14.7.2015   

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 230/1

Rapporteur:

M Roman HAKEN

1.1.

Het EESC is zich ervan bewust dat de Leader-methode de afgelopen twintig jaar haar levensvatbaarheid heeft bewezen. Deze benadering heeft actoren op het platteland geholpen om inzicht te verkrijgen in de mogelijkheden van hun regio voor de lange termijn, en is een doelmatig en doeltreffend instrument gebleken voor de uitvoering van ontwikkelingsbeleid. De Commissie heeft de partnerschapsmethode voor de financiering van projecten tevens gepromoot middels de communautaire initiatieven Urban, Urbact en Equal alsmede via de Lokale Agenda 21, Transition Towns en territoriale werkgelegenheidspacten. Zo is vanuit de gemeenschap geleide lokale ontwikkeling (CLLD, Community Led Local Development) ontstaan, een upgrade van de Leader-methode, wat in zekere zin een transitoire verandering is.

1.2.

CLLD is een specifiek instrument voor het bestuursniveau onder dat van regio’s en vormt een aanvulling op andere lokale ontwikkelingsinstrumenten. CLLD kan lokale gemeenschappen en organisaties mobiliseren en ertoe aanzetten bij te dragen aan de verwezenlijking van een slimme, duurzame en inclusieve groei. Het instrument vergroot de territoriale samenhang en maakt het mogelijk specifieke beleidsdoelstellingen te verwezenlijken, ook in het kader van de betrekkingen met partners uit derde landen. Het instrument maakt het mogelijk om een duurzame groei te realiseren dankzij een doeltreffender gebruik van de Europese structuur- en investeringsfondsen (ESIF), met het oog op het scheppen van nieuwe hoogwaardige arbeidsplaatsen en ondernemingen en met behulp van vanuit de gemeenschap geleide activiteiten op het gebied van klimaatverandering en duurzame ontwikkeling, overeenkomstig de Europa 2020-strategie.

1.3.

CLLD moet zo snel mogelijk worden omgevormd tot een „SMART”-instrument, zodat het lokale actoren kan helpen de sociaaleconomische crisis te boven te komen en hun vertrouwen in het beleid van de Europese Unie kan herstellen. Hierbij moet de nadruk worden gelegd op innovatieve projecten en op nieuwe hoogwaardige arbeidsplaatsen en ondernemingen, en moeten de maatregelen ter bestrijding van de klimaatverandering en ter bevordering van duurzame ontwikkeling en sociale inclusie meer aandacht krijgen, overeenkomstig de nieuwe Europa 2020-strategie. CLLD is een nieuw soort partnerschap, ter ondersteuning van sociale innovatie.

1.4.

De meeste lidstaten hebben CLLD opgenomen in hun partnerschapsovereenkomsten, wat duidt op het belang dat momenteel aan lokale ontwikkeling wordt gehecht (1). Dit multilaterale beheer zou moeten worden uitgebreid tot alle activiteiten die met ESIF-middelen worden gefinancierd, eventueel met de vaststelling van een verplicht gebruiksniveau (van minimaal 5 %) voor alle fondsen. Het EESC is er voorstander van dat alle lidstaten van de EU dit instrument geleidelijk gaan gebruiken, op basis van het partnerschapsbeginsel en de uitwisseling van beste praktijken.

1.5.

Het EESC is ermee ingenomen dat het Griekse en het Italiaanse EU-voorzitterschap in 2014 veel belang hechten aan het cohesiebeleid als een nuttig instrument om duurzame groei te bevorderen en de economische crisis in Europa te overwinnen.

1.6.

Het EESC gaat ervan uit dat dit advies als uitgangspunt zal dienen voor de (mede door de Europese Commissie gefinancierde) uitvoering van proefprojecten om het CLLD-instrument in te zetten daar waar dat momenteel nog niet het geval is, te weten in voorstedelijke en met name stedelijke gebieden, en zo de gebruiksmogelijkheden van dit instrument uit te breiden. Indien er in de periode 2014-2020 belangstelling is voor de CLLD-methode, steunt het EESC de toepassing ervan op alle fondsen en in zowel plattelands- als stedelijke gebieden. Het gaat om een combinatie van de representatieve democratie en de participatiedemocratie. Het is met andere woorden een instrument dat overheidsvertegenwoordigers in staat stelt partnerschappen aan te gaan met maatschappelijke organisaties en burgers.

1.7.

Het EESC is ervan overtuigd dat het zinvol is om lokale actoren — burgers, economische en sociale partners, ngo’s en non-profitorganisaties en lokale overheden — in staat te stellen om door middel van CLLD deel te nemen aan lokale ontwikkelingsstrategieën op hun grondgebied. Ook is het zaak om op basis van de ervaringen die in plattelandsgebieden zijn opgedaan met de Leader-benadering, de stedelijke CLLD een concrete invulling te geven, zodat steden en burgers zich bewust worden van de maatregelen die kunnen worden voorgesteld in steden.

1.8.

Het EESC betreurt dat overheidsactoren en territoriale overheden vaak geen voorstander zijn van de CLLD-methode, ondanks de doeltreffendheid ervan. Er moet een informatiestrategie worden opgezet die alle actoren informeert en beroepshalve bijstuurt. Deze moet met name worden gericht op overheidsactoren en moet ervoor zorgen dat meer gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheden om lokale ontwikkelingsstrategieën uit te stippelen en uit te voeren. De vraag of deze groepen zich deze resultaten eigen maken is van essentieel belang voor de stabiliteit van de ontwikkelingsstrategieën op lange termijn en voor het verwezenlijken van de doelstellingen van de Europa 2020-strategie. Om succesvol te zijn is het van essentieel belang dat dit instrument politiek wordt gesteund, op alle niveaus (EU, nationaal, regionaal en lokaal).

1.9.

Het EESC wijst erop dat de sociale en economische partners en de maatschappelijke organisaties meer moeten worden betrokken bij CLLD, op voorwaarde dat hun capaciteiten om deze rol te kunnen vervullen worden versterkt. Om de belangen en behoeften van de burgers goed te vertegenwoordigen moeten alle partners rechtstreeks kunnen deelnemen aan de partnerschappen met de overheid.

1.10.

Het EESC is van mening dat CLLD een innovatie is op het gebied van regionaal beleid en dat het instrument onvoldoende bekend is, noch op lokaal niveau, noch bij sommige lidstaten, noch bij de platforms waarin potentiële gebruikers van deze benadering verenigd zijn. Om te helpen het nieuwe CLLD-instrument toe te passen in het kader van Europees beleid is het zaak om in detail te analyseren hoe iedere lidstaat hierbij te werk gaat, en aanbevelingen te formuleren met het oog op een doeltreffende toepassing ervan. Daarmee zullen we ook beschikken over een studie waarin niet alleen voorbeelden van goede praktijken worden gegeven, maar ook de mislukkingen worden beschreven waarvoor in de toekomst moet worden gewaakt. Het EESC wenst bij te dragen aan deze studie, samen met de bevoegde diensten van de Europese Commissie, het Europees Parlement, de Raad en het Comité van de Regio’s. Deze studie zou het uitgangspunt kunnen zijn voor de oprichting van een intergroep CLLD, als interinstitutioneel platform.

1.11.

Wat de vanuit de gemeenschap geleide lokale ontwikkeling betreft, is het EESC voorstander van:

1.12.

De CLLD-methode kan perfect worden toegepast, niet alleen op de toewijzing van ESIF-middelen maar ook op de herverdeling van eigen middelen (afkomstig van lokale, regionale en nationale overheden). Daarom is het van belang dat de ontwikkelingsstrategieën, de concrete projecten en de tenuitvoerlegging daarvan niet afhankelijk worden gemaakt van de EU-middelen die daarvoor worden uitgetrokken, maar dat zij de echte behoeften weerspiegelen als het gaat om de kwaliteit van het bestaan van de lokale gemeenschap.

1.13.

Het EESC acht het van essentieel belang dat de basisbeginselen van de CLLD-methode strikt in acht worden genomen. Het bestaan van een evenwichtig partnerschap waaraan wordt deelgenomen door plaatselijke gemeenschappen, zou dan ook een ex-antevoorwaarde moeten zijn voor het verkrijgen van steun. Voor een doeltreffende lokale ontwikkeling mogen louter formele partnerschappen, die slechts worden aangegaan met het oog op het verkrijgen van voldoende middelen zonder dat deze ook echt in de praktijk wordt gebracht, niet worden getolereerd. Er moet dus een doeltreffend controle- en toezichtsysteem worden ontwikkeld om dit tegen te gaan.

1.14.

Belangrijke aspecten die volgens het EESC niet over het hoofd mogen worden gezien — niet alleen in tijden van economische crisis —, zijn de transparantie van de geldstromen die afkomstig zijn van de overheidsbegroting, het vergroten van het vertrouwen tussen overheidsorganen en de burgers, en de doeltreffendheid van de investeringen. De VN, de OESO, de Wereldbank en andere instellingen hanteren vergelijkbare partnerschapsbenaderingen. Het gaat om een uitgebreide benadering, ter ondersteuning van het gebruik van de CLLD-methode buiten Europa, bijvoorbeeld in het kader van toetredingsonderhandelingen of ontwikkelingsbeleid of van inspanningen om de doelstellingen inzake duurzame groei na 2015 te verwezenlijken en de verbintenissen op het gebied van klimaatverandering na te komen.

1.15.

Het EESC onderscheidt de volgende mogelijke uitdagingen voor de komende periode op het gebied van CLLD, waarbij het erom gaat de administratieve rompslomp te verlichten:

1.16.

Het EESC beveelt aan een aparte terminologie te gebruiken om de verschillende toepassingen van CLLD te onderscheiden, net als bij LAG’s en LAGV’s het geval is. Voor „stedelijke LAG’s” stellen wij de benaming „stedelijk partnerschap” voor, voor vanuit de gemeenschap geleide lokale ontwikkeling in steden stellen wij de afkorting CLLD-U (met de U van urban) voor. Dit zou helpen om beter te onderscheiden om welke context het gaat, welke financiële middelen er zijn en waarvoor zij bestemd zijn. Ook bevelen wij aan dat, naar het voorbeeld van het succesvolle Leader-programma, een nieuwe benaming en een afkorting worden gezocht voor vanuit de gemeenschap geleide lokale ontwikkeling, die beter worden opgepikt door alle actoren. De benaming maakt onlosmakelijk deel uit van de promotiecampagne, en de uitdrukking „vanuit de gemeenschap geleide lokale ontwikkeling” (CLLD) kan in een voetnoot vermeld blijven.

2.1.

Basisbeginselen en toegevoegde waarde van de Leader-methode en toepassing daarvan in het kader van de CLLD-methode:

2.2.

Het Comité van de Regio’s beschouwt CLLD als een belangrijk middel om tot een harmonieuze ontwikkeling van stedelijke en landelijke gebieden te komen en betere kansen te bieden voor het ontwikkelen van banden met omliggende peri-urbane en landelijke gebieden (3).

2.3.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft verschillende adviezen uitgebracht over samenwerking en participatie in partnerschapsverband, waarvan enkele in onderstaande voetnoot worden genoemd (4).

2.4.

Europese Commissie — documenten over de tenuitvoerlegging van CLLD, op basis van de ervaringen met Leader: „European Structural and Investment Funds, Guidance for Member States and Programme Authorities, Guidance for Beneficiaries — Guidance on Community-Led Local Development for Local Actors” (5) en „Guidance on Community-led Local Development in European Structural and Investment Funds” (6).

2.5.

Deze documenten zouden op doeltreffende wijze moeten worden verspreid, in het kader van een echt proactieve informatiestrategie. Tegelijkertijd moet ruimte worden voorzien voor gezamenlijke vergaderingen van CLLD-actoren en deskundigen, om van gedachten te kunnen wisselen en de benaderingen van verschillende regio’s in de EU met elkaar te kunnen vergelijken. De hiervoor benodigde infrastructuur zou bijvoorbeeld door het EESC ter beschikking kunnen worden gesteld.

3.1.

De lokale actiegroep (LAG) is de basiseenheid van het Leader-programma. Het betreft een lokaal partnerschap, waarin zowel de sectoren als de actieterreinen evenredig vertegenwoordigd zijn. De LAG heeft rechtspersoonlijkheid en beschikt over beheers- en besluitvormingsprocedures. Het totale aantal LAG’s in de EU dat door plattelandsontwikkelingsprogramma’s en andere maatregelen van het Leader-type wordt gesteund, bedraagt 2  402; zij bestrijken 77 % van het totale grondgebied van de EU (7), oftewel bijna 90 % van de landelijke gebieden en meer dan 50 % van de bevolking in de EU (8).

3.2.

De Leader-methode heeft zich zodanig goed bewezen dat ze nu zo veel mogelijk zou moeten worden uitgebreid tot alle plattelandsgebieden in de EU. Tegelijkertijd moet worden toegezien op de verenigbaarheid van de regels betreffende de internationale samenwerking tussen LAG’s die in verschillende lidstaten zijn opgericht.

3.3.

De belangrijkste voorgestelde prioriteiten van het programma voor de periode 2014-2020 zijn:

4.1.

De gebieden waar stad en platteland dicht tegen elkaar aan liggen, vormen een ruimte waar CLLD doeltreffend kan worden toegepast. Dit type instrument maakt het mogelijk om in te spelen op veranderingen in de manier waarop de ruimte wordt gebruikt en rekening te houden met functionele banden in een bepaald grondgebied. De banden tussen de stad en het omringende platteland zijn zeer sterk en verdienen een specifieke benadering.

4.2.

De voorstedelijke ruimte kent specifieke problemen (uitdagingen), die kunnen worden opgelost met behulp van CLLD. De voornaamste uitdagingen zijn te zorgen voor een duurzame mobiliteit, de totstandkoming van een sociaal samenhangende samenleving, en de vaststelling van prioriteiten voor het ruimtebeslag. De voorstedelijke ruimte is de ruimte rondom steden met meer dan 25  000 inwoners. Er dient te worden gewezen op het gemeenschappelijk onderzoeksproject „Rurban” van de OESO en de Europese Commissie, dat is bedoeld om de formele en informele partnerschappen tussen stad en platteland en hun bijdrage aan de lokale ontwikkeling te evalueren (9).

4.3.

CLLD wordt sinds 2007 ook toegepast in het kader van het Europees Fonds voor visserij om de duurzame ontwikkeling van vissersgemeenschappen te bevorderen, door middel van LAGV’s.

5.1.

Er bestaat niet één definitie van het begrip „stedelijk gebied”, wij gaan dan ook uit van nationale en lokale bepalingen en gebruiken. Voor plattelandsgebieden geldt dat de daarin liggende steden niet meer dan 25  000 inwoners mogen tellen. Dit criterium kan bij analogie worden uitgebreid tot stedelijke gebieden (in dat geval gelden drempels van minimaal 10  000 en maximaal 1 50  000 inwoners). De overheid zou vertegenwoordigd moeten zijn door personen met verantwoordelijkheden op de betreffende gebieden, liefst een combinatie van vertegenwoordigers van het centrale gemeentebestuur en één of meerdere stadswijken of andere eenheden (bv. bepaalde districten, sociaal geïsoleerde gebieden, stadsgebieden met specifieke problemen).

5.2.

De concrete ervaringen van steden die hebben deelgenomen aan het operationele programma (OP) Urbact II, European Knowledge Development Platform (10) (en binnenkort ook het Urban Development Platform (11)), kunnen als bron van inspiratie worden gebruikt. Ook moet worden gewezen op de ervaringen met Transition Towns en Permaculture Communities, in het kader waarvan duizenden lokale gemeenschappen in de hele EU met succes een vanuit de gemeenschap geleide duurzame ontwikkeling promoten.

5.3.

Twintig jaar ervaring op het platteland betekent ook dat de steden kunnen leren van het platteland. Na een overgangsperiode zal dan een beoordeling plaatsvinden. In de praktijk zal er, met de hulp van deskundigen en een vorm van coaching, een succesvolle overdracht van goede methoden moeten plaatsvinden.

5.4.

Reeds in de programmeringsperiode 2007-2013 zijn op stedelijk niveau adviesorganen opgericht in de vorm van lokale ondersteunende groepen (Urbact Local Support Groups), die werden betrokken bij de opstelling van lokale actieplannen. Maar anders dan bij de Leader- en CLLD-methoden ging het hierbij slechts om relatief informele deskundigengroepen, waarbij geen strikte vertegenwoordiging van de verschillende sectoren vereist was. De samenstelling van deze groepen hing af van het thema van het betreffende project. Het operationele programma Urbact II verstrekte geen financiële steun aan de werkzaamheden van de lokale ondersteunende groepen. Om de doeltreffende werking van het partnerschapsbeginsel ook in stedelijke gebieden te vergroten zouden partnerschappen moeten worden opgericht op basis van CLLD, en zouden hiervoor de nodige financiële middelen moeten worden uitgetrokken. „Deze aanpak kan ook worden toegepast in stedelijke gebieden en in kleine en middelgrote steden en hun functionele achterland, in de rol van lokale en subregionale centra” (12).

5.5.

Wat betreft de problemen waar steden mee kampen, zijn verschillende operationele programma’s geschikt voor de financiering van proefprojecten met CLLD. Daarom stellen wij voor om voor de CLLD-methode en de toepassing daarvan in proefprojecten gebruik te maken van de bestaande financiering voor stedelijke gebieden (bijvoorbeeld voor het milieu, de bescherming van monumenten en cultureel erfgoed enz.) (13).

5.6.

Het zou nuttig zijn voorbeelden van goede praktijken van verschillende lidstaten te verzamelen inzake de ontwikkeling van steden dankzij de partnerschapsbenadering, en deze te verwerken in de in paragraaf 1.10 genoemde studie. Een handleiding voor het werken in partnerschapsverband zou het volgende werkdocument kunnen zijn: „Het partnerschapsbeginsel bij de tenuitvoerlegging van de onder het gemeenschappelijk strategisch kader vallende fondsen — elementen voor een Europese gedragscode inzake partnerschap” (14).

6.1.

Vanuit de gemeenschap geleide lokale ontwikkeling moet de burgers helpen hun gemeenten en steden op betekenisvolle en duurzame wijze te ontwikkelen. Dankzij CLLD kunnen de burgers rechtstreeks bijdragen aan de verbetering van de levenskwaliteit in hun gemeenschap, in de zin van een echte inclusieve groei met zichtbare resultaten op lokaal niveau. Het spreekt voor zich dat om CLLD in de praktijk te brengen, middelen moeten worden uitgetrokken voor capaciteitsopbouw, zodat alle partners hun rol kunnen uitoefenen en niet slechts waarnemers bij het proces zijn, en ze actief kunnen deelnemen aan het horizontale partnerschap, in de geest van de multilevel governance. Verder is het zaak dat de coaching en mentoring worden ondersteund door ervaren actoren en deskundigen, oftewel door onderwijs en opleiding. In het onderhavige voorstel zou enerzijds moeten worden gekeken waarom de Leader-methode zo doeltreffend en succesvol is gebleken, en zou anderzijds moeten worden gemotiveerd waarom de CLLD-methode dient te worden uitgebreid tot alle met ESIF-middelen gefinancierde programma’s om een succesvol cohesiebeleid te kunnen voeren.

6.2.

Daar waar de methode nog niet wordt toegepast, zou een tussentijdse evaluatie moeten worden uitgevoerd om deze aanpak te lanceren in het kader van de Europese structuur- en investeringsfondsen (ESIF) voor de periode 2014-2020.

6.3.

Een belangrijk aspect is de uitwisseling van deskundige kennis tussen sociaaleconomische partners, vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld en de lokale, regionale en nationale overheden, wat multilateraal moet worden gesteund.

6.4.

De ontwikkeling van CLLD-strategieën vergt enige tijd; toch moet er voldoende tijd worden voorzien voor de tenuitvoerlegging, en moeten er voldoende middelen worden uitgetrokken om de afzonderlijke maatregelen te kunnen financieren. Een te lange voorbereiding, zonder territoriale impact (in de vorm van uitgevoerde projecten), leidt, net als een overhaaste financiering van activiteiten (wegens het naderen van de uiterste datum), tot een gebrek aan vertrouwen in dit instrument.

6.5.

Andere problemen die moeten worden opgelost voor een correct gebruik van CLLD, zijn de bureaucratische rompslomp en de excessieve administratieve lasten, de late terugbetaling van de kosten, en de voorfinanciering van projecten met eigen middelen of leningen waarvan de rente voor rekening van de uiteindelijke begunstigden komt. Als model voor participatieve financiering kan worden gedacht aan een publiek-private financiering, met participatie van de bankensector en een garantie van de staat.

6.6.

Vaak voeren de lidstaten, bovenop de voorschriften van de Europese Commissie, nationale bureaucratische bepalingen in die het gebruik van subsidies aanzienlijk bemoeilijken en die potentiële begunstigden ontmoedigen vanwege het complexe karakter en de mogelijke gevolgen. Sommige nationale autoriteiten trachten bovendien de kosten voor acties op het terrein en de administratie van kleinere LAG’s zo laag mogelijk te houden. Dit dreigt de werking van het hele systeem echter in de war te sturen

6.7.

Het EESC dringt aan op cursussen voor opleiders: de scholing van nationale/regionale actoren zou in het kader van de technische bijstand gewaarborgd moeten zijn op grond van artikel 5 van Verordening (EU) nr. 1303/2013, houdende algemene bepalingen. Ook is het zaak dat de voorwaarden worden gecreëerd voor een doeltreffende ontwikkeling en benutting van netwerken op regionaal, nationaal en internationaal niveau, aangezien het werken in netwerkverband een aanzienlijke toegevoegde waarde biedt.

6.8.

Het zou nuttig zijn voorbeelden van goede praktijken van verschillende lidstaten te verzamelen, om deze te verwerken in de in paragraaf 1.10 genoemde studie.

14.7.2015   

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 230/9

Rapporteur:

Stefano PALMIERI

1.1.

Gelet op de uitdagingen die niet op bevredigende wijze met de gebruikelijke middelen door de afzonderlijke lidstaten of regio’s kunnen worden aangepakt, verheugt het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) zich erover dat bijzondere aandacht wordt besteed aan de opstelling van een EU-strategie voor het Alpengebied (EUSALP) ter ondersteuning van de samenhang en het concurrentievermogen.

1.2.

Het wijst erop hoezeer de ontwikkelingsdynamiek van het Alpengebied samenhangt met de bergketen, ook wat aspecten van identiteit en herkenbaarheid betreft. De bergketen vormt de verbindingsschakel tussen alle gebieden die op economisch, sociaal of milieuvlak bij de strategie betrokken zijn.

1.3.

De betrokken landen getuigen van een krachtig politiek engagement, alsook van een hoog niveau van bekendheid met en deelname aan EUSALP, op zowel nationaal als regionaal niveau. Deze gevoeligheid is te danken aan een samenwerkingsproces dat sinds de jaren '70 in het gebied op gang is gebracht.

1.4.

Volgens het EESC is een aantal specifieke kenmerken bepalend voor het Alpengebied. Zo zij gedacht aan de territoriale systemen die tot de meest concurrerende ter wereld behoren, de economische en sociale onevenwichtigheden tussen enerzijds plattelands- en berggebieden en anderzijds stedelijke gebieden en steden, het natuurlijk en cultureel erfgoed en de enorme concentratie van vervoersstromen.

1.5.

Het EESC is wel te vinden voor de algemene opzet van de strategie, met doelstellingen, pijlers en prioriteiten die aansluiten bij hetgeen in het discussiestuk is aangegeven, maar vindt toch dat deze in het actieplan zouden moeten worden geïntegreerd en verbeterd.

1.6.

Het territoriale gebied dat onder EUSALP zal vallen wordt gekenmerkt door niveaus van economische ontwikkeling, milieuduurzaamheid en sociale samenhang die duidelijk boven het Europese gemiddelde liggen. Niettemin stellen de economische en financiële crisis alsook de veranderingen die door de mondialisering van de economie en de markten zijn teweeggebracht, de betrokken macroregio voor belangrijke uitdagingen. Om het economisch concurrentievermogen en de sociale samenhang in Europa te ondersteunen is het daarom volgens het EESC van bijzonder belang de algemene doelstelling van EUSALP te verwezenlijken, nl. te verzekeren dat deze regio een van de meest aantrekkelijke regio’s van Europa blijft, zijn troeven beter exploiteert en de kansen grijpt voor duurzame en innoverende ontwikkeling (1).

1.7.

Het is absoluut zaak de in EUSALP geschetste alomvattende ontwikkelingsaanpak kracht bij de zetten via de definiëring van nieuwe en beter gekwalificeerde doelstellingen zoals in paragraaf 4.4 wordt aangegeven.

1.8.

Het EESC zou graag zien dat bij de vaststelling van het actieplan van EUSALP de onderlinge koppeling en samenhang worden versterkt tussen de prioriteiten die betrekking hebben op enerzijds het concurrentievermogen (eerste pijler) en anderzijds de duurzaamheid (derde pijler). Zo kan worden verzekerd dat de ontwikkelingsdoelstellingen worden gehaald zonder de behoeften en kansen van toekomstige generaties op de helling te zetten.

1.9.

Wat de eerste pijler betreft, is het volgens het EESC van cruciaal belang duurzame groei te waarborgen en werk te maken van volledige werkgelegenheid, innovatie, concurrentievermogen en samenhang in het Alpengebied via wederzijdse solidariteit tussen berg- en stedelijke gebieden. Wat de prioriteiten betreft, zij verwezen naar paragraaf 5.2.

1.10.

Ten aanzien van de tweede pijler is het EESC voorstander van bevordering van territoriale ontwikkeling op basis van samenwerking tussen interne en externe territoriale systemen, toegankelijkheid van diensten, duurzame mobiliteit en verbetering van vervoer en communicatie-infrastructuur. Wat de prioriteiten betreft, zij verwezen naar paragraaf 5.3.

1.11.

Met betrekking tot de derde pijler is het volgens het EESC zaak de inspanningen met het oog op duurzaam milieubeheer en -bescherming op te voeren alsook optimaal gebruik te maken van het territoriaal kapitaal van het gebied. Wat de prioriteiten betreft, zij verwezen naar paragraaf 5.4.

1.12.

Het EESC vreest dat EUSALP zonder een sterke governance en specifieke financiële middelen ter ondersteuning van activiteiten voor capaciteitsopbouw, aan doeltreffendheid en strategisch belang dreigt in te boeten. Aansluitend bij de conclusies van de Raad hoopt het in dit verband dat een actieplan zal worden opgezet met oog voor de complementariteit van financieringsprogramma’s, de coördinatie van institutionele instrumenten en de vaststelling van nieuwe projecten met macroregionale draagwijdte (2).

1.13.

Het EESC herinnert aan de conclusies van het advies Governance van de macroregionale strategieën (3) en is van mening dat de vaststelling en tenuitvoerlegging van EUSALP een specifiek governancesysteem vergt dat gebaseerd is op samenwerking en coördinatie. Om ervoor te zorgen dat de strategie doel treft, is het volgens het EESC in dit verband zaak EUSALP te voorzien van een effectieve multilevel governance (4), die aandacht schenkt aan de horizontale dimensie (deelname van het maatschappelijk middenveld), maar tegelijk ook de verticale dimensie (deelname van regio’s en lokale overheden) integreert en kwalificeert, met volledige inachtneming van het subsidiariteits- en evenredigheidsbeginsel (5).

1.14.

Het EESC zou graag zien dat het maatschappelijk middenveld betrokken wordt bij de initiatieven voor capaciteitsopbouw en is ingenomen met de lancering van een permanent forum ter vertegenwoordiging en ondersteuning van de sociaaleconomische actoren van het Alpengebied.

1.15.

Het is volgens hem absoluut zaak de werkgelegenheid te ondersteunen, met bijzondere aandacht voor jongeren en langdurig werklozen, alsook steun te geven aan initiatieven ter bevordering van sociale investeringen en aanpassing van socialebeschermingsregelingen.

2.1.

Met dit advies wordt beoogd een evaluatie te maken van het document voor de openbare raadpleging over de EU-strategie voor het Alpengebied (6) (EUSALP), ook met verwijzing naar de reeds eerder door het Comité goedgekeurde adviezen over macroregionale strategieën.

2.2.

Het Alpengebied betreft vijf lidstaten (Italië, Frankrijk, Oostenrijk, Duitsland en Slovenië) en twee derde landen (Zwitserland en Liechtenstein) en strekt zich uit over een oppervlakte van 4 50  000 km2 waarop 70 miljoen mensen wonen.

2.2.1.

De territoriale systemen die onder EUSALP vallen, zijn nauw verbonden met de Alpen, die niet alleen een identiteitskenmerk en een herkenningsfactor zijn maar ook vanuit economisch, logistiek en milieuoogpunt de verbindingsschakel tussen al die gebieden vormen (7).

2.3.

Wat het macroregionale beleid van de EU sinds 2009 betreft, is de geografische context van EUSALP van strategisch belang in het kader van het Europese cohesiebeleid en zorgt de strategie voor continuïteit ten aanzien van de Strategie voor de Oostzee — EUSBR (8), de Strategie voor het Donaugebied — EUSDR (9) en de Strategie voor de Adriatische en de Ionische regio — EUSAIR (10). Voorts is ze van cruciaal belang om het begrip macroregionaliteit in het westelijke Middellandse Zeegebied (11) grotere verspreiding te geven.

2.4.

Sinds de jaren '70 hebben de regio’s in het Alpengebied — over de nationale grenzen heen waardoor ze van oudsher van elkaar gescheiden zijn — het gemeenschappelijke bewustzijn ontwikkeld dat hun territoriale systeem moet worden beschouwd als een unieke entiteit die moet worden behouden en opgewaardeerd. Juist om die reden is een aantal initiatieven inzake interregionale, transnationale en grensoverschrijdende samenwerking gelanceerd met onder meer als belangrijke doelstelling het wederzijdse begrip tussen de betrokken volkeren te verbeteren om zo de taal-, sociaaleconomische en etnische verschillen te kunnen overbruggen en een betere integratie op Europees niveau te bevorderen (12).

2.5.

Mijlpalen in het lanceringsproces van EUSALP, dat moet worden afgerond met de eind 2015 geplande goedkeuring door de Raad (13), waren de Alpenconferentie van Bad Ragaz (juni 2012) en de conferentie van Grenoble (oktober 2013).

2.5.1.

Tijdens de conferentie van Grenoble (14) en de vaststelling van de Politieke resolutie voor de tenuitvoerlegging van de EU-strategie voor het Alpengebied zijn de doelstellingen, de te grijpen kansen en de aan te pakken uitdagingen geïdentificeerd ten aanzien van drie hoofdthema’s: concurrentievermogen en innovatie, landbouw en bosbouw en toerisme; water, energie, milieu en klimaat; toegankelijkheid, communicatie en vervoer.

3.1.

In de EUSALP-strategie is de bergketen het kenmerkende element van de hele samenwerkingszone. De grote territoriale heterogeniteit is een van de belangrijkste kenmerken die het Alpengebied van andere delen van Europa onderscheidt: er zijn berggebieden en omliggende gebieden aan de voet van bergen, toegankelijke en afgelegen valleien, laag- en hoogvlakten, grootstedelijke gebieden en steden.

3.1.1.

Om de terreinen waarop de doelstellingen en prioriteiten van EUSALP moeten worden toegespitst, beter te omschrijven, dient melding gemaakt van de volgende vijf typen van territoriale omgevingen die het Alpengebied kenmerken: grootsteden in berggebied, steden in berggebied, groeiende plattelandsgebieden, achteruitgaande plattelandsgebieden, toeristische gebieden.

3.2.

Het Alpengebied heeft veel specifieke kenmerken die bijzondere aandacht verdienen en EUSALP onderscheiden van de macroregionale strategieën voor de Oostzee, het Donaugebied en de Adriatische en Ionische regio: het Alpengebied staat voor een van de meest ontwikkelde regio’s ter wereld, met concurrerende economieën, een hoge levensstandaard, sociale en politieke stabiliteit; er zijn duidelijke sociaaleconomische onevenwichtigheden tussen plattelandsgebieden, vlakten en stedelijke gebieden; het beschikt over een uniek natuurlijk erfgoed en unieke ecosystemen; zijn cultureel erfgoed is van cruciaal belang voor de sociale samenhang en voor de ontwikkeling van het gebied zelf; de concentratie van verkeersstromen zorgt voor problemen op het gebied van verkeerscongestie en milieubescherming.

3.3.

Algemeen doel van de EUSALP-strategie is te verzekeren dat deze regio een van de meest aantrekkelijke regio’s in Europa blijft, door de eigen hulpmiddelen zo goed mogelijk te benutten en alle kansen op duurzame en innovatieve ontwikkeling aan te grijpen.

3.3.1.

Deze doelstelling kan worden verwezenlijkt door middel van activiteiten rond de drie „thematische pijlers”: verbetering van het concurrentievermogen, de welvaart en de samenhang; waarborging van toegankelijkheid en connectiviteit voor alle inwoners; verzekering van duurzaamheid.

3.3.2.1.

Ook al is het Alpengebied het grootste economische en productieve centrum van Europa, met een hoog ontwikkelingspotentieel, toch vormt het gebrek aan economische, sociale en territoriale samenhang nog een probleem. De bergen vormen een uitdaging voor de homogene ontwikkeling van het gebied. EUSALP beoogt de innovatieve economische ontwikkeling van het gebied te ondersteunen door een evenwichtiger model te definiëren dat tegelijkertijd rekening houdt met diversiteit en specificiteit van de regio’s. Het is zaak een concurrerende economie te ondersteunen die welvaart, energie-efficiëntie, levenskwaliteit en traditionele waarden die het gebied kenmerken, aan elkaar koppelt.

3.3.3.1.

Een evenwichtige territoriale ontwikkeling moet worden ondersteund via milieuvriendelijke mobiliteitsmodellen, duurzame vervoerssystemen, communicatiediensten en infrastructuur. In het Europese vervoerskader neemt het Alpengebied een strategische positie in daar het op het snijpunt ligt van de noord-zuid- en de oost-west-assen. In het gebied liggen de belangrijkste Europese verkeersknooppunten alsook tal van bergpassen die deel uitmaken van territoriale systemen die door een specifieke milieukwetsbaarheid gekenmerkt worden. Er moet een gecoördineerd beleid worden gevoerd dat tegemoet kan komen aan de vervoerseisen, alsook het welzijn van de bevolking en een evenwicht in het milieu kan verzekeren. Gelet op de heterogeniteit van het Alpengebied en de territoriale complexiteit in al zijn aspecten, moet het concept van connectiviteit ook gelden voor de infrastructuur en de communicatiediensten.

3.3.4.1.

Voor de regio is het onontbeerlijk het Alpenerfgoed te behouden en duurzaam gebruik van natuurlijke en culturele hulpmiddelen te bevorderen. Water, minerale rijkdommen, tal van landschappen met een grote biodiversiteit en een rijk en gediversifieerd cultureel erfgoed zijn specifieke kenmerken die moeten worden beschermd en opgewaardeerd. Als het potentieel van hulpmiddelen als water en biomassa op milieuvriendelijke wijze wordt benut, is dit van cruciaal belang voor de ondersteuning van het concurrentievermogen en de samenhang in het gebied, en wordt tevens een bijdrage geleverd aan de verwezenlijking van strategische doelstellingen als energie-onafhankelijkheid en regionale capaciteit voor energieopslag.

4.1.

De strategie voor de Alpenregio leeft enorm in de politiek en onder de bevolking van de betrokken landen. Voor de EU is zij niet alleen een uitdaging, maar ook een grote kans. EUSALP is gericht op de ontwikkeling van de economie, verbinding van regio’s en bescherming van het milieu in een voor het Europees concurrentievermogen en de sociale cohesie uiterst belangrijk gebied.

4.2.

De tenuitvoerlegging van EUSALP vergt een gestructureerde dialoog tussen de diverse actoren om samen de specifieke behoeften in kaart te brengen en aan te pakken. Er moet zorgvuldig rekening worden gehouden met de milieu-, culturele, economische en sociale kenmerken, alsook met de sterke verwevenheid van stad en platteland. Er moet dus een brede en open dialoog op gang komen tussen stakeholders voor de uitwerking van een breed gedragen strategie.

4.2.1.

Het is van belang dat het beleid gecoördineerd wordt uit het oogpunt van territoriale cohesie. Sommige kwesties, betreffende economische innovatie, wijze van vervoer en milieu, hangen onderling samen en kunnen niet apart op lokaal niveau worden aangepakt. Zij hebben een breder perspectief nodig, hetgeen het macroregionale niveau kan bieden.

4.2.2.

Verwijzend naar de mededeling „Governance van macroregionale strategieën” (15) is het geboden de multilevel governance van EUSALP te voorzien van een doeltreffende „horizontale dimensie” (deelname van maatschappelijk middenveld) die de „verticale dimensie” (deelname van regio’s en lokale overheden) integreert en benut, met volledige inachtneming van het subsidiariteits- en evenredigheidsbeginsel.

4.3.

Volgens het EESC is EUSALP van fundamenteel belang om acties van de Alpenregio te steunen op terreinen als de economische globalisering, klimaatverandering, de informatiemaatschappij, de kenniseconomie, vergrijzing en de mobiliteit van goederen en personen.

4.4.

Met EUSALP kan de ontwikkeling van de Alpenregio in beeld worden gebracht, aan de hand van een holistische benadering die de economische, milieu- en sociale dimensie onderling functioneel en samenhangend kan maken. Vanuit die optiek heeft het EESC, om de holistische aanpak met specifieke doelen weer te geven, vijf strategische doelstellingen omschreven die in het actieplan opgenomen zouden moeten worden:

4.4.1.

Stimulering van een dynamisch mkb en bloeiend ondernemerschap die de werkgelegenheid steunen. EUSALP zal de capaciteiten van de betrokken territoriale systemen moeten steunen om zich met de wereldeconomie te kunnen meten, waarbij bestaande banen behouden blijven en nieuwe banen geschapen worden.

4.4.2.

Uitbreiding van capaciteiten op basis van tradities en sociale diversiteit. EUSALP zal het behoud moeten steunen van de waarden die kenmerkend zijn voor de betrokken gebieden, waarbij tegelijk de lokale kennis en tradities als hefboom benut worden voor economische ontwikkeling en sociale inclusie.

4.4.3.

Bevordering van evenwichtige en billijke toegang tot diensten van algemeen belang in de gehele Alpenregio. Met EUSALP worden het behoud en de aanpassing gesteund van een kader voor diensten van algemeen belang om te voldoen aan de behoeften van de lokale bewoners, met name voor degenen die in ‘geografisch benadeelde’ gebieden wonen.

4.4.4.

Steun voor gedeelde verantwoordelijkheid en samenwerking tussen de Alpengebieden. Met EUSALP moeten nieuwe benaderingen van gedeelde verantwoordelijkheid en billijke samenwerking tussen de gebieden in de Alpenregio worden gesteund, zoals verticale verbanden tussen metropolen, toeristische en plattelandsgebieden.

4.4.5.

Steun voor de bescherming en het duurzaam beheer van biodiversiteit, landschappen en natuurlijke hulpbronnen. EUSALP moet de bescherming en het duurzame beheer van de biodiversiteit, landschappen en natuurlijke hulpbronnen ten goede komen door een evenwicht te vinden tussen maatregelen voor behoud en maatregelen voor een rationeel gebruik van ecosysteemdiensten en -producten. Voorts moet de invoering worden bevorderd van ecocompatibele beheersmodellen voor een betere verdeling van de voordelen van het gebruik van ecosysteemdiensten en -producten tussen de diverse territoriale dimensies van de Alpenregio.

4.5.

EUSALP moet volgens het EESC uitgevoerd worden conform de besluiten van de Raad, volgens wie een macroregionale strategie geen extra geld, geen nadere voorschriften, noch beheersorganen mag vergen (de „driemaal neen”). Er moet wèl een actieplan worden uitgewerkt, gebaseerd op de complementariteit van financieringsprogramma’s, coördinatie van institutionele instrumenten en de definitie van nieuwe macroregionale projecten. Bijzondere aandacht moet uitgaan naar capaciteitsopbouw.

4.5.1.

Het is essentieel dat bij de activiteiten voor capaciteitsopbouw behalve overheidsdiensten ook vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld worden betrokken. Die activiteiten kunnen ook plaatsvinden door de oprichting van een „permanent forum” dat sociale en economische partijen vertegenwoordigt.

4.5.2.

Het EESC vindt dat het aanzienlijke budget dat de EU reeds via de Europese structuur- en investeringsfondsen voor 2014-2020 (16) ter beschikking heeft gesteld voor regionale programma’s, adequaat is en efficiënt moet worden gebruikt voor de uitvoering van de strategie via meer gecoördineerde actie en bovenal via een eenvormige strategische aanpak. In de programmeringsperiode 2014-2020 zullen er meer financieringsopties zijn aan de hand van communautaire instrumenten als Horizon 2020 (17), Cosme (18)., CEF (19), EaSI (20), Erasmus+ (21) en Life (22).

5.1.

Om de in de discussienota vermelde strategische doelstellingen gestalte te geven, alsook de in paragraaf 4 van dit advies vermelde specifieke doelstellingen, is het volgens het EESC essentieel om meer toegespitste prioriteiten te omschrijven voor de drie pijlers van de EUSALP.

5.1.1.

Grootste uitdaging voor de strategie voor de Alpenregio is de harmonisatie en het beter op elkaar afstemmen van de doelstellingen voor economische, milieu- en sociale duurzaamheid.

5.2.1.

Het EESC acht het van cruciaal belang duurzame groei te waarborgen en werk te maken van volledige werkgelegenheid, innovatie, concurrentievermogen en samenhang in het Alpengebied door specifieke economische activiteiten te consolideren en te diversifiëren, met het oog op wederzijdse solidariteit tussen berg- en stedelijke gebieden.

5.2.2.1.

Steun aan innovatie en concurrentievermogen van het mkb door verbetering van regelingen voor toegang tot krediet, uitbreiding van het vermogen van ondernemingen om gebruik te maken van de opties van de communautaire programma’s voor 2014-2020 en de regeling voor aanbestedingen voor innovatie (specifieke verwijzing naar „precommerciële aanbestedingen” (23)).

5.2.2.2.

Ruimere steun voor de ontwikkeling van de „groene economie”, ook door oprichting van nieuwe ondernemingen die als hefboom werken voor specifieke milieukenmerken van de Alpenregio en het sterke productie- en innovatievermogen van dit gebied.

5.2.2.3.

Promotie van de producten van de Alpenregio, met een beleid voor „merkbekendheid”, ofwel individuele merken, met nadruk op afkomst en territoriale marketing. Benutting van „ecosysteemproducten en –diensten” (24) is ook een meerwaarde die het concurrentievermogen van het gebied verbetert.

5.2.2.4.

Meer samenwerking tussen wetenschaps- en technologieparken, universiteiten, onderzoekscentra en het mkb, uitbreiding van de infrastructuur voor onderzoek en de betrekkingen met leidende instellingen op mondiaal niveau. Het is wenselijk dat in het actieplan van EUSALP een transversale prioriteit wordt opgenomen ter ondersteuning van „onderzoek en innovatie”.

5.2.2.5.

Ontwikkeling van een gemeenschappelijke strategie om de macroregio Alpen om te vormen tot een duurzame toeristische bestemming van topniveau, die als hefboom werkt op de exploitatie van het natuurlijk, cultureel en historisch erfgoed.

5.2.2.6.

Behoud van „werk” als centrale prioriteit in EUSALP, met bijzondere aandacht voor jongeren en andere, langdurige werklozen. Het scheppen van nieuwe stabiele en hoogwaardige banen is fundamenteel. Zo wordt ook het probleem van seizoenswerkloosheid aangepakt, dat vooral de toeristische berg- en plattelandsgebieden in de Alpenregio kenmerkt.

5.2.2.7.

Steun aan initiatieven voor het scheppen van één ruimte voor werk, voor mobiliteit van werknemers, stimuleren van (transnationale) stages, omschrijven van opleidingstrajecten en loopbanen in diverse landen, volledige erkenning van studiediploma’s en beroepskwalificaties. Bijzondere aandacht verdient de kwalificatie van werknemers in de toeristische sector, die het meest te maken hebben met het seizoensgebonden karakter van hun werk.

5.2.2.8.

Steun aan de samenwerking tussen de diverse territoriale dimensies van de Alpenregio en uitbreiding van de rol van de metropolitane gebieden en steden als hefboom voor concurrentievermogen en sociale cohesie.

5.2.2.9.

Steun aan de uitvoering van maatregelen voor sociale investeringen en aanpassing van stelsels voor sociale zekerheid aan de hand van beleid conform de mededeling van de Commissie „Naar sociale investering voor groei en cohesie” (25).

5.2.2.10.

Steun voor acties voor de integratie van gehandicapten en ter voorkoming van discriminatie op grond van ras of etnische afkomst, leeftijd, seksuele geaardheid of geslacht.

5.3.1.

Het EESC is voorstander van bevordering van territoriale ontwikkeling op basis van samenwerking tussen interne en externe territoriale systemen, toegankelijkheid van diensten, duurzame mobiliteit en verbetering van het vervoer en communicatie-infrastructuur.

5.3.2.1.

Steun aan innovatieve oplossingen voor het garanderen van basisdiensten voor de berg- en plattelandsgebieden (onderwijs, medische zorg, sociale diensten en mobiliteit), voor het dichten van de digitale kloof en de ontwikkeling van ultrabreedband in het gehele gebied.

5.3.2.2.

Ruimere toepassing van ICT op alle gebieden van algemeen belang (administratie, medische zorg, onderzoeksdiensten voor kansen op werk, onderwijs op afstand, elektronische handel in producten uit de Alpen, enz.); waarborging van een niveau van openbare diensten dat tegemoetkomt aan de behoeften van de diverse territoriale systemen in de Alpenregio, waarbij het aanbod en de toegankelijkheid van die diensten in evenwicht zijn.

5.3.2.3.

Bevordering van systemen van geïntegreerd vervoer, door uitwisseling tussen diverse territoriale systemen te steunen; verbetering van het beheer van vervoer van goederen en personen om de milieu-impact terug te dringen en de voordelen voor de plaatselijke gemeenschappen te vergroten. Een fundamenteel aspect dat de duurzame ontwikkeling van het vervoer in de Alpenregio ten goede kan komen, is verschuiving van het vervoer van goederen van de auto naar de trein, alsook maatregelen die het gebruik van secundaire Alpenwegen beperken (bv. één toltarief voor alle transitroutes door de Alpen).

5.3.2.4.

Plannen ontwikkelen voor logistieke interoperabiliteit op macroregionaal niveau en uitbreiding van plurimodale verbindingen van infrastructurele knooppunten (havens, luchthavens, vrachtterminals) met het mondiale netwerk en verbindingen met binnenlandse waterwegen.

5.3.2.5.

Bevordering van transnationale thematische netwerken voor aspecten die voor het gebied relevant zijn, zoals risicobeheer, toerisme, sport, bos- en landbouw, energie en technologische diensten.

5.3.2.6.

Alpiene governance gestalte geven door actievere deelname van maatschappelijke organisaties, waarbij tegelijk meer wordt gedaan voor bewustmaking en kennis bij de burgers van de belangrijkste thema’s van het Alpengebied.

5.4.1.

Het is volgens het EESC zaak de inspanningen met het oog op duurzaam milieubeheer en milieubescherming op te voeren alsook optimaal gebruik te maken van het territoriaal kapitaal van het gebied.

5.4.2.1.

Afstemming van de acties voor de economische ontwikkeling van de Alpenregio op verplichtingen inzake de bestrijding van klimaatverandering, waarbij groei en concurrentievermogen van de bij EUSALP betrokken territoriale systemen worden losgekoppeld van het verbruik van natuurlijke hulpbronnen en grondstoffen.

5.4.2.2.

Bewustmaking van de lokale gemeenschappen van de Alpenregio wat betreft de waarde van ecosysteemdiensten en een billijk en duurzaam beheer van natuurlijk kapitaal. De Alpen vormen het belangrijkste waterwingebied van Europa: het is dus essentieel meer maatregelen te treffen voor een beter beheer van de waterreserve en de stroomgebieden in deze regio.

5.4.2.3.

Steun voor initiatieven ter harmonisatie van maatregelen voor het behoud van biodiversiteit en landschappen van de Alpenregio, en voor een ecocompatibel gebruik daarvan.

5.4.2.4.

Ontwikkeling van transnationale instrumenten en procedures om risico’s (overstromingen, aardverschuivingen, lawines, bosbranden) te voorkomen of terug te dringen, geïntegreerd bosbeheer (hetzij uit ecologisch en natuurlijk oogpunt, hetzij als economische hulpbron) en problemen in verband met bodemgebruik (bodemverdichting en stedelijke wildgroei).

5.4.2.5.

Bijdragen aan de overschakeling op een energiesysteem „post-steenkool”, met behulp van initiatieven voor energie-efficiëntie, netwerken voor decentrale distributie, gebaseerd op hernieuwbare hulpbronnen, benutting van vestigingsmodellen en openbaar vervoer op basis van energiebesparing.

5.4.2.6.

Ontwikkeling en uitvoering van systemen voor geïntegreerde mobiliteit om minder afhankelijk te worden van de auto, door het openbaar vervoer te steunen als dienst van algemeen belang en waar mogelijk vormen van mobiliteit met „hernieuwbare” aandrijving.

14.7.2015   

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 230/17

Rapporteur:

de heer KRAWCZYK

1.1.

Om capaciteitstekorten op te vangen moeten de bestaande strategische bedrijfsmiddelen van de luchthavens in de EU efficiënter gebruikt worden. Meer intermodaliteit, betere connectiviteit, efficiënter gebruik van secundaire hubs en kleine luchthavens, grotere vliegtuigen en procesoptimalisatie zouden uitkomst kunnen bieden, net als de goedkeuring van het luchthavenpakket, de totstandbrenging van het gemeenschappelijk Europees luchtruim (Single European Sky — SES) en de implementatie van Sesar. Luchthavencapaciteit moet een volwaardige pijler van het SES worden.

1.2.

Op langere termijn is luchthavencapaciteit in de vorm van infrastructuur, zoals terminals en start- en landingsbanen, nodig. De uitbreiding van luchthavens dient er in de eerste plaats op gericht te zijn de connectiviteit op een duurzame economische basis te verbeteren. Hubs in de EU moeten adequate mogelijkheden krijgen om aan de groeiende vraag te voldoen. Dit betekent onder meer dat planningsprocedures verkort moeten worden, zodat hubs in geval van een stijging van de vraag snel kunnen reageren.

1.3.

Uitbreidingen van luchthavens — wanneer deze gerechtvaardigd zijn — moeten deel uitmaken van een evenwichtige aanpak. Ten eerste moeten luchthavens een positief economisch effect op het omliggende gebied hebben; dit is voor het EESC een noodzakelijke voorwaarde. In de tweede plaats moeten milieuaspecten op transparante wijze beoordeeld worden. Ten derde hebben uitbreidingen van luchthavens een maatschappelijke dimensie. Dit betekent dat een publieke dialoog tussen bijvoorbeeld luchtverkeersleiding, luchthavenautoriteiten, luchtvaartmaatschappijen, regionale partijen, omwonenden en overheden noodzakelijk is.

1.4.

Het EESC acht het beslist noodzakelijk dat de lidstaten onverwijld maatregelen op het vlak van ruimtelijke ordening en beheer nemen. Gebeurt dit niet, dan zal de ontwikkeling van luchthavens gehinderd worden door vele onvoorziene en onnodige obstakels en zal in sommige gevallen ook bestaande luchthavencapaciteit bedreigd worden.

1.5.

Bestaande regionale luchthavens zouden alleen verder ontwikkeld moeten worden als er een duidelijke vraag naar meer verkeer is. De regeringen van de lidstaten zouden capaciteitsproblemen in kaart moeten brengen en strategieën moeten uitwerken om ze op te lossen. Zonder afbreuk te doen aan de bepalingen van artikel 107 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie zou de EU de financiering van de ontwikkeling van geheel nieuwe regionale capaciteit moeten stopzetten, behalve wanneer de openbaredienstverlening in het geding is.

1.6.

Het EESC acht de nieuwe EU-richtsnoeren inzake staatssteun aan luchthavens en luchtvaartmaatschappijen van grote waarde omdat ze rechtszekerheid bieden. Het voortbestaan van niet-rendabele regionale luchthavens zal uiteindelijk op basis van gemeenschappelijke criteria tegen het licht worden gehouden.

1.7.

Wil de capaciteitsschaarste door luchthavens met vertrouwen worden aangepakt, dan is een consistente en duidelijke wettelijke behandeling van cruciaal belang om langetermijninvesteringen in infrastructuur de noodzakelijke impulsen te geven.

1.8.

Luchthavencapaciteit heeft ook een politieke dimensie. Het EESC gelooft ten zeerste dat de EU, samen met lidstaten en stakeholders, waaronder de sociale partners, een algemeen strategisch besluit moet nemen over welke luchthavens belangrijk zijn voor het vervoerssysteem en de komende jaren de aandacht verdienen. De EU-luchtvaart kan haar concurrentievermogen op de mondiale markten alleen handhaven als er op korte termijn een geïntegreerde Europese luchtvaartstrategie wordt ontwikkeld, waarbij niet alleen naar economische, sociale en milieuaspecten maar ook naar het scheppen van banen wordt gekeken.

1.9.

Luchthaveninfrastructuurprojecten die de afgelopen jaren medefinanciering van de EU hebben ontvangen, moeten geëvalueerd worden. Het EESC is verheugd dat de Europese Rekenkamer voornemens is deze belangrijke taak op zich te nemen. Over de conclusies en aanbevelingen van deze evaluatie zou een publiek debat gehouden moeten worden.

1.10.

Het EESC vindt dat de Commissie de structuren die belast zijn met het beheer van de luchtvaart en in het bijzonder het beheer van de luchthavens in de EU, moet vereenvoudigen en stroomlijnen. De Commissie moet over volledige en betrouwbare gegevens en informatie over de verrichtingen van de luchthavens in de EU beschikken. Dergelijke gegevens zijn vooralsnog niet voorhanden. Het EESC roept luchthavenbeheerders en overheden op deze gegevens te verstrekken.

2.1.

Luchthavens in de EU zijn kostbare activa. Toch zullen meerdere grote luchthavens de komende jaren te kampen krijgen met congestie, terwijl veel andere luchthavens onderbenut zullen blijven. Er valt aan te voeren dat de EU als geheel over voldoende capaciteit beschikt. De vraag is echter of die capaciteit zich op de juiste plaats bevindt.

2.2.

Het publieke debat over de capaciteit van luchthavens stond de afgelopen jaren vooral in het teken van twee ontwikkelingen: enerzijds het feit dat centraal gelegen luchthavens hun knooppuntfunctie kwijtraken aan concurrenten buiten de EU/Europa, zoals in Turkije en de Golfstaten, en anderzijds het „Ryanair syndroom”, d.w.z. dat goedkope luchtvaartmaatschappijen een snelle toename van het vliegverkeer op kleinere regionale luchthavens opleveren, maar op de lange termijn geen stabiele gebruikers zijn. De problemen zijn echter veel dieper geworteld.

2.3.

In 2007 publiceerde de Commissie de mededeling „Actieplan inzake de capaciteit, efficiëntie en veiligheid van de Europese luchthavens”, waarin zij constateerde dat de kloof tussen capaciteit en vraag op een aantal van de hubs in de EU steeds groter zal worden (1) en zij diverse maatregelen voorstelde om de bestaande capaciteit beter te benutten. In 2007 keurde het Europees Parlement (EP) een initiatiefverslag over het actieplan van de Commissie goed, waarin het zich verheugd toonde over de Commissiemededeling en de capaciteitsschaarste op luchthavens als belangrijk punt aan de orde stelde.

2.4.

In 2011 publiceerde de Commissie als onderdeel van het zogenaamde. „betere luchthavens”-pakket nog een mededeling (2) over capaciteit, waarin capaciteit en kwaliteit als de grootste uitdagingen voor Europese luchthavens werden aangemerkt.

2.5.

In 2004, en vervolgens ook in 2008 en 2013, publiceerde Eurocontrol de studie „Challenges of Growth”, waarin werd voorspeld dat er de komende 20 jaar een tekort aan capaciteit zou ontstaan.

2.6.

Het feit dat er zoveel activiteiten worden ontplooid geeft wel aan hoe urgent de capaciteitsproblematiek is. De luchthavensector heeft inmiddels al belangrijke resultaten geboekt. Op alle actieterreinen is gewerkt aan optimalisatie van de capaciteit en de efficiency. Zo zijn bijvoorbeeld de volgende verbeteringen doorgevoerd:

2.6.1.

Sinds 2004 wordt er met het SES-initiatief naar gestreefd het Europese luchtruim beter te benutten door de negatieve gevolgen van de versnippering van het luchtruim op te vangen. Luchthavens die bij het SES zijn betrokken dragen ook bij aan de SES-doelstellingen binnen het programma Single European Sky Air Traffic Management Research (Sesar). Zonder de nodige capaciteit op de grond dreigt het SES te mislukken.

2.7.

De Commissie buigt zich momenteel samen met belanghebbenden binnen het communautaire waarnemingscentrum voor luchthavencapaciteit over gedetailleerde ideeën voor de toekomstige luchthavenstrategie. Dit waarnemingscentrum heeft een drieledige taak:

3.1.

Hoewel Europa meer dan 450 luchthavens telt, hangt de Europese luchthavens een tekort aan capaciteit boven het hoofd.

3.2.

De Airports Council International Europe (ACI) hanteert de volgende onderverdeling van luchthavens:

3.2.1.

In een „point-to-point”-systeem vliegen reizigers rechtstreeks, zonder over te stappen, naar hun bestemming.

3.2.2.

De twee systemen vullen elkaar aan. Zij hebben alleen andere doelstellingen: terwijl het „hub and spokes”-systeem op een zo groot mogelijke connectiviteit is gericht, is het „point-to-point”-systeem bedoeld om een zo groot mogelijke mate van mobiliteit en flexibiliteit te bieden.

3.3.

De EU heeft een buitengewoon groot aantal luchthavengerelateerde infrastructuurprojecten gefinancierd. Zowel over deze investeringen zelf als over de mate waarin men dankzij deze investeringen over betere connectiviteit en efficiency beschikt, is echter te weinig openbare informatie beschikbaar.

3.4.

Het EESC acht de recentelijk ingevoerde EU-richtsnoeren (3) inzake staatssteun aan luchthavens en luchtvaartmaatschappijen van grote waarde omdat ze rechtszekerheid bieden. Bovendien wordt in de richtsnoeren onderscheid gemaakt tussen luchthavens die noodzakelijk zijn, bijvoorbeeld voor de openbare dienstverlening, en luchthavens die overtollig zijn, d.w.z. luchthavens die hun exploitatiekosten niet kunnen dekken en ook niet noodzakelijk zijn voor de openbare dienstverlening.

4.1.

De luchtvaartmarkten van de toekomst bevinden zich in Azië en de Pacific, Latijns-Amerika, Afrika en het Midden-Oosten. In die regio’s zullen de passagiersstromen tot 2032 jaarlijks met gemiddeld 6 à 7 % groeien. In Europa en Noord-Amerika zal de gemiddelde groei ongeveer 3 % bedragen.

4.2.

Eurocontrol wees in 2013 in zijn laatste „Challenges of Growth”-rapport op een capaciteitstekort de komende 20 jaar. Volgens het meest waarschijnlijke scenario zullen in 2035 vanwege capaciteitsproblemen 1,9 miljoen vluchten niet worden uitgevoerd. Dit is 12 % van de vraag. 20 Europese luchthavens zullen dagelijks meer dan zes uur met grote congestie te kampen hebben. Nu geldt dit slechts voor drie luchthavens.

4.2.1.

De capaciteitsgroei die plaatsvindt, zal niet voor alle Europese luchthavens dezelfde zijn. Ze zal het grootst zijn in Oost-Europa, terwijl het vliegverkeer binnen Europa en het aandeel van Noordwest-Europa zullen afnemen. Het EESC neemt kennis van deze ontwikkeling en vindt dat de Europese luchthavens daartegen in het geweer moeten komen.

5.1.

Het EESC acht het van essentieel belang dat de Europese luchtvaartsector concurrerender en aantrekkelijker voor investeerders wordt. Capaciteit op de grond is in dit verband essentieel.

5.2.

Het EESC is ervan overtuigd dat het SES al lang had moeten worden geïmplementeerd en dat daarmee de capaciteitsschaarste had moeten worden aangepakt. Alleen al het minimaliseren van vertragingen zou direct invloed hebben op capaciteit en luchthavens. Het EESC is het met de ACI eens dat de capaciteit op de grond een volwaardige pijler van het SES zou moeten worden, en dat doelstellingen voor grondcapaciteit op de SES-doelstellingen zouden moeten worden afgestemd.

5.3.

In de „Challenges of Growth”-studie van Eurocontrol worden zes maatregelen voorgesteld die tezamen de niet-vervulde vraag in 2035 met 42 % zouden kunnen doen verminderen. Dat komt neer op 8 00  000 extra vluchten die dan zouden kunnen worden uitgevoerd (50 miljoen passagiers). De maatregelen zijn:

5.3.1.

Het EESC begrijpt dat deze maatregelen nodig zijn om de niet-vervulde vraag te verminderen, maar denkt dat ze wellicht niet volstaan om aan de totale toekomstige vraag te voldoen. Bovendien zijn ze niet allemaal geschikt voor iedere luchthaven in de EU.

5.4.

Het EESC denkt dat de goedkeuring van het door de Commissie voorgestelde luchthavenpakket ook zou helpen om bestaande strategische bedrijfsmiddelen van de luchthavens beter te benutten. Zoals het ook in zijn advies (4) over het luchthavenpakket te kennen heeft gegeven, zou het EESC graag zien dat de lopende werkzaamheden in het EP en de Raad ambitieuze resultaten opleveren.

5.5.

Uiteindelijk zal het tekort aan luchthavencapaciteit ook moeten worden opgelost door nieuwe capaciteit te creëren, naast het optimaliseren van bestaande capaciteit. Dit is lastig omdat veel luchthavens niet meer in staat zijn in nieuwe capaciteit te investeren. In zijn „Challenges of Growth”-rapport van 2013 stelt Eurocontrol dat een gebrek aan inkomsten, financieringsproblemen en een groeiende weerstand tegen vervoersinfrastructuurprojecten ertoe hebben geleid dat sommige luchthavens hun expansieplannen heroverwegen.

5.6.

Het EESC beveelt nadrukkelijk aan te onderzoeken hoe waardevol EU-investeringen in luchthavengerelateerde infrastructuur tot nu toe zijn geweest. Het is dan ook ingenomen met de aankondiging van de Europese Rekenkamer daarmee bezig te zijn, en raadt aan een brede steekproef te gebruiken.

6.1.

Als luchthavens hun infrastructuur willen uitbreiden, krijgen zij met een aantal problemen te maken. Die kunnen als volgt worden onderverdeeld:

6.1.1.

Door de recente economische crisis zijn luchthavens erg voorzichtig om te investeren. Enerzijds lopen hun inkomsten vaak terug, anderzijds stijgen hun operationele kosten (voor veiligheid en beveiliging). Met de onlangs aangescherpte besluiten inzake staatssteun en de nieuwe richtsnoeren hierover wordt het voor kleinere luchthavens een grotere uitdaging om het hoofd boven water te houden. Het is voor luchthavens inmiddels een hele klus om de financiering voor infrastructuurprojecten rond te krijgen.

6.1.2.

Wat wet- en regelgeving betreft, moeten luchthavens aan een massa eisen voldoen. Administratieve procedures zijn zeer complex, met name die op het vlak van beveiliging en milieu. Het EESC ontkent het belang van milieueisen allerminst, maar die dienen wel te getuigen van een evenwichtige aanpak. In dit opzicht is de Commissie al een stuk op de goede weg, bijvooorbeeld met Verordening (EU) nr. 598/2014 inzake de vaststelling van regels en procedures voor de invoering van geluidsgerelateerde exploitatiebeperkingen op luchthavens in de Unie binnen het kader van een evenwichtige aanpak. De Europese luchtvaart is een geschikte sector om „groene groei” te realiseren. Het EESC waarschuwt de Commissie met name tegen het gebruik van op zichzelf staande oplossingen bij de bestrijding van milieuproblemen. Er zijn nadrukkelijk geïntegreerde en globale oplossingen nodig. De Commissie zou een nuttige eerste stap in die richting kunnen zetten door opdracht te geven voor een grootschalig project om bestaande milieubeperkingen met gevolgen voor de capaciteit van luchthavens in kaart te brengen en te documenteren.

6.1.3.

Een relatief nieuwe belemmering voor de uitbreiding van luchthavens is de groeiende weerstand onder de bevolking tegen infrastructuurprojecten. Uitbreidingsprojecten van belangrijke Europese hubs zijn soms al meer dan tien jaar opgeschort, bijvoorbeeld een mogelijk derde luchthaven bij Parijs en extra start- en landingsbanen voor de luchthavens van Frankfurt en München. Te denken valt ook aan de voortdurende discussie in het Verenigd Koninkrijk en Londen over hoe de capaciteit in een multimodale grootstedelijke omgeving het beste kan worden vergroot.

6.1.4.

De weerstand onder de bevolking als gevolg van o.a. geluidsoverlast neemt toe. Daar staat tegenover dat luchthavens en luchtvaartmaatschappijen enorme bedragen uitgeven aan geluidsbeperkende maatregelen. Zo heeft de luchthaven van Wenen een plan opgesteld om 12  000 huishoudens tegen geluidsoverlast te beschermen. De totale kosten hiervan worden geraamd op zo’n 51 miljoen EUR, waarvan 37 miljoen EUR rechtstreeks voor rekening van Flughafen Wien AG komt. De luchthavens van Luik en Charleroi hebben 444 miljoen EUR uitgetrokken voor het opkopen of isoleren van 20  816 woningen. London Heathrow gaf tussen 2007 en 2011 37 miljoen EUR uit aan geluidsbeperkende maatregelen.

6.1.5.

De regeringen van de lidstaten zouden capaciteitsproblemen in kaart moeten brengen en strategieën moeten uitwerken om ze op te lossen. In dit verband bestaat duidelijk behoefte aan een krachtige Europese aansturing om de nationale strategieën op elkaar af te stemmen en waar nodig financiële begeleiding en steun te bieden. Voor de financiering door de EU van geheel nieuwe strategische bedrijfsmiddelen zouden zeer strenge criteria moeten gelden. De EU zou de desbetreffende projecten alleen mogen steunen als ze financieel haalbaar zijn of als sprake is van openbare dienstverplichtingen.

6.1.6.

Het EESC wijst erop dat de capaciteitsdiscussie ook een politieke dimensie kent. Het gelooft ten zeerste dat de EU, samen met lidstaten en stakeholders, waaronder de sociale partners, een algemeen strategisch besluit moet nemen over welke luchthavens belangrijk zijn voor het vervoerssysteem en de komende jaren de aandacht verdienen. De balans in de EU-prioriteiten t.a.v. het hub- en het „point-to-point”-systeem moet geëvalueerd en zo nodig herzien worden. Er is meer dan ooit behoefte aan een geïntegreerd Europees beleid waarbij zowel aandacht uitgaat naar economische, sociale en milieuaspecten als naar het scheppen van banen.

6.1.7.

Daar komt nog bij dat binnen de Commissie meerdere DG’s, zoals MOVE, EMPL, COMP en JUST, zich bezighouden met aanverwante zaken. Wat hun bevoegdheden zijn hangt af van het beleidsterrein in kwestie, maar er bestaan veel dwarsverbanden met andere gebieden, zoals internationale betrekkingen, staatssteun, SES en multimodaliteit. Dit blijkt niet efficiënt te zijn bij het streven naar een geïntegreerde aanpak voor de gehele waardeketen van de EU-luchtvaart, die nu geboden is. De werkzaamheden van de Commissie t.a.v. luchtvaart en met name luchthavens moeten dringend veel beter geïntegreerd worden.

6.2.

NET als in elk productieproces is ook de fysieke capaciteit van luchthavens aan beperkingen onderhevig, d.w.z. afhankelijk van factoren die de feitelijke capaciteit verkleinen. Bij start- en landingsbanen gaat het daarbij om:

6.2.1.

Daarnaast hebben luchthavens vaak te maken met operationele procedures en voorschriften, bijvoorbeeld speciale aanvlieg- en vertrekprocedures of vereisten i.v.m. luchtruimgebruik omwille van de beperking van geluidsoverlast. De feitelijke capaciteit van een luchthaven is daarom meestal veel kleiner dan de fysieke capaciteit. De „evenwichtige aanpak” van de Internationale Burgerluchtvaart Organisatie (ICAO) biedt de doeltreffendste methode om de geluidsoverlast op en rond luchthavens op een milieubewuste en economisch verantwoorde wijze aan te pakken.

6.2.2.

Als de Commissie het heeft over luchthavencapaciteit is ze geneigd om alleen te kijken naar de capaciteit qua start- en landingsbanen. Uit het voorgaande blijkt dat zo’n benadering tekortschiet. Het EESC roept de Commissie daarom op ook andere belangrijke factoren in aanmerking te nemen, zoals de luchtruimcapaciteit bij omliggende luchthavens. De interactie tussen luchthavens en luchtruim (of verleners van luchtvaartnavigatiediensten) is cruciaal voor de aanpak van de capaciteitsschaarste op luchthavens. Tussen de manieren waarop die interactie is geregeld bestaan echter in de EU en soms zelfs binnen de lidstaten grote verschillen.

6.2.3.

Het is van essentieel belang dat de lidstaten maatregelen nemen op het vlak van ruimtelijke ordening en beheer. Dergelijke maatregelen vallen vaak onder de bevoegdheid van lokale of regionale overheden, die oog zouden moeten hebben voor de rol van luchthavens in nationale en Europese netwerken, vooral in centrale hub-gebieden waar sprake is van grote druk om grond voor andere doeleinden te gebruiken. De EU dient in dit verband overeenstemming te bereiken over gemeenschappelijke beginselen en te voorzien in een consistent kader voor planning en regelgeving, zodat besluiten over nieuwe capaciteit geoptimaliseerd kunnen worden.

6.3.

Binnen de EU moet zich een sterke interne burgerluchtvaartmarkt ontwikkelen. Het EESC waarschuwt echter dat hubs niet ten koste van regionale luchthavens mogen worden bevoordeeld. Beide vullen elkaar aan en zouden integrerend deel moeten blijven uitmaken van wat in het TEN-V-beleid het kern- en het uitgebreide netwerk wordt genoemd. Dat leidt er soms toe dat congestie en groei hand in hand gaan.

6.4.

Het EESC dringt er bij de Commissie op aan om de problematiek rond de capaciteit van het Europese luchtruim te beschouwen als van belang voor zowel het internationale concurrentievermogen (dat uiteraard essentieel is) als voor een onbelemmerd functioneren van de interne markt. Door de capaciteit van regionale luchthavens beter en rationeler te benutten zou de druk op zwaarbelaste hubs kunnen worden verminderd. De lopende experimenten met verkeerstorens op afstand (bv. in Zweden) zijn in dit verband interessant: op deze manier zouden de bedrijfskosten op regionale luchthavens verlaagd kunnen worden terwijl de veiligheid op het hoogste niveau blijft.

6.5.

De Commissie speelt een cruciale rol. Die is echter niet tot in detail beschreven. Wil zij meer doen dan alleen monitoren en alle spelers aansporen tot efficiëntie, dan heeft zij in de eerste plaats volledige en betrouwbare gegevens en informatie nodig over alle activiteiten op EU-luchthavens. Zulke gegevens zijn momenteel niet voorhanden, evenmin zijn er criteria om te bepalen wanneer een luchthaven efficiënt is en ook ontbreken officiële cijfers over EU-steun voor luchthavens.

14.7.2015   

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 230/24

Rapporteur:

Carlos TRIAS PINTÓ

Corapporteur:

Petru Sorin DANDEA

1.1.

Dat het herstel in Europa trager is dan in de rest van de wereld is tekenend voor de slechte functionering van het systeem. Dit moet worden verholpen door een diepere Economische en Monetaire Unie tot stand te brengen. Het EESC steunt in dit advies de verdieping van de EMU, met name in de eurozone, en kijkt naar de rol die belastingheffing hierbij kan spelen. De coördinatie van de rechtstreekse belastingen is en blijft moeilijk omdat dit een bevoegdheid van de lidstaten blijft en afhangt van de wijze die iedere lidstaat door de eeuwen heen heeft gekozen om de benodigde overheidsuitgaven te financieren. Iedere verandering van een belasting moet resulteren in een belastingstelsel dat wereldwijd concurrerender en duurzamer is.

1.2.

Voor een goede werking van de Economische en Monetaire Unie moeten tijdens de nieuwe legislatuur de grondslagen worden gelegd voor en geleidelijk worden toegewerkt naar een begrotingsunie die in staat is een einde te maken aan de grote verscheidenheid aan nationale regels die een echte integratie en de voltooiing van de eengemaakte markt in de weg staan. Daarnaast moet de weg worden vrijgemaakt voor een hogere gemeenschappelijke begroting voor de eurozone.

1.3.

Samen met de monetaire pijler van de ECB zou er op middellange termijn ook een „pijler gemeenschappelijke begroting” moeten komen, die moet zorgen voor macro-economische stabilisatie in de EMU, met name in het geval van „asymmetrische schokken”.

1.4.

Om de tekortkomingen en gebreken van het belastingbeleid te verhelpen moeten in de eurozone ambitieuzere stappen worden gezet om het aantal verschillende belastingen te beperken en te harmoniseren, de heffingsgrondslagen te verbreden en de belastingtarieven meer op één lijn te brengen. Ook moeten de instrumenten voor samenwerking en uitwisseling van informatie worden versterkt met het oog op de bestrijding van fraude en belastingontduiking.

1.5.

Tijdens de nieuwe legislatuur moet nauw worden samengewerkt met de OESO en de G20 om snel een oplossing te vinden voor de uitholling van de belastinggrondslag en de winstverschuiving, een wereldwijd probleem. De OESO heeft veel vooruitgang geboekt met de invoering van een wereldwijd model voor vennootschapsbelasting, waarbij de belasting wordt geheven op de plaats waar zich de economisch substantie bevindt. Het zou de basis moeten vormen voor een vennootschapsbelasting in de EU.

1.6.

Om een diepere begrotingsunie tot stand te brengen is het absoluut zaak dat het begrotingstoezicht in het kader van het two-pack wordt voorgezet, en dat snel een fonds met eigen middelen voor de eurozone in het leven wordt geroepen, om de macro-economische onevenwichtigheden te kunnen rechttrekken (1).

1.7.

Het EESC staat volledig achter de voortzetting van het Europees Semester, dat wel zou moeten worden herzien om doeltreffend te zijn. De individuele landenspecifieke aanbevelingen zouden een instrument kunnen zijn om een gemeenschappelijke basis te creëren.

1.8.

De magere gemeenschappelijke begroting, die nauwelijks 1 % van het bbp van de EU bedraagt, moet worden verhoogd, met name in de eurozone. De voorzitter van de Commissie, J.-C. Juncker, pleit in zijn beleidsrichtsnoeren „Een nieuwe start voor Europa” voor een begroting die gericht is op banenschepping, groei en concurrentievermogen. Het EESC steunt deze aanpak en benadrukt dat de voor eind 2016 geplande herziening van het meerjarig financieel kader moet worden aangegrepen om de grondslagen te leggen voor een grotere begroting, om de behoorlijke werking van de monetaire unie mogelijk te maken.

1.9.

De Commissie zou een vervolg moeten geven aan haar Mededeling uit maart 2013 „Naar een hechte Economische en Monetaire Unie” (2), en een instrument voor convergentie en concurrentievermogen in het leven moeten roepen, met contractuele afspraken voor lidstaten om de hervormingen door te voeren die nodig zijn om onevenwichtigheden aan te pakken — waar zowel de lidstaten zelf als Europa als geheel bij gebaat zijn — en die zonder financiële bijstand onmogelijk zouden zijn. Dit fonds zou moeten uitmonden in een begrotingscapaciteit met eigen middelen, ten einde tijdelijke bijstand te kunnen verlenen om regionale schokken op te vangen (3).

1.10.

De begroting voor de eurozone zou de monetaire unie helpen om beter te functioneren, zou begrotingsondersteuning geven om een volledige bankenunie tot stand te brengen, en zou helpen om asymmetrische schokken op te vangen. Deze functies ontbraken toen de economische crisis toesloeg, waardoor de ongelijkheden dramatisch zijn toegenomen en begrotingsmaatregelen noodzakelijk werden.

1.11.

Het EESC is zich bewust van de complexiteit van dit thema, en stelt een reeks maatregelen voor die stap voor stap zouden moeten worden uitgevoerd, overeenkomstig de in de Europese verdragen vastgelegde doelstellingen (4).

Op korte termijn (6 tot 18 maanden):

Op middellange termijn (18 maanden tot 5 jaar):

2.1.1.

Alle 28 EU-lidstaten zijn de weg van de integratie ingeslagen, waarbij de eurolanden strengere verbintenissen en verplichtingen zijn overeengekomen door een monetaire unie te vormen, die nu wordt versterkt met de ontwikkeling van de bankenunie en het intergouvernementele Verdrag inzake stabiliteit, coördinatie en bestuur in de Economische en Monetaire Unie.

2.1.2.

Het fiscaal beleid bestrijkt momenteel meer dan 600 verschillende belastingen. Deze zijn goed voor het leeuwendeel van de inkomsten, waarvan de som (belastingen en sociale premies) gelijk is aan 39,4 % van het bbp van de lidstaten (13) en 40,4 % in de eurozone. Er is behoefte aan meer coördinatie van het belastingbeleid van de lidstaten in de eurozone, in aanvulling op het gezamenlijk monetair beleid van de ECB.

2.1.3.

De totstandbrenging van een begrotingsunie betekent voor de eurozone dat zij kan terugvallen op eigen middelen en een begin kan maken met het op doeltreffende wijze ondersteunen van belangrijke structurele hervormingen van economieën die in moeilijkheden verkeren, en dat zij op solidariteit gebaseerde herverdelingsmaatregelen kan nemen, die van essentieel belang zijn om asymmetrische schokken op te vangen.

2.1.4.

Vergeleken met andere geavanceerde economieën laat de EU, en de eurozone in het bijzonder, lagere groei- (bbp) en werkgelegenheidspercentages zien. De meeste theorieën inzake economische integratie stellen een model voor dat zowel een monetaire als een begrotingsunie omvat. Het VWEU bepaalt echter dat de besluitvorming inzake belastingen met eenparigheid van stemmen moet gebeuren, wat de goedkeuring van wetgeving op dit gebied veel moeilijker maakt.

2.1.5.

Het gebrek aan macro-economische efficiëntie in de eurozone kan deels worden toegeschreven aan de dualiteit tussen het begrotingsbeleid, dat sterk gedecentraliseerd is en onder de bevoegdheid van de lidstaten valt, en het monetair beleid, dat in de landen van de eurozone steeds meer gecentraliseerd wordt en onder toezicht van de ECB wordt gebracht.

2.1.6.

De beperkte bevoegdheden van de ECB maken dat zij begrotingstekorten niet kan financieren met nieuwe geldemissies. Dit kan positief zijn voor de prijsstabiliteit en de waarde van de munt, maar niet voor de groei, werkgelegenheid en andere doelstellingen. Sinds de monetaire unie is er in de EU nog maar heel weinig vooruitgang geboekt met de verwezenlijking van een begrotingsunie. Dit bemoeilijkt de mobiliteit van arbeid en kapitaal, en maakt het lastig om in te spelen op de crisis en asymmetrische schokken op te vangen.

2.2.1.

De minimale coördinatie van het belastingbeleid waarvan momenteel sprake is volstaat nauwelijks om concurrentievervalsing tussen lidstaten te voorkomen en de belastingwedloop af te zwakken, die vooral betrekking heeft op de nominale en effectieve belastingtarieven van de vennootschapsbelasting en de inkomstenbelasting. Dit zou positief zijn als alle lidstaten hierbij op één lijn zouden zitten. Helaas is het vooralsnog een spel met alleen maar negatieve uitkomsten, waarvan de rente op kapitaal en zeer mobiele arbeidskrachten profiteren, terwijl de grote meerderheid erop achteruitgaat.

2.2.2.

Hoewel budgettaire integratie een systeem van overdrachten en een autoriteit vergt, bedraagt de EU-begroting slechts 1 % van het bbp. De netto-overdrachten vormen een zeer klein deel van deze middelen, ondanks de doelstellingen van de Europa 2020-strategie en het Europa 2030-project.

2.2.3.

Het stappenplan voor een echte Economische en Monetaire Unie, dat is opgesteld in 2012 (14), behelst dat op middellange termijn een economische, monetaire en budgettaire unie tot stand wordt gebracht, onder meer aan de hand van specifieke initiatieven, terwijl voor de korte termijn wordt voorgesteld het budgettair en economisch bestuur te versterken (six-pack, begrotingspact en two-pack), evenals het Europees Semester en diens aanbevelingen, en ten slotte het intergouvernementele Verdrag inzake stabiliteit, coördinatie en bestuur in de Economische en Monetaire Unie, dat door 25 landen is ondertekend, buiten het VWEU om. Dit systeem werkt echter in één richting, is star en onpraktisch, en biedt onvoldoende flexibiliteit om snel te kunnen inspelen op onmiddellijke economische crisissituaties en een gezamenlijk beleid voor de eurozone in te voeren.

2.2.4.

Het is opmerkelijk dat tot nu toe alleen maatregelen aan de uitgavenzijde zijn genomen, terwijl de inkomstenzijde van de begrotingsunie geheel buiten beschouwing is gelaten.

2.2.5.

Naast het ontbreken van een toezichthoudende begrotingsautoriteit heeft de trojka een omstreden rol gespeeld bij de besparingsplannen die werden opgelegd aan de steunbehoevende landen, wat op kritiek van het Europees Parlement (15) en het EESC is komen te staan, wegens het gebrek aan efficiëntie en transparantie.

2.2.6.

Het EESC steunt de beleidsrichtsnoeren van Commissievoorzitter Juncker, „Een nieuwe start voor Europa”, waarin hij erop aandringt de trojka te vervangen door een op de EU-instellingen gebaseerde structuur met een grotere democratische legitimiteit en verantwoordingsplicht en een sterkere controle door zowel het EP als de nationale parlementen.

2.2.7.

Het beleid van fiscale devaluatie waartoe sommige van de meest kwetsbare landen van de eurozone zijn overgegaan, heeft eerder geleid tot een devaluatie van het Europees sociaal model (16) dan tot een herstel van het concurrentievermogen, aangezien de lagere arbeidslasten nauwelijks hebben bijgedragen aan een verbetering van de werkgelegenheid, groei en schuldenlast, en juist een onnodige derving van belastinginkomsten hebben veroorzaakt. Het lijkt erop dat in sommige lidstaten de correctie van enkele onevenwichtigheden echter vruchten begint af te werpen.

3.1.1.

Op het gebied van financiële transacties en transacties in de digitale economie is het zeer moeilijk gebleken om vooruitgang te boeken met de fiscale integratie. De Commissie dient nu snel met een antwoord te komen, in de lijn van het onderzoek van DG Mededinging, de aanbevelingen van de deskundigengroep Belasting van digitale economie (17) en de eerste voorstellen van de OESO (18) voor een gecoördineerde internationale aanpak om belastingontduiking door multinationale ondernemingen te voorkomen, in het kader van het OESO/G20-project tegen grondslaguitholling en winstverschuiving (bedoeld om één stel internationale belastingvoorschriften in te voeren die een einde moeten maken aan de grondslaguitholling en de kunstmatige verschuiving van winsten naar andere landen, met als doel belastingen te ontduiken).

3.1.2.

De geplande EU-brede belasting op financiële transacties is tot op heden niet verder gevorderd dan de in februari 2013 gepubliceerde richtlijn inzake nauwere samenwerking, die slechts door 11 landen van de eurozone is overgenomen (19). Daarom moet de toepassing van deze belasting in ieder geval worden uitgebreid tot de andere landen van de eurozone (om de achterstand van de afgelopen maanden goed te maken).

3.1.3.

Het EESC is ingenomen met het voorstel tot wijziging van de Richtlijn belastingheffing op spaargelden (20), om de kwaliteit van de informatie te verbeteren en belastingontduiking beter te kunnen voorkómen.

3.2.1.

De EU loopt ieder jaar veel meer belastinginkomsten mis dan de VS en andere landen waar de schaduweconomie, belastingfraude, zwartwerk en belastingontduiking een kleinere rol spelen (21). Om disfuncties zoals belastingparadijzen te vermijden, vragen de uitgebreide en complexe belastingstructuren meer homogeniteit, vereenvoudiging en harmonisatie tussen de landen. Dit proces zou een aanvang moeten nemen in de eurozone, en door de Commissie en de Eurogroep moeten worden gecoördineerd, door een vereenvoudigingsbureau op te richten zoals dat in sommige landen al bestaat (22).

3.2.2.

Ook denkt het EESC dat de convergentie van het belastingbeleid tot prioriteit moet worden verheven in het kader van het Europees semester (gebruikmakend van enkele landenspecifieke aanbevelingen), aangezien dit de plaats is waar de inspanningen van economisch beleid tussen de lidstaten worden gecoördineerd ten einde de doelstellingen van Europa 2020 te verwezenlijken, samen met andere beleidsterreinen.

3.2.3.

Het EESC pleit voor een doeltreffender en eerlijker systeem, en beveelt aan de belastinghervorming en -harmonisatie te richten op meer transparantie, een verbreding van de belastinggrondslag en het voorkómen van agressieve belastingontduiking, zodat de belastingtarieven kunnen worden verlaagd en de belastingdruk kan worden herverdeeld.

3.2.4.

Het EESC beveelt aan het systeem van vrijstellingen te beperken, afhankelijk van het soort belasting, en deze te onderwerpen aan strenge sociaaleconomische kosten-batenanalyses volgens de in 1968 geconsolideerde internationale doctrine inzake „tax expenditures” (belastinguitgaven). Er moet rekening worden gehouden met het feit dat de stelsels voor belastingvermindering tijdens de afgelopen vijf crisisjaren de toename van de ongelijkheid op de markt in de meeste EU-lidstaten aanzienlijk hebben weten te beperken, zoals onderzoek van de Commissie heeft aangetoond (23).

3.2.5.

Het EESC dringt erop aan dat de EU, via vertegenwoordigers van de eurozone, actiever deelneemt aan de debatten om de harmonisatie en vereenvoudiging te coördineren met de OESO (24), het IMF (25) en de G20 (26), om te beginnen door de verrekenprijzen, de fraude, de schaduweconomie en vooral ook de problemen in verband met de billijke verdeling van de belastingdruk aan te pakken.

3.2.6.

Het EESC is van mening dat het BEPS-actieplan (27) (Base Erosion and Profit Shifting, grondslaguitholling en winstverschuiving) van fundamenteel belang zal zijn om op mondiaal niveau een vuist te maken tegen belastingontduiking en agressieve belastingplanning. Het spoort de G20, de OESO en alle Europese lidstaten dan ook aan dit project verder te ontwikkelen en een Europees agentschap te creëren dat fungeert als btw-clearing house en dat optreedt tegen belastingfraude, om een einde te maken aan het probleem van carrouselfraude (28) in intracommunautaire transacties, dat nog schadelijker is dan de schaduweconomie zelf.

3.2.7.

Aangezien belastingvrijstellingen en -ontheffingen ertoe leiden dat de effectieve belastingtarieven veel lager zijn dan de nominale tarieven, moeten deze ten slotte worden gecoördineerd met de Europese doelstellingen op het gebied van de werkgelegenheid, productieve investeringen, het concurrentievermogen van het bedrijfsleven en de sociale inclusie, en met het beleid van de Unie voor de totstandkoming van het Europees sociaal model.

3.3.1.

Het EESC dringt erop aan prioriteit te geven aan de harmonisatie van de vennootschapsbelasting en voort te gaan „op weg naar een samenhangende begrotings- en belastingunie”  (29), om te voorkomen dat kleine en middelgrote ondernemingen de hoogste effectieve belastingtarieven betalen. Bovendien is het EESC ten zeerste gekant tegen de praktijken van enkele lidstaten die speciale belastingvoordelen bieden aan bepaalde multinationals, zonder het grote publiek daarvan in kennis te stellen, en roept het derhalve de Commissie op alles in het werk te stellen om een einde te maken aan dergelijke praktijken. Deze situatie werkt concurrentieverstoring in de hand en is onverenigbaar met de geest van de interne markt.

3.3.1.1.

Een van de eerste en belangrijkste stappen zou de invoering van een „gemeenschappelijke geconsolideerde heffingsgrondslag” moeten zijn. Dit standpunt werd in 2006 (30) officieel ingenomen door het Comité, en later (31) nog eens bevestigd. Reeds in 1992 werd in het verslag Ruding gewezen op de noodzaak van gemeenschappelijke regels voor de vaststelling van de heffingsgrondslag, te beginnen met minimum- en maximumtarieven.

3.3.1.2.

In de geest van de „monetaire slang” die vóór de invoering van de euro was ontworpen om wisselkoersschommelingen op te vangen, stelt het Comité voor dat de bevoegde autoriteiten worden aangemoedigd om samen te werken ten einde minimum- en maximumbelastingtarieven vast te stellen voor de vennootschapsbelasting. Ook zouden de vrijstellingen die het minst bijdragen aan een toename van de werkgelegenheid en de productiviteit, op gecoördineerde wijze moeten worden afgeschaft.

3.3.2.

Het EESC stemt in met het voorstel voor een richtlijn inzake moederbedrijven en dochterondernemingen uit verschillende lidstaten, een van de 34 maatregelen die zijn opgenomen in het eind 2012 door de Commissie gepresenteerde Actieplan om de bestrijding van belastingfraude en -ontduiking te versterken  (32). Wel had het liever gezien dat hiervoor een verordening werd opgesteld.

3.3.3.

Op het gebied van de intracommunautaire handel in goederen en diensten, is de harmonisatie van de heffingsgrondslagen voor de btw al verder gevorderd, hoewel er nog grote verschillen zijn in de hoogte van de tarieven.

3.3.4.

Gelet op het strategisch belang hiervan beveelt het EESC aan prioriteit te geven aan belastingprikkels voor het stimuleren van onderzoek en ontwikkeling (33).

3.3.5.

Bij alle geplande maatregelen moet erop worden gelet dat zij het concurrentievermogen van Europese ondernemingen geen schade berokkenen.

3.4.1.

Natuurlijke personen moeten zowel directe als indirecte belastingen betalen. We mogen niet uit het oog verliezen dat indirecte belastingen regressief van aard zijn en dat met name een opwaartse harmonisatie van de indirecte belastingen een regressief karakter heeft en zonder koopkrachtondersteunende maatregelen drastische gevolgen kan hebben voor de bevolkingsgroepen met de laagste inkomens.

3.4.2.

De harmonisatie van de directe belastingheffing op natuurlijke personen beperkt zich tot specifieke gevallen, en het convergentieproces van de belastingdruk is tot stilstand gekomen.

3.4.3.

In ieder geval in de eurozone is het zaak het aantal schijven in de inkomstenbelasting en de kosten van de sociale premies te herzien, om sociale dumping te voorkomen, de belastingdruk op de factor arbeid meer gelijk te trekken en zo de arbeidsmobiliteit te vergemakkelijken (34). De progressiviteit van de belastingheffing moet worden uitgebreid tot belastingen op inkomsten uit kapitaal en vermogens, waarmee onroerendgoedbelastingen, successie- en schenkingsrechten nieuw leven wordt ingeblazen als controle-instrumenten. Bovendien hebben deze belastingen een minder temperend effect op de vraag dan belastingen op arbeid.

3.4.4.

De noodzaak om meer aandacht te besteden aan investeringen dan aan de consumptie vergt een harmonisatie en de vaststelling van bandbreedten („convergentieslangen”) voor belastingen op inkomsten uit spaargelden (35), dividendontvangsten van natuurlijke personen en grensoverschrijdende pensioenuitkeringen.

3.4.5.

Het EESC steunt de Commissie in haar zoektocht naar manieren om belastingstructuren meer groeivriendelijk te maken, en te kijken naar de rol die belastingen kunnen spelen om te voldoen aan de consolidatiebehoeften, door een verbreding van de belastinggrondslag van bijvoorbeeld de onroerendgoedbelasting. De aanbevelingen van de Europese Commissie aan de lidstaten in het kader van het Europees Semester waren dan ook om méér gebruik te maken van terugkerende belastingen op onroerend goed, met het oog op de consolidatie of om de belastingdruk op arbeid te helpen verlagen (36).

3.4.6.

Het EESC stelt bovendien voor bijkomende maatregelen goed te keuren om de milieubelastingen te harmoniseren, op basis van het door de Commissie voorgestelde kader voor het klimaat- en energiebeleid voor 2030.

3.4.7.

De burgers zullen helpen om het grote probleem van belasting- en arbeidsfraude te bestrijden, als zij hiertoe worden gestimuleerd. Instrumenten als dienstencheques en belastingvrijstellingen of -verminderingen voor vormen van persoonlijke dienstverlening moeten worden versterkt, omdat zij de doelstellingen van maatschappelijk welzijn combineren met de bestrijding van de schaduweconomie.

3.4.8.

Om de schaduweconomie te bestrijden stelt het EESC voor fiscale prikkels in te voeren voor het gebruik van betaalmiddelen die een spoor nalaten en die de financiële en digitale inclusie bevorderen, zoals betaalkaarten en betalingen per mobiele telefoon, door middel van geharmoniseerde belastingverminderingen of vrijstellingen voor personen en ondernemingen die het gebruik van contant geld terugdringen.

3.4.9.

De bereidheid van de burgers om mee te werken zou nog kunnen worden versterkt door economische prikkels te geven voor de opsporing van frauduleuze transacties, iets wat in de VS een gangbare praktijk is.

3.5.1.

De grote verscheidenheid aan belastingen werkt fraude en corruptie in de hand en houdt de schaduweconomie in stand. Het EESC dringt er bij de lidstaten van de eurozone op aan om zichzelf meer bevoegdheden toe te kennen als het gaat om de vier belangrijkste belastingpijlers: directe belastingen voor natuurlijke en rechtspersonen (inclusief de belasting op inkomsten uit kapitaal, de onroerendgoedbelasting en andere aan rijkdom gerelateerde belastingen), en indirecte belastingen zoals btw en speciale belastingen.

3.5.2.

Om vooruitgang te boeken met de budgettaire governance is het onvermijdelijk dat de lidstaten geleidelijk hun fiscale soevereiniteit uit handen geven. Zo zou de belastinginning overwegend door de staat kunnen blijven gebeuren, terwijl de controle, inspectie en verdeling van de inkomsten door de Unie en de lidstaten gezamenlijk zouden worden gedaan. Het EESC stelt dan ook voor een Europese belastingautoriteit in het leven te roepen, om te beginnen voor de eurozone.

3.5.3.

Overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel moeten de lokale belastingen worden gerespecteerd, maar het EESC beveelt aan de bestaande belastingen te vereenvoudigen door ze te verlagen, groeperen en stroomlijnen.

3.6.1.

Een supranationaal begrotingsbeleid (37) zou het enige doeltreffende instrument zijn om de doelstellingen van de Verdragen, met name op het gebied van het cohesie- en duurzaamheidsbeleid, te verwezenlijken.

3.6.2.

Het EESC pleit voor een bijkomende federale begroting, in ieder geval in de eurozone, om belastingen te kunnen innen en om beleid dat beter gemeenschappelijk kan worden gevoerd, zoals werkloosheidsverzekeringen, gekoppeld aan een actief arbeidsmarktbeleid (38), onderzoek en ontwikkeling, defensie en de vaststelling van een gemeenschappelijk mechanisme ter compensatie van de rentelast van de overheidsschuld (39), geleidelijk onder Europese vlag te brengen.

3.6.3.

Ten slotte spreekt het EESC zijn krachtige steun uit voor de initiatieven van de OESO en de G-20 op het gebied van internationale samenwerking inzake fiscale aangelegenheden en bestrijding van belastingfraude, en dringt het erop aan dat de automatische uitwisseling van fiscale informatie tot internationale standaard wordt verheven.

14.7.2015   

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 230/33

Rapporteur:

Gonçalo LOBO XAVIER

Corapporteur:

Nicola KONSTANTINOU

1.1

De Europese verpakkingsindustrie staat voor meerdere uitdagingen. Vanwege haar doorslaggevende rol in een aantal sectoren vervult de verpakkingsindustrie een spilfunctie voor het concurrentievermogen van de Europese economie. Europa moet zijn leiderspositie op dit gebied behouden en trends t.a.v. verpakkingen hooghouden die het milieu, de veiligheid en merken betreffen. Die leiderspositie moet volgens het EESC op de volgende vier pijlers worden gegrondvest: hulpbronnenefficiëntie; O&O en innovatie; de sociale dialoog, en duurzaamheid en aanpassingsvermogen.

2.1

De verpakkingsindustrie is op tal van manieren nuttig in ons dagelijks leven. De daarmee nagestreefde doelstellingen zijn velerlei: bescherming (door verpakkingen wordt voorkomen dat goederen breken, bederven of besmet raken en kunnen goederen langer worden opgeslagen); verkoopbevordering (ingrediënten, verschijningsvormen, reclameboodschappen en merken); voorlichting (informatie over de identiteit, de bereidingswijze en het gebruik van een product, gegevens over de voedingswaarde en duur van de opslag, op veiligheid gerichte waarschuwingen, contactgegevens, instructies voor het openen van de verpakking en afvalverwerking); gemak (bereiding, opdiening, opslag en opdeling van het product); gebruik (voorzieningen voor consumenten, kleinhandelaren en vervoersbedrijven); productbehandeling (vervoer van producent naar kleinhandel, inrichting van het verkooppunt); afvalvermindering (verwerking, hergebruik van nevenproducten, opslag en vervoer van energie).

2.2

De verpakkingsindustrie is zo rijk geschakeerd dat beleid ervoor ook breed opgezet en gevarieerd moet zijn. Voor deze waardevolle industrie moet behoedzaam te werk worden gegaan en rekening worden gehouden met de noodzaak om zich aan regels en wetten te houden en moeten de verscheidenheid en — uiteraard — het concurrentievermogen ervan in aanmerking worden genomen.

2.3

Naast problemen die de meeste sectoren gemeen hebben, kampen afzonderlijke subsectoren natuurlijk ook nog met geheel eigen, specifieke moeilijkheden. De verklaring daarvoor is dat aan verschillende producten verschillende eisen worden gesteld, vooral als het gaat om normen en certificaten.

2.4

Dat verpakkingen kunnen worden gebruikt om bekendheid te geven aan innoverende en kwaliteitsproducten, is een kans voor Europa. Vandaar dat meerdere maatregelen tot doel hebben om duidelijk aan te geven dat de verpakte goederen innoverend en van hoge kwaliteit zijn. Waar het altijd weer op neerkomt, is dat producten uit de EU moeten worden onderscheiden van producten die uit andere delen van de wereld komen.

2.5

Andere onmisbare aandachtspunten in deze discussie zijn de logistiek in de verpakkingsindustrie en de toegang tot de voor deze industrie benodigde grondstoffen.

Uit voorgaande aandachtspunten kan moeiteloos worden afgeleid dat de Europese verpakkingsindustrie voor enorme uitdagingen staat.

Onderhavig advies is vooral bedoeld om de Europese instellingen op de hoogte te brengen van een aantal aanbevelingen die het EESC/de CCMI als van doorslaggevend belang beschouwt voor de stimulering van de Europese economie in het algemeen en van de verpakkingsindustrie in het bijzonder. Net als op andere gebieden moet Europa ook hier weer het voortouw nemen en aandringen op de naleving van regels en wetten die de economie echt vooruithelpen en op duurzame wijze worden toegepast om de interne markt nieuw leven in te blazen; niet „bescherming”, maar „vertrouwen en toepassing van wettelijke voorschriften” moet het devies zijn.

2.6

Het heikele vraagstuk van de in de verpakkingsindustrie gebruikte grondstoffen vraagt om een zorgvuldige analyse waarvan het doel is om de open markt onverlet te laten en voor gelijke concurrentievoorwaarden voor alle marktspelers te zorgen.

2.7

Voorwaarde voor de instandhouding van behoorlijke werkgelegenheid op lange termijn in de verpakkingsindustrie is dat er tussen belanghebbenden een gecoördineerde en inclusieve dialoog op gang wordt gebracht. Door die dialoog kan de verpakkingsindustrie ook beter inspelen op veranderingen en zich beter aanpassen aan de behoeften van consumenten en de vraag in een bredere maatschappelijke context. De mogelijkheden van de sociale dialoog om de sector te consolideren, worden nu nog onvoldoende benut; daar moet dringend iets aan worden gedaan.

2.8

Duurzaamheid en billijke oplossingen voor als de verpakkingsindustrie zich aan veranderingen moet aanpassen of tot omschakeling moet overgaan om aan de vraag op de markt te voldoen, zijn alleen mogelijk als belanghebbenden voor hun inzet een groot aantal verschillende kanalen wordt geboden. De Commissie zou moeten stimuleren dat er een behoorlijk gestructureerde en georganiseerde sociale dialoog over aan de verpakkingsindustrie gerelateerde vraagstukken wordt gevoerd. Daarbij gaat het om de structuur van de verpakkingsindustrie, maar ook om het concurrentievermogen ervan en alle daarmee verband houdende kwesties, zoals werkgelegenheid, vaardigheden, aanpassingsvermogen en het voortbestaan van (de banen in) de verpakkingsindustrie. Daarnaast zou er een kanaal moeten worden gecreëerd waarin de diverse actoren en instellingen over en weer kunnen communiceren. Dit kanaal kan dan dienen als platform voor blijken van belangstelling uit bredere kring (maatschappelijke bewegingen, consumenten, werknemers, werkgevers, regeringen enz.). Hierdoor kunnen alle belanghebbende partijen een rol gaan spelen in de verpakkingsindustrie en kunnen zij bij de meer algemene maatschappelijke spilfunctie van die industrie worden betrokken.

3.1

De Europese verpakkingsindustrie bestrijkt een groot aantal verschillende activiteiten en heeft veel vergelijkbare problemen met andere sectoren gemeen, maar staat — nu en op de korte en de middellange termijn — ook voor geheel eigen grote uitdagingen. De Europese verpakkingsindustrie bestaat uit ondernemingen die verpakkingen van glas, metaal, plastic, hout en papier produceren en samen goed zijn voor 6,5 miljoen banen in Europa (3) (Eurostat).

3.2

Die ondernemingen produceren niet alleen uiteenlopende producten, maar passen ook tal van verschillende procedés toe om voor specifieke markten en bijzondere gebruiksdoeleinden producten te creëren. Elk van die producten vraagt om aparte randvoorwaarden en brengt allerhande problemen en kenmerken met zich mee.

Zo is het energieverbruik een aanzienlijke kostenfactor voor ondernemingen die glazen verpakkingen produceren. Ook dragen juist die ondernemingen veel bij aan de verwezenlijking van de streefcijfers van de EU voor de vermindering van afval (omdat 80 % van de grondstoffen wordt gerecycled) en aan de verkleining van de ecologische voetafdruk van hun regio.

3.3

Een ander belangrijk aspect is het verband tussen de grondstoffen die voor verpakkingen worden gebruikt en de hogere kosten voor het vervoer van voor verpakkingen bestemde grondstoffen (zoals golfkarton en -buizen), dat nadelig heeft uitgewerkt op de verpakkingsindustrie. De gevolgen van de energiekosten in de toeleveringsketen — let op de afstand die producten (bv. gedrukt materiaal) afleggen alvorens in de verpakkingsindustrie te worden gebruikt — werken dus door in de verpakkingsindustrie.

3.4

Metaal kan keer op keer worden gerecycled zonder dat de kwaliteit erop achteruitgaat. Vandaar dat de sector een nog grotere bijdrage levert aan de verwezenlijking van de Europese streefcijfers voor recyclage.

3.5

Van glas worden flessen en potten en andere houders van producten gemaakt. Daarmee maakt de productie van glazen verpakkingen (volgens Eurostat 60 % van de hele glasproductie en 90  000 werknemers) het leeuwendeel uit van de glasindustrie in de EU. Door de toegenomen automatisering, de consolidering en de concurrentie op lage kosten is de werkgelegenheid in de hele glasindustrie afgenomen. Invoer vanuit landen buiten de EU verhevigt de concurrentie. Het aantal fabrieken dat niet ver van of aan de grens met de EU ligt en gevestigd is in landen waar de arbeidskosten lager zijn en de regelgeving minder streng is, is toegenomen. Als gevolg daarvan is er overcapaciteit op de korte termijn en worden de prijzen onder druk gezet.

De grootste producenten in de EU zijn Frankrijk, Duitsland en Italië, waarop andere landen volgen. Glas is een hulpbronnenefficiënte stof en kan eindeloos worden gerecycled. Zo is het energieverbruik — meer dan in andere ondernemingen — een aanzienlijke kostenfactor voor ondernemingen die glazen verpakkingen produceren. Ook dragen juist die ondernemingen veel bij aan de verwezenlijking van de streefcijfers van de EU voor de vermindering van afval (omdat 80 % van de grondstoffen wordt gerecycled) en aan de verkleining van de ecologische voetafdruk van hun regio. Andere segmenten van de sector zijn, vanwege het materiaal dat zij gebruiken en de producten die zij produceren, minder afhankelijk van energie.

3.6

Dat de toeleveringsketen van de verpakkingsindustrie complex is, komt doordat ondernemingen die papieren en kartonnen verpakkingen (karton, golfkarton, dunne kartonnen en golfkartonnen platen e.d.) leveren, zelf vaak ook papier produceren en onderdeel zijn van een kringloop waarin papierpulp wordt gemaakt en de inkt uit gebruikt materiaal wordt gehaald, maar waarin ook basisproducten van hout worden gebruikt.

3.7

Dat neemt niet weg dat plastic verpakkingen ook hun eigen kenmerken hebben; in tal van industriële organisaties zijn niet alle subsectoren vertegenwoordigd. Plastic verpakkingen worden geleverd op andere dan bovenvermelde markten, te weten aan eindgebruikers zoals autofabrikanten, cosmeticabedrijven en bedrijven die gezondheidsbevorderende goederen en houders voor voorverpakt voedsel produceren. Toch wordt deze subsector maar door één organisatie vertegenwoordigd. Bij plastic verpakkingen spelen ook milieuoverwegingen een rol: de productie van plastic boodschappentassen, de moeilijkheden bij de verwijdering van plastic afval en de afbraak van de bestanddelen ervan.

3.8

De productie van verpakkingen is zo gevarieerd dat er een overvloed aan organisaties is opgericht om al die verschillende producties te vertegenwoordigen. Dat op zich werpt al belemmeringen op voor samenwerking tussen ondernemingen en werknemers t.a.v. belangrijke vraagstukken als de duurzaamheid van het milieu en het in goede banen leiden van veranderingen. Het grote aantal handelsorganisaties dat verpakkingsondernemingen vertegenwoordigt, is tekenend voor het gesegmenteerde karakter van de verpakkingsindustrie. Zo produceren bedrijven die aluminium leveren, vaak ook aluminiumverpakkingen en hebben zij hun eigen handelsorganisatie (European Aluminium Organisation). Maar ook bedrijven die in metalen verpakkingen zijn gespecialiseerd en blikken voor dranken (van staal en aluminium) produceren, hebben hun eigen handelsorganisatie, terwijl ondernemingen die in stalen producten zijn gespecialiseerd, weer een andere handelsorganisatie hebben.

3.9

Gezien het belang van de verpakkingsindustrie (qua bijdrage aan het bbp en aan de werkgelegenheid) moet bijzondere aandacht worden geschonken aan deze sectorspecifieke vraagstukken. De verpakkingsindustrie is dermate gesegmenteerd dat daarmee bedrijven in de bovenloop worden bediend die de hele economie bestrijken en veel verder gaan dan de traditionele markten.

3.10

Verpakkingen voldoen aan een aantal behoeften en zorgen voor productbescherming (door verpakkingen wordt voorkomen dat goederen breken, bederven of besmet raken), verkoopbevordering (informatie over de identiteit, de bereidingswijze en het gebruik van een product, merken, gegevens over voedingswaarde en op de veiligheid gerichte waarschuwingen), voorlichting over productbehandeling (vervoer en inrichting van verkooppunten) en vermindering van verpakkingsafval (verwerking, opslag en vervoer van energie). Verder is het ontwerp van verpakkingen vooral van belang vanwege de pogingen die worden ondernomen om de CO2-emissies terug te dringen, omdat het ontwerp van verpakkingen er mede toe bijdraagt dat de voor het vervoer van goederen beschikbare ruimte een zo groot mogelijk aantal goederen kan omvatten. De rol die verpakkingen in de vermindering van de hoeveelheid afval spelen, heeft aan belang gewonnen doordat onlinebedrijven, zoals Amazon, heel veel verpakkingen zijn gaan gebruiken. De vraag wie de „verantwoordelijke partij” is, moet dan ook worden gesteld.

Zo gebruikt Amazon systemen om verpakkingen gemakkelijk te openen. Door vanaf 2008 niet langer van plastic en riemen gebruik te maken, heeft Amazon drastisch verandering gebracht in de behandeling van 2 00  000 producten van 2  000 fabrikanten. Dit heeft geleid tot een vermindering van het verbruik van karton met 5,4 miljoen m2, van het verbruik van generiek materiaal met 11  203,7 ton en van het totale volume aan dozen met 4 10  000 m3. Uiteindelijk draagt de consument de eindverantwoordelijkheid voor verpakkingsafval, maar de producent, of tussentijdse gebruiker, moet er belang bij hebben dat verpakkingen zo weinig mogelijk afval opleveren.

3.11

Onderstaande vraagstukken moeten grondig worden onderzocht om inzicht te verkrijgen in de huidige stand van zaken en mogelijke oplossingen aan te dragen waardoor de Europese verpakkingsindustrie concurrerend en duurzaam kan blijven en behoorlijke banen kan blijven bieden aan duizenden werknemers die daarvan afhangen.

3.12

Veranderingen in de beschikbaarheid van grondstoffen zullen van invloed zijn op de prijzen en op de beschikbaarheid van eindproducten van de verpakkingsindustrie en kunnen de activiteiten van die industrie dus ernstig verstoren. Daarom moet onderzoek worden gedaan naar de aanjagers en trends die bepalend zijn voor de beschikbaarheid van grondstoffen. Dan kan de industrie vooruitlopen op toekomstige veranderingen en daaraan verbonden mogelijke verstoringen voorkomen. Zo staan ondernemingen die metalen verpakkingen produceren, zwaar onder druk vanwege scherpe stijgingen in de prijzen voor grondstoffen en energie.

3.13

De Commissie heeft in 2012 het Europees innovatiepartnerschap voor grondstoffen gelanceerd als oplossing voor de problemen bij de toelevering van houtachtige en minerale grondstoffen.

3.14

De prijs voor secundaire grondstoffen voor papieren verpakkingen is omhooggestuwd door de — voornamelijk uit Azië afkomstige — vraag. De producenten van die verpakkingen kunnen deze extra kosten niet eenvoudigweg aan hun klanten doorberekenen. De vraag uit China heeft zwaar doorgewogen in de stijging van de prijs voor gerecycled materiaal voor papieren verpakkingen (de prijs voor hergebruikt papier is sinds 2006 bijna verdubbeld, terwijl de prijs voor gerecycled papier in diezelfde tijd met nagenoeg 50 % is gestegen). De kans is groot dat die prijzen in de nabije toekomst zullen blijven stijgen.

4.1

Volgens Eurostat werken er in Europa zo’n 60  000 mensen voor ondernemingen die metalen verpakkingen (staal en aluminium) produceren, tegen 3 55  000 mensen in de algemene Europese staalindustrie. Metal Packaging for Europe raamt het aantal mensen dat in de aluminiumindustrie werkt, op 80  000, waardoor het aantal mensen dat voor de hele Europese waardeketen voor aluminium werkt, uitkomt op 2 55  000. Er zijn in de verpakkingsindustrie al banen verloren gegaan en het einde daarvan is nog niet in zicht. Die banen gingen verloren vanwege consolidatie in de sector of de concurrentie met overzeese landen (4).

4.2

Van belang voor werkgevers en werknemers is dat de Europese verpakkingsindustrie haar concurrentievoordeel behoudt, technologische innovaties onverkort gebruikt en duurzame kwaliteitsgoederen produceert.

4.3

Overzeese concurrentie blijft neerwaartse druk uitoefenen op de arbeidsvoorwaarden voor werknemers in de verpakkingsindustrie, terwijl we juist van die werknemers verwachten dat zij welvaart genereren, innoverende technologie toepassen en — daar komt het uiteindelijk op neer — de verpakkingsindustrie levensvatbaar houden en de komende generaties een toekomst blijven bieden.

4.4

De Europese verpakkingsindustrie blijft gebukt gaan onder overcapaciteit. Die overcapaciteit versterkt nog eens de neerwaartse druk van de overzeese concurrentie op de lonen en de arbeidsvoorwaarden. Kortom, de neerwaartse druk op de werkgelegenheid in de verpakkingsindustrie is het gecombineerde resultaat van concurrentie en overcapaciteit.

4.5

De verpakkingsindustrie kan materiaal recycleren en bergt daardoor mogelijkheden in zich om de lidstaten van de EU meer economische voordelen te bieden. Verpakkingen worden steeds vaker gerecycled of zijn zelf gemaakt van gerecycled materiaal uit andere sectoren. Dat recyclage goed is voor het milieu, behoeft geen betoog en wordt in documenten van de Commissie maar al te vaak benadrukt. Dat neemt niet weg dat de verpakkingsindustrie de resultaten op dit gebied nog kan verbeteren voor de lidstaten. Daarnaast kan de verpakkingsindustrie de kringloopeconomie vervolmaken door de uitvoer van twijfelachtig afval te voorkomen en invoerders van verpakkingen die niet volgens de milieuvriendelijkste methoden zijn geproduceerd, de toegang tot de Europese markten te ontzeggen (5). Bedrijven die metalen of aluminiumverpakkingen produceren en samen goed zijn voor 16 % van alle in Europa geproduceerde aluminiumproducten, zijn afhankelijk van de winning van grondstoffen (bauxiet) en de recyclage van metaalafval.

4.6

Consumentenbescherming doordat cruciale productinformatie of advies over het gebruik van een product wordt gegeven, is een ander betekenisvol en belangrijk aspect van de verpakkingsindustrie in Europa. Consumenten rekenen er terecht op dat de goederen die zij aanschaffen, door verpakkingen worden beschermd en dat verpakkingen dienen om voedsel en dranken te conserveren en gezondheidsrisico’s als gevolg van besmet voedsel te voorkomen. Kleinhandelaren hebben vergelijkbare verwachtingen, maar willen bovendien dat goederen door hun verpakkingen langer in de schappen kunnen blijven liggen.

4.7

Vorm en structuur van de industrie van de toekomst hangen in meer of mindere mate af van innovatie en investeringen in technologie; zo biedt 3D-printing een kans voor de sector en consumenten, maar hangt het welslagen van de invoering en de toepassing ervan in de sector in hoge mate af van de samenwerking in de sector en de verwachtingen van de consumenten. De industrie moet gebruikmaken van de beschikbare technologie en moet zich — middels een naar behoren gevoerde dialoog — aanpassen.

4.8

Er wordt gewerkt aan de geschiktste methoden om de verpakkingsindustrie om te schakelen en aan veranderingen aan te passen, maar het potentieel daarvan kan alleen ten volle worden benut als de Europese instellingen daarbij helpen. Die hulp kan de vorm krijgen van financiële steun of van de oprichting van een forum waar de sociale partners verder kunnen discussiëren. De verpakkingsindustrie zou die weg verder moeten bewandelen met de EU.

4.9

Duurzame en haalbare oplossingen kunnen alleen worden bereikt als werknemers en werkgevers in de verpakkingsindustrie samenwerken en als de sociale dialoog in de lidstaten en in EU-verband daar de weg vrij voor maakt. Daarom is de oprichting van een comité voor een sectorale sociale dialoog voor de verpakkingsindustrie van cruciaal belang voor de oplossing van een aantal van de in onderhavig advies aangekaarte problemen.

14.7.2015   

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 230/39

Rapporteur:

de heer Ludvík JÍROVEC

Corapporteur:

de heer Patrizio PESCI

1.1.

Om de voordelen van houtproducten voor de koolstofbalans optimaal te benutten en om het concurrentievermogen van de Europese houtbewerkingsindustrie (1) en haar vermogen om innovatie te stimuleren, te verbeteren, heeft het Europees Economisch en Sociaal Comité de volgende aanbevelingen geformuleerd.

1.2.

Het EESC beseft dat Europese en nationale wetgeving van grote invloed is op de houtbewerkingssector. Daarom verzoekt het EESC de lidstaten alle opties te verkennen om hout als milieuvriendelijk materiaal te gebruiken, om het concurrentievermogen van de sector te verbeteren, banen te scheppen en investeringen in onderzoek en innovatie te steunen.

1.3.

Het EESC verzoekt de Commissie om na raadpleging van de betrokken partijen Europese richtsnoeren uit te werken om de houtaanvoer te bevorderen en om een duurzaam gebruik van hout als hulpbron te stimuleren. Hiertoe behoren beginselen inzake hulpbronnenefficiëntie. De aanbevelingen van de „Good practice guidance on the sustainable mobilisation of wood in Europe” (2010) zouden moeten worden aangegrepen en eventueel worden uitgebreid.

1.4.

Het EESC herinnert aan het belang om „pallets en herwonnen postconsumptiehout” uit te sluiten van de definitie van ‘tertiaire biomassa’.

1.5.

Zoals het EESC al had opgemerkt in zijn in oktober 2011 (2) goedgekeurde advies „Een concurrerender Europese sector houtbewerking en meubels: kansen en uitdagingen”, en conform de beginselen die uiteengezet zijn in de recente Commissiemededeling „Naar een circulaire economie: een afvalvrij programma voor Europa”, benadrukt het EESC dat het cascadebeginsel (gebruik, hergebruik, recycling, terugwinnen van energie), mits economisch en technisch haalbaar op grond van specifieke nationale en regionale kenmerken, de optimale manier is om hout efficiënt te gebruiken. Het verheugt het EESC dat na zijn verzoek om het belang te erkennen van het cascadegebruik van hout, dit principe is overgenomen in diverse EU-documenten, zoals „Voor een heropleving van de Europese industrie”, „Een nieuwe EU-bosstrategie” en het werkdocument van de Commissie „A Blueprint for the EU forest-based industries (woodworking, furniture, pulp & paper manufacturing and converting, printing)”, dat is toegevoegd aan de mededeling „Een nieuwe EU-bosstrategie ten bate van de bossen en de houtsector”. Het EESC kan zich echter niet vinden in juridisch bindende regels en is voor een marktgerichte aanpak en contractuele vrijheid van marktdeelnemers.

1.6.

Tot de opties voor het beheer van bouwmateriaal zouden maatregelen moeten horen die voorkomen dat recycleerbaar materiaal, zoals hout, op de vuilnisbelt terecht komt. Het EESC verzoekt de Commissie en geïnteresseerde stakeholders om richtsnoeren en aanbevelingen voor de inzameling van houtafval te formuleren, alsook oplossingen voor de behandeling van postconsumptiehout.

1.7.

Het EESC verzoekt de Commissie een norm in te voeren die de akoestische kenmerken van gesloten ruimten adequaat weergeeft, aangezien hout een essentiële rol kan spelen in akoestische isolatie. In feite kan hout ruimten akoestisch voor extern geluid afsluiten en de nagalmtijd verminderen. De opties in verband met houttoepassingen zouden verkend moeten worden.

1.8.

Het EESC verzoekt de lidstaten en geïnteresseerde stakeholders om nationale actieplannen op te stellen voor een ruimere toepassing van hout in de bouw en groene infrastructuur. Lokale overheden moeten rechtstreeks betrokken worden bij de uitvoering van deze actieplannen.

1.9.

Het EESC ziet in dat hout onder bouwers en architecten niet zo populair is als andere materialen; daarom verzoekt het de lidstaten initiatieven te ontplooien om een houtcultuur te promoten. Voorts zouden vertegenwoordigers van de Europese houtbewerkingssector en de Europese sociale partners gecoördineerde nationale campagnes kunnen opzetten om het imago van de sector op te vijzelen.

2.1.

De Europese houtbewerkingssector behaalt jaarlijks een omzet van circa 122 miljard EUR op basis van een productiewaarde van ruim 115 miljard EUR. Volgens Eurostat omvatte deze sector in 2012 meer dan 3 11  000 ondernemingen. Ook zijn er circa 1 26  000 ondernemingen actief in de meubelbranche. In de houtbewerkingssector in strikte zin zijn er ongeveer 40  000 houtzagerijen, terwijl andere subsectoren voor houtbewerking goed zijn voor circa 1 45  000 ondernemingen. Ondanks verbeteringen geven deze cijfers misschien niet de feitelijke situatie weer, omdat niet alle kleine ondernemingen meegerekend worden, afhankelijk van de rapporterende lidstaat. Ook de meubel- en bouwelementensector telt een aanzienlijk aantal kleine ondernemingen. Daarom kan het feitelijke aantal ondernemingen geraamd worden op ruim 3 75  000.

2.2.

In de gehele EU heeft de houtbewerkingssector in 2012 het aantal banen fors zien dalen. De gemiddelde daling bedroeg 4,4 %, maar de cijfers varieerden van 3,2 % in Duitsland tot liefst 13,7 % in Spanje. In Kroatië en Denemarken steeg het aantal banen het meest, terwijl Spanje (13,7 %), Cyprus (13,1 %) en Slowakije (11,5 %) in 2012 met de grootste daling te kampen hadden.

Het Europese en nationale beleid is van grote invloed op het concurrentievermogen van de sector. Zoals uiteengezet in het EU-verslag over concurrentievermogen van 2014 liggen productie-, arbeids- en grondstofkosten in Europa meestal veel hoger dan in andere regio’s, waardoor grote delen van de sector naar elders dreigen uit te wijken. Daarom zou Europa moeten eisen dat producten die op de Europese markt komen, aan dezelfde sociale, milieu- en veiligheidsnormen voldoen als in Europa vervaardigde producten. Voorts benadrukt het EESC dat de Europese houtbewerkingssector blijft kampen met stijgende productiekosten, met name wat betreft harsen en energie. De energie kost in Europa drie keer zoveel als in de VS.

2.3.

De ontwikkeling van hernieuwbare energie en desbetreffende subsidies vermindert de hoeveelheid houtgrondstof en doet de prijs daarvan stijgen. In 2012 was circa 15 % ofwel 182 miljoen m3 van de totale hoeveelheid geoogst hout in de ECE-regio brandhout. Uit de meest recente Joint Wood Energy Enquiry (JWEE 2011) van de ECE/FAO blijkt dat hout als energiebron het belangrijkste bestanddeel is van hernieuwbare energie en goed is voor een aandeel van 38,4 %. Volgens de recente Europese „Study on the wood raw material supply and demand for the EU wood-processing industries”, uitgevoerd in opdracht van de Europese Commissie door Indufor (3), zou de hoeveelheid voor energiedoeleinden gebruikt hout in de EU gelijk zijn aan de huidige totale hoeveelheid geoogst hout, als de doelstelling voor hernieuwbare energie tegen 2020 gehaald wordt. Tegen 2016 verwachten de lidstaten een tekort van 63 miljoen m3 hout in vergelijking met de behoefte aan hout, zoals geraamd in hun nationale plannen voor hernieuwbare energie.

2.4.

Gelet op de nieuwe Mededeling over het energie- en klimaatkader 2030 en de eis om het aandeel van hernieuwbare energie in 2030 te laten stijgen tot ten minste 27 %, meent het EESC dat er diverse manieren bekeken moeten worden om de houtmobilisatie in de EU te verbeteren — door bijvoorbeeld te kijken naar de aanbevelingen van de in 2010 gepubliceerde „Good practice guidance on the sustainable mobilisation of wood in Europe” — en om oplossingen te vinden om oneerlijke concurrentieverhoudingen tussen de verschillende gebruikers van hulpbronnen voor biomassa te vermijden.

2.5.

Daarom roept het EESC de lidstaten op om na te gaan hoeveel houtbiomassa er per land of regio expliciet als energiebron gebruikt kan worden en welke hoeveelheid de houtindustrie nu al als grondstof gebruikt.

2.6.

Voorts betreurt het EESC het dat diverse lidstaten nog steeds bepalingen hanteren die het gebruik van hout in gebouwen met diverse verdiepingen beperken, alsook discriminerende brandweervoorschriften. Op grond van brandweervoorschriften vormen de belangrijkste belemmering voor het gebruik van hout in gebouwen in veel landen. Er zijn Europese normen voor brandveiligheid in gebouwen overeengekomen, maar brandveiligheid blijft wel een verantwoordelijkheid van de lidstaten. Deze voorschriften zouden direct opgeheven moeten worden, omdat ze de ruimere toepassing van houtproducten in de bouwsector duidelijk belemmeren (4).

2.7.

Tot slot is het teleurstellend dat de Europese houtpaneel- en zagerijsectoren niet meer op de lijst staan van sectoren die kwetsbaar geacht worden voor koolstoflekkage. Het schrappen van deze sectoren van de lijst zal het reeds plaatsvindende proces van verplaatsing van deze productiesectoren naar landen buiten de EU hoogstwaarschijnlijk in de hand werken. Handhaving van beide sectoren op de lijst is vitaal om de negatieve impact te beperken van de concurrentiedruk die alle ondernemingen ondervinden vanwege de houtprijzen, die enorm gestegen zijn door de concurrentie met de sector voor biomassa-energie. Tussen 2008-2013 gingen er in de Europese sector voor houtpanelen alleen al 51 vestigingen dicht, wat leidde tot een verlies van 10  386 miljoen m3. Sommige van deze vestigingen zijn ontmanteld en buiten de Europese Unie weer opgebouwd. Het behoud van productie-industrieën in Europa moet voor alle beleidsmakers een prioriteit zijn, met name voor de Commissie. Daarom zouden de betrokken algemene directoraten van de Commissie maatregelen moeten nemen om het concurrentievermogen van de Europese industrieën te waarborgen en om overplaatsing van de productiesector te vermijden.

2.8.

Een doeltreffende maatregel om het concurrentievermogen van de Europese industrie veilig te stellen en om productieverplaatsing te voorkomen is een nieuwe energie-/koolstofbelasting die een einde zou maken aan de discriminatie van Europese producenten.

3.1.

De opwarming van de aarde is een punt van grote politieke zorg. Deze heeft zeker ernstige gevolgen voor de menselijke gezondheid en de natuurlijke hulpbronnen. De materiaalkeuzes die we maken, kunnen van grote invloed zijn op de uitstoot van koolstofdioxide, één van de belangrijkste oorzaken van de opwarming van de aarde. De termen „groene” en/of „milieuvriendelijke” producten vinden onder producenten en consumenten steeds meer ingang. Tegelijkertijd wordt nationaal en Europees beleid uitgewerkt om deze producten te promoten. Het EESC beschouwt LCA (Life Cycle Assessments) (5) als het geschikte instrument voor het milieubeheer van de toekomst.

3.2.

Europa kan de CO2-uitstoot drastisch verminderen door de door bossen geschapen koolstofput te vergroten (door optimaal bosbeheer) en door meer gebruik te maken van duurzaam geproduceerde houtproducten. Het is wetenschappelijk bewezen dat het gebruik van houtproducten in de bouw en het dagelijks leven het klimaat positief beïnvloedt. De hoeveelheid in bomen en aanverwante houtproducten opgeslagen koolstof hangt af van de boomsoort, de groeicondities omgevingsfactoren), de leeftijd van de boom en de omringende boomdichtheid. Toch is aangetoond dat als er een kubieke meter hout wordt gebruikt ter vervanging van een ander bouwmateriaal, dit leidt tot een gemiddelde besparing van 0,75-1 ton CO2. Eén m3 hout is bovendien goed voor een opslag van 0,9 ton CO2.

3.3.

Uit een recent onderzoek van de Universiteit van Yale, getiteld „Carbon, fossil fuel and biodiversity mitigation with wood and forests” (6), bleek dat het gebruik van meer hout in gebouwen en bruggen de mondiale CO2-uitstoot en het verbruik van fossiele brandstof fors zou terugdringen. De onderzoekers stelden vast dat optrekking van het gebruik van houtproducten tot 34 % of meer van de jaarlijkse houtaanwas ingrijpende en positieve gevolgen zou hebben. De mondiale CO2-uitstoot kan 14 à 31 % dalen door CO2 op te slaan in de cellulose en lignine van houtproducten.

3.4.

Het EESC verzoekt de Commissie om de lidstaten en de Europese bosbouw te steunen bij de formulering en invoering van maatregelen en eventuele stimuli voor het gebruik van geoogste houtproducten met een lange levenscyclus (7). Hoe langer hout wordt (her)gebruikt, hoe langer koolstofdioxide blijft opgeslagen. Houtafval in strikte zin kan vrijwel vermeden worden, vooral omdat alle houten delen efficiënt kunnen worden (her)gebruikt. Uiteindelijk kan het altijd verbrand worden om energie te leveren (8). Wil Europa de klimaatverandering serieus aanpakken, dan moeten de lidstaten en de Europese instellingen het gebruik van houtproducten bevorderen en een politiek gunstige context scheppen waarin hout zo lang mogelijk meegaat.

4.1.

Het construeren en beheren van gebouwen heeft grote milieuvoordelen. Wereldwijd zijn gebouwen verantwoordelijk voor 20 % van al het waterverbruik, 25-40 % van het energieverbruik en 30-40 % van de uitstoot van broeikasgas. De keuze van producten voor de bouw of renovatie heeft aanzienlijke gevolgen voor het milieu. Daarom ziet het EESC in dat hout een belangrijke rol speelt in de ontwikkeling van duurzame en milieuvriendelijke gebouwen. De kansen in verband met het gebruik van hout in de bouw worden niet allemaal aangegrepen; dit beïnvloedt het concurrentievermogen van de houtbewerkingsindustrie. Het EESC wil nagaan hoe iets aan deze situatie kan worden gedaan zonder nadelige gevolgen voor andere materialen te scheppen.

4.2.

Hout wordt allang erkend als een milieuvriendelijk materiaal voor een brede reeks van producten. Wereldwijd onderzoek naar beoordelingen van levenscycli toont aan dat houtproducten grote milieuvoordelen bieden. Hout is een van de weinige bouwmaterialen die geheel hernieuwbaar zijn, CO2 opslaan en van nature isolerend zijn dankzij de luchtzakjes in de celstructuur. Het is een veilig, stevig en betrouwbaar materiaal; zelfs onder extreme omstandigheden zoals wervelstormen, aardbevingen en brand.

4.3.

Tot de opties voor afgedankt bouwmateriaal behoren hergebruik, recycling en herwinning. Op dit moment blijkt veel bouwafval op de vuilnisbelt te belanden, wat een extra belasting inhoudt, ook voor het beheer. Materialen zoals hout kunnen direct tot hetzelfde product worden gerecycleerd of opnieuw worden samengesteld tot een ander bruikbaar product. Het EESC merkt op dat recyclage een vorm van herverwerking vereist die gewoonlijk economisch niet haalbaar is, tenzij bij de materiaalbron efficiënte inzameling plaatsvindt. Daarom verzoekt het EESC de Commissie en geïnteresseerde stakeholders om goede praktijken op nationaal niveau te verzamelen om richtsnoeren en aanbevelingen voor de inzameling van houtafval te formuleren, alsook oplossingen voor de behandeling van postconsumptiehout. Terugdringing en recyclage van bouw- en sloopafval kan ook de totale kosten voor de bouw en de verwerking doen dalen.

4.4.

De bouwindustrie is de grootste afnemer van houtproducten. In Finland bijvoorbeeld wordt circa 70-80 % van de Finse houtproducten in de bouwsector gebruikt. Bouwen met houten panelen heeft recentelijk in diverse Europese landen terrein gewonnen, met name in het VK, Ierland en Frankrijk. Niettemin beseft het EESC dat het gebruik van hout de ontwikkeling van de groene economie kan stimuleren. Daarom zou het gebruik gestimuleerd moeten worden.

4.5.

Het EESC ziet in dat de kennis van de voordelen van houtgebruik in de bouw tamelijk beperkt is. Dit geldt niet alleen voor architecten; ook eindgebruikers weten niet genoeg over de eigenschappen van hout. Deze beperkte kennis leidt vaak tot minder gebruik van hout en dus tot problemen die het imago van hout negatief beïnvloeden. Bovendien is het gebrek aan personeel dat ervaring heeft met woningbouw met houtpanelen fnuikend voor de ontwikkeling van deze bouwmethode in tal van Europese landen.

4.6.

Voorts dringt het EESC er bij de Europese houtbewerkingssector en de betrokken sociale partners op aan om gecoördineerde nationale campagnes op te zetten om het imago van de sector op te vijzelen. Jongeren moeten aangemoedigd worden om onderwijs en opleidingen te volgen die hen degelijk voorbereiden op een loopbaan in de houtbewerkingssector.

5.1.

Het EESC benadrukt dat de meeste houtbewerkers op de werkplaats worden opgeleid en informeel vaardigheden opdoen van ervaren werknemers. De meesten leren de basisvaardigheden voor het omgaan met machines en andere essentiële taken in een paar maanden, maar een ervaren houtbewerker worden, vergt vaak twee of meer jaar. Werkgelegenheid wordt ook gecreëerd door werknemers opleiding en onderwijs te verstrekken die zijn afgestemd op de behoeften en de vraag van de arbeidsmarkt. Verder herhaalt het EESC dat onderzoeks- en innovatieprogramma’s voor meer banen en groei in de EU zullen zorgen. Daarom wordt de houtbewerkingssector aangemoedigd om de mogelijkheden van het Horizon 2020-programma te bekijken.

5.2.

Het CvdR pleit ervoor dat de lidstaten de recente Mededeling van de Commissie over hulpbronnenefficiëntie in de bouwsector voortvarend uitvoeren om te zorgen voor investeringen in gebouwenrenovatie en nieuwe werkgelegenheid.

5.3.

Het EESC beseft dat geluidsoverlast in openbare ruimten de menselijke gezondheid ernstig beïnvloedt (10). Hout is niet alleen een milieuvriendelijk materiaal, maar kan diverse sociale en gezondheidsvoordelen opleveren bij gebruik als isolatiemateriaal. Hout kan dus een essentiële rol vervullen voor geluidsisolatie en als absorberend materiaal. Hout kan ruimten akoestisch voor extern geluid afsluiten en de nagalmtijd verminderen. Het EESC verzoekt de Commissie een norm in te voeren die de akoestische kenmerken van gesloten ruimten adequaat weergeeft. Aangezien hout geluid kan produceren (door erop te slaan) en geluidsgolven van andere lichamen kan versterken of absorberen, zouden de opties in verband met houttoepassingen verkend moeten worden. Hout heeft tevens wetenschappelijk bewezen positieve gevolgen voor de luchtkwaliteit/het luchtcomfort in gesloten ruimten.

5.4.

Op nationaal niveau zijn er diverse initiatieven om mensen voor te lichten over de mogelijkheden om hout als milieuvriendelijk materiaal te gebruiken, maar het schort aan echte coördinatie. Stijging van het gebruik van houtproducten is zeker gerelateerd aan voorlichtingscampagnes, die op nationaal niveau gevoerd moeten worden. Voorlichtingscampagnes voor hout zijn in de eerste plaats bedoeld om — technisch en cultureel — een positieve houding t.o.v. hout te bewerkstelligen.

5.5.

Het EESC wijst op het initiatief „WOODDAYS” als interessant voorbeeld van een goede praktijk. Het evenement (11) werd op 21 maart 2014 te Milaan gelanceerd. Dit was een tiendaags programma, gericht op groeiende steden en slimme, efficiënte aanplant van hout in de stad. Het evenement moest hout als bouwmateriaal met tot nu toe onbekende mogelijkheden in de schijnwerpers zetten, in een context waar houten constructies in de toekomst een grote rol zullen spelen, pal in het centrum van onze steden. Dit evenement wordt herhaald in andere Europese steden: Bratislava, Ljubljana en Brussel.

5.6.

Het EESC wil erop wijzen dat het gebruik van houtproducten in de belangrijkste groene bouwprogramma’s enigszins varieert. Soms ligt de nadruk op prestaties in plaats van op het gebruikte materiaal. Andere programma’s leggen „beperkingen” op aan hout als aanvaardbaar materiaal (zonder dergelijke „eisen” op te leggen aan andere bouwproducten). Verder zou ruimere toepassing van hout de EU-economie op diverse manieren positief beïnvloeden. Het EESC pleit dan ook voor verplichte doelstellingen voor het gebruik van hout in de bouw, in navolging van Frankrijk.

6.1.

Het stijgende gebruik van hout in de bouw en het dagelijks leven vereist oplossingen en maatregelen voor meer houtmobilisatie (inclusief oplossingen om meer hout, houtproducten en restafval van industrieel en postconsumptiehout terug te winnen voor hergebruik en recycling) en voor verlenging van de levensduur van houtproducten.

6.2.

Een duurzame en permanente aanvoer van ruw hout is cruciaal voor het behoud van een competitieve industrie voor houtproducten. De aanbevelingen van de „Good practice guidance on the sustainable mobilisation of wood in Europe” (2010) zouden moeten worden aangegrepen en eventueel worden uitgebreid.

6.3.

De laatste jaren is de aanvoer van hout sterk onder druk komen te staan, voornamelijk vanwege Europese en nationale maatregelen voor meer gebruik van hernieuwbare energiebronnen, wat soms leidde tot het verbranden van hout. Het EESC herinnert aan het belang om „pallets en herwonnen postconsumptiehout” uit te sluiten van de definitie van „tertiaire biomassa”. Het gaat hier om belangrijke grondstoffen voor verschillende typen producten van houtpaneelfabrieken; soms is dit materiaal goed voor 95 % van de houtbijdrage (12).

6.4.

Het EESC wil hier benadrukken dat het beginsel van „cascadegebruik” (gebruik, hergebruik, recycling, terugwinnen van energie) — indien economisch en technisch haalbaar op grond van specifieke nationale en regionale kenmerken en gelet op de balans tussen vraag en aanbod van hout — de beste manier is voor een optimaal hulpmiddelenefficiënt gebruik van hout als natuurlijke grondstof. Het EESC kan zich echter niet vinden in juridisch bindende regels en is voor een marktgerichte aanpak en contractuele vrijheid van marktdeelnemers. Hout toepassen via „cascadegebruik”’ waarborgt niet alleen een optimaal economisch gebruik van de grondstof, maar levert ook grote klimaatvoordelen op door de permanente koolstofopslag en het vervangingseffect voordat het hout als energiebron wordt gebruikt.

14.7.2015   

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 230/47

Rapporteur:

Anna Maria DARMANIN

1.1.

Het EESC is ingenomen met de mededeling van de Europese Commissie getiteld „De Europese film in het digitale tijdperk — Een brug slaan tussen culturele diversiteit en concurrentievermogen” (COM(2014) 272 final), omdat daarin steekhoudende punten worden aangedragen voor discussie en reflectie over een voor Europa zeer belangrijke sector.

1.2.

Er dient sprake te zijn van een passend evenwicht tussen de zakelijke en commerciële waarde van de audiovisuele sector en de waarde ervan voor het Europese culturele erfgoed. Deze twee aspecten kunnen in wezen niet los van elkaar worden behandeld.

1.3.

Het is de hoogste tijd dat openlijk gediscussieerd wordt over één of meer nieuwe innovatieve bedrijfsmodellen voor de Europese filmsector, om de kansen van de digitale wereld te benutten. Het EESC moedigt die sector, de Commissie en de nationale regeringen daarom aan zich open op te stellen en zulke bedrijfsmodellen te bespreken en te promoten.

1.4.

Ook zou naar het financieringsaspect moeten worden gekeken. Getracht moet worden concurrerend te zijn, maar niet ten koste van de culturele dimensie van de Europese film. Het financieringsaspect is met name een zaak van de lidstaten. Niettemin zou openlijk moeten worden gesproken over methoden om zo veel mogelijk financiering te krijgen en over alternatieve financieringsmethoden. In dit verband moet gedacht worden aan het gebruik van overheidsfinanciering voor het aantrekken van particuliere financiering, rationelere benutting van publieke middelen, complementariteit van nationale en Europese financiering en particuliere financiering van nieuwe spelers zoals internetaanbieders en telecombedrijven.

1.5.

Versterking van de creatieve omgeving zou ook een kernprioriteit van het plan van aanpak voor de Europese filmsector moeten worden. Over dergelijke versterking zou in de Commissiemededeling moeten worden gesproken met aandacht voor onderwijs, arbeidsomstandigheden in de sector, ontwikkeling van creatief talent, creatieve uitingen, het genereren van meerwaarde, Europese cinematografische kennis en taal.

1.6.

Het EESC staat achter de idee dat het publiek centraal moet staan in de discussies over de audiovisuele sector, want dat is niet alleen de begunstigde ervan, maar bepaalt ook de ontwikkeling van de sector en is dus trendsettend.

1.7.

Het EESC is van mening dat gegevensverzameling op Europees niveau meer aandacht verdient om een beter inzicht in de filmindustrie te krijgen.

1.8.

Het EESC benadrukt dat in de Commissiemededeling ook de huidige arbeidsomstandigheden voor werknemers, zelfstandigen en kleine en middelgrote ondernemers in de Europese filmsector zouden moeten worden genoemd als een van de uitdagingen. Het werk van deze betrokkenen heeft soms, in verschillende opzichten, een onzeker karakter, deels door de bijzondere omstandigheden in de sector zelf, maar ook door het gebrek aan concurrentievermogen, waardoor wordt getracht op arbeidskosten te besparen.

1.9.

Het EESC beschouwt cinematografische kennis als heel belangrijk om meer Europeanen Europese films te laten waarderen en te doen bezoeken. Het beveelt daarom aan om op EU- en nationaal niveau te beginnen met het bevorderen van Europese cinematografische kennis.

1.10.

Toegankelijkheid is een ander aspect dat meer aandacht zou moeten krijgen. Daarom zouden onderzoek en innovatie moeten worden gericht op het uit de weg ruimen van belemmeringen ten gevolge van bijvoorbeeld taalverschillen of handicaps.

1.11.

Het door de Commissie voorgestelde Europees Filmforum zou alle belanghebbenden uit de audiovisuele sector moeten omvatten. Dat forum is een belangrijk instrument om die hele sector samen te brengen teneinde gemeenschappelijke uitdagingen aan te gaan. Het EESC steunt dit langverwachte adviesforum en benadrukt dat alle belanghebbenden uit de sector er op gelijke voet bij moeten worden betrokken, dus ook de kleinere groepen belanghebbenden en vertegenwoordigers van consumenten en werknemers.

1.12.

Het Europees Filmforum zou zich moeten concentreren op de grote problemen en kansen van het digitale tijdperk en beleid en strategieën moeten vertalen in specifieke sectorale maatregelen.

1.13.

Verder wijst het EESC erop dat de digitale wereld enorm veel kansen voor de filmindustrie biedt (o.a. het perspectief op satellietcommunicatie overeenkomstig de EU-plannen voor 2020), ook al verandert deze wereld snel en kan ze door de sector als uitdagend worden ervaren.

2.1.

De filmindustrie in Europa is een instrument voor de Europese culturele diversiteit, ze is zeer divers en ook bijzonder creatief. Ze is een waardevol element van het rijke Europese culturele erfgoed, maar ook een sector die door een reeks uitdagingen ernstig wordt bedreigd.

2.2.

De Commissie heeft in het verleden een aantal richtlijnen opgesteld over specifieke onderdelen van de filmindustrie, zoals intellectuele eigendom. De nu verschenen mededeling is het eerste document sinds lange tijd over de sector in zijn geheel.

2.3.

In de mededeling wordt gewezen op de bijzondere omstandigheden waarmee de Europese filmindustrie te maken heeft:

2.4.

De daarmee gepaard gaande uitdagingen worden in het Commissiedocument afgebakend en besproken als aanzet tot verdere discussie. Deze uitdagingen betreffen:

3.1.

Het EESC staat achter het initiatief van de Commissie om de basis te leggen voor verdere discussie tussen alle belanghebbenden en andere spelers uit de audiovisuele sector in Europa. Dergelijke dialoog is al lange tijd nodig en dient absoluut gevoerd te worden, niet alleen om te profiteren van de veranderende digitale wereld en nieuwe technologieën, maar ook om de gevarieerde en complexe Europese filmindustrie te versterken.

3.2.

Het EESC kan zich vinden in de specifieke uitdagingen die de Commissie in haar mededeling noemt, maar zou er nog één aan willen toevoegen: de huidige arbeidsomstandigheden van werknemers, zelfstandigen en ondernemers die in de Europese filmsector actief zijn.

3.3.

Als het gaat over de hoofdthema’s van de te voeren discussie, is het EESC het eens met de in de mededeling aangesneden onderwerpen. Het vindt echter dat ook de volgende thema’s aan bod dienen te komen:

3.4.

Verder wijst het EESC erop dat de digitale wereld enorm veel kansen voor de filmindustrie biedt, ook al verandert deze wereld snel en kan ze door de sector als uitdagend worden ervaren. Hierbij valt o.a. te denken aan het perspectief op satellietcommunicatie overeenkomstig de EU-plannen voor 2020 inzake satellietinfrastructuur en aan het gebruik van satellieten om films op een gemakkelijkere, milieuvriendelijkere en kostenefficiëntere manier aan bioscopen toe te sturen.

4.1.

Het EESC steunt de gedachte dat de overheidssteun voor de sector niet per se hoeft te worden verhoogd, maar veeleer moet worden geoptimaliseerd om de meerwaarde voor de filmindustrie te vergroten. Overheidssteun is een zaak van de lidstaten. EU-steun zou de doeltreffendheid van de lokale steun ten goede moeten komen. Al deze publieke financiering zou echter ook moeten worden gebruikt om meer particuliere financiering aan te trekken.

4.2.

Het financieringsmodel van de audiovisuele sector moet zijn gebaseerd op steun voor verschillende soorten producten en een mix van rechtstreekse subsidies en hefboomfinanciering om het particuliere investeerders gemakkelijker te maken zich op de markt te begeven. Het is essentieel dat overheidssteun fungeert als financiële hefboom. Aldus kan publiek geld rationeler worden ingezet en de aandacht worden gericht op culturele producten.

4.3.

Het EESC wijst op het fragiele evenwicht tussen concurrentievermogen en creativiteit. Overheidssteun zou niet voor het één óf het ander moeten zijn bestemd, maar op gepaste wijze moeten worden verdeeld.

4.4.

Als aanvulling op de vragen die de Commissie t.a.v. overheidsfinanciering opwerpt als discussiebasis, zou het EESC het volgende willen opmerken:

4.5.

De Commissie spreekt in haar mededeling over particuliere investeringen als financieringsmiddel. Het EESC zou graag zien dat nieuwe spelers in de digitale wereld bijdragen aan de financiering van de sector. Zulke spelers zijn bijvoorbeeld telecombedrijven en aanbieders van inhoud.

4.6.

Losse initiatieven volstaan niet. Regeringen en de EU moeten een financiële infrastructuur voor de audiovisuele sector ontwikkelen die is gericht op levering en stimulering van meerdere financiële en niet-financiële diensten — o.a. op het vlak van capaciteitsopbouw — voor de hele sectorale keten van ontwikkeling, productie en distributie.

4.7.

Het EESC heeft deelgenomen aan de discussies over intellectuele-eigendomsrechten, de digitale interne markt en de AVMS-richtlijn. Toch staat het achter het idee om na te denken over niet-alledaagse bedrijfsmodellen die passen bij het huidige digitale tijdperk met al zijn technologische veranderingen. Het onderstreept ook dat het al bestaande beleid voor de audiovisuele sector beter dient te worden gestroomlijnd.

4.8.

Nieuwe bedrijfsmodellen moeten worden onderzocht en doortastende besluitvorming moet worden aangemoedigd. Dat vereist wel dat alle belanghebbenden open en volledig bij de discussies over de verandering van bedrijfsmodellen worden betrokken. Die discussies dienen bovendien vanuit de sector zelf te komen.

4.9.

Het EESC gelooft ten stelligste dat het ondernemingsklimaat cruciaal is voor het succes van de sector. Daarom roept het alle belanghebbenden op open te staan voor nieuwe innovatieve bedrijfsmodellen, niet alleen om ten volle te profiteren van het digitale tijdperk, maar ook om zich aan te aanpassen aan de snel veranderende consumptiepatronen.

4.10.

Bij de producenten en omroeporganisaties is een mentaliteitsverandering nodig. Omdat film- en televisieproducties in de toekomst naast multimediaproducten zullen bestaan, moeten deze spelers verschillende bedrijfsmodellen ontwikkelen afhankelijk van het soort product. Ze zouden verschillende budgetten en releasestrategieën moeten overwegen naar gelang van het karakter en commerciële potentieel van specifieke producties. Tegelijkertijd moeten regeringen het model van overheidsfinanciering herzien met het oog op een evenwichtigere mix van diverse soorten steun.

4.11.

Het EESC waarschuwt dat bestaande bedrijfspraktijken niet zomaar mogen worden overgenomen zonder de hele bedrijfsvoering vanuit een totaal andere, innovatieve invalshoek te bekijken. Het vaststellen van flexibelere releaseperiodes bijvoorbeeld, hoeft niet noodzakelijkerwijs een van de bedrijfsoplossingen te zijn waar het digitale tijdperk om vraagt.

4.12.

Het EESC vindt samenwerking tussen filmscholen essentieel om de sector verder te versterken. Het onderstreept bovendien dat ook deze belanghebbenden bij de op Europees niveau gehouden discussies van de filmindustrie moeten worden betrokken.

4.13.

Een feit uit de praktijk waar in dit verband grondig naar zou moeten worden gekeken, is dat de technologie zo snel verandert dat filmscholen vaak alweer gedateerde technologie gebruiken om hun studenten op te leiden. Dit stelt die scholen voor grote problemen en leidt in veel gevallen tot afgestudeerde producers die niet voorbereid zijn op de techniek waarmee zij in de sector te maken krijgen.

4.14.

Het EESC staat achter de idee dat het publiek absoluut de drijvende kracht moet zijn in de Europese filmsector. Het onderstreept daarom dat op Europees niveau adequate gegevens ter zake nodig zijn en dat ook consumentenorganisaties bij de discussies van belanghebbenden moeten worden betrokken, zoals het Europees Filmforum.

4.15.

Het EESC is van mening dat gegevensverzameling op Europees niveau meer aandacht verdient om een beter inzicht in de filmindustrie te krijgen. Er zouden niet alleen over het filmpubliek gegevens moeten worden verzameld, maar ook over de benutting van financiering op diverse niveaus, het concurrentievermogen van de sector en de werkomgeving en arbeidsomstandigheden.

4.16.

Het EESC beseft ook dat op nationaal en EU-niveau een gegevensbron nodig is met onder meer data die financiële tussenpersonen gebruiken om investeringsrisico’s te beoordelen en te beheren.

4.17.

Het EESC vindt dat de werkomgeving en arbeidsomstandigheden in de filmsector zeker punten van aandacht en discussie moeten zijn. Omdat de sector zo divers is, zijn er vaak weinig gegevens hierover voorhanden met weinig aandacht voor dit aspect tot gevolg.

4.18.

Helaas komt onzeker werk nog altijd meer en meer in de filmsector voor, deels door de bijzondere omstandigheden in de sector zelf (bijv. productie binnen een kort tijdsbestek), maar ook door het gebrek aan concurrentievermogen, waardoor wordt getracht op arbeidskosten te besparen.

4.19.

Het EESC dringt er daarom bij de Commissie op aan om ook deze problematiek in de mededeling te noemen als een van de uitdagingen en daar tijdens discussies aandacht aan te besteden. Vertegenwoordigers van de werknemers in de filmsector zouden bij de discussies van belanghebbenden en het Europees Filmforum moeten worden betrokken.

4.20.

Het EESC steunt het initiatief van de Commissie tot oprichting van het Europees Filmforum. Het is de hoogste tijd dat de sector zich verenigt om te discussiëren over het concurrentievermogen van de filmindustrie in het digitale tijdperk.

4.21.

Het EESC benadrukt dat alle belanghebbenden op gelijke voet bij dit forum moeten worden betrokken, dus ook de kleinere en „minder machtige” groepen belanghebbenden alsmede vertegenwoordigers van consumenten en werknemers.

4.22.

Voor de televisiewereld zijn de gevolgen van het digitale tijdperk minder ingrijpend dan voor de filmindustrie, maar toch zou ook zij, als belangrijke component van de audiovisuele sector, bij het forum en het algemene debat moeten worden betrokken.

4.23.

Het EESC beschouwt cinematografische kennis als heel belangrijk om meer Europeanen Europese films te laten waarderen en te doen bezoeken. Het beveelt daarom aan om op EU- en nationaal niveau te beginnen met het bevorderen van Europese cinematografische kennis. Daarvan zou niet alleen de filmsector zelf profiteren, maar dit zou ook een belangrijk element van de Europese culturele diversiteit voor het voetlicht brengen. Het specifieke model dat op scholen voor filmbesprekingen wordt gebruikt, is in dit verband minder geschikt. Volgens het EESC zouden modellen en campagnes moeten worden ontwikkeld die de aandacht vestigen op de successen, schoonheid en kunstwaarde van de Europese film.

4.24.

Taal kan worden gezien als een obstakel om in Europa en wereldwijd filmpubliek te bereiken. Taal is een fysieke barrière maar ook een onderdeel van de culturele diversiteit. Bovendien is het bekijken van films een goede manier om vreemde talen te leren. Toch vindt het EESC dat Horizon 2020-steun ook zou moeten worden aangewend voor innovatieve en kostenefficiënte manieren van nasynchronisatie m.b.v. toonaangevende en opkomende technologieën.

4.25.

Verder beveelt het EESC de audiovisuele sector nadrukkelijk aan om zijn producten met de daarvoor beschikbare middelen toegankelijk te maken voor publiek met visuele en/of auditieve beperkingen. Ook zou moeten worden onderzocht hoe de middelen daartoe kostenefficiënter kunnen worden gemaakt.

14.7.2015   

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 230/52

Rapporteur:

Mall HELLAM

1.1

Het ontwikkelen van wederzijds vertrouwen, het waarborgen van ongehinderde contacten tussen het maatschappelijk middenveld in Rusland en de EU en het zorgen voor een maximale ondersteuning van onafhankelijke Russische maatschappelijke organisaties — dit alles is momenteel actueler dan ooit.

1.2

Het EU-kader voor mensenrechten en democratie zal actiever verbreid moeten worden en de politieke rol van de speciale vertegenwoordiger van de Europese Unie voor de mensenrechten moet worden opgewaardeerd. Kwesties op het gebied van het maatschappelijk middenveld en de mensenrechten zouden bij alle vormen van bi- en multilaterale dialoog met Rusland aan de orde moeten worden gesteld. Er moet onverkort worden vastgehouden aan de mensenrechtendialoog en actoren uit het maatschappelijk middenveld die over relevante expertise beschikken, dienen hier waar mogelijk bij betrokken te worden. De hoge vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid zal bij elk bezoek aan Rusland vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld en zijn organisaties moeten treffen.

1.3

De EU zal haar beleid moeten coördineren en met één stem moeten spreken bij het aangaan van de politieke uitdagingen en het aan de kaak stellen van het repressieve optreden tegen non-gouvernementele organisaties (hierna „ngo’s” genoemd) en de media in Rusland. Het EESC doet een beroep op de EU om nauw toe te zien op en zich regelmatig uit te spreken over de verschillende aspecten van de situatie waarin het maatschappelijk middenveld in Rusland zich bevindt.

1.4

Tegelijkertijd zal het belang van een bilaterale aanpak als middel om vooruitgang te boeken in de besprekingen met Rusland niet mogen worden onderschat. De EU zal moeten vasthouden aan een duidelijk standpunt over de sancties en aan haar verantwoordelijkheid jegens het maatschappelijk middenveld waartegen een repressief beleid wordt gevoerd. Wel zal er heel wat flexibiliteit betracht moeten worden om uit het dal te komen waarin de betrekkingen tussen de EU en Rusland zich momenteel bevinden. Een bilaterale aanpak zal wellicht helpen om de betrekkingen weer op de rails te krijgen.

1.5

Als we samenwerking tussen het maatschappelijk middenveld in de EU en Rusland gaan zien als mogelijk onderdeel van een toekomstige Partnerschaps- en Samenwerkingsovereenkomst (hierna „PSO” genoemd) (1) en er een aparte financieringslijn voor het onafhankelijke platform voor dialoog tussen maatschappelijke organisaties in de EU en Rusland wordt opgezet, zou ook dit een waardevolle strategische investering kunnen zijn. Ondanks de uitzonderlijke politieke toestand zou de EU zich moeten blijven bedienen van „softe en intelligente machtsmiddelen” (2) om de situatie te normaliseren en te verhinderen dat Rusland verder afglijdt richting (zelf)isolatie. In dit opzicht zou kunnen worden teruggegrepen op de aanbevelingen in eerdere EESC-adviezen over de noordelijke dimensie (3) (incl. het beleid ten aanzien van het Noordpoolgebied (4)), de Oostzeestrategie (5), de Synergie voor het Zwarte Zeegebied (6), het Oostelijk Partnerschap (7) en de Donaustrategie.

1.6

De EU zal nauwlettend moeten blijven toezien op het verloop van het democratische proces en op de uitdagingen waarmee de deelnemers aan de dialoog worden geconfronteerd. De snel verslechterende situatie op het gebied van rechten en vrijheden zoals die zich de afgelopen twee jaar in Rusland ontwikkeld heeft, zal nu onder ogen gezien en tegengegaan moeten worden. De Europese instellingen en de lidstaten, vooral ook de landen die zich tot nu toe afzijdig hebben gehouden, zouden moeten investeren in en steun moeten geven aan uitwisselingsprogramma’s en programma’s op het gebied van samenwerking met het maatschappelijk middenveld in Rusland, alsmede ondersteuning moeten bieden aan Russische ngo’s die democratisch georiënteerd zijn en zich op specifieke thema’s toeleggen, zoals mensenrechtenorganisaties, milieugroeperingen, consumentenverenigingen, sociale partners en andere onafhankelijke beroeps- en belangenorganisaties. Er zouden passende maatregelen moeten worden genomen om, als aan bepaalde voorwaarden wordt voldaan, het visumregime te vereenvoudigen en te versoepelen.

1.7

Diversiteit vormt de basis voor een gezond Europees maatschappelijk middenveld. De EU zou contacten moeten leggen met een breed scala aan actoren uit het maatschappelijk middenveld die actief zijn op verschillende gebieden en in verschillende regio’s, dit ondanks of juist in het licht van de huidige situatie die wordt gekenmerkt door toenemende monopolisering in Rusland en isolering van het land en waarbij de toevlucht wordt genomen tot autoritaire handelwijzen. Het EESC pleit voor meer intermenselijke contacten en m.n. voor de uitbreiding van grootschalige uitwisselingen op het gebied van onderwijs en interculturele dialoog als middel om het wederzijdse begrip en vertrouwen te vergroten. Nieuwe platforms en vormen van samenwerking tussen maatschappelijke organisaties uit de EU en Rusland dienen tot ontwikkeling te worden gebracht. Het Forum van het maatschappelijk middenveld voor de EU en Rusland (vergelijkbaar met dat voor het Oostelijk Partnerschap) kan worden gezien als een van de reeds bestaande ontwikkelingsplatforms die hier goed geschikt voor zijn. Er zal ook ruimte moeten zijn voor deelname van de sociale partners aan dit of een vergelijkbaar platform.

1.8

De EU zal de procedures voor toekenning van financiële steun aan ngo’s via het Europees instrument voor democratie en mensenrechten (hierna „het EIDHR” genoemd) moeten heroverwegen. In het licht van de huidige door repressie en vervolging gekenmerkte campagne is een relatief hoog cofinancieringspercentage voor veel Russische ngo’s en hun partners een zware belasting. Het is dan ook nodig om de mogelijkheden voor financiering uit te breiden en te zorgen voor een veilige manier waarop Russische ngo’s en coalities van ngo’s hier toegang toe kunnen krijgen. Zo wordt voorgesteld om het via het EIDHR voor de Russische Federatie bestemde budget op te trekken (van 3 naar 9 miljoen EUR per jaar). Om de steunmechanismen soepeler en toegankelijker te maken, kunnen modellen voor indirecte steun worden overwogen.

1.9

Ook zou het een goed idee kunnen zijn om het Europees nabuurschapsinstrument (ENI) toegankelijk te maken voor Russische deelnemers in het kader van grensoverschrijdende en multilaterale programma’s waaraan zusterorganisaties uit de EU en de landen van het Oostelijk Partnerschap meewerken. Ook beveelt het EESC aan om maatschappelijke instellingen in aanmerking te laten komen voor middelen uit het partnerschapsinstrument, in het kader waarvan momenteel 10 miljoen EUR per jaar beschikbaar wordt gesteld voor samenwerking met Rusland. Ten slotte kan ook het Europees Fonds voor democratie worden uitgebreid tot Rusland. In de desbetreffende regionale en grensoverschrijdende samenwerkingsprogramma’s zou de steun voor het maatschappelijk middenveld moeten worden opgevoerd.

1.10

Het huidige financieringsbeleid van de EU zou zich niet mogen beperken tot hulpprojecten. Institutionele steun en professionele modernisering zijn essentieel voor een duurzame ontwikkeling van het maatschappelijk middenveld in overgangseconomieën als de Russische. Voor een verdere ontwikkeling van het Russische maatschappelijk middenveld is het noodzakelijk dat er gewerkt wordt aan de capaciteitsopbouw van maatschappelijke organisaties, m.i.v. de sociale partners, dat de ontwikkeling van technische, IT- en managersvaardigheden wordt ondersteund en dat de samenwerking met zusterorganisaties in de EU wordt aangehaald.

1.11

Het EESC roept op tot de ontwikkeling van een systeem voor snelle waarschuwingen en reacties ter ondersteuning van groepen en individuen die in gevaar verkeren of onmiddellijk hulp behoeven. In dit verband kan bijvoorbeeld gedacht worden aan vlottere asielprocedures en toekennning/verlenging van visa, beurzen e.d. Verder is het van het grootste belang dat maatschappelijke activisten die al eerder om politieke redenen door Rusland zijn uitgewezen, worden bijgestaan en ondersteund.

1.12

Het EESC dringt aan op uitbreiding van de uitwisselingen en contacten tussen actoren van het Russische en het Oekraïense maatschappelijk middenveld, zulks onder structurele aanvoering en met ondersteuning van de EU. Het EESC stelt voor naar mogelijkheden te kijken om Russische partners te betrekken bij grote regionale projecten met de landen van het Oostelijk Partnerschap, vooral op het gebied van democratie, milieu, volksgezondheid, vervoer, energie-efficiëntie e.d.

1.13

De EU zou meer moeten inzetten op een gestructureerde deelname van onafhankelijke vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld aan gesprekken op regeringsniveau tussen de EU en Rusland over onderwerpen die voor beide partijen van belang zijn, zoals migratie, interculturele betrekkingen, klimaatverandering, gegevensbeveiliging, informatieveiligheid e.d. De EU zou ook nieuwe interactieve en transparante vormen van burgerparticipatie moeten ontwikkelen, zowel in Europa als in Rusland. Een ontmoeting van de hoge vertegenwoordiger van de EU met maatschappelijke actoren die actief zijn buiten de EU, zou in dit verband een baanbrekend initiatief kunnen zijn.

2.1

Het EESC en onafhankelijke maatschappelijke organisaties uit Rusland zouden samen moeten kijken naar een manier om de mensenrechtendialoog tussen de EU en Rusland op een hoger plan te tillen en naar nieuwe wegen voor voortzetting van de dialoog te zoeken.

2.2

Ter intensivering van de contacten tussen Europese en Russische maatschappelijke organisaties zouden de volgende stappen moeten worden genomen:

2.2.1

het eventueel verruimen van de taken van het follow-upcomité EU-Rusland, waardoor meer leden de mogelijkheid krijgen om deel te nemen aan de uitwisselingen met Russische partners;

2.2.2

het versterken van de samenwerking tussen het EESC en het Forum van het maatschappelijk middenveld voor de EU en Rusland, met het doel om de ontwikkelingen in het Russische maatschappelijk middenveld te volgen en na te gaan op welke wijze de dialoog tussen de EU en onafhankelijke Russische maatschappelijke organisaties (waaronder milieu-, consumenten-, landbouw-, sociale en andere beroeps- en thematische organisaties) kan worden verbeterd;

2.2.3

het leggen en verder ontwikkelen van contacten met een breed scala aan onafhankelijke sociale partners (zoals werkgeversorganisaties en vakbonden) in Rusland;

2.2.4

het steunen, uitbreiden en prioriteren van inspanningen ter bevordering van de samenwerking en versterking van het maatschappelijk middenveld in Rusland, Oekraïne en de andere landen van het Oostelijk Partnerschap, met o.a. aandacht voor de arbeidsverhoudingen, alsmede het overwegen van een speciale rol voor het EESC bij het opzetten van samenwerking tussen Rusland en Oekraïne op maatschappelijkmiddenveldniveau;

2.2.5

in verband met de politieke situatie heeft het EESC de activiteiten van de gezamenlijke workshops met de Civiele Kamer van de Russische Federatie (CCRF) opgeschort. Wel onderhoudt het EESC nog contacten met de CCRF over specifieke thema’s en zal het ook contact leggen met de Russische ombudsdienst en andere relevante instellingen en professionals.

3.1

Begin maart 2014 heeft de Russische Federatie actieve stappen ondernomen om de Autonome Republiek van de Krim in Oekraïne te annexeren. Sinds april 2014 wordt Rusland verondersteld een verkapte oorlog te voeren in Oost-Oekraïne door zijn steun aan de pro-Russische separatisten in de pseudovolksrepublieken van Donetsk en Loegansk op te voeren en ook daadwerkelijk zelf het grondgebied van Oekraïne binnen te vallen. Daardoor worden het Europese veiligheidssysteem zoals dat decennia lang heeft gefunctioneerd, en meer in het algemeen de internationale akkoorden die na de Tweede Wereldoorlog zijn gesloten, op de proef gesteld. In de zomer van 2014 zijn de EU en de VS begonnen met het instellen van een reeks sancties tegen bepaalde Russische individuen en bedrijven als reactie op de annexatie van de Krim en de crisis in Oost-Oekraïne. Op 21 september 2014 zijn in Moskou en andere grote steden de naar alle waarschijnlijkheid grootste antioorlogsdemonstraties in jaren gehouden (schattingen variëren van 25  000 tot 50  000 deelnemers).

3.2

President Vladimir Poetin en de Russische regering hebben in 2013 en 2014 steeds meer macht naar zich toe getrokken en elke mogelijke oppositie uitgeschakeld. De afgelopen jaren heeft de Russische regering er een serie zeer strenge wetten doorgedrukt als antwoord op de massale protesten tussen december 2011 en medio 2012. Tekenend voor het repressieve klimaat zijn de wetten die de controle op ngo’s en het internet verscherpen, de exorbitant gestegen boeten voor deelname aan straatprotesten waarvoor geen toestemming is verleend, en de ruimere interpretatie van het begrip „landverraad”.

3.3

De situatie in de Russische Federatie op het gebied van mensenrechten en maatschappelijk middenveld verslechtert. De wijzigingen op de wet betreffende organisaties zonder winstoogmerk (ook wel de „buitenlandseagentenwet” genoemd) en andere juridische noviteiten maken maatschappelijk activisme strafbaar, demoniseren ngo’s in de ogen van het publiek en zetten daarom een rem op de ontwikkeling van het maatschappelijk middenveld. De recente toename van het aantal processen tegen maatschappelijke organisaties stemt tot zorg. Het algehele sociale en politieke klimaat is zodanig dat het publiek steeds vijandiger is komen te staan tegenover ngo’s en mensen met een onafhankelijke mening.

3.4

Andere restrictieve wetgeving, zoals het verbod op het propageren van „niet-traditionele seksuele betrekkingen” onder minderjarigen, werkt stigmatisering in de hand en leidt tot meer discriminatie en homofoob geweld. Daarnaast is er onlangs een aantal repressieve juridische en administratieve maatregelen genomen tegen de onafhankelijke media in Rusland.

3.5

In zijn conclusies van 16 juli 2014 verzoekt de Europese Raad aan de Commissie om „de programma’s voor samenwerking tussen de EU en Rusland te herbekijken en per geval te beslissen over de opschorting van de uitvoering van de bilaterale en regionale samenwerkingsprogramma’s van de EU. Dit geldt echter niet voor de projecten die uitsluitend grensoverschrijdende samenwerking en het maatschappelijk middenveld betreffen”. Onder de gegeven omstandigheden is het noodzakelijk om na te gaan hoe de Europese instellingen en maatschappelijke organisaties kunnen bijdragen tot een verbetering van de situatie voor maatschappelijke groeperingen in Rusland en tot versterking van een waarachtige civiele en sociale dialoog.

4.1

Toonaangevende internationale spelers — uit kringen van de VN, de EU, het Europees Parlement, de Raad van Europa en de OVSE — hebben de voorbije jaren hun bezorgdheid geuit over het feit dat het maatschappelijk middenveld in Rusland steeds minder vrijheid van handelen heeft.

4.2

Sinds het begin van de jaren negentig heeft het Russische maatschappelijk middenveld — in de brede zin van het woord, inclusief allerlei verenigingen zonder winstoogmerk — een ingrijpende verandering doorgemaakt. Meer recentelijk hebben ngo’s het gezelschap gekregen van een hele schare losjes georganiseerde verbanden en groepen van burgers die zich aaneen hebben gesloten om zich in te zetten op gebieden als liefdadigheidswerk, educatie en voorlichting over burgerrechten, ook al moet het maatschappelijk middenveld van tegenwoordig, vergeleken met de periode waarin het gestalte begon te krijgen (ongeveer twintig jaar geleden), opereren in een klimaat dat vijandig staat tegenover individuele initiatieven en sociaal activisme.

4.3

Sinds Vladimir Poetin in mei 2012 weer is teruggekeerd in het Kremlin, is er een toevloed van repressieve wetten geweest en hebben de autoriteiten zeer uitgebreide bevoegdheden gekregen om de fundamentele vrijheden in te perken. Om enkele voorbeelden te noemen: op grond van de gewijzigde definitie van „landverraad” is het mogelijk geworden om het bepleiten van de naleving van internationaal vastgelegde mensenrechten strafbaar te stellen; op deelname aan „onwettige” samenscholingen staan nu zware boeten; de wet die „het propageren van homoseksualiteit” verbiedt, betekent een ernstige discriminatie van LHBT’ers; bestuurders van niet-gouvernementele organisaties kunnen in principe persoonlijk strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld als ze zich niet houden aan de gewijzigde bepalingen van de ngo-wetgeving.

4.4

In wezen ziet het maatschappelijk middenveld zich voor een existentieel dilemma geplaatst (8). Volgens enkele waarnemers op het gebied van mensenrechten is de omvang van de hetze tegen het Russische maatschappelijk middenveld „sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie nog niet eerder vertoond in de geschiedenis van het land”, en is zij nog „heviger geworden sinds het uitbreken van de crisis in Oekraïne” (9). Tegelijkertijd heeft de staat veel financiële middelen ter beschikking gesteld aan zogenaamde „sociaal georiënteerde” groeperingen, waarmee opnieuw getracht wordt een wig te drijven tussen verschillende ngo’s.

4.5

Er is momenteel sprake van een politiek gemotiveerde vervolging van activisten en een meedogenloze behandeling van oppositieleden en critici van het bewind. Opgemerkt zij dat verschillende politieke gevangenen in 2014, aan de vooravond van de Olympische spelen in Sotsji, amnestie hebben gekregen en zijn vrijgelaten (onder wie Michail Chodorkovski en leden van de punkband „Pussy Riot”). Daarentegen zijn in dezelfde periode enkele tientallen deelnemers aan de protestdemonstratie op het Bolotnajaplein in Moskou op 6 mei 2012 voor het gerecht gedaagd en in staat van beschuldiging gesteld wegens het „organiseren van massale onlusten” en het gebruik van geweld tegen de politie (10). Plaatselijke en internationale mensenrechtenorganisaties hebben voortdurend vraagtekens geplaatst bij deze beschuldigingen, die in hun ogen buiten alle proporties zijn en nergens op slaan.

4.6

De wijziging van de bestaande ngo-wetgeving (de „buitenlandseagentenwet”), die in november 2012 van kracht werd (11), is een van de belangrijkste wapens in de hetze tegen het maatschappelijk middenveld in Rusland geworden en heeft het startsein gegeven voor een campagne om Russische ngo’s te marginaliseren.

4.7

Verontrustend is ook dat deze wet betreffende „buitenlandse agenten” en tal van andere repressieve wetten die hierop gevolgd zijn, op negatieve wijze de toon hebben gezet voor de ontwikkeling van het maatschappelijk middenveld in de omliggende regio (12). De term „buitenlandse agent” alleen al wekt onmiddellijk reminiscenties aan de zwaarbeladen en hatelijke retoriek uit het Sovjettijdperk en associeert ngo’s onmiskenbaar met „spionnen” („agenten”).

4.8

De nieuwe wet voorzag erin dat alle ngo’s die vanuit het buitenland gefinancierd worden en zich bezighouden met zg. „politieke activiteiten” (oftewel maatschappelijk activisme), zich bij de autoriteiten verplicht dienen te registreren als „buitenlandse agenten”. Werd dit niet gedaan, dan werden de activiteiten van de organisaties geacht illegaal te zijn en automatisch, zonder rechterlijke uitspraak opgeschort. De implementatie van de wet in februari 2013 ging van start met een landelijke campagne in het kader waarvan meer dan duizend ngo’s werden gecontroleerd (13) (achteraf zou Vladimir Poetin n.a.v. kritiek op de gang van zaken erkennen dat er hier en daar wat „excessen” waren geweest bij de toepassing van de wet).

4.9

Meer dan zestig mensenrechtengroeperingen en maatschappelijke organisaties — met een veelal prominente positie in de samenleving — werden aangeklaagd op grond van „administratieve vergrijpen” en hebben beroep aangetekend tegen de aanklachten en boeten n.a.v. de controles (met wisselend succes). De in Moskou gevestigde ngo „Golos”, de meest compromisloze organisatie op het gebied van verkiezingswaarneming, heeft samen met een paar andere ngo’s haar activiteiten moeten staken. Zonder op het vonnis van de rechter te wachten hebben dertien ngo’s reeds een klacht ingediend bij het Europees Hof voor de bescherming van de rechten van de mens. Geen enkele ngo heeft zich uit eigen beweging laten registreren (14).

4.10

In juni 2014 werd de wet opnieuw gewijzigd, waarbij het ministerie van Justitie het recht kreeg om ngo’s naar eigen goeddunken, zonder het doorlopen van een juridische procedure, aan te merken als „buitenlands agent”. De eerste zes groeperingen werden bijna onmiddellijk na het van kracht worden van de wet genoemd op de website van het ministerie (15). Per 1 oktober 2014 werden 15 ngo’s, veelal gespecialiseerd in het voeren van strategische rechtszaken en het verlenen van juridische bijstand, toegevoegd aan de lijst (16).

4.11

Er zijn maar heel weinig overheidsinstanties in Rusland die zich bezighouden met kwesties op het gebied van het maatschappelijk middenveld en mensenrechten. Te noemen vallen alleen: het kantoor van de Nationale Ombudsman, de Presidentiële Raad voor het Maatschappelijk Middenveld en in zeker opzicht ook de Civiele Kamer (17). Deze laatste instantie is ook opgetreden als partner van het EESC bij het leggen van formele contacten met het Russische kamp (18). Genoemde instanties missen echter de capaciteit om iets te doen aan de meest recente negatieve ontwikkelingen m.b.t. ngo’s en maatschappelijke groeperingen in Rusland.

5.1

Het Tripartiete Comité is Ruslands officiële orgaan voor overleg over de arbeidsverhoudingen (naar IAO-model). Hierin hebben voor elk van de drie partijen — de Algemene Unie van vakbonden in de Russische Federatie, de Russische regering en werkgeversorganisaties — dertig vertegenwoordigers zitting Op dit ogenblik voert het Comité zijn activiteiten uit in het kader van de door de partijen gesloten Algemene Overeenkomst voor 2014-2016 (19). De onderhandelingen over de collectieve arbeidsovereenkomsten en de ondertekening ervan vinden plaats op het niveau van afzonderlijke bedrijfstakken.

5.2

Zowel de werkgevers als de vakbonden laten zich in het Comité vertegenwoordigen door grote belangenorganisaties. De Russische Unie van Industriëlen en Ondernemers (RSPP) (20) is een toonaangevende organisatie waarin 361 werkgevers uit de belangrijkste bedrijfstakken verenigd zijn. Het zijn vertegenwoordigers van de RSPP die tijdens de vergaderingen van het Tripartiete Comité de belangen van de werkgevers behartigen. De RSPP biedt haar leden bemiddeling aan bij geschillen en ondersteunt de zakelijke samenwerking met ondernemingen in de EU. De leden van de RSPP hebben bij elkaar ongeveer zes miljoen werknemers in dienst. Ze heeft het Sociale Handvest van het Russische Bedrijfsleven ondertekend en zich aangesloten bij Global Compact van de VN en het General Reporting Initiative (GRI). Verbonden van werkgevers zijn o.a. de Kamer van Koophandel en Industrie (21) en „Opora Rossii” (voor het midden- en kleinbedrijf).

5.3

De vakbeweging heeft als onafhankelijke factor in het tegenwoordige Rusland tot nu toe nauwelijks een rol van betekenis gespeeld. Niettemin zijn er ook ontwikkelingen die hoopvol stemmen, m.n. binnen de automobielindustrie.

5.4

De toonaangevende speler op dit gebied is de Federatie van Onafhankelijke Vakbonden in Rusland (FNPR), geënt op het model van het „verbond der verbonden” zoals dat in het Sovjettijdperk bestond (de VTsSPS). De FNPR heeft geprobeerd te fungeren als een brug tussen vakbonden en autoriteiten, maar tegelijkertijd is de organisatie bekritiseerd om haar uitgesproken proregeringsstandpunten en totale afwezigheid bij stakingen, demonstraties e.d. Een andere belangrijke alliantie van vakbonden is de Russische Arbeidsconfederatie (KTR) (22). Verder zijn er nog wat kleinere federaties, zoals „Sotsprof” en de Unie van Russische Vakbonden (SPR).

5.5

Hoewel Rusland alle belangrijke IAO-verdragen heeft ondertekend, blijft de naleving van de sociaaleconomische en arbeidsrechten in Rusland een punt van zorg, ook voor het EESC.

5.6

De vrijheid van vereniging als een recht van werknemers is een zeer heikel terrein. Volgens vakbondsactivisten is het schier onmogelijk om in staking te gaan zonder de wet te overtreden (23). Ook is het zo dat de Russische wetgeving geen duidelijke definitie van discriminatie kent, zodat werkgevers zonder problemen sollicitanten en werknemers kunnen discrimineren op grond van geslacht, leeftijd en lidmaatschap van een vakbond. Kansarme categorieën werknemers, zoals gedetineerden of vertegenwoordigers van minderheden, zijn in het bijzonder kwetsbaar, terwijl vakbondsactivisten geen effectieve wettelijke bescherming genieten als er druk op hen wordt uitgeoefend of als zij blootstaan aan vervolging (24).

5.7

Het Centrum voor Sociale en Arbeidsrechten, Ruslands enige denktank op dit gebied, heeft in de periode 2007-2013 1  395 gevallen van arbeidsgerelateerde protesten gesignaleerd en dit aantal neemt nog jaarlijks toe (25).

6.1

De persvrijheid in Rusland ligt onder vuur. Nadat „smaad” opnieuw werd opgenomen in het wetboek van strafrecht, is er in 2014 een heel pakket wetgevende maatregelen ter inperking van de persvrijheid en het gebruik van internet goedgekeurd. Verschillende onafhankelijke media die informatie verspreidden via het geschreven woord, de radio of het internet, werden verboden of zijn gedwongen akkoord te gaan met een nieuwe eigenaar, personele bezetting of redactionele richting. Deze recente acties staan naar letter en geest in schrijnend contrast met de door Rusland aangegane internationale verplichtingen.

6.2

De wet op Informatie en Informatietechnologie (gewijzigd in februari 2014) maakt het nu mogelijk dat websites op verzoek van de procureur-generaal worden geblokkeerd als ze zogenaamd „extremistische” inhoud bevatten of oproepen tot massale onlusten en samenscholingen waarvoor geen toestemming is verleend.

6.3

De antiterrorismewetgeving is in mei uitgebreid met nieuwe bepalingen waardoor bloggers wier teksten dagelijks meer dan 3  000 maal bezocht worden, nu ook hieronder zijn komen te vallen. Deze bloggers moeten zich voortaan laten registreren bij Roskomnadzor en zullen zich daarna in hun blogs moeten houden aan de Russische wetgeving inzake massamedia (m.i.v. restricties tijdens verkiezingen e.d.). Ze kunnen ook worden verplicht om hun eigen naam bekend te maken en andere informatie te verschaffen en kunnen verantwoordelijk worden gesteld voor reacties van andere personen op hun blogs. Wie in gebreke blijft om zich te laten registeren, kan worden beboet.

6.4

De EU en de internationale gemeenschap zijn ernstig bezorgd over nog een ander wetgevend voorstel op grond waarvan buitenlandse investeringen in Russische mediamaatschappijen per januari 2016 beperkt dienen te blijven tot 20 %.

14.7.2015   

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 230/59

Rapporteur:

Gerd WOLF

1.1.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité onderschrijft het doel dat de Commissie voor ogen heeft en de maatregelen waarmee zij dit tracht te bereiken. De uitvoering van deze maatregelen ligt echter grotendeels in handen van de lidstaten.

1.2.

Aangezien de Commissie onvoldoende in staat is om het beleid van de lidstaten op dit gebied naar een hoger plan te tillen, hoopt het EESC dat alle betrokkenen goede wil, een constructieve houding en besluitvaardigheid aan de dag zullen leggen en zich onverwijld over deze dringende doch moeilijke taak zullen buigen, om deze vervolgens vastberaden en zonder extra bureaucratische rompslomp tot een goed einde te brengen.

1.3.

Volgens het Comité moeten daartoe de volgende stappen worden ondernomen:

1.4.

Deze punten worden uitgebreid toegelicht in de hiernavolgende paragrafen.

2.1.

In deze mededeling wordt nagegaan hoe het potentieel van onderzoek en innovatie (O&I) als aanjagers van hernieuwde groei kan worden gemaximaliseerd door de kwaliteit van de investeringen die noodzakelijk zijn binnen de groeivriendelijke begrotingsconsolidatiestrategieën van de lidstaten te verhogen.

2.2.

De Commissie stelt het volgende voor:

2.3.

De Commissie wil de lidstaten daarbij ondersteunen en gebruikmaken van de ervaringen die zijn opgedaan met het vlaggenschipinitiatief (1) Innovatie-Unie en de Europese onderzoeksruimte.

2.4.

Bovendien is het absoluut noodzakelijk dat het bredere ecosysteem voor innovatie wordt versterkt en dat daarnaast de juiste randvoorwaarden voor Europese bedrijven worden geschapen.

2.5.

Sinds de lancering van de Innovatie-Unie is er weliswaar belangrijke vooruitgang geboekt, maar er zijn verdere inspanningen nodig voor

2.6.

De Commissie nodigt de Raad uit om zich over dit thema te buigen en de voorstellen die zij in deze mededeling doet in overweging te nemen.

3.1.

Als onderdeel van het historisch proces van de Verlichting (2) hebben onderzoek en innovatie de mensheid in korte tijd de grootste toename van kennis, gezondheid, technische vaardigheden en welvaart ooit bezorgd. Onderzoek en innovatie zijn de aanjagers van meer economische groei en sociale vooruitgang.

3.2.

Dat hebben ook de landen buiten Europa ingezien. De wereldwijde concurrentie op het gebied van kennis en innovatie wordt dan ook steeds scherper. Ondertussen ontstaan er vooral in Azië belangrijke wetenschappelijke en technologische centra, en nemen de uitgaven voor onderzoek en de uitbreiding van de innovatiecapaciteit daar een hoge vlucht.

3.3.

Het EESC is onomwonden voorstander van het in de mededeling van de Commissie omschreven doel en de hiertoe voorgestelde maatregelen, waarmee gevolg wordt gegeven aan zijn meermaals geformuleerde aanbevelingen (3).

3.4.

Des te dringender is derhalve de vraag hoe we de voorgestelde maatregelen gaan uitvoeren en met welke middelen. Zoals door de Commissie wordt opgemerkt, behoren de betreffende problemen en de bijbehorende oplossingen in de eerste plaats tot de bevoegdheid van de lidstaten.

3.5.

Om financieel en doelgericht invloed uit te oefenen op het beleid van de lidstaten inzake onderzoek en innovatie kan de Commissie in de eerste plaats een beroep doen op de middelen van het programma Horizon 2020. Het EESC heeft er al eerder op gewezen dat deze middelen slechts een beperkte hefboomwerking kunnen hebben.

3.6.

Daarom hoopt het EESC dat alle betrokkenen goede wil, een constructieve houding en besluitvaardigheid aan de dag zullen leggen en zich onverwijld over deze dringende taak zullen buigen, om deze vervolgens stapsgewijs, vastberaden en zonder bijkomende bureaucratische rompslomp tot een goed einde te brengen.

3.7.

Daarbij kunnen alle EU-lidstaten wel wat hulp gebruiken. Het is vooral belangrijk dat er in alle lidstaten, met name in de lidstaten die op dit gebied minder vergevorderd zijn, moderne excellente onderzoeks- en ontwikkelingscapaciteit en innovatiecentra tot stand worden gebracht en dat de universitaire opleidingen en faciliteiten hierop worden afgestemd. Europa heeft universiteiten van wereldklasse nodig. Daarom moet de aandacht in de eerste plaats uitgaan naar universiteiten en onderzoekscentra waar innovatieve personen en ideeën de ruimte krijgen.

3.8.

Dit vereist vooral passende structurele hervormingen (met inbegrip van internationale kwaliteitsbeoordeling), waarvoor bovendien ook de middelen uit de structuurfondsen en het Cohesiefonds van de EU doelgericht moeten worden uitgetrokken en worden gebruikt. De Commissie moet erop toezien dat dit ook echt gebeurt. Daardoor kan er synergie ontstaan en kan de innovatiekloof binnen Europa worden gedicht.

3.9.

Waar nog geen modern en succesvol systeem voor wetenschappelijk onderzoek bestaat, moet dat door de uitwisseling van ervaringen en door van elkaars „best practices” te leren worden opgezet. Hiertoe moet een beroep worden gedaan op gerenommeerde en ervaren instanties die de nodige verantwoordelijkheid, speelruimte en een gegarandeerde hoeveelheid financiële middelen moeten krijgen. Ook partnerschappen tussen reeds bestaande expertisecentra — „Twinning of Excellence”— kunnen hierbij een nuttige rol spelen.

3.9.1.

Het EESC waarschuwt echter voor een te grote uniformering en het daarmee verband houdende verlies van systemische concurrentie, een noodzakelijke voedingsbodem voor toekomstige innovatie. In het verlengde hiervan waarschuwt het ook voor te geformaliseerde beoordelingscriteria. Daar staat tegenover dat een internationaal „Peer Review” het beste beschikbare en onmisbare instrument is om de vereiste kwaliteit van onderzoek en ontwikkeling in heel Europa te beoordelen en te garanderen, ook al kan het soms lastig zijn om revolutionaire ideeën op deze manier te evalueren.

3.10.

Soms gaat er buitengewoon veel tijd overheen voordat de innovatie die het gevolg is van O&I-investeringen succes oplevert, en daardoor is het causale verband tussen het een en het ander bijzonder moeilijk te voorzien en te beoordelen.

3.11.

Nochtans is het al lang bekend dat de economische capaciteit en welvaart van een land, voor zover deze niet in de eerste plaats gebaseerd zijn op de beschikbaarheid van grondstofreserves, bijzonder nauw samenhangen met investeringen in O&I en het hieruit voortvloeiende innovatievermogen.

3.12.

Tegen deze achtergrond heeft Europa behoefte aan een sterke, open en voor de beste talenten van overal ter wereld aantrekkelijke gemeenschappelijke onderzoeksruimte en een immigratiebeleid dat hierbij aansluit; in die ruimte moeten de onderliggende nationale wetenschappelijke stelsels op Europees niveau effectiever samenwerken en hechtere banden aangaan met de meest succesvolle internationale centra.

3.13.

Europa heeft eveneens behoefte aan politieke inspanningen en een maatschappelijk draagvlak voor de bevordering, acceptatie en beloning van innovatie en voor het scheppen van de voorwaarden voor geëngageerd ondernemerschap. Dat maakt het o.a. noodzakelijk om de administratieve, economische en maatschappelijke obstakels in kaart te brengen, te beoordelen en, waar nodig, te verminderen of uit de weg te ruimen en het ecosysteem voor innovatie te verbeteren en te versterken.

3.14.

Dit vergt een onderzoeks- en innovatiebeleid van de EU-lidstaten dat nationale activiteiten met Europese en internationale initiatieven verbindt en tot samenwerking tussen politiek, wetenschap, economie en maatschappelijke organisaties leidt, ook op Europees vlak, maar dat ook met lokale of regionale initiatieven verbonden is.

3.15.

Want naast de met openbare middelen gefinancierde O&I zijn het vooral ondernemingen die op beslissende wijze in onderzoek en ontwikkeling investeren, die met nieuwe producten, diensten en methoden succesvol zijn op de markt. Deze ondernemingen, ook de ondernemingen in de sociale economie, dragen er in belangrijke mate toe bij dat de positie van Europa op de wereldmarkt door middel van innovatie wordt veiliggesteld en dat arbeidsplaatsen worden gecreëerd of behouden in Europa.

3.16.

Dat geldt echter niet voor alle grote bedrijven. Een oorzaak kan zijn dat het management een door het systeem bepaalde angst koestert jegens de marktrisico’s (4) die verbonden zijn aan de zg. „disruptive technologies”. Het vliegtuig werd ook niet uitgevonden of doorontwikkeld door de scheepsbouw- of spoorwegindustrie en de innovaties die door Microsoft en Apple werden ontwikkeld, waren ook niet afkomstig van de elektronicabedrijven die destijds de dienst uitmaakten op de markt.

3.17.

Daarom zijn nieuwe ideeën vaak afkomstig van ondernemende types en interdisciplinaire teams of zelfs van buitenstaanders of worden zij door hen op de markt gebracht. Kleine en middelgrote ondernemingen, start-ups en ondernemingen uit de sociale economie spelen hierbij dan ook een bijzonder belangrijke rol. Deze bedrijven voldoende stimuleren en beschermen moet derhalve een speerpunt van elk doeltreffend innovatiebeleid zijn.

3.18.

Zoals reeds uitvoerig werd besproken in het advies over de Innovatie-Unie (5), ligt er ook een groot potentieel voor innovatie in het hele spectrum van maatschappelijke verbanden en organisatievormen, ook in de sociale economie. Deze omvatten het hele scala van wetenschappelijke, economische en sociale activiteiten, zoals in de overige paragrafen wordt besproken. Daarbij hoeven innovaties niet noodzakelijkerwijze het product van systematisch onderzoek en ontwikkeling te zijn, maar kunnen zij ook ontstaan uit veldwerk en aldus opgedane ervaringen. Daarbij valt vooral te denken aan:

Het EESC bepleitte wederom (6) het door de Europese Commissie beoogde doel, om innovatie in breder perspectief te zien en te stimuleren.

4.1.

Het EESC herhaalt dat er weliswaar overlappingen bestaan tussen onderzoek en ontwikkeling, maar dat onderzoek en ontwikkeling ook zeer uiteenlopende specifieke kenmerken hebben en in verschillende arbeidsomstandigheden (7) gedijen. Het gaat erom het eigen karakter van deze verschillende arbeidsomstandigheden te erkennen, maar deze ook zo veel mogelijk op elkaar af te stemmen.

4.2.

Met betrekking tot de aanwending van overheidsmiddelen — ofwel de middelen uit het belastinggeld van burgers en ondernemingen, die via democratische processen worden toegekend — heeft het EESC onlangs (8) duidelijk gemaakt dat alle financiële steun die de Commissie verstrekt (en die gefinancierd wordt met overheidsmiddelen) gericht moet zijn op taken die minder in aanmerking komen voor particuliere financiële steun, en wel om één van de volgende mogelijke kenmerkende redenen:

4.3.

Ten aanzien van de bevordering van onderzoek en ontwikkeling vat het EESC zijn standpunt als volgt samen. Het is zaak:

4.3.1.

Het EESC herhaalt zijn oproep (10) om de sociale nadelen die aan de noodzakelijke en gewenste grensoverschrijdende mobiliteit kleven en het gevolg zijn van het gebrek aan stabiele arbeidsplaatsen te verhelpen. Daarom is het ingenomen met het jongste initiatief (RESAVER) van de Commissie (11) om de mobiliteit van onderzoekers in Europa door middel van een nieuw pan-Europees pensioenfonds te bevorderen. Dit initiatief zal onderzoekers de mogelijkheid bieden om vrijelijk van de ene naar de andere lidstaat te reizen zonder zich zorgen te moeten maken over het behoud van hun pensioenrechten. Het moet nog blijken of de gekozen benadering geschikt is, maar het EESC ziet hierin een stap in de juiste richting.

4.3.2.

Het EESC behandelt in dit advies geen specifieke onderzoeksthema’s omdat deze al uitvoerig zijn besproken in zijn advies over het Horizon 2020-programma. Het benadrukt ook hier weer dat de lidstaten wel wat hulp kunnen gebruiken bij het halen van hun programmadoelen.

4.4.

Ten aanzien van de bevordering van innovatie vat het EESC zijn standpunt als volgt samen. Innovatie ontstaat in de regel: