuurlijke brandregimes kan nabootsen, waardoor de gezondheid van bossen en de biodiversiteit worden verbeterd. Tegelijkertijd vermindert het de kans op branden met een hoge intensiteit in ecosystemen die zijn aangepast aan branden met een lage of gemengde intensiteit, zoals sommige graslanden, mediterrane bossen en struikgewassen, gematigde heidevelden en boreale bossen (taiga). Een goede praktijk van de EU met voorgeschreven afbranding is het LIFE Taiga-project (25), waarin de techniek is gebruikt om boreale bossen te herstellen die te veel worden gedomineerd door sparren of dennen en waar geen dood hout voorkomt. Voorgeschreven afbranding in bepaalde bijzonder kwetsbare of waardevolle habitattypen, zoals primaire bossen en oerbossen, kan alleen als toelaatbare activiteit worden beschouwd indien uit een beoordeling blijkt dat een dergelijke maatregel geschikt is voor de instandhoudingsdoelstellingen. Hoewel in sommige lidstaten het potentieel van voorgeschreven afbranding niet is benut (onder meer als gevolg van aansprakelijkheidskwesties en risicomijdend beleid waarbij prioriteit wordt gegeven aan brandbestrijding en de “brandbestrijdingsval” wordt bestendigd), is een paradigmaverschuiving nodig, met name in het Middellandse Zeegebied (26).

Veel HR-habitats (bv. soorten seminatuurlijke graslanden, heidegebieden en sclerofiel struikgewas) zijn afhankelijk van begrazing door vee als onderdeel van traditionele landbouwsystemen met een lage intensiteit en hoge natuurwaarde (27), waaronder traditionele bosbegrazing. Daarbij gaat het om extensieve begrazing door verschillende veesoorten, graslandbeheer en/of nomadische veeteelt met resistente rassen die beter zijn aangepast aan de omgeving. Sociaal-economische problemen en nadelen in verband met natuurlijke of andere specifieke beperkingen hebben geleid tot wijdverbreide stopzetting van landbouw met een hoge natuurwaarde, met name in afgelegen en bergachtige gebieden, waardoor veel Natura 2000-gebieden werden getroffen, waarbij 11 % van de landbouwgrond in de EU en het Verenigd Koninkrijk een hoog risico liep op leegloop (28). Zonder begrazing verandert verlaten land van nature in struikgewas en uiteindelijk in bos. Op verlaten landbouwgrond komt ook bosaangroei voor, vaak van zeer brandbare soorten, wat bijdraagt tot een toename van de brandstofconcentratie en het brandgevaar (29). Hoewel een gebrek aan menselijke activiteit soms voordelen voor de biodiversiteit kan hebben, is het vooral schadelijk geweest (30) voor met name seminatuurlijke niet-bosachtige HR-habitats en veel geassocieerde soorten. Om die redenen ligt de nadruk van veel beheersmaatregelen binnen Natura 2000-gebieden voor seminatuurlijke habitats op het behoud van traditionele veehouderijpraktijken met een hoge natuurwaarde, vaak via de ondersteuning van maatregelen van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) (31). Dit biedt op zijn beurt aanzienlijke voordelen in termen van vermindering van het brandrisico, met name van grote en ernstige branden. De kosteneffectiviteit van het gebruik van vee om het risico op natuurbranden te verminderen, is aangetoond in een aantal studies en projecten (32)  (33)  (34), zoals het project LIFE LANDSCAPE FIRE en het project GrazeLIFE (casestudy 9).

Zodra zich een natuurbrand voordoet, moeten beheersbesluiten worden genomen, meestal binnen een kort tijdsbestek (zie punt 2.3.5). Idealiter zouden noodplannen ter ondersteuning van deze besluiten vooraf moeten worden opgesteld en kunnen ze in Natura 2000-beheerplannen worden geïntegreerd. In veel ecosystemen komen branden van tijd tot tijd voor als onderdeel van hun natuurlijke dynamiek, en verschillende soorten (dieren en planten) zijn ervan afhankelijk of hebben er baat bij. In dergelijke gevallen kan, na een analyse per geval, ingrijpen na een brand (d.w.z. waardoor het ecosysteem zich op natuurlijke wijze kan herstellen) niet als een beheersoptie worden beschouwd. In dit verband mogen natuurbranden met een lage of matige intensiteit in ecosystemen die daaraan zijn aangepast, niet als verslechtering worden geïnterpreteerd (37).

Opruimingskap na brand (het kappen en verwijderen van afgebrande boomstammen) kan in sommige gevallen de regeneratie van bossen belemmeren. Het kan de bodemerosie en verdichting doen toenemen, de beschikbaarheid van nutriënten verminderen, zaailingen beschadigen en de biodiversiteit verminderen. In Natura 2000-gebieden kunnen minder agressieve behandelingen na een brand worden aanbevolen. Gedeeltelijk kappen plus snoeien (d.w.z. de meeste bomen vellen, de grootste takken snoeien en de biomassa in zijn geheel of gedeeltelijk ter plaatse achterlaten) is in mediterrane bossen succesvol gebleken. Werken voor erosiebestrijding en overstromingsbeheersing zoals barrières van boomstronken/-stammen, houten dammen en grondbedekking hebben hun waarde reeds bewezen in bepaalde situaties waarin afvloeiing en erosie na een brand moesten worden beperkt (38).

In sommige gevallen kan de enige haalbare oplossing voor het bereiken van een aanvaardbaar niveau van biodiversiteit bestaan uit herstel door herbebossing. Herbebossing in Natura 2000-gebieden moet het gebruik van inheemse soorten (en, nog specifieker, lokale en/of aan het klimaat aangepaste genotypen) bevorderen om veerkrachtige en biodiverse landschappen te creëren, en in overeenstemming zijn met de instandhoudingsdoelstellingen van de gebieden. Gezien hun geringere brandgevoeligheid, moet ook de voorkeur worden gegeven aan loofbomen in plaats van naaldbomen (39). Bovendien kan het in sommige gevallen gerechtvaardigd zijn het gebruik te onderzoeken van andere soorten die de veerkracht van het ecosysteem tegen klimaatverandering kunnen vergroten (bv. het gebruik van Tetraclinis articulata in xerische infra- en thermo-mediterrane ecosystemen). De Commissie heeft specifieke richtsnoeren verstrekt voor biodiversiteitsvriendelijke herbebossing (40) en bosbeheer.

Casestudy 10 is een voorbeeld van geïntegreerde landschaps- en bosbeheermaatregelen die zijn genomen om de gevolgen van natuurbranden in mediterrane bossen te verminderen. Verdere voorbeelden van LIFE-projecten en richtsnoeren zijn te vinden in de bibliografie.

2.4.2.   Beheer van storingen — stormen

Dit type maatregel is met name relevant voor twee zeer verschillende ecosystemen: bossen en kusthabitats. Typische aanpassingsmaatregelen in bossen die grootschalige schade helpen voorkomen en tegelijkertijd de veerkracht van ecosystemen en de biodiversiteit in stand houden, omvatten maatregelen om de diversiteit van bossen wat betreft de leeftijd van bomen en de samenstelling van soorten te waarborgen.

Aan de kust heeft stormbescherming van oudsher betrekking op de bouw van zeeweringen, golfbrekers (structuren die de stroming langs de kust en sedimentvorming langs de kust beperken) en het bijvullen van zand, kiezels of rotsen als barrières langs de kustlijn. Deze maatregelen kunnen kostbaar zijn en schade aan ecosystemen veroorzaken, bijvoorbeeld door de beweging van habitats landinwaarts te beperken (bekend als “inklemming van de kust”). Dit kan het verlies van getijdenhabitats als gevolg van de zeespiegelstijging en erosie verergeren. Gezien deze hoge kosten, wordt in toenemende mate erkend dat sommige habitats zoals kwelders (typen 1310, 1320 en 1330 van bijlage I bij de habitatrichtlijn) erosie kunnen verminderen en doeltreffende barrières kunnen vormen voor stormvloeden als een op de natuur gebaseerde oplossing (42). Als gevolg daarvan hebben programma’s voor de herinrichting van kustgebieden de mogelijkheid geboden om getijdenhabitats in Natura 2000-gebieden opnieuw tot stand te brengen (zie bijvoorbeeld casestudy 5).

Daarom wordt aanbevolen dat beheerders van Natura 2000-gebieden de opties voor herinrichting van kustgebieden of soortgelijke initiatieven overwegen die zowel kunnen bijdragen tot de bescherming van het gebied tegen overstromingen als tot het herstel van habitats en de recreatie, alsook tot de bescherming tegen overstromingen van habitatgebieden en landbouwgrond. Het is echter ook belangrijk om rekening te houden met de mogelijke verliezen van sommige habitattypen als gevolg van herinrichting en toegenomen stroom landinwaarts van zout water.

2.4.3.   Overstromingsbeheer

Zoals besproken in hoofdstuk 3, punt 3.3.2, kan in Natura 2000-gebieden of hoger in het stroomgebied een aantal maatregelen worden genomen om de gevolgen van ongewenste veranderingen in de frequentie, diepte en seizoensgebondenheid van overstromingen als gevolg van klimaatverandering te verminderen. Deze kunnen onder meer bestaan uit een aantal op de natuur gebaseerde oplossingen die extra nevenvoordelen kunnen opleveren voor habitats en soorten, en tegelijkertijd uit kosteneffectieve mitigatie van overstromingen voor bewoners en landeigenaren die het risico lopen te maken te krijgen met toenemende overstromingseffecten (43)  (44).

Op de natuur gebaseerde oplossingen kunnen het volgende omvatten:

Dergelijke maatregelen moeten zorgvuldig worden ontworpen en in overeenstemming zijn met de ecologische vereisten van de Natura 2000-habitats en -soorten in de gebieden.

Hoewel dergelijke natuurlijke overstromingsbeheermaatregelen de gevolgen van de klimaatverandering voor Natura 2000-habitats en -soorten kunnen verminderen en meervoudige voordelen kunnen opleveren, moeten ze zorgvuldig worden overwogen en ontworpen, samen met technische deskundigen en in overleg met alle belanghebbenden. Slecht ontworpen of ongeschikte overstromingsmaatregelen kunnen schadelijk zijn voor sommige Natura 2000-habitats en -soorten. Het verlagen van overstromingsbanken op overstromingsvlakten kan bijvoorbeeld leiden tot buitensporige of te frequente overstromingen, wat kan leiden tot schadelijke veranderingen in habitattypen, zoals van natte graslanden van bijlage I bij de habitatrichtlijn (bv. laagland hooiweiden HR 6510) tot waterrijke vegetatie die van lagere natuurbehoudswaarde kan zijn.

Een voorbeeld van hoe overstromingsbeheer en het herstel van de habitat van watergebieden wederzijdse voordelen kunnen opleveren, wordt gegeven in de casestudy over de Donaucorridor, zoals hieronder samengevat in casestudy 11.

2.5.   Verbetering van de abiotische omstandigheden voor bijzonder kwetsbare habitats en soorten

Voor de meest kwetsbare Natura 2000-habitats en -soorten kunnen aanvullende maatregelen nodig zijn om hun veerkracht te vergroten, aangezien de klimaatverandering naar verwachting de omstandigheden van Natura 2000-gebieden, met name de hydrologie ervan, zal veranderen. Het behoud van de hydrologische integriteit van een gebied is vaak van cruciaal belang om de doelstellingen voor soorten en habitats te verwezenlijken, en dit zal in veel gebieden steeds moeilijker worden naarmate perioden van droogte en overstromingen in frequentie en ernst toenemen.

Andere veranderingen in de toestand van gebieden worden verwacht als gevolg van hogere temperaturen en hogere concentraties kooldioxide in de atmosfeer. De verwachte veranderingen omvatten hogere vegetatiegroeipercentages en een langer groeiseizoen in veel delen van Europa (behalve waar dit wordt beperkt door zeer hoge temperaturen en lage neerslag), wat resulteert in een toename van de opbouw van biomassa en nutriënten. Voor grasland leidt klimaatverandering tot het vervroegen van het maaien en een toename van het aantal maaibeurten.

Gebiedsbeheerders moeten daarom de belangrijkste bedreigingen van de klimaatverandering in hun gebied identificeren (op basis van de risico-/kwetsbaarheidsbeoordelingen zoals beschreven in bijlage 3, punt 1.2, en bijlage 4, punt 2.1) die waarschijnlijk van invloed zullen zijn op de belangrijkste abiotische kenmerken van het gebied met betrekking tot de Natura 2000-habitats en -soorten. Maatregelen die de verwachte effecten en de gevolgen ervan voor de habitats en soorten kunnen tegengaan, moeten vervolgens worden geïdentificeerd en geprioriteerd, idealiter door de maatregelen in bestaande gebiedsbeheersplannen te integreren.

Er zijn veel maatregelen die kunnen worden genomen om indien nodig de omstandigheden in een gebied te handhaven of te beheren die naar verwachting als gevolg van klimaatverandering zullen veranderen. De maatregelen kunnen algemene acties voor het herstel van ecosystemen en meer gerichte habitat- en soortspecifieke beheersinterventies omvatten. Voorbeelden van dergelijke verbeteringsmaatregelen zijn:

2.6.   Verbetering van de heterogeniteit

Het vergroten van de heterogeniteit van het gebied (d.w.z. diversiteit), bijvoorbeeld met betrekking tot structurele elementen, van grote schaal tot microschaal, habitattypen en elementen, kan bijdragen tot het vergroten van de veerkracht van habitats en soorten en hun vermogen om veranderingen op te vangen, bijvoorbeeld door zich binnen het gebied te verplaatsen. Dergelijke verbeteringen zijn normaal gesproken niet ontworpen voor specifieke Natura 2000-habitats of -soorten. In plaats daarvan zijn ze gericht op het verbeteren van de algehele veerkracht van ecosystemen, het creëren van meer overlevingskansen en, indien nodig, het mogelijk maken van verplaatsing binnen het gebied. Het vergroten van de heterogeniteit kan ook de risico’s van toenemende variabiliteit in klimaatverandering verminderen. Variabiliteit in vegetatie en terrein kan er bijvoorbeeld toe leiden dat sommige delen van het gebied in sommige jaren de meest geschikte omstandigheden bieden voor habitats en soorten (bv. zeer droog), terwijl andere delen in andere jaren optimaal kunnen zijn (bv. nat).

Naast de toepassing in Natura 2000-gebieden kunnen maatregelen om de heterogeniteit te vergroten, ook van toepassing zijn op habitatbeheer in het omliggende landschap.

Door proactief beheer kan de variatie in de structuur van de vegetatie in en rond het gebied worden vergroot. Dit kan bijvoorbeeld worden bereikt door variaties in landgebruik en habitatbeheer (bv. begrazing, bossamenstelling, waterpeilbeheer) op grote schaal of kleine schaal over een paar meter. De diversiteit van de terreinmorfologie kan ook worden vergroot, bijvoorbeeld door het herprofileren of creëren van nieuwe waterlopen, vijvers, oevers of andere landvormen.

Welke maatregelen op gebiedsniveau van toepassing zijn, hangt af van de Natura 2000-habitattypen en -soorten en van de lokale context van het gebied.

2.7.   Verbetering van de connectiviteit

In dichtbevolkte en/of intensief gebruikte landschappen (bv. agglomeraties of gebieden die worden gedomineerd door intensieve landbouwgrond of kunstmatige aanplanting) is het voor soorten vaak niet mogelijk zich te verspreiden om metapopulatiestructuren in stand te houden of zich verder te verplaatsen in respons op de klimaatverandering. Waar nodig kunnen maatregelen worden genomen om dergelijke externe beperkingen tot op zekere hoogte te beperken door de belangrijkste vereisten voor soorten te beoordelen en gerichte maatregelen te nemen, zoals corridors en stapstenen.

De meeste Natura 2000-soorten die zich kunnen verspreiden en die aanzienlijk worden beperkt door habitatfragmentatie of andere barrières, zijn habitatspecialisten. Uit gegevens blijkt dat dergelijke soorten normaal gesproken niet veel baat hebben bij corridors (51). Om doeltreffend te zijn, moeten corridors en stapstenen (of soortgelijke elementen waarnaar in ecologische netwerken wordt verwezen) de juiste habitatconditie en -afmetingen hebben (d.w.z. doorgaans meer dan 100 m breed) en zorgvuldig worden geplaatst. In IUCN-richtsnoeren wordt benadrukt dat elke corridor een specifiek doel moet hebben en dienovereenkomstig moet worden ontworpen  (52). Andere belangrijke elementen van de IUCN-richtsnoeren zijn samengevat in bijlage 4, tabel 1.

Bijlage 4

Tabel 1: Samenvatting van de grondbeginselen van de IUCN voor ecologische corridors

In het kader van het huidige Horizon Europa-project (2022-2026), NaturaConnect, worden specifiekere richtsnoeren ontwikkeld om de connectiviteit binnen het Natura 2000-netwerk te verbeteren (54). Dit zal bijdragen tot de ontwikkeling van het trans-Europees natuurnetwerk (TEN-N), een doelstelling van de EU-biodiversiteitsstrategie. Tot dusverre omvatten de outputs richtsnoeren voor het behoud en de planning van connectiviteit (55). Verdere studies over het onderwerp connectiviteit zijn te vinden in CORDIS (56).

Voor veel soorten kunnen er grote gaten bestaan in het netwerk van geschikte gebieden. Daarom kan het nodig zijn om geschikte gebieden met elkaar te verbinden door nieuwe habitatvlekken te creëren. De noodzaak van dergelijke maatregelen wordt toegelicht en geïllustreerd in bijlage 4, figuur 1. Daartoe biedt de verordening natuurherstel het kader om maatregelen te nemen om de toestand te verbeteren of habitattypen en habitats van soorten te herstellen met het oog op lopende en verwachte veranderingen in de milieuomstandigheden als gevolg van klimaatverandering, ook binnen en buiten het Natura 2000-netwerk.

Bijlage 4

Figuur 1: Illustratief voorbeeld van het creëren van nieuwe habitatvlekken om ruimtelijke gaten op te vullen

Groene gebieden: gekoloniseerde geschikte habitat

Rode gebieden: niet-gekoloniseerde geschikte habitat

Blauwe gebieden: nieuwe habitatvlekken

Gele gebieden: ongeschikte habitat

Voor soort x is momenteel alle geschikte habitat in de geschikte klimaatzone bezet (groene gebieden in kader a). In de toekomst (kader b) is de geschikte klimaatzone verschoven als gevolg van klimaatverandering. Hoewel het klimaat in de rode gebieden geschikt is geworden, zijn ze niet gekoloniseerd, omdat de soort de nieuwe gebieden niet kan bereiken (gat in het netwerk is te groot (knelpunt in het netwerk bij pijl). Door nieuwe habitatvlekken te creëren (blauwe gebieden in figuur c), kan de soort alle geschikte habitatgebieden van het netwerk binnen de geschikte klimaatzone koloniseren (figuur d).

Door de doorlaatbaarheid van de habitatmatrix tussen hoogwaardige habitatvlekken te vergroten, kan de werking van stapstenen en corridors worden verbeterd door de verplaatsing van soorten te vergemakkelijken en de connectiviteit in het hele landschap te verbeteren (58). Dit betekent dat de algemene kwaliteit van de omgeving moet worden verbeterd, zodat die minder vijandig is jegens in het wild levende dieren. Het is belangrijk de heterogeniteit van habitats in het bredere landschap in stand te houden of te vergroten, met name door de instandhouding van seminatuurlijke habitats  (59)  (60)  (61) . Deze omvatten plekken seminatuurlijk grasland, heide en struikgewas, bossen, waterlopen, wetlands en elementen zoals inheemse bomen, rotsachtig terrein en keien enz.

Landschapselementen zoals heggen, akkerranden, sloten en vijvers dragen ook bij aan de heterogeniteit van habitats en ondersteunen de biodiversiteit. De habitatrichtlijn erkent de ecologische functies van dergelijke landschapselementen en het vermogen ervan om bij te dragen tot de samenhang van het Natura 2000-netwerk. Op grond van artikel 3, lid 3, en artikel 10 van de habitatrichtlijn moeten de lidstaten, wanneer ze dat nodig achten, landschapselementen zoals rivieren of traditionele vormen van akkerbegrenzing (bv. heggen), vijvers of kleine bossen beheren en ontwikkelen.

Hoewel deze vereiste ter beoordeling van de lidstaten staat, is in een studie uit 2007 (62) geconcludeerd dat deze maatregelen in beginsel moeten worden genomen wanneer de lidstaten ze noodzakelijk achten om de algemene doelstellingen van de richtlijnen te verwezenlijken (d.w.z. het handhaven of herstellen van een gunstige staat van instandhouding). In de vogelrichtlijn ontbreken dergelijke specifieke bepalingen inzake landschapselementen, maar in artikel 3, lid 2, wordt aangegeven dat het algemene vereiste voor het behoud, het onderhoud en het herstel van habitats niet alleen tot beschermde gebieden beperkt is (63). Gezien de noodzaak om de connectiviteit op het platteland te vergroten en de algemene milieukwaliteit van het bredere landschap te verbeteren, moeten de lidstaten ervan uitgaan dat er stappen nodig zijn om landschapselementen in stand te houden en waar nodig te herstellen en te regenereren overeenkomstig artikel 10 van de habitatrichtlijn.

Het in stand houden en uitbreiden van landschapselementen om de samenhang van het Natura 2000-netwerk te vergroten, kan ook bijdragen tot de EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030, die ten minste 10 % diversiteitskenmerken in landbouwgebieden moet waarborgen. Het kan ook bijdragen tot de verwezenlijking van de vereisten van artikel 11 van de verordening natuurherstel voor de lidstaten om maatregelen te nemen die gericht zijn op het bereiken van een stijgende trend op nationaal niveau van ten minste twee van de drie volgende indicatoren voor landbouwecosystemen: de graslandvlinderindex; organische koolstof in minerale akkerlandbodems; het aandeel landbouwgrond met landschapselementen met hoge diversiteit (64).

Hoog-diverse landschapskenmerken omvatten bufferstroken, heggen, individuele of groepen bomen, boomrijen, akkerranden, habitatvlekken, sloten, waterlopen, kleine wetlands, terrassen, historische stenen, stenen muren, kleine vijvers en culturele kenmerken. Ook braakliggend land kan meetellen. Om een coherente aanpak te bieden, moeten plannen om landschapselementen in Natura 2000-gebieden te vergroten, worden geïntegreerd met maatregelen in nationale herstelplannen in het kader van de verordening natuurherstel.

De noodzaak en prioriteit voor elk type landschapselement moeten zorgvuldig worden beoordeeld aan de hand van de vereisten van Natura 2000-soorten, rekening houdend met de bredere biodiversiteit en andere potentiële voordelen op het gebied van aanpassing aan en mitigatie van de klimaatverandering. De maatregelen om landschapselementen in stand te houden en uit te breiden, moeten daarom in de eerste plaats gericht zijn op seminatuurlijke habitatcomponenten, braakland, heggen en andere kenmerken ter ondersteuning van de biodiversiteit (bv. ingezaaide stroken voor de productie van bloemen voor insecten en zaden voor vogels) waarvan is aangetoond dat ze het meest doeltreffend zijn (65). Er moeten ook maatregelen worden genomen om de ecologische kwaliteit van bestaande landschapselementen te verbeteren, aangezien veel landschapselementen momenteel een lage biodiversiteitswaarde hebben.

Even belangrijk voor het behoud van landschapselementen is de eis om de algemene ecologische kwaliteit van productieve landbouwgrond te verbeteren, d.w.z. grasland binnen het veld en akkerlandhabitats. Belangrijke maatregelen die moeten worden genomen om dit te bereiken, zijn onder meer het verminderen van het gebruik van schadelijke pesticiden en meststoffen, het handhaven en verbeteren van de kwaliteit van grasland, en het vergroten van de gewasdiversiteit en de oppervlakte braakliggend land (66)  (67). In boshabitats moeten maatregelen worden genomen om het kappen van grote gebieden en het planten van niet-inheemse soorten te verminderen en om inheemse boomsoorten, de leeftijdsdiversiteit, de hoeveelheid dood hout en open gebieden te vergroten.

Ecoregelingen van het GLB en agromilieuklimaatregelingen kunnen bijdragen tot de verbetering van de habitats van landbouwgrond. Uit gegevens blijkt dat de meest doeltreffende manier om de habitats van landbouwgrond te verbeteren, het nemen van gerichte en op maat gesneden agromilieu- en klimaatmaatregelen is (68)  (69). De lidstaten moeten daarom prioriteit geven aan de invoering van dergelijke maatregelen. Dit is vooral belangrijk voor gespecialiseerde Natura 2000-soorten.

2.8.   Beoordeling van de noodzaak van translocatie/ondersteunde migratie van soorten

Zoals besproken in bijlage 2, punt 3, kunnen bepaalde soorten met een beperkte verspreidingscapaciteit en gefragmenteerde populaties zich mogelijk niet naar nieuwe gebieden met geschikte klimaatomstandigheden verplaatsen. Hoewel sommige maatregelen kunnen helpen, zoals het vergroten van de Natura 2000-dekking en connectiviteit in het bredere milieu, moeten sommige soorten (en habitats) met beperkte natuurlijke verspreiding mogelijk worden verplaatst om lokale of zelfs wereldwijde uitsterving te voorkomen wanneer de klimaatomstandigheden ongeschikt worden voor hun voortbestaan (70)  (71).

Translocatie wordt gedefinieerd als de door de mens bemiddelde verplaatsing van levende organismen uit het ene gebied, met vrijlating in een ander gebied (72) met het oog op instandhouding. Dit omvat i) versterking en herintroductie binnen het inheemse verspreidingsgebied van een soort, en ii) introducties die geassisteerde kolonisatie en ecologische vervanging buiten het inheemse verspreidingsgebied van de soort omvatten.

Soorten kunnen om ten minste vier redenen worden verplaatst om de aanpassing aan de klimaatverandering te vergemakkelijken (73):

Het verplaatsen van soorten kan echter duur zijn en gaat met bekende risico’s gepaard, vooral voor nieuwe gebieden buiten het natuurlijke verspreidingsgebied van de soort. Op dergelijke wijze verplaatste soorten kunnen invasief worden, nieuwe ziekten introduceren, bestaande voedselketens en populatiestructuren verstoren en resulteren in het verlies van verschillende genetische vormen. Translocatie, en met name naar buiten het natuurlijke verspreidingsgebied, roept dan ook kritische ecologische en ethische vragen op die moeten worden beantwoord.

Translocatie van soorten wordt daarom over het algemeen beschouwd als een “laatste redmiddel”, pas te nemen nadat andere maatregelen, zoals het verbeteren van de habitatconnectiviteit, zijn uitgeprobeerd en ontoereikend worden geacht. Aan de andere kant zijn sommige van de risico’s van toenemende connectiviteit (bv. via corridors) vergelijkbaar met translocaties en zijn ze aantoonbaar minder beheerst dan de selectieve introductie van één soort in een nieuw gebied. Daarom moet, net als bij andere interventies die geïsoleerde habitatvlekken ecologisch verbinden, de noodzaak van translocatie zorgvuldig worden overwogen.

Voordat een soort op een dergelijke wijze wordt verplaatst, is het van essentieel belang om een grondig inzicht te hebben in de ecologie en het gedrag van de soort in het nieuwe type habitat. Hoegh-Guldberg et al.(2008) (74) hebben een nuttig besluitkader ontwikkeld om te helpen beoordelen of het passend is translocatie te gebruiken als middel om kolonisatie te bevorderen. Verdere richtsnoeren (75) en een kader voor ondersteunende tactieken (76) zijn beschikbaar om potentiële translocatiemaatregelen te ondersteunen.

Ook wordt aanbevolen dat de behoefte aan translocatie/ondersteunde migratie in eerste instantie strategisch wordt beoordeeld en gepland voor het Natura 2000-netwerk, of op zijn minst op regionaal niveau, in plaats van via ad-hocinitiatieven. Dit kan helpen om de doeltreffendheid en efficiëntie van translocatie te maximaliseren. Met name kunnen de resultaten van netwerkkwetsbaarheidsbeoordelingen worden gebruikt om gebieden en soorten te identificeren die het grootste risico lopen. Dergelijke gebieden moeten dan prioriteiten zijn voor bronnen van individuen voor translocatie naar alternatieve gebieden (reservegebieden). De netwerkanalyse kan ook worden gebruikt om geschikte klimaatrefugia en gebieden te identificeren waar toekomstig habitatherstel of de aanleg van nieuwe habitats geschikte omstandigheden kan bieden voor potentiële translocaties.

(1)  Hilty, J., Worboys, G.L., Keeley, A., et al. (2020), Guidelines for conserving connectivity through ecological networks and corridors, Best Practice Protected Area Guidelines Series No 30, IUCN International Union for the Conservation of Nature, Gland, Zwitserland.

(2)  Oliver, T.H., Roy, D.B., Hill, J.K., et al. (2010), Heterogeneous landscapes promote population stability, Ecology Letters, 13 (4), blz. 473-484.

(3)  Oliver, T.H., Marshall, H.H., Morecroft, M.D., Brereton, T., Prudhomme, C., & Huntingford, C. (2015), Interacting effects of climate change and habitat fragmentation on drought-sensitive butterflies, Nature Climate Change, 5(10), 941-945.

(4)  Foden, W. B., Young, B. E., Akçakaya, H. R., et al. (2019), Climate change vulnerability assessment of species, WIREs Climate Change, No 10 (1), e551.

(5)  Hlásny, T, Mokroš, M, Dobor, L, et al. (2021), Fine-scale variation in projected climate change presents opportunities for biodiversity conservation in Europe, Scientific Reports, 11(1), 17242.

(6)  Santini, L., Benítez-López, A., Maiorano, L., et al. (2021), Assessing the reliability of species distribution projections in climate change research, Diversity and Distributions, 27(6), blz. 1035-1050.

(7)  Hlásny, T, Mokroš, M, Dobor, L, et al. (2021), Fine-scale variation in projected climate change presents opportunities for biodiversity conservation in Europe, Scientific Reports, 11(1), 17242.

(8)  MSP4BIO-project, Improved Science-Based Maritime Spatial Planning to Safeguard and Restore Biodiversity (https://msp4bio.eu/about/).

(9)   https://mpa-europe.eu.

(10)   https://cordis.europa.eu/search?q=%27MSP%27%20AND%20%27MPAs%27&p=1&num=10&srt=Relevance:decreasing.

(11)  IPCC (2023), “AR6 Synthesis Report. Climate Change 2023”, Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering, Cambridge University Press, Cambridge, Verenigd Koninkrijk, en New York, Verenigde Staten.

(12)  Wilson, K.L., Tittensor, D.P., Worm, B. et al. (2020), Incorporating climate change adaptation into marine protected area planning, Global Change Biology, 26 (6), blz. 3251-3267.

(13)   Kunming-Montreal Global biodiversity framework, 18 december 2022, CBD/COP/15/L.25.

(14)  Esteve-Selma, M.A., Martínez-Fernández, J., Hernández-García, I., et al. (2012), Potential effects of climatic change on the distribution of Tetraclinis articulata, an endemic tree from arid Mediterranean ecosystems, Climatic Change, 113 (3), blz. 663-678.

(15)  Europese Commissie (2013), “Guidelines on climate change and Natura 2000. Dealing with the impact of climate change, on the management of the Natura 2000 network of areas of high biodiversity value” (Richtsnoeren inzake klimaatverandering en Natura 2000 inzake de gevolgen van klimaatverandering, over het beheer van het Natura 2000-netwerk van gebieden met een hoge biodiversiteitswaarde), Bureau voor publicaties van de Europese Unie, Luxemburg.

(16)  Araújo, M B, Alagador, D A., Cabeza, M., et al. (2011), Climate change threatens European conservation areas, Ecology Letters, 14 (5), blz. 484-492.

(17)  Araújo, M B., Lobo, J. M. en Moreno, J C., (2007), The effectiveness of Iberian protected areas in conserving terrestrial biodiversity, Conservation Biology, 21 (6), blz. 1423-1432.

(18)  Hannah, L., Midgley, G., Andelman, S., et al. (2007), Protected area needs in a changing climate, Frontiers in Ecology and the Environment, 5 (3), blz. 131-138.

(19)  Richtlijn 2008/56/EG van het Europees Parlement en de Raad van 17 juni 2008 tot vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het beleid ten aanzien van het mariene milieu (kaderrichtlijn mariene strategie) (PB L 164 van 25.6.2008, blz. 19).

(20)  Huntley, B. (2007). “Climatic change and the conservation of European biodiversity: Towards the development of adaptation strategies, Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats”, 27e vergadering van de vaste commissie, Straatsburg, 26-29 november 2007, Raad van Europa, Straatsburg.

(21)  De verordening specificeert een verbod op bouwwerkzaamheden en activiteiten. “Landesrecht konsolidiert Vorarlberg: Gesamte Rechtsvorschrift für Pufferzonen zum Schutz von Gebietsteilen außerhalb des Natura 2000 Gebietes, Fassung vom 17.10.2023” (https://www.ris.bka.gv.at/GeltendeFassung.wxe?Abfrage=LrVbg&Gesetzesnummer=20000509).

(22)  Overeenkomstig de vrijwillige richtsnoeren van de Commissie voor bosbeheer dat dichter bij de natuur staat (https://op.europa.eu/nl/publication-detail/-/publication/2d1a6e8f-8cda-11ee-8aa6-01aa75ed71a1).

(23)  Moreira, F., Ascoli, D., Safford, H, et al. (2020), Wildfire management in Mediterranean-type regions: Paradigm change needed, Environmental Research Letters, 15(1), 11001.

(24)  Davis K. T., Peeler J., Fargione J., et al (2024), Tamm review: A meta-analysis of thinning, prescribed fire, and wildfire effects on subsequent wildfire severity in conifer dominated forests of the Western US, Forest Ecology and Management, Vol. 561.

(25)   https://lifetaiga.se/controlled-burning-in-woodlands/.

(26)  Moreira, F., Ascoli, D., Safford, H, et al. (2020), Wildfire management in Mediterranean-type regions: Paradigm change needed, Environmental Research Letters, 15(1), 11001.

(27)  Oppermann, R., Beaufoy, G. en Jones, G. (red.) (2012), High Nature Value Farming in Europe, Ubstadt-Wieher, Germany: Verlag regionalkultur.

(28)  Castillo, C P., Jacobs-Crisioni, C., Diogo, V., et al. (2021), Modelling agricultural land abandonment in a fine spatial resolution multi-level land-use model: An application for the EU, Environmental Modelling & Software, 136, 104946.

(29)  Moreira, F., Viedma, O., Arianoutsou, M., et al. (2011), Landscape-wildfire interactions in southern Europe: implications for landscape management, Journal of environmental management, 92(10), blz. 2389-2402.

(30)  Queiroz, C., Beilin, R., Folke, C., et al. (2014), Farmland abandonment: threat or opportunity for biodiversity conservation? A global review, Frontiers in Ecology and the Environment, 12 (5), blz. 288–296.

(31)  Europese Commissie, 2026. Grassland and livestock dynamics — How grazing management sustains and shapes European grasslands, Analytical Brief N°13 (https://agriculture.ec.europa.eu/document/download/b397715c-d526-4dd7-af26-adbdfe43af6d_en?filename=analytical-brief-13-grassland_en.pdf).

(32)  Lecina-Diaz, J., Chas-Amil, M.L., Aquilué, N., et al. (2023), Incorporating fire-smartness into agricultural policies reduces suppression costs and ecosystem services damages from wildfires. Journal of Environment management, 337, 117707.

(33)  Pais, S., Aquilu´e, N., Campos, J., et al. (2020), Mountain farmland protection and fire-smart management jointly reduce fire hazard and enhance biodiversity and carbon sequestration, Ecosystem Services, 44, 101143.

(34)  Rouet-Leduc, J., Pe’er, G, Moreira, F., et al. (2021), Effects of large herbivores on fire regimes and wildfire mitigation, Journal of Applied Ecology, 58 (12), blz. 2690-2702.

(35)  (https://grazelife.com).

(36)  Rouet-Leduc, J., Pe’er, G., Moreira, F., et al. (2021), Effects of large herbivores on fire regimes and wildfire mitigation, Journal of Applied Ecology, 58 (12), blz. 2690-2702.

(37)  Natura 2000 en bossen, deel I-II. Bureau voor publicaties van de Europese Unie, 2015.

(38)  “Richtsnoeren voor bosbeheer dat dichter bij de natuur staat”, Bureau voor publicaties van de Europese Unie, 2023 (https://op.europa.eu/nl/publication-detail/-/publication/2d1a6e8f-8cda-11ee-8aa6-01aa75ed71a1).

(39)  Zhao J., Yue C., Wang J., et al. (2024), Forest fire size amplifies postfire land surface warming, Nature, 633, blz. 828-834.

(40)  Guidelines on Biodiversity-Friendly Afforestation, Reforestation and Tree Planting, SWD(2023)61.

(41)   https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE04-NAT-P-000214/management-and-conservation-of-the-sites-of-s-mamede-and-nisa-laje-de-prata.

(42)  Zie hier meer voorbeelden van op de natuur gebaseerde oplossingen in het kustgebied: https://climate-adapt.eea.europa.eu/nl/mission/solutions/mission-stories/nature-based-coastal-restoration-story23?set_language=nl.

(43)  EMA (2016), Flood risks and environmental vulnerability. Exploring the synergies between floodplain restoration, water policies and thematic policies”, technisch EMA-verslag nr. 1/2016, Europees Milieuagentschap, Kopenhagen.

(44)  Environment Agency (2010), Working with natural processes to manage flood and coastal erosion risk, A Guidance Document, Environment Agency, Bristol, Verenigd Koninkrijk.

(45)   https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE06-NAT-RO-000177/conservation-and-integrated-management-of-danube-islands-romania.

(46)   https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE07-NAT-RO-000681/cross-border-conservation-of-phalacrocorax-pygmeus-and-aythya-nyroca-at-key-sites-in-romania-and-bulgaria.

(47)   https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE13-NAT-BG-000801/restoration-and-conservation-of-riparian-forests-of-habitat-type-910-in-natura-2000-sites-and-model-areas-in-bulgaria.

(48)   https://webgate.ec.europa.eu/life/publicWebsite/project/LIFE08-NAT-BG-000281/conservation-and-restoration-of-11-natura-2000-riparian-and-wetland-habitats-in-10-scis-bulgarian-forests.

(49)   https://ponderful.eu/.

(50)  Europese Commissie (2013), “Guidelines on climate change and Natura 2000. Dealing with the impact of climate change, on the management of the Natura 2000 network of areas of high biodiversity value” (Richtsnoeren inzake klimaatverandering en Natura 2000 inzake de gevolgen van klimaatverandering, over het beheer van het Natura 2000-netwerk van gebieden met een hoge biodiversiteitswaarde), Bureau voor publicaties van de Europese Unie, Luxemburg.

(51)  Crick, H., Crosher, I., Mainstone, C., et al. (2020), Nature networks evidence handbook, Research report NERR081, Natural England, York, Verenigd Koninkrijk.

(52)  Hilty, J., Worboys, G.L., Keeley, A., et al. (2020), Guidelines for conserving connectivity through ecological networks and corridors, Best Practice Protected Area Guidelines Series No 30, IUCN International Union for the Conservation of Nature, Gland, Zwitserland.

(53)  Hilty, J., Worboys, G.L., Keeley, A., et al. (2020), Guidelines for conserving connectivity through ecological networks and corridors, Best Practice Protected Area Guidelines Series No 30, IUCN International Union for the Conservation of Nature, Gland, Zwitserland (https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/PAG-030-En.pdf).

(54)   https://naturaconnect.eu/goals-and-objectives/.

(55)  Moreira, F., Dias, F.S., Dertien, J., et al. (2024), Guidelines for connectivity conservation and planning in Europe, ARPHA Preprints, 5, e129021.

(56)   https://cordis.europa.eu/search?q=%27natura%27%20AND%20%272000%27%20AND%20%27stakeholders%27&p=1&num=10&srt=Relevance:decreasing.

(57)  Europese Commissie (2013), “Guidelines on climate change and Natura 2000. Dealing with the impact of climate change, on the management of the Natura 2000 network of areas of high biodiversity value” (Richtsnoeren inzake klimaatverandering en Natura 2000 inzake de gevolgen van klimaatverandering, over het beheer van het Natura 2000-netwerk van gebieden met een hoge biodiversiteitswaarde), Bureau voor publicaties van de Europese Unie, Luxemburg.

(58)  Donald, P. F. en Evans, A. D. (2006), Habitat connectivity and matrix restoration: the wider implications of agri-environment schemes, Journal of Applied Ecology, 43 (2), blz. 209-218.

(59)  Benton, T G., Vickery, J A. en Wilson, J D., (2003), Farmland biodiversity: is habitat heterogeneity the key? Trends in Ecology & Evolution, No 18 (4), blz. 182-188.

(60)  Billeter, R., Liira, J., Bailey, D., et al. (2008), Indicators for biodiversity in agricultural landscapes: a pan-European study, Journal of Applied Ecology, 45 (1), blz. 141-150.

(61)  Hendrickx, F., Maelfait, J.P., van Wingerden, W., et al. (2007), How landscape structure, land-use intensity and habitat diversity affect components of total arthropod diversity in agricultural landscapes, Journal of Applied Ecology, 44 (2), blz. 340-351.

(62)  Kettunen, M., Terry, A., Tucker, G.M., et al. (2007), Guidance on the maintenance of landscape connectivity features of major importance for wild flora and fauna. Guidance on the implementation of Article 3 of the Birds Directive (79/409/EEC) and Article 10 of the Habitats Directive (92/43/EEC). Verslag aan de Europese Commissie, Instituut voor Europees milieubeleid, Brussel/Londen.

(63)  Zie ook het arrest van het Hof van Justitie in zaak C-418/04, punt 179.

(64)  Zie bijlage IV bij Verordening (EU) 2024/1991 voor een meer gedetailleerde beschrijving van landschapselementen in het kader van de verordening natuurherstel.

(65)  Alliance Environnement (2017), “Literature reviews on the effects of farming practices associated with the CAP greening measures on climate and the environment”, Verslag voor de Europese Commissie, Alliance Environnement, Brussel.

(66)  Benton, T G., Vickery, J A. en Wilson, J D., (2003), Farmland biodiversity: is habitat heterogeneity the key? Trends in Ecology & Evolution, No 18 (4), blz. 182-188.

(67)  Dicks, L. V., Ashpole, J. E., Dänhardt, J., et al. (2013), Farmland Conservation Synopsis: Evidence for the effects of interventions in northern Europe, Synopses of Conservation Evidence Volume 3, Pelagic Publishing, Exeter, Verenigd Koninkrijk.

(68)  Alliance Environnement (2019), “Evaluation of the impact of the CAP on habitats, landscapes, biodiversity”, Verslag voor de Europese Commissie, Alliance Environnement, Brussel.

(69)  Batáry, P., Dicks, L V., Kleijn, D. en Sutherland, W J., (2015), The role of agri-environment schemes in conservation and environmental management, Conservation Biology, 29 (4), blz. 1006-1016.

(70)  Hoegh-Guldberg, O., Hughes, L., McIntyre, S., et al. (2008), Assisted Colonization and Rapid Climate Change, Science, 321 (5887), blz. 345-346.

(71)  Lawler, J.J. (2009), Climate change adaptation strategies for resource management and conservation planning, Annals of the New York Academy of Sciences, 1162 (1), blz. 79-98.

(72)  IUCN en SSC (2013), Guidelines for Reintroductions and Other Conservation Translocations, IUCN Species Survival Commission, Gland, Zwitserland.

(73)  Aitken, S N. en Whitlock, M C., (2013), Assisted Gene Flow to Facilitate Local Adaptation to Climate Change, Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 44 (1), blz. 367-388.

(74)  Hoegh-Guldberg, O., Hughes, L., McIntyre, S., et al. (2008), Assisted Colonization and Rapid Climate Change, Science, 321 (5887), blz. 345-346.

(75)  IUCN en SSC (2013), Guidelines for Reintroductions and Other Conservation Translocations, IUCN Species Survival Commission, Gland, Zwitserland.

(76)  Batson, W G., Gordon, I J., Fletcher, D B., et al. (2015), REVIEW: Translocation tactics: a framework to support the IUCN Guidelines for wildlife translocations and improve the quality of applied methods, Journal of Applied Ecology, 52 (6), blz. 1598-1607.

(77)   https://migforest.nweurope.eu/.

BIJLAGE 5

BIBLIOGRAFIE

Belangrijke en aanvullende verwijzingen die worden gebruikt om deze richtsnoeren te ontwikkelen en die worden aanbevolen als bronnen van verdere informatie over de aanpassing aan de klimaatverandering voor de biodiversiteit.

Op de natuur gebaseerde oplossingen die bijdragen tot de aanpassing aan de klimaatverandering

Brang, P., Schönenberger, W., Frehner, M., et al. (2006), Management of protection forests in the European Alps: an overview. Forest Snow and Landscape Research, No 80.

Cooper, R. (2020), Nature-based solutions and water security. GSDRC, Universiteit van Birmingham.

EMA (2021), “Nature-based solutions in Europe: Policy, knowledge and practice for climate change adaptation and disaster risk reduction”, EMA-verslag nr. 1/2021, Europees Milieuagentschap, Luxemburg: Bureau voor publicaties van de Europese Unie.

Fennell J., Soulsby C., Wilkinson M.E., et al. (2023), Assessing the role of location and scale of Nature Based Solutions for the enhancement of low flows, International Journal of River Basin Management, 21(4), 743-58.

Gordon, B.A., Dorothy, O. en Lenhart, C.F., (2020), Nutrient Retention in Ecologically Functional Floodplains: A Review. Water, 12 (10), 2762.

Harrison, I.J., Green, P.A., Farrell, T.A., et al. (2016), Protected areas and freshwater provisioning: a global assessment of freshwater provision, threats and management strategies to support human water security, Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems, 26 (S1), blz. 103-120.

IUCN (2020) Global Standard for Nature-based Solutions. A user-friendly framework for the verification, design and scaling up of NbS. Eerste editie. Gland, Zwitserland: IUCN.

Keesstra, S., Nunes, J., Novara, A. et al. (2018), The superior effect of nature based solutions in land management for enhancing ecosystem services, Science of The Total Environment, 610-611, 997-100.

Seddon, N., Chausson, A., Berry, P., et al. (2020), Understanding the value and limits of nature-based solutions to climate change and other global challenges, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 375, 20190120.

Natuurbranden in Europa en de gevolgen ervan voor de biodiversiteit en maatregelen om ze te verminderen

Barredo., J.I., Mansuy, N. en Mubareka, S.B. (2023), Primary and old-growth forests are more resilient to natural disturbances — Perspective on wildfires, JRC, Europese Commissie.

Castellnou, M., Prat-Guitart, N., Arilla, E., et al. (2019), Empowering strategic decision-making for wildfire management: avoiding the fear trap and creating a resilient landscape, Fire Ecology, 15 (31), blz. 1-17.

Europese Commissie (2021), Land-based wildfire prevention. Principles and experiences on managing landscapes, forests and woodlands for safety and resilience in Europe.

Fernandes, P.M. (2013), Fire-smart management of forest landscapes in the Mediterranean basin under global change, Landscape and Urban Planning, blz. 110 en 175 tot en met 182.

Forestry Commission (2014), Building wildfire resilience into forest management planning, Forestry Commission, Edinburgh, Verenigd Koninkrijk.

Held, A. en Pronto, L. (2023), Reducing wildfire risk in Europe through sustainable forest management, Forest Europe policy brief.

Horizon 2020: FIRE-RES-project (https://fire-res.eu/).

Keeley, J.E., Bond, W.J., Bradstock, R.A., et al. (2012), Fire in Mediterranean Ecosystems: Ecology, Evolution and Management, Cambridge University Press, Cambridge, Verenigd Koninkrijk.

Moreira, F., Ascoli, D., Safford, H., et al. (2020), Wildfire management in Mediterranean-type regions: Paradigm change needed. Environmental Research Letters, 15(1), 11001.

Neidermeier, A.N., Zagaria, C., Pampanoni, V., et al. (2023), Mapping opportunities for the use of land management strategies to address fire risk in Europe, Journal of environmental management, 346, 118941.

Pais, S. Aquilu’e, N., Campos, J., et al. (2020), Mountain farmland protection and fire-smart management jointly reduce fire hazard and enhance biodiversity and carbon sequestration, Ecosystem Services, 44, 101143.

Plana, E., Font, M., Green, T. (red.) (2015), Operational tools and guidelines for improving efficiency in wildfire risk reduction in EU landscapes, FIREfficient Project, CTFC Editions (https://firefficient.ctfc.cat/images/book_guidelines.pdf).

Project LIFE12ENV/ES/000730 Life+ Cost-efficient integration of megafire prevention into forest management in the Mediterranean, Laymans Report (https://cpf.gencat.cat/web/.content/or_organismes/or04_centre_propietat_forestal/03_linies_actuacio/transferencia_de_coneixement/projectes_europeus/life_demorgest/static_files/LAYMAN_ang.pdf).

Rouet-Leduc, J., Pe’er, G., Moreira, F., et al. (2021), Effects of large herbivores on fire regimes and wildfire mitigation, Journal of Applied Ecology, 58 (12), blz. 2690-2702.

Valor, T., Coll, L., Pique, M., et al. (2023), FIRE-RES Ecological factors driving resistant and resilient landscapes to high intensity and extreme wildfire events, Deliverable D1.11 FIRE-RES-project, DOI: 10.5281/zenodo.7785271.

Het potentieel van op de natuur gebaseerde oplossingen om bij te dragen aan overstromingsbeheer en aanpassing aan de klimaatverandering

Burek, P, Mubareka, S., Rojas, R., et al. (2012), “Evaluation of the effectiveness of Natural Water Retention Measures”, EUR 25551 EN, Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek, Luxemburg.

Collentine D. en Futter M.N. (2018), Realising the potential of natural water retention measures in catchment flood management: Trade-offs and matching interests, Journal of Flood Risk Management 11(1), blz. 76-84.

EMA (2015), “Water-retention potential of Europe’s forests. A European overview to support natural water-retention measures”, EMA-verslag nr. 13/2015, Europees Milieuagentschap, Luxemburg.

EMA (2016), “Flood risks and environmental vulnerability — exploring the synergies between floodplain restoration, water policies and thematic policies”, EMA-verslag nr. 1/2016, Europees Milieuagentschap, Luxemburg.

Europese Commissie (2020), “The interaction between the Floods Directive and the Nature Directives”, verkennend document, CIS-werkgroep overstromingen, in het kader van de overstromingsrichtlijn en de kaderrichtlijn water.

Fennell J., Soulsby C., Wilkinson M.E., et al. (2022), Assessing the role of location and scale of Nature based solutions for the enhancement of low flows, International Journal of River Basin Management, 21(4), blz. 743-758.

Fennell J., Soulsby C., Wilkinson M.E., et al. (2023), Time variable effectiveness and cost-benefits of different nature-based solution types and design for drought and flood management, Nature-Based Solutions, 3, 100050.

Iacob, O., Rowan, J.S., Brown, I., et al. (2014), Evaluating wider benefits of natural flood management strategies: An ecosystem-based adaptation perspective, Hydrology Research, 45(6), blz. 774-787.

Klijn, F., Asselman, N. en Wagenaar, D., (2018), Room for rivers: Risk reduction by enhancing the flood conveyance capacity of The Netherlands’ large Rivers, Geosciences, 8(6), blz. 224.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat/DGWB, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat/Rijkswaterstaat, Unie van Waterschappen, et al. (2022), Eindadvies Beleidstafel wateroverlast en hoogwater: “Voorkomen kan niet, voorbereiden wel. Allemaal aan de slag.” Voorkomen kan niet, voorbereiden wel. Allemaal aan de slag|Rapport|Rijksoverheid.nl (In het Nederlands) — Eindadvies Beleidstafel wateroverlast en hoogwater: “Voorkomen kan niet, voorbereiden wel. Allemaal aan de slag.” Verslag van de Nederlandse overheid, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.

Penning, E., Peñailillo Burgos, R., Mens, M., et al. (2023), Nature-based solutions for floods AND droughts AND biodiversity: Do we have sufficient proof of their functioning? Cambridge Prisms: Water, 1, e11, blz. 1-17. Bevat een lijst met databases met op de natuur gebaseerde oplossingen.

Scholz, M., Mehl, D., Schulz-Zunkel, C., et al. (2012), Ökosystemfunktionen von Flussauen: Analyse und Bewertung von Hochwasserretention, Nährstoffrückhalt, Kohlenstoffvorrat, Treibhausgasemissionen und Habitatfunktion, Naturschutz und biologische Vielfalt. Bundesamt für Naturschutz, Bonn-Bad Godesberg.

Somarakis, G., Stagakis S. en Chrysoulakis, N. (2019), THINKNATURE HANDBOOK_NATURE-BASED SOLUTIONS, In: Think Nature (Issue 730338).

Bronnen van verdere informatie en gegevens over waarnemingen van klimaatverandering en klimaatprojecties in Europa

Bednar-Friedl, B., Biesbroek, R., Schmidt, D.N., et al. (2022), Europe. In: “Climate Change 2022: Impacts, Adaptation, and Vulnerability”. Bijdrage van werkgroep II aan het zesde evaluatierapport van de Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering. [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, et al. (red.)], Cambridge University Press, Cambridge, Verenigd Koninkrijk, en New York, Verenigde Staten.

Climate-Adapt: klimaatdata-explorer (https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/knowledge/european-climate-data-explorer).

Dienst van Copernicus voor klimaatverandering (https://climate.copernicus.eu/).

EMA, prognoses broeikasgassen — dataviewer (https://www.eea.europa.eu/en/analysis/maps-and-charts/eea-greenhouse-gas-projections-data-viewer-data-viewers).

EMA (2024), Europese klimaatrisicobeoordeling. EMA-verslag nr. 01/2024, Europees Milieuagentschap, Luxemburg: Bureau voor publicaties van de Europese Unie.

Effecten en gevolgen van de klimaatverandering op biodiversiteit

Bedford, J., Ostle, C., Johns, D.G., et al. (2020), Lifeform indicators reveal large-scale shifts in plankton across the North-West European shelf, Global Change Biology, 26(6), blz. 3482-3497.

Bowler, D.E., Hof, C., Haase, P., et al. (2017), Cross-realm assessment of climate change impacts on species’ abundance trends, Nat Ecol Evol, 1(3), blz. 67.

Cahill, A.E., Aiello-Lammens, M.E., Fisher-Reid, M.C., et al. (2013), How does climate change cause extinction? Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 280 (1750), 20121890.

Chen, I-C., Hill, J.K., Ohlemüller, R., et al. (2011), Rapid range shifts of species associated with high levels of climate warming, Science, 333: 1024-1026.

CLIMATE-ADAPT — Biodiversiteit (https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/eu-adaptation-policy/sector-policies/biodiversity).

Cooley, S., Schoeman, D., Bopp, L., et al. (2022), Oceans and Coastal Ecosystems and Their Services, in: “Climate Change 2022: Impacts, Adaptation, and Vulnerability”, Bijdrage van werkgroep II aan het zesde evaluatierapport van de Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering.[H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, et al. (red.)], Cambridge University Press, Cambridge, Verenigd Koninkrijk, en New York.

Comte, L. en Grenouillet, G. (2013), Do stream fish track climate change? Assessing distribution shifts in recent decades, Ecography, 36(11), blz. 1236-1246.

Devictor, V., Van Swaay, C., Brereton, T., et al. (2012), Differences in the climatic debts of birds and butterflies at a continental scale, Nature climate change, 2(2), blz. 121-124.

EMA (2017), “Climate change, impacts and vulnerability in Europe 2016: An indicator-based report”, EMA-verslag nr. 1/2017, Europees Milieuagentschap, Kopenhagen.

EMA (2020), “State of Nature in the EU: Results from reporting under the nature directives 2013-2018”, EMA-verslag nr. 10/2020, Europees Milieuagentschap, Kopenhagen.

Frei, E., Bodin, J. en Walther, G-R. (2010), Plant species’ range shifts in mountainous areas–all uphill from here? Botanica Helvetica, 120 (2), blz. 117-128.

Gozlan, R.E., Karimov, B.K., Zadereev, E., et al. (2019), Status, trends, and future dynamics of freshwater ecosystems in Europe and Central Asia, Inland Waters, 9(1), blz. 78-94.

Grewe, Y., Hof, C., Dehling, D.M., et al. (2013), Recent range shifts of European dragonflies provide support for an inverse relationship between habitat predictability and dispersal, Global Ecology and Biogeography, 22(4), blz. 403-409.

Hickling, R., Roy, D.B., Hill, J.K., et al. (2006), The distributions of a wide range of taxonomic groups are expanding pole-wards, Global Change Biology. No 12 (3), blz. 450-455.

Huntley, B., Collingham, Y.C., Willis, S.G., et al. (2008), Potential Impacts of Climatic Change on European Breeding Birds, PLoS ONE No 3 (1), e1439.

Menéndez, R., Megías, A.G., Hill, J.K, et al. (2006), Species richness changes lag behind climate change, Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 273(1593), 1465-1470.

Menzel, A., Yuan, Y., Matiu, M., et al. (2020), Climate change fingerprints in recent European plant phenology, Global Change Biology, 26(4), blz. 2599-2612.

Montero-Serra, I., Edwards, M. en Genner, M.J. (2015), Warming shelf seas drive the subtropicalization of European pelagic fish communities, Global Change Biology, 21(1), blz. 144-153.

Noce, S., Cipriano, C. en Santini, M. (2023), Altitudinal shifting of major forest tree species in Italian mountains under climate change, Frontiers in Forests and Global Change, 6, 1250651.

Ockendon, N., Baker, D.J., Carr, J.A., et al. (2014), Mechanisms underpinning climatic impacts on natural populations: altered species interactions are more important than direct effects, Global Change Biology No 20 (7), 2221-2229.

Parmesan, C., Morecroft, M.D., Trisurat, Y., et al. (2022), “Terrestrial and Freshwater Ecosystems and Their Services” in: “Climate Change 2022: Impacts, Adaptation, and Vulnerability”. Bijdrage van werkgroep II aan het zesde evaluatierapport van de Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering. [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, et al. (red.)], Gezamenlijk door IPBES en IPCC gesponsord workshopverslag over biodiversiteit en klimaatverandering, Cambridge University Press, Cambridge, Verenigd Koninkrijk, en New York, Verenigde Staten.

Pörtner, H.O., Scholes, R.J., Agard, J. et al. (2021), Scientific outcome of the IPBES-IPCC co-sponsored workshop on biodiversity and climate change, IPBES-secretariaat, Bonn, Duitsland, DOI:10.5281/zenodo.4659158.

Sajwaj, T., Tucker, G.M., Harley, M. en de Soye, Y. (2011), Impacts of climate change and selected renewable energy infrastructures on EU biodiversity and the Natura 2000 network: An assessment framework for climate change vulnerability — methodology and results. Task 2a report to the European Commission under Contract ENV.B.2/SER/2007/0076 Natura 2000 Preparatory Actions — Lot 5: Climate Change and Biodiversity in relation to the Natura 2000 network, AEA, Axiom, IUCN, IEEP, UNEP & WCMC, Brussel.

Scheffers, B.R., De Meester, L., Bridge, T.C. et al. (2016), The broad footprint of climate change from genes to biomes to people, Science, 354(6313), aaf7671.

Termaat, T., van Strien, A.J., van Grunsven, R.H. et al. (2019), Distribution trends of European dragonflies under climate change, Diversity and Distributions, 25(6), blz. 936-950.

Thackeray, S.J., Sparks, T.H., Frederiksen, M., et al. (2010), Trophic level asynchrony in rates of phenological change for marine, freshwater and terrestrial environments, Global Change Biology, No 16 (12), blz. 3304-3313.

Thuiller, W., Lavergne, S., Roquet, C., et al. (2011), Consequences of climate change on the tree of life in Europe, i, 470 (7335), blz. 531-534.

Walther, G-R. (2010), Community and ecosystem responses to recent climate change, Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 365 (1549), 2019-2024.

Wernberg, T., Bennett, S., Babcock, R.C., et al. (2016), Climate-driven regime shift of a temperate marine ecosystem, Science, 353 (6295), blz. 169-172.

Yang, L.H. en Rudolf, V. (2010), Phenology, ontogeny and the effects of climate change on the timing of species interactions, Ecology Letters, No 13 (1), blz. 1-10.

Verdere richtlijnen voor het uitvoeren van beoordelingen van de kwetsbaarheid voor klimaatverandering

Brodie, S., Smith, J.A., Muhling, B.A., et al. (2022), Recommendations for quantifying and reducing uncertainty in climate projections of species distributions, Global change biology, 28(22), 6586-6601.

Duffield, S.J, Morecroft, M.D., Pearce-Higgins, J.W., et al. (2024), Species or habitat-based assessments of vulnerability to climate change? Informing climate change adaptation in Special Protection Areas for birds in England, Biological Conservation, 291, 110460.

EcoCommons, Australian platform of choice for analysing and modelling ecological and environmental challenges (https://www.ecocommons.org.au/).

Estrada, A., Morales-Castilla, I., Caplat, P., et al. (2016), Usefulness of species traits in predicting range shifts, Trends in Ecology & Evolution, 31 (3), blz. 190-203.

Foden, W.B. en Young, B.E. (2016), IUCN SSC guidelines for assessing species’ vulnerability to climate change, IUCN Cambridge, Engeland, en Gland, Zwitserland.

Foden, W.B., Young, B.E., Akçakaya, H.R., et al. (2019), Climate change vulnerability assessment of species, WIREs Climate Change, No 10 (1), e551.

Guisan, A., Thuiller, W. en Zimmermann, N.E. (2017), Habitat suitability and distribution models: with applications in R. Cambridge University Press, Verenigd Koninkrijk.

Hallgren, W., Beaumont, L., Bowness, A., et al. (2016), The biodiversity and climate change virtual laboratory: where ecology meets big data, Environmental Modelling & Software, 76, blz. 182-186.

Johnson, K.A. (2014), Climate change vulnerability assessment for natural resources management: Toolbox of methods with case studies, U.S. Fish and Wildlife Service, Arlington, Virginia.

Lu, W.X., Wang, Z.Z., Hu, X.Y., et al. (2024), Incorporating eco-evolutionary information into species distribution models provides comprehensive predictions of species range shifts under climate change, Science of The Total Environment, 912, 169501.

Mancini, G., Santini, L., Cazalis, V., et al. (2023), A standard approach for including climate change responses in IUCN Red List assessments, Conservation Biology, e14227.

Nila, M.U.S., Beierkuhnlein, C., Jaeschke, A., et al. (2019), Predicting the effectiveness of protected areas of Natura 2000 under climate change, Ecological Processes, 8, blz. 1-21.

Pacifici, M., Foden, W.B., Visconti, P., et al. (2015), Assessing species vulnerability to climate change, Nature Climate Change, 5 (3), blz. 215-224.

Santini, L., Benítez-López, A., Maiorano, L., et al. (2021), Assessing the reliability of species distribution projections in climate change research, Diversity and Distributions, 27(6), blz. 1035-1050.

Online opleiding over het virtuele laboratorium voor biodiversiteit en klimaatverandering (BCCVL) (https://bccvl.org.au/training/), nu vervangen door EcoCommons.

Aanpassingsrichtlijnen en praktische maatregelen voor biodiversiteit

Adam, M.M., Lenzner, B., Van Kleunen, M., en Essl, F. (2022), Call for integrating future patterns of biodiversity into European conservation policy, Conservation Letters, 15(5), e12911.

Bowgen, K. M., Kettel, E.F., Butchart, S.H.M., et al. (2022), Conservation interventions can benefit species impacted by climate change, Biological Conservation, 269, 109524.

CLIMATE-ADAPT — Biodiversiteit (https://climate-adapt.eea.europa.eu/en/eu-adaptation-policy/sector-policies/biodiversity).

Cook, C.N., Beever, E.A., Thurman, L.L., et al. (2021), Supporting the adaptive capacity of species through more effective knowledge exchange with conservation practitioners, Evolutionary Applications, 14: 1969-1979.

Coudurier C., Petit L., Tissot, A. et al. (2023), Natur’Adapt climate change adaptation process — A methodological guide to developing a vulnerability and opportunities assessment and an adaptation plan for a protected area (adapted version for European distribution), LIFE Natur’Adapt — Réserves Naturelles de France (https://naturadapt.com/groups/communaute/documents/776/get).

Cross, M.S., Zavaleta, E.S., Bachelet, D., et al. (2012), The Adaptation for Conservation Targets (ACT) framework: a tool for incorporating climate change into natural resource management, Environmental management, 50, blz. 341-351.

EUROPARC (2023), Witboek: Climate Change & Nature Protected Areas, CC-BY-SA LIFE Natur’Adapt, EUROPARC Federation.

Gillingham, P.K., Britton, J.R., Jones, G., et al. (2024), Climate change adaptation for biodiversity in protected areas: An overview of actions, Biological Conservation, 289, 110375.

Greenwood, O., Mossman, H.L., Suggitt, A.J., et al. (2016), Using in situ management to conserve biodiversity under climate change, Journal of Applied Ecology, 53: 885-894.

Gross, J.E., Woodley, S., Welling, L.A., et al. (2016), Adapting to Climate Change: Guidance for protected area managers and planners, Best Practice Protected Area Guidelines Series No. 24, IUCN, Gland, Zwitserland.

Handler, S.D., Ledee, O.E., Hoving, C.L., et al. (2022), A menu of climate change adaptation actions for terrestrial wildlife management, Wildlife Society Bulletin, 46:e1331.

Heller, N.E. en Zavaleta, E.S. (2009), Biodiversity management in the face of climate change: A review of 22 years of recommendations, Biological Conservation, 142, blz. 14-32.

Huntley, B. (2007), Climatic change and the conservation of European biodiversity: Towards the development of adaptation strategies, Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats”, 27e vergadering van de vaste commissie, Straatsburg, 26-29 november 2007, Raad van Europa, Straatsburg.

Keeley, A.T., Ackerly, D.D., Cameron, D.R. et al. (2018), New concepts, models, and assessments of climate-wise connectivity, Environmental Research Letters, 13(7), 073002.

Lawler, J.J. (2009), Climate change adaptation strategies for resource management and conservation planning, Annals of the New York Academy of Sciences, 1162 (1), blz. 79-98.

LEDee, O.E., Handler, S.D., Hoving, C.L., et al. (2021), Preparing Wildlife for Climate Change: How Far Have We Come? Journal of Wildlife Management, 85: blz. 7-16.

Natural England & RSPB (2014), Climate Change Adaptation Manual: Evidence to support nature conservation in a changing climate.

Oliver, T.H., Smithers, R.J., Bailey, S., et al. (2012), A decision framework for considering climate change adaptation in biodiversity conservation planning, Journal of Applied Ecology, blz. 1247-1255.

Opdam, P. en Wascher, D. (2004), Climate change meets habitat fragmentation: linking landscape and biogeographical scale levels in research and conservation, Biological Conservation, 117 (3), blz. 285-297.

Prober, S.M., Doerr, V.A.J., Broadhurst, L.M., et al. (2019), Shifting the conservation paradigm: a synthesis of options for renovating nature under climate change, Ecological Monographs, 89(1), e01333.

Prutsch, A., Grothmann, T., Schauser, I., et al. (2010), Guiding principles for adaptation to climate change in Europe, ETC/ACC Technical Paper 2010/6, Bilthoven: The European Topic Centre on Air and Climate Change.

Rannow, S. en Neubert, M. (2014), Managing Protected Areas in Central and Eastern Europe Under Climate Change, Advances in Global Change Research, 58, Springer Netherlands.

Schloss, C.A., Cameron, D.R., McRae, B.H., et al. (2022), “No-regrets” pathways for navigating climate change: planning for connectivity with land use, topography, and climate, Ecological Applications, 32 (1), e02468.

Stein, B.A., Glick, P., Edelson, N., et al. (2014), Climate-smart conservation: putting adaptation principles into practice, National Wildlife Federation.

Verboom, J., Schippers, P., Cormont, A., et al. (2010), Population dynamics under increasing environmental variability: implications of climate change for ecological network design criteria, Landscape Ecology, 25 (8), blz. 1289-1298.

Vos, C.C., Berry, P., Opdam, P., et al. (2008), Adapting landscapes to climate change: examples of climate-proof ecosystem networks and priority adaptation zones, Journal of Applied Ecology, 45 (6), blz. 1722-1731.

Wilke, C., Rannow, S. en Bilz, M. (2013), HABIT-CHANGE Management Handbook — A guideline to adapt protected areas management to climate change, HABIT-CHANGE Report 5.3.2, Leibniz Institute of Ecological and Regional Development (IOER) en partners, Duitsland.