Brussel, 23.3.2022

COM(2022) 138 final

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE EUROPESE RAAD, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO’S

Voorzieningszekerheid en betaalbare energieprijzen:


opties voor onmiddellijke maatregelen en voorbereiding op de volgende winter














































INLEIDING

De afgelopen 12 maanden zijn de detailhandelsprijzen voor aardgas en elektriciteit met respectievelijk 65 % en 30 % gestegen. De Russische invasie van Oekraïne maakt de situatie nog moelijker wegens de bezorgdheid over de energievoorziening en heeft de prijsvolatiliteit verergerd. Hoge energieprijzen hebben een inflatoire werking, tasten de Europese economie aan, en vertragen het economisch herstel van de COVID-19-crisis.

Als onderdeel van de reactie op deze uitzonderlijke situatie heeft de Europese Commissie in oktober 2021 een toolbox met initiatieven en steunmaatregelen 1 vastgesteld om de gevolgen voor consumenten en bedrijven op het niveau van de EU en de lidstaten te verzachten. Gerichte steunmaatregelen die bijdragen aan de verlaging van de energiekosten voor consumenten, huishoudens en bedrijfssectoren, hebben de druk helpen verlichten.

Op 8 maart 2022 stelde de Commissie in haar mededeling over REPowerEU 2 voor de lidstaten verdere richtsnoeren vast over hoe de stijging van de elektriciteitsprijzen voor huishoudens en bedrijven kan worden verzacht en hoe de hoge winsten van sommige elektriciteitsproducenten kunnen worden gebruikt om deze maatregelen te financieren. Om te zorgen voor een duurzamer energiesysteem zal de Commissie in mei een plan voorstellen om de Europese afhankelijkheid van fossiele brandstoffen uit Rusland geleidelijk af te bouwen en tegelijkertijd de veerkracht van het EU-brede energiesysteem te vergroten.

De EU-leiders kwamen op 10 en 11 maart 2022 in Versailles overeen 3 de afhankelijkheid van de EU van de invoer van gas, olie en steenkool uit Rusland zo spoedig mogelijk te verminderen en verzochten de Commissie om uiterlijk eind maart met een plan te komen om de energievoorzieningszekerheid en de betaalbaarheid van de energieprijzen in het volgende winterseizoen te waarborgen. Tegelijkertijd zegden de EU-leiders toe om, onder meer bij de volgende bijeenkomst van de Europese Raad op 24 en 25 maart 2022, en op basis van de Commissiemededeling van 8 maart 2022, dringend in te gaan op en zich te buigen over concrete opties om de gevolgen van de oplopende energieprijzen voor onze burgers en ondernemingen op te vangen, met name voor kwetsbare burgers en kleine en middelgrote ondernemingen.

Met deze mededeling geeft de Commissie gevolg aan de oproep van de leiders. Daarin worden de voor- en nadelen geschetst van concrete uitzonderlijke kortetermijnopties om prijspieken in te dammen. In de mededeling worden ook collectieve Europese maatregelen voorgesteld voor de aanpak van de onderliggende oorzaken van het probleem op de gasmarkt teneinde de voorzieningszekerheid tegen redelijke prijzen voor de volgende winter en daarna te waarborgen. Daartoe zouden EU-partnerschappen met derde landen de collectieve aankoop van gas en waterstof mogelijk maken. Tot slot wordt een Europees beleid voor gasopslag voorgesteld dat erop gericht is de veerkracht van het EU-brede energiesysteem te verbeteren.

OPTIES OM DE GEVOLGEN VAN DE HOGE ELEKTRICITEITSPRIJZEN VOOR BURGERS EN BEDRIJVEN AAN TE PAKKEN

Door lidstaten en belanghebbenden en in het academische debat zijn verschillende opties voor noodmaatregelen voorgesteld om het effect van de hoge elektriciteitsprijzen te beperken. Deze zijn erop gericht de eindverbruikers te ontlasten, zonder op de langere termijn de overkoepelende doelstellingen van de Green Deal te verstoren, onder meer op het gebied van decarbonisatie en energie-efficiëntie. Om succesvol te zijn, moeten deze tijdelijke en gerichte uitzonderlijke opties budgettair beheersbaar zijn en mogen zij de voorzieningszekerheid en het gelijke speelveld op de interne markt niet in gevaar brengen.

De kortetermijnopties voor de elektriciteitsprijs kunnen in grote lijnen in twee categorieën worden ingedeeld:

Interventie-opties, met inbegrip van financiële compensatie

Deze opties zijn erop gericht de elektriciteitsprijzen te verlagen, hetzij direct aan de detailhandelszijde, hetzij indirect op de groothandelsmarkt.

Detailhandel

Deze opties zijn erop gericht de gevolgen van de hoge prijzen voor eindgebruikers te verzachten en de Europese elektriciteits- en gasmarkten de prijs op groothandelsniveau te laten bepalen. In overeenstemming met de in oktober door de Commissie vastgestelde toolbox 4 hebben 26 lidstaten dergelijke crisismaatregelen ingevoerd.

In het kader van deze maatregelen is rechtstreekse steun aan kwetsbare eindgebruikers gericht op de meest behoeftigen en kan staatssteun worden verleend aan bedrijven die door de buitensporige energieprijzen in de problemen komen Dit laatste zal worden ondersteund door het nieuwe tijdelijke crisiskader voor staatssteun 5 , dat op 22 maart is goedgekeurd en dat steun mogelijk maakt voor ondernemingen die direct of indirect worden getroffen in de vorm van beperkte rechtstreekse subsidies, liquiditeitssteun en steun voor hogere gas- en elektriciteitskosten.

De meeste lidstaten hebben verlaagde btw-tarieven ingevoerd voor gas, elektriciteit en/of stadsverwarming. Veel mogelijkheden, met name in het kader van de energiebelastingrichtlijn 6 , waaronder verlaagde tarieven of vrijstellingen voor huishoudens, worden echter nog niet ten volle benut. 

De Commissie overweegt de lidstaten richtsnoeren te verstrekken over de wijze waarop het rechtskader het best kan worden benut, onder meer over gerichte landspecifieke vrijstellingen in het kader van de energiebelastingrichtlijn 7 om verstoring van de eengemaakte markt te voorkomen. 

Alle opties aan de detailhandelszijde zijn erop gericht burgers en bedrijven rechtstreeks te ontlasten. Het gebruik van hogere inkomsten uit energiebelasting en koolstofbeprijzing of uit buitensporige winsten van sommige energiebedrijven kan bijdragen tot de financiering van dergelijke gerichte en tijdelijke maatregelen ter ondersteuning van kwetsbare huishoudens en bedrijven 8 .

Groothandel

De lidstaten kunnen overwegen een groepsaankoopmodel op te zetten op grond waarvan een entiteit elektriciteit tegen gunstige commerciële voorwaarden zou kopen en deze elektriciteit onder de marktprijs ter beschikking zou stellen van bepaalde categorieën consumenten en zo de voordelen naar de consumenten zou doorschuiven, waarbij in wezen het verschil tussen lagere detailhandelsprijzen en hogere groothandelsprijzen wordt gesubsidieerd.

Andere opties zouden inhouden dat rechtstreeks wordt ingegrepen in de werking van de groothandelsmarkten voor elektriciteit. Deze bestaan erin hetzij de producenten van elektriciteit op basis van fossiele brandstoffen financieel te compenseren voor een deel van hun buitengewoon hoge brandstofkosten, zodat zij hun aangeboden prijs op de groothandelsmarkt verlagen, hetzij de elektriciteitsprijs op de groothandelsmarkt rechtstreeks te plafonneren door een referentiebenchmark vast te stellen en het verschil met de aangeboden prijs te compenseren.

Dergelijke opties zouden gericht zijn op het beperken van de negatieve gevolgen van zeer hoge gasprijzen op de groothandelsmarkt voor elektriciteit. De belangrijkste nadelen ervan houden verband met de kosten voor de begroting, de potentiële verstoring van de mededinging, de risico’s voor de grensoverschrijdende handel en bijgevolg de zekerheid van de elektriciteitsvoorziening. De mate waarin dat het geval is, hangt af van de manier waarop die opties vorm krijgen.

Regelgevingsopties zonder budgettaire compensatie

Deze opties bestaan uit de vaststelling van een wettelijk plafond voor de prijs die bepaalde bandlastproducenten mogen aanrekenen. Hoewel deze optie de kosten op langere termijn zou doen dalen, is de toegevoegde waarde ervan op korte termijn het aanpakken van de buitensporige winsten van bepaalde technologieën.

De belangrijkste nadelen van deze opties houden verband met problemen bij de uitvoering, aangezien zij toegang zouden vereisen tot informatie over de kosten en inkomsten van producenten die mogelijk niet toegankelijk is voor overheidsinstanties, alsook met mogelijke juridische problemen. Zij zouden ook leiden tot regelgevingsonzekerheid, aangezien dergelijke opties een aantal stimulansen voor particuliere investeringen in hernieuwbare energie kunnen wegnemen, die van cruciaal belang zijn voor de verwezenlijking van onze langetermijndoelstellingen van een veerkrachtig, duurzaam en veilig energiesysteem.

Alle opties worden in de bijlage nader toegelicht en geanalyseerd. 

Op basis van deze beoordeling is de Commissie van mening dat er, gezien de uiteenlopende situaties tussen de lidstaten, geen eenvoudig antwoord is om de hoge elektriciteitsprijzen aan te pakken. Sommige opties zijn alleen geschikt voor specifieke nationale contexten. Tegelijkertijd zou voor sommige interventies EU-wetgeving en/of een gemeenschappelijke aanpak op EU-niveau nodig zijn om doeltreffend te zijn en de interne markt en de voorzieningszekerheid niet in het gedrang te brengen. Alle opties brengen kosten en nadelen met zich mee, ook voor de werking van de eengemaakte markt.

GASVOORZIENING WAARBORGEN tegen REDELIJKE PRIJZEN VOOR DE VOLGENDE WINTER EN DAARNA

Hoewel veel opties die in het publieke debat naar voren zijn gebracht, de symptomen aanpakken, is de gasmarkt de grondoorzaak van de huidige hoge elektriciteitsprijzen. De hoge elektriciteitsprijs van vandaag wordt bepaald door de hoge gasprijs, aangezien producenten die elektriciteit opwekken op basis van gas, vaak nog steeds als laatste energieleveranciers op de elektriciteitsmarkt komen om aan de feitelijke vraag te voldoen. Op de spotmarkt voor gas is de volatiliteit hoog en dat is niet volledig te wijten aan fundamentele factoren.

Het plafonneren of moduleren van de gasprijs door middel van regelgeving is een optie die in overweging kan worden genomen, aangezien dit een onmiddellijk effect zou hebben op de prijzen. Het kan een belangrijk signaal zijn om aan te geven dat de EU niet om het even welke prijs voor gas zal betalen, maar dit moet als laatste redmiddel worden beschouwd, aangezien dit een aantal nadelen met zich meebrengt voor de voorzieningszekerheid van gasstromen.

Nu het seizoen voor het aanvullen van de gasvoorraden begint, moet dringend overeenstemming worden bereikt over een gemeenschappelijke strategie. De huidige context van hoge prijzen en krappe gasmarkten maakt het aanvullen van de gasvoorraden voor de volgende winter moeilijker dan in normale jaren. Het gebruik van de collectieve hefboom van de Unie om de gasinvoer in de best mogelijke omstandigheden zeker te stellen, is van essentieel belang om te voorkomen dat lidstaten voor dezelfde leveringen tegen elkaar opbieden.

De EU staat sterker wanneer zij eensgezind optreedt. De EU moet gezamenlijk optreden om haar marktmacht te benutten door middel van onderhandelde partnerschappen met leveranciers.

De Commissie is bereid een taskforce voor gemeenschappelijke gasaankopen op EU-niveau op te richten. Door de vraag te bundelen zou de taskforce de internationale contacten van de EU met leveranciers van LNG en gas vergemakkelijken en versterken, met het oog op het zeker stellen van de invoer van gunstig geprijsd LNG en gas in de aanloop naar de volgende winter. De EU kan op korte termijn beter zorgen voor LNG, gas en waterstof tegen betaalbare prijzen uit derde landen, als zij op lange termijn met die landen samenwerkt door langetermijnpartnerschappen voor hernieuwbaar gas op te zetten die ook de basis zouden leggen voor toekomstige invoer van waterstof.

Zo zal de taskforce het pad effenen voor energiepartnerschappen met belangrijke leveranciers van LNG, gas en waterstof in het Middellandse Zeegebied, met onze partners in Afrika, maar ook in het Midden-Oosten en de VS.

De taskforce zou worden ondersteund door vertegenwoordigers van de lidstaten in een stuurgroep. Een gezamenlijk onderhandelingsteam onder leiding van de Commissie zou gesprekken voeren met gasleveranciers. Het zou zijn geïnspireerd op de ervaring die is opgedaan met de COVID-19-pandemie, waarbij actie op EU-niveau van cruciaal belang was om te zorgen voor voldoende vaccins voor iedereen.

De taskforce zou ook het efficiënte gebruik bevorderen van de gasinfrastructuur van de EU, met name LNG-terminals, maar ook van opslagfaciliteiten en pijpleidingen.

Door de gasvoorraden voldoende aan te vullen wordt voor enige stabiliteit gezorgd en zullen de Europese afnemers enige bescherming genieten tegen risico’s op leveringstekorten en potentiële verstoringen. Daarom stelt de Commissie een gemeenschappelijk en strategisch Europees beleid voor gasopslag voor, dat wordt uitgevoerd door middel van gecoördineerde gezamenlijke actie en lastenverdeling tussen de 27 EU-lidstaten. In de komende maanden zal de taskforce, in nauwe samenwerking met de Groep coördinatie gas, helpen bij het bevorderen van het aanvullen van de gasvoorraden in de aanloop naar de winter.

Er zijn gemeenschappelijke inspanningen nodig om het gebruik van de bestaande opslaginfrastructuur te optimaliseren. Met opslagmaatregelen die gezamenlijk worden genomen in plaats van afzonderlijk worden overinvesteringen voorkomen, aangezien gas een tijdelijke energiebron is en nieuwe infrastructuur op langere termijn bruikbaar moet zijn voor schonere energiebronnen, met name voor waterstof.

Om te waarborgen dat de gasvoorraden voldoende worden aangevuld, heeft de Commissie een wetgevingsvoorstel inzake energieopslag ingediend om ervoor te zorgen dat de bestaande opslaginfrastructuur uiterlijk op 1 november van elk jaar is aangevuld tot ten minste 90 % van de capaciteit ervan; dat streefcijfer kan in de loop van de tijd worden aangepast als de economische en geopolitieke realiteit en de continuïteit van de energievoorziening veranderen. Gezien de specifieke situatie van het lopende jaar zal een lager streefcijfer van 80 % worden gehanteerd en wordt gewerkt met een flexibel traject om de geleidelijke invoering soepel te laten verlopen. De lidstaten moeten, vooruitlopend op het wetgevingsvoorstel, al maatregelen nemen om ervoor te zorgen dat de gasvoorraden voor de volgende winter naar behoren worden aangevuld.  

Solidariteit is van fundamenteel belang. Gezamenlijke gasopslag is een verzekering die iedereen ten goede komt en waaraan iedereen op eerlijke wijze moet bijdragen. Daarom moeten lidstaten zonder opslagfaciliteiten bijdragen aan het aanvullen van de gasvoorraden in andere lidstaten en in ruil daarvoor profiteren zij van een grotere voorzieningszekerheid. Het mechanisme voor lastenverdeling dat in het voorstel is opgenomen, zorgt voor een eerlijke verdeling van de kosten voor de voorzieningszekerheid tussen alle lidstaten, aangezien zij dankzij de energiemarkt van de EU allemaal baat hebben bij het verminderen van het risico op verstoring van de voorziening, ongeacht waar in de EU de opslagfaciliteiten zich bevinden. Dit mechanisme bouwt voort op de solidariteitsovereenkomsten die onverwijld moeten worden gesloten om een doeltreffende uitwisseling van gas mogelijk te maken in geval van een noodsituatie, zoals voorgesteld in december 2021 9 . Even belangrijk zijn transparantie en monitoring van de vooruitgang bij het bereiken van het streefcijfer voor het aanvullen van de voorraden. De Groep coördinatie gas zal toezien op de vooruitgang bij het bereiken van dat streefcijfer en passende maatregelen overwegen om de inspanning voor het aanvullen van de voorraden zo nodig aan te houden. 

Tot slot zal, aangezien gasopslaginfrastructuur van cruciaal belang is voor de energiezekerheid van de EU, de certificering van opslagbeheerders de nodige waarborgen bieden tegen risico’s in verband met exploitanten die in handen zijn van eigenaars uit derde landen vanuit het oogpunt van voorzieningszekerheid.

CONCLUSIES

De in dit document gepresenteerde opties voor de aanpak van de gevolgen van hogere energieprijzen voor onze burgers en bedrijven, hebben betrekking op in de tijd beperkte noodinterventies om de stijging van de energieprijzen te beperken, hetgeen de langetermijndoelstellingen van de Green Deal niet in gevaar mag brengen, noch de werking van de eengemaakte markt. Geen van die opties is een wondermiddel en elke optie heeft voor- en nadelen.

Wat dringend nodig is, is de stijging van de energieprijzen in te dammen en te zorgen voor een adequate gasvoorziening voor de volgende winter en daarna. De beste optie is om als EU27 met een gecoördineerde aanpak samen te werken om kosten te besparen en het hefboomeffect van onze gezamenlijke kracht te benutten.

Op middellange termijn zijn meer structurele oplossingen nodig, waaronder interconnecties om de energiemarkt volledig te integreren, alsook veel meer hernieuwbare energie, energie-efficiëntiemaatregelen en de diversificatie van de energievoorziening om afhankelijkheid te voorkomen. Het REPowerEU-plan zal de invoering van maatregelen op al deze fronten versnellen. De Commissie zal haar gedetailleerde REPowerEU-plan in mei indienen. In dat verband staat de Commissie ook klaar om een energiebesparingsplan voor de hele Unie voor te stellen.

Met de uitrol van REPowerEU moet het regelgevingskader van de EU worden aangepast aan een aanzienlijk groter aandeel hernieuwbare energie in de energiemix, in overeenstemming met de ambitieuze decarbonisatiedoelstellingen van de EU. De Commissie zal uiterlijk in mei opties beoordelen om de opzet van de elektriciteitsmarkt te optimaliseren. Daarbij zal rekening worden gehouden met de definitieve beoordeling door het Agentschap van de Europese Unie voor de samenwerking tussen energieregulators (ACER) van de voor- en nadelen van de opzet van de elektriciteitsmarkt van de EU, en met andere bijdragen over de werking van de elektriciteitsmarkt 10 .

In de loop der tijd zullen het versnellen van het gebruik van hernieuwbare energiebronnen en het aanmoedigen van een efficiënter energieverbruik, in combinatie met een Europees opslagbeleid en diversificatie van de voorziening door middel van een meer gecoördineerde samenwerking met betrouwbare leveranciers, structurele oplossingen bieden om de toegang tot betaalbare energie te waarborgen.

Met de in dit document geschetste opties en voorstellen worden alle lidstaten opgeroepen om te vertrouwen op de beste kracht van Europa: eenheid en solidariteit.

De leiders van de Europese Raad van maart 2022 wordt verzocht sturing te geven voor de voortzetting van de werkzaamheden op het niveau van de Commissie en de wetgeving om de voorzieningszekerheid en betaalbare energieprijzen nu, voor de volgende winter en daarna, te waarborgen.

(1)

Mededeling over het aanpakken van de stijgende energieprijzen: een toolbox met initiatieven en steunmaatregelen, COM(2021) 660 final van 13.10.2021.

(2)

Mededeling over REPowerEU: een gemeenschappelijk Europees optreden voor betaalbaardere, veiligere en duurzamere energie, COM(2022) 108 final van 8.3.2022.

(3)

https://www.consilium.europa.eu/media/54788/20220311-versailles-declaration-nl.pdf  

(4)

     COM(2021) 660 final van 13.10.2021

(5)

Mededeling over het tijdelijke crisiskader voor staatssteunmaatregelen ter ondersteuning van de economie na de Russische agressie tegen Oekraïne, C(2022)1890 final van 23.3.2022.

(6)

Richtlijn 2003/96/EG van de Raad van 27 oktober 2003 tot herstructurering van de communautaire regeling voor de belasting van energieproducten en elektriciteit (PB L 283 van 31.10.2003, blz. 51)

(7)

Overeenkomstig artikel 19, lid 1, van de richtlijn.

(8)

     Sommige (inframarginale) elektriciteitsproducenten halen momenteel buitensporige winsten uit de zeer hoge elektriciteitsprijzen. Deze buitensporige meeropbrengsten kunnen tijdelijk worden belast of teruggevorderd overeenkomstig de richtsnoeren die de Commissie op 8 maart heeft gepresenteerd (zie COM(2022) 108 final van 8.3.2022).

(9)

     Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad inzake de interne markten voor hernieuwbare gassen, aardgas en waterstof (herschikking), COM(2021) 804 final van 15.12.2021.

(10)

. Sommige elementen van de beoogde opties voor kortetermijninterventies, zoals de aanschaf van nieuwe capaciteit door middel van tweerichtingscontracten ter verrekening van verschillen of het gebruik van het groepsaankoopmodel, kunnen de weg helpen effenen voor toekomstige veranderingen in de opzet van de Europese markt op lange termijn, en zo consumenten helpen beschermen tegen hoge prijsvolatiliteit in de toekomst en de veerkracht van de Europese energiemarkt vergroten.


Brussel, 23.3.2022

COM(2022) 138 final

BIJLAGE

bij de

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE EUROPESE RAAD, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO’S

Voorzieningszekerheid en betaalbare energieprijzen:
opties voor onmiddellijke maatregelen en voorbereiding op de volgende winter



BIJLAGE

Overzicht van de opties

De lidstaten, belanghebbenden en academische kringen hebben verschillende opties voor noodmaatregelen voorgesteld om het effect van de hoge elektriciteitsprijzen te beperken. Zij zijn erop gericht de eindverbruikers verlichting te bieden, zonder de overkoepelende Green Deal, met inbegrip van doelstellingen op het gebied van decarbonisatie en energie-efficiëntie, op langere termijn in het gedrang te brengen. Om succesvol te zijn, moeten deze tijdelijke en gerichte uitzonderlijke opties budgettair beheersbaar zijn en mogen zij de voorzieningszekerheid en het gelijke speelveld op de interne markt niet in gevaar brengen. Het gewicht van de voor- en nadelen die in de opties worden beschreven, hangt af van de ontwerpkenmerken van de verschillende opties. I – Interventies op de elektriciteitsmarkt met financiële compensaties voor consumenten

A.Interventies op detailhandelsniveau: directe steun aan consumenten door middel van vouchers, belastingkortingen of een groepsaankoopmodel

In de mededeling van REPowerEU wordt een nieuw tijdelijk crisiskader voor staatssteun aangekondigd. Dat kader zal de weg vrijmaken voor beperkte rechtstreekse subsidies en liquiditeitssteun voor alle ondernemingen die direct of indirect worden getroffen door de Russische agressie tegen Oekraïne, de opgelegde sancties of de vergeldingsmaatregelen, alsook voor steun aan ondernemingen, met name om de energiekosten van energie-intensieve verbruikers gedeeltelijk te compenseren. In de mededeling wordt ook verduidelijkt dat de lidstaten in de huidige omstandigheden de detailhandelsprijzen voor alle huishoudens en micro-ondernemingen kunnen reguleren.

Om huishoudelijke consumenten, met name arme en kwetsbare consumenten (maar ook bedrijven) te beschermen, kunnen de lidstaten ook opteren voor een groepsaankoopmodel, waarbij een door de staat gecontroleerde entiteit op de markt elektriciteit koopt en die ter beschikking stelt van bepaalde categorieën consumenten — rechtstreeks of via leveranciers — tegen prijzen die onder de huidige marktprijzen liggen, bijvoorbeeld op basis van een uitoefenprijs. Elke uitbreiding van deze aanpak die verder gaat dan bepaald bij artikel 5 van de elektriciteitsrichtlijn en de staatssteunregels moet zorgvuldig worden beoordeeld om verstoring van de eengemaakte markt te voorkomen.

De meeste maatregelen kunnen op nationaal niveau worden genomen

Voordelen

Aangezien deze opties rechtstreeks op consumenten zijn gericht, zijn ze bijzonder doeltreffend om het effect van de hoge prijzen voor eindgebruikers te matigen. Zij bieden de lidstaten flexibiliteit om te bepalen welke categorieën huishoudelijke en zakelijke consumenten moeten worden ondersteund, rekening houdend met de nationale situatie en de mededingingsregels. Lidstaten die een groepsaankoopmodel willen opzetten, moeten een beslissing nemen over de opzet daarvan, onder meer over de verkochte volumes en de specifieke consumentencategorieën/leveranciers die van deze optie zouden profiteren. De Commissie zou richtsnoeren kunnen verstrekken over de wijze waarop een dergelijk model moet worden toegepast om een gelijk speelveld en eerlijke concurrentie op de eengemaakte markt te waarborgen.

Nadelen

Deze optie zou de concurrentie op de detailhandelsmarkten kunnen beperken, een effect dat moet wordt gematigd door een eerlijke en niet-discriminerende behandeling van alle leveranciers te waarborgen. . In de richtsnoeren inzake gereguleerde prijzen in de bijlage bij de mededeling over REPowerEU wordt geïllustreerd hoe dit bij een groepsaankoopmodel kan worden bereikt.

Indien een groot deel van de consumenten steun krijgt om de prijsstijging volledig te compenseren, worden de stimulansen om hun verbruik te verminderen kleiner. Net als bij alle opties die de kosten voor de consument verlagen, zou dit het gebruik van fossiele brandstoffen, de afhankelijkheid van de EU van invoer en de bezorgdheid over de voorzieningszekerheid kunnen doen toenemen. De haalbaarheid van deze optie hangt af van de begrotingsmiddelen van de lidstaten.

Kosten

De kosten en de wijze waarop zij worden gedekt, hangen af van nationale keuzes betreffende de categorieën van consumenten die steun krijgen en de mate waarin de financiële lasten voor consumenten worden verlicht. Die keuzes zullen ook bepaald worden door de budgettaire ruimte van de lidstaten.

II — Interventie in de elektriciteitsmarkt op groothandelsniveau: vaststelling van de prijzen in combinatie met een financiële compensatie voor de producenten

B. Interventie op groothandelsniveau met betrekking tot de brandstofprijzen ten behoeve van fossiele elektriciteitsproducenten

Deze optie behelst een compensatie voor de prijs die fossiele elektriciteitsproducenten betalen voor hun brandstof (steenkool, gas, olie, diesel). Aangezien fossiele elektriciteitsproducenten op die manier zouden worden beschermd tegen het effect van de huidige prijsstijgingen op de internationale grondstoffenmarkten, zouden ze hun elektriciteit hierdoor goedkoper kunnen aanbieden. Deze optie zou in de praktijk betekenen dat elektriciteitsproducenten compensatie krijgen voor het verschil tussen hun werkelijke aankoopkosten voor brandstof (gas, steenkool) en een vooraf bepaalde referentieprijs voor die grondstoffen.

Voordelen

Deze optie zal het biedingsgedrag van fossiele energiecentrales in de EU naar verwachting beïnvloeden en zal de kosten van de door die centrales verkochte elektriciteit, en dus de marginale prijs op de groothandelsmarkt, waarschijnlijk doen dalen. Dit zou op zijn beurt tot lagere detailhandelsprijzen moeten leiden.

Afhankelijk van de ontwerpkenmerken zou het niet van invloed zijn op de “merit order” van de elektriciteitscentrales en dus de werking van de markt niet verstoren.

Nadelen

Als deze optie op nationaal niveau wordt ingevoerd, kan ze de stroom van elektriciteit in buurlanden (lidstaten en derde landen) verstoren en stromen op gang brengen vanuit landen met de referentieprijs naar landen waar die niet geldt, zonder rekening te houden met schaarste, voorzieningszekerheid of relatieve kosten.

Zoals bij alle opties die een impact hebben op het relatieve prijsconcurrentievermogen van fossiele brandstoffen, zou deze optie de inspanningen om het gebruik van fossiele brandstoffen te verminderen, kunnen belemmeren.

Kosten

De kosten en de wijze waarop zij worden gedekt, zouden afhangen van de gemaakte keuzes. De kosten kunnen worden gefinancierd met bijdragen van elektriciteitsverbruikers. Hoewel die kosten in beginsel kunnen worden gecompenseerd door de verlaging van de groothandelsprijzen van elektriciteit dankzij deze maatregel, zal de netto-impact voor de consument afhangen van de ontwikkeling van de prijzen van fossiele brandstoffen, de hoeveelheden ingevoerde fossiele brandstoffen en het volume elektriciteit dat naar buurlanden wordt geëxporteerd. De invoering van deze maatregelen zou de inkomsten uit de belastingen op overwinst doen dalen.



C.Interventie op groothandelsniveau waarbij de prijs op de groothandelsmarkt voor elektriciteit wordt geplafonneerd

In deze optie worden de elektriciteitsprijzen op een vooraf vastgesteld niveau beperkt.

Om ervoor te zorgen dat fossiele elektriciteitsproducenten (op basis van gas of steenkool) die bij een geplafonneerde prijs momenteel niet rendabel kunnen werken, blijven produceren, zou een financiële compensatie nodig zijn om het verschil te dekken tussen de marktprijs voor de opgewekte elektriciteit en het vooraf vastgestelde plafond. Er kan strenge regelgeving nodig zijn om te waarborgen dat aanbiedingen voor elektriciteitsproductie boven het plafond (vanaf hetwelk de producent recht heeft op financiële compensatie) “redelijk” zijn. Evenzo kan regelgeving nodig zijn om ervoor te zorgen dat producenten waarvan de kosten onder het plafond liggen, geen biedingen boven dat plafond uitbrengen (om een hogere prijs te verkrijgen). Dit kan uiteindelijk een strenge regulering van de biedingen vereisen en voor complexiteit zorgen.

Voordelen 

In deze optie worden de groothandelsprijzen geplafonneerd, hetgeen op zijn beurt tot lagere detailhandelsprijzen zou moeten leiden. Dit zou voor producenten die niet rechtstreeks door het plafond worden getroffen, tot lagere inframarginale meeropbrengsten leiden.

Nadelen 

Deze optie vereist dat de autoriteiten over gedetailleerde kennis beschikken van de kostenstructuren en exploitatiewijzen van afzonderlijke elektriciteitscentrales.

Als deze optie, net als optie B, niet op EU-niveau wordt ingevoerd, kan ze de stroom van elektriciteit op de interne markt verstoren en stromen op gang brengen vanuit landen met een prijsplafond naar landen waar geen plafond is ingesteld, zonder rekening te houden met schaarste.

Net als optie B, zou dit leiden tot onrechtmatige baten voor de buurlanden van de EU, die door de lidstaten gesubsidieerde elektriciteit zouden ontvangen.

Ten slotte zou deze optie de elektriciteitsstroom op de interne markt kunnen verstoren door het ontbreken van een prijssignaal en zou de voorzieningszekerheid in gevaar kunnen komen.

Net als bij alle opties die de kosten voor de consument verlagen, zou dit het gebruik van fossiele brandstoffen, de afhankelijkheid van de EU van invoer en de bezorgdheid over de voorzieningszekerheid kunnen doen toenemen.

Kosten

Er zouden financiële middelen nodig zijn om het verschil tussen de marktprijs en het prijsplafond te compenseren. Die kosten zouden moeilijker te dragen zijn voor lidstaten met een beperktere begrotingsruimte.

Mettertijd kunnen er risico’s voor de voorzieningszekerheid ontstaan door het ontbreken van een gedifferentieerd prijssignaal op de EU-markt en door een gebrek aan rechtszekerheid. Investeringen in niet-gesubsidieerde projecten voor hernieuwbare energie zouden worden ontmoedigd door de lagere marktinkomsten (en omdat consumenten door het prijsplafond minder genoodzaakt zijn zich in te dekken tegen hoge prijzen en daardoor minder stimulansen krijgen om langetermijncontracten voor hernieuwbare energie te sluiten).



D.Regelgevend optreden op de elektriciteitsmarkt: beperking van het rendement van bepaalde marktdeelnemers

Op de groothandelsmarkten voor elektriciteit wordt de prijs bepaald door de laatste bron die nodig is om aan alle vraag te voldoen. Fossiele elektriciteitsproducenten worden momenteel geconfronteerd met extreem hoge kosten van fossiele brandstoffen en hogere prijzen om CO2 uit te stoten. Dit betekent dat de marginale elektriciteitsprijzen hoog zijn. Basislastproducenten die niet afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen, hebben in deze situatie geen vergelijkbare kostenstructuur; hun investeringsbeslissingen leveren een veel hoger rendement op dan verwacht.

In bijlage 2 bij de mededeling REPowerEU is bepaald dat de lidstaten bij wijze van uitzondering belastingmaatregelen kunnen invoeren om een deel van die hoge rendementen af te romen.

De doelstelling van dergelijke belastingmaatregelen kan ook worden bereikt door middel van regelgevende maatregelen. Dit kan door de lidstaten tijdelijk toe te staan een uitoefenprijs vast te stellen of een terugvorderingsmechanisme in te voeren om buitensporige rendementen van producenten te beperken. De relevante uitoefenprijs moet wellicht variëren in het licht van de kenmerken van de verschillende marktdeelnemers en zou door de nationale regelgevende instanties moeten worden vastgesteld. Deze optie werkt namelijk als een eenrichtingscontract ter verrekening van het verschil, waarbij betalingen pas verschuldigd zijn als de referentieprijs (marktprijs) hoger is dan de uitoefenprijs. Net als bij de in de REPowerEU-mededeling genoemde belasting op overwinst zou een afzonderlijk mechanisme vereist zijn om de inkomsten uit een dergelijk regelgevend optreden te herverdelen onder de consumenten.

De lidstaten zouden hun steunregelingen voor de nieuwe elektriciteitsopwekking kunnen omzetten in systemen van tweerichtingscontracten ter verrekening van verschillen. Door de energieproducenten te vragen hun investeringssteun terug te betalen wanneer de prijzen hoog zijn, zou dit mechanisme voorkomen dat de op dit moment gebouwde nieuwe productiecapaciteit in de toekomst ook zal worden gesubsidieerd in situaties waarin de marktprijzen zeer hoog en volatiel zijn.

Wanneer spelers op de aardgasmarkten als gevolg van de huidige crisissituatie buitensporige rendementen verdienen, bijvoorbeeld omdat zij gecontracteerde volumes op de spotmarkt tegen aanzienlijk hogere prijzen kunnen verkopen, kunnen de opbrengsten het voorwerp uitmaken van soortgelijke belastinginterventies.

Voordelen

Als een dergelijke optie goed is ontworpen, zal ze de prijsvorming op de groothandelsmarkten voor elektriciteit niet verstoren, waardoor de prijssignalen voor de handel binnen en buiten de EU en de voorzieningszekerheid behouden blijven. Ze heeft geen gevolgen voor de handel in elektriciteit in de hele EU.

Een bijsturing van de opzet van steunregelingen voor nieuwe investeringen kan de weg vrijmaken voor eventuele hervormingen van de markt op langere termijn.

Nadelen

Deze optie zal de prijzen voor consumenten niet rechtstreeks verlagen, maar de gegenereerde inkomsten kunnen worden gebruikt om directe steun te bieden aan energieconsumenten die het zwaarst lijden onder de hoge prijzen, bijvoorbeeld in de vorm van vouchers voor huishoudens en financiële steun aan bedrijven, in overeenstemming met de regels inzake staatssteun en mededinging.

Om nauwkeurig te kunnen bepalen of er sprake is van buitensporige inframarginale winsten, zouden de nationale autoriteiten over gedetailleerde informatie moeten beschikken over de kosten van de producenten; gegevens waartoe zij mogelijk geen toegang hebben. Een snelle uitvoering kan voor juridische problemen zorgen, omdat niet alle marktdeelnemers in dezelfde mate worden getroffen.

Mededingingskwesties moeten zorgvuldig worden onderzocht en beheerst door de richtsnoeren van de Commissie inzake gereguleerde kleinhandelsprijzen en fiscale maatregelen inzake marginale meeropbrengsten te volgen en de staatssteunregels in acht te nemen.

De invoering van uitzonderlijke winstbelastingen zal waarschijnlijk gevolgen hebben voor de investeringszekerheid; wat kan tot gevolg kan hebben dat voor alle toekomstige elektriciteitsopwekking steun zal moeten worden verleend. Dit regelgevingsrisico zal zich vertalen in een stijging van de kapitaalkosten en zal de uitrol van hernieuwbare energie in de toekomst afremmen.



III – Interventies op de gasmarkten

E.Prijsplafonds voor de gasmarkt in de EU

Deze optie behelst de vaststelling van een EU-brede maximumprijs waartegen gas tussen marktdeelnemers in alle EU-lidstaten kan worden verhandeld, of op het vaststellen van prijslimieten waartussen de gasprijs kan fluctueren. De invoering van prijsplafonds/-bandbreedtes zou de biedingen op Europese beurzen beperken. De geplafonneerde gasprijs zou de nieuwe contractuele referentieprijs worden voor langetermijn- en derivatencontracten.

Om doeltreffend te zijn, moet deze optie in alle lidstaten worden toegepast.

Voordelen

Een prijsplafond voor de handel in gas in heel Europa zou de buitensporige volatiliteit verminderen en rechtstreeks tot lagere gasprijzen leiden. Dit zou op zijn beurt de kosten van door gasgestookte centrales opgewekte elektriciteit en de consumentenprijzen voor zowel gas als elektriciteit doen dalen.

Nadelen

Het juiste niveau van het plafond moet worden bepaald. Als het prijsplafond voor gas te laag wordt gezet, zou het moeilijk worden meer gas te laten leveren aan Europa. Het zou Europese bedrijven er zelfs kunnen toe aansporen gas uit te voeren naar landen waar de prijzen hoger zijn. Een lagere prijs zou het gasverbruik en daarmee de vraag in Europa bevorderen. Om dit risico te beperken, zou deze optie gepaard moeten gaan met een sterk vraagbeheer. Samen kunnen die factoren tot een grotere krapte op de gasmarkt leiden en de gasvoorzieningszekerheid in gevaar brengen.

Als in de hele EU dezelfde maximumprijs geldt, wordt het moeilijk om te waarborgen dat het gas stroomt naar de bestemmingen waar dat nodig is, en om ervoor te zorgen dat het net veilig kan functioneren en dat vraag en aanbod in evenwicht blijven.

Consumenten die op basis van langetermijncontracten gas hebben gekocht tegen een prijs boven het plafond, zouden pas na afloop van hun contract van het prijsplafond kunnen profiteren.

Afhankelijk van de hoogte van het plafond en de periode waarin het wordt toegepast, kan het handelspartners aansporen gas aan te bieden. Hun reactie op een administratief vastgestelde prijs is echter onzeker en kan niet worden voorzien. Zij kunnen de maatregel voor de rechter aanvechten en/of hun leveringen beperken of opschorten. 

Kosten

De kosten houden verband met een mogelijke verstoring van de voorziening, afhankelijk van de wijze waarop leveranciers op het plafond reageren.

F.Met internationale leveranciers afgesproken volume en prijs

Een optie kan erin bestaan specifiekere gasvolume- en prijsdoelstellingen voor verschillende aanvoerroutes/leveranciers vast te stellen en die streefcijfers te hanteren op basis van een gezamenlijke onderhandelingsstrategie die op EU-niveau ten aanzien van de handelspartners van de EU wordt gecoördineerd. De relevante richtprijzen zouden betrekking hebben op de leveringscontracten met derde landen, maar geen gevolgen hebben voor transacties binnen de EU (bv. voor balancering op de interne markt).

Om de invoer van LNG en gas tegen een correcte prijs zeker te stellen, moet de EU de gaspartnerschappen met haar leveranciers op langere termijn bekijken en de focus van de onderhandelingen uitbreiden tot langetermijninvoer van waterstof.

Dergelijke partnerschappen kunnen bestaan uit:

·langetermijncontracten voor meer LNG-leveringen en leveringen via pijpleidingen;

·EU-investeringen in extra LNG-invoercapaciteit, compatibel met waterstof;

·Een H2-partnerschap met een tijdshorizon van vijf tot tien jaar voor de uitrol van infrastructuur en een solide kader en partnerschap voor investeringen (een gemeenschappelijk kader dat in de EU de voorspelbaarheid en stabiliteit van investeringen en de vraag zou waarborgen en voor een stabiel investeringsklimaat in partnerlanden zou zorgen).

De slaagkansen van een dergelijke onderhandelingsstrategie zouden afhangen van een gemeenschappelijke aanpak op Europees niveau.

Voordelen

Als de onderhandelingen succesvol zijn, zou een lagere prijs in heel Europa tot een aanzienlijke daling van de gasprijzen voor afgesproken volumes gas leiden. Dit zou op zijn beurt de kosten van door gasgestookte centrales opgewekte elektriciteit en de consumentenprijzen voor zowel gas als elektriciteit doen dalen.

Aangezien deze optie gebaseerd zou zijn op onderhandelingen en niet tot beperkingen van de handel in gas binnen de EU zou leiden (bv. voor balancering), zouden verstoringen van gasstromen binnen de EU worden vermeden.

Nadelen

Het welslagen van deze optie hangt uiteindelijk af van het resultaat van de onderhandelingen met leveranciers uit derde landen.

Kosten

Als deze optie zou slagen, zou ze tot een blijvende verlaging van de kosten voor de aardgasbevoorrading leiden.