Voorlopige editie

ARREST VAN HET HOF (Zevende kamer)

24 september 2026 (*)

„ Prejudiciële verwijzing – Landbouw – Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) – Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (Elfpo) – Steunmaatregelen voor plattelandsontwikkeling – Verordening (EG) nr. 1974/2006 – Artikel 47 – Huur- of pachtovereenkomst – Huurovereenkomst tussen een gemeentebestuur en een steunbegunstigde – Verbintenissen met een looptijd van vijf jaar – Beëindiging van die huurovereenkomst ingevolge een wetswijziging – Verplichting om de ontvangen steun geheel of gedeeltelijk terug te betalen – Onmogelijkheid om de verbintenissen aan te passen aan een nieuwe situatie van het betrokken bedrijf – Begrippen ‚overmacht’ en ‚uitzonderlijke omstandigheden’ – Beginselen van het Unierecht – Aansprakelijkheid van de lidstaten voor schade die is toegebracht aan particulieren door schending van het Unierecht – Voorwaarden voor die aansprakelijkheid – Bepaling die ertoe strekt rechten toe te kennen aan particulieren ”

In zaak C‑600/25,

betreffende een verzoek om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door de Varhoven administrativen sad (hoogste bestuursrechter, Bulgarije) bij beslissing van 10 september 2025, ingekomen bij het Hof op 10 september 2025, in de procedure

M. P. M.

tegen

Ministerstvo na zemedelieto i hranite,

Darzhaven fond „Zemedelie” – Sofia,

Varhoven administrativen sad

wijst

HET HOF (Zevende kamer),

samengesteld als volgt: F. Schalin, kamerpresident, M. Gavalec (rapporteur) en Z. Csehi, rechters,

advocaat-generaal: A. Biondi,

griffier: A. Calot Escobar,

gezien de stukken,

gelet op de opmerkingen van:

–        M. P. M., vertegenwoordigd door K. Boncheva, advokat,

–        de Europese Commissie, vertegenwoordigd door F. Calvo Langdon, G. Koleva en M. Konstantinidis als gemachtigden,

gelet op de beslissing, de advocaat-generaal gehoord, om de zaak zonder conclusie te berechten,

het navolgende

Arrest

1        Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van, ten eerste, artikel 47, lid 1, van verordening (EG) nr. 1974/2006 van de Commissie van 15 december 2006 tot vaststelling van uitvoeringsbepalingen van verordening (EG) nr. 1698/2005 van de Raad inzake steun voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (Elfpo) (PB 2006, L 368, blz. 15), zoals gewijzigd bij verordening (EG) nr. 434/2007 van de Commissie van 20 april 2007 (PB 2007, L 104, blz. 8) (hierna: „verordening nr. 1974/2006”), gelezen in samenhang met overweging 37 van verordening nr. 1974/2006, en, ten tweede, artikel 2, lid 2, van verordening (EU) nr. 1306/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 inzake de financiering, het beheer en de monitoring van het gemeenschappelijk landbouwbeleid en tot intrekking van verordeningen (EEG) nr. 352/78, (EG) nr. 165/94, (EG) nr. 2799/98, (EG) nr. 814/2000, (EG) nr. 1290/2005 en (EG) nr. 485/2008 van de Raad (PB 2013, L 347, blz. 549, met rectificatie in PB 2016, L 130, blz. 6), gelezen in samenhang met overweging 5 van verordening nr. 1306/2013.

2        Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen, enerzijds, M. P. M., een Bulgaarse landbouwer en, anderzijds, het Ministerstvo na zemedelieto i hranite (ministerie van Landbouw en Voedselvoorziening, Bulgarije), de Darzhaven fond „Zemedelie” – Sofia (Staatsfonds voor landbouw – Sofia, Bulgarije) (hierna: „Staatsfonds voor landbouw”) en de Varhoven administrativen sad (hoogste bestuursrechter, Bulgarije) strekkende tot vergoeding van schade die M. P. M. stelt te hebben geleden doordat hij is verplicht 50 % van het bedrag van de door hem ontvangen landbouwsubsidies terug te betalen.

 Toepasselijke bepalingen

 Unierecht

 Verordening nr. 1698/2005

3        Verordening (EG) nr. 1698/2005 van de Raad van 20 september 2005 inzake steun voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (Elfpo) (PB 2005, L 277, blz. 1) is ingetrokken bij verordening (EU) nr. 1305/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 inzake steun voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (Elfpo) en tot intrekking van verordening nr. 1698/2005 van de Raad (PB 2013, L 347, blz. 487). Niettemin is verordening nr. 1698/2005 ingevolge artikel 88, tweede alinea van verordening nr. 1305/2013 van toepassing gebleven op de concrete acties die worden uitgevoerd krachtens programma’s die de Europese Commissie vóór 1 januari 2014 op grond van die verordening had goedgekeurd.

4        Artikel 36 van verordening nr. 1698/2005, met als opschrift „Maatregelen”, bepaalt:

„De steun in het kader van deze afdeling betreft:

a)      maatregelen om een duurzaam gebruik van landbouwgrond te bevorderen door:

i)      betalingen voor natuurlijke handicaps aan landbouwers in berggebieden,

ii)      betalingen aan landbouwers in andere gebieden met handicaps dan berggebieden,

[...]”

5        Artikel 37 van deze verordening, met als opschrift „Betalingen in verband met natuurlijke handicaps in berggebieden en betalingen in andere gebieden met handicaps”, bepaalt in de leden 1 en 2:

„1.      De in artikel 36, onder a), i) en ii), bedoelde betalingen worden jaarlijks toegekend per hectare gebruikte landbouwgrond in de zin van beschikking 2000/115/EG van de Commissie van 24 november 1999 betreffende de definities van de kenmerken, de lijst van landbouwproducten, de uitzonderingen op de definities en de regio’s en gebieden voor de enquêtes inzake de structuur van de landbouwbedrijven [(PB 2000, L 38, blz. 1)].

Zij moeten de extra kosten en de gederfde inkomsten compenseren die voor landbouwers het gevolg zijn van de handicap voor de landbouwproductie in het betrokken gebied.

2.      De betalingen worden toegekend aan landbouwers die zich ertoe verbinden hun landbouwactiviteit in overeenkomstig artikel 50, leden 2 en 3, aangewezen gebieden gedurende ten minste vijf jaar vanaf de eerste betaling voort te zetten.”

 Verordening nr. 1974/2006

6        Verordening nr. 1974/2006 is ingetrokken bij gedelegeerde verordening (EU) nr. 807/2014 van de Commissie van 11 maart 2014 tot aanvulling van verordening (EU) nr. 1305/2013 van het Europees Parlement en de Raad inzake bijstand voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (Elfpo) en tot invoering van overgangsbepalingen (PB 2014, L 227, blz. 1). Niettemin blijft verordening nr. 1974/2006 ingevolge artikel 19, tweede alinea, van deze gedelegeerde verordening van toepassing op de concrete acties die worden uitgevoerd krachtens programma’s die de Commissie vóór 1 januari 2014 op grond van verordening nr. 1698/2005 heeft goedgekeurd.

7        Overweging 37 van verordening nr. 1974/2006 luidt:

„Voor verscheidene maatregelen geldende bepalingen dienen te worden vastgesteld op het gebied van met name de uitvoering van geïntegreerde concrete acties, investeringsmaatregelen, de overdracht van het bedrijf gedurende de looptijd van een verbintenis die is aangegaan als voorwaarde voor de toekenning van steun, de uitbreiding van de oppervlakte van het bedrijf en de bepaling van verschillende categorieën van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden.”

8        Artikel 47 van deze verordening luidt als volgt:

„1.      De lidstaten kunnen met name de volgende categorieën van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden erkennen in welk geval zij niet de gedeeltelijke of volledige terugbetaling van de door de begunstigde ontvangen steun verlangen:

a)      het overlijden van de begunstigde;

b)      langdurige arbeidsongeschiktheid van de begunstigde;

c)      de onteigening van een groot deel van het bedrijf, indien deze onteigening op de dag waarop de verbintenis is aangegaan, niet was te voorzien;

d)      een ernstige natuurramp die grote schade aanricht aan grond van het bedrijf;

e)      het door een ongeluk tenietgaan van veehouderijgebouwen van het bedrijf;

f)      een epizoötie die de gehele veestapel van de landbouwer of een deel ervan treft.

2.      Van gevallen van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden doet de begunstigde of diens rechtsverkrijgende de bevoegde autoriteit een schriftelijke kennisgeving toekomen, samen met relevante bewijzen ten genoegen van die autoriteit, binnen tien werkdagen na de datum waarop de begunstigde of diens rechtsverkrijgende in staat is dit te doen.”

 Verordening nr. 1305/2013

9        Artikel 47 van verordening nr. 1305/2013, met als opschrift „Voorschriften inzake areaalgerelateerde betalingen”, bepaalt in lid 4:

„In gevallen van overmacht en de in artikel 2 van verordening [nr. 1306/2013] bedoelde uitzonderlijke omstandigheden hoeft de ontvangen steun niet te worden terugbetaald.”

 Verordening nr. 1306/2013

10      Overweging 5 van verordening nr. 1306/2013 luidt als volgt:

„Met het oog op coherentie tussen de praktijk van de lidstaten, en een geharmoniseerde toepassing van de overmachtsclausule door de lidstaten, dient deze verordening, waar toepasselijk, te voorzien in vrijstellingen voor gevallen van overmacht en uitzonderlijke omstandigheden, en ook in een niet-uitputtende lijst van potentiële, door de bevoegde nationale autoriteiten te erkennen gevallen van overmacht en uitzonderlijke omstandigheden. Die autoriteiten moeten hun besluiten aangaande overmacht of uitzonderlijke omstandigheden nemen per geval op basis van relevant bewijsmateriaal waarbij het begrip ‚overmacht’ wordt uitgelegd in het licht van het landbouwrecht van de Unie en met inbegrip van de jurisprudentie van het Hof van Justitie.”

11      Artikel 2 van deze verordening, met als opschrift „In deze verordening gebruikte termen”, bepaalt in lid 2:

„Voor de toepassing van de financiering, het beheer en de monitoring van het [gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB)], kunnen ‚overmacht’ en ‚uitzonderlijke omstandigheden’ met name erkend worden in de volgende gevallen:

a)      de begunstigde is overleden;

b)      de begunstigde is langdurig arbeidsongeschikt geworden;

c)      het bedrijf is zwaar getroffen door een ernstige natuurramp;

d)      de veehouderijgebouwen op het bedrijf zijn door een ongeluk verloren gegaan;

e)      al het vee of alle landbouwgewassen van de begunstigde of een gedeelte ervan zijn getroffen door respectievelijk een epizoötie of een plantenziekte;

f)      het volledige bedrijf of een groot deel daarvan is onteigend, indien deze onteigening op de dag van indiening van de aanvraag niet was te voorzien.”

12      Artikel 121 van deze verordening bepaalt:

„1.      Deze verordening treedt in werking op de dag van de bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Unie.

Zij is van toepassing met ingang van 1 januari 2014.

2.      De volgende bepalingen zijn evenwel van toepassing als volgt:

a)      de artikelen 7, 8, 16, 25, 26 en 43 met ingang van 16 oktober 2013;

b)      de artikelen 18 en 40 voor de met ingang van 16 oktober 2013 gedane uitgaven;

c)      artikel 52 met ingang van 1 januari 2015.”

 Bulgaars recht

 Wet inzake de eigendom het gebruik van landbouwgrond

13      Artikel 37i van de Zakon za sobstvenostta i polzvaneto na zemedelskite zemi (wet inzake de eigendom en het gebruik van landbouwgrond) (DV nr. 17 van 1 maart 1991) bepaalt in de leden 1 en 4:

„(1)      Graas-, gras- en hooilanden behorend tot de Darzhaven pozemlen fond [(grondfonds van de Staat, Bulgarije; hierna: „grondfonds van de Staat”)] of het gemeentelijk grondfonds worden overeenkomstig artikel 24a, lid 2, tegen een door een marktmechanisme bepaalde prijs verhuurd of verpacht aan eigenaren of gebruikers van veehouderijbedrijven die graasdieren houden die zijn geregistreerd in het geïntegreerde informatiesysteem van de Balgarska agentsia po bezopasnost na hranite [(Bulgaars agentschap voor voedselveiligheid)], zulks op basis van het aantal en de soort gemelde dieren. Graas-, gras- en hooilanden behorend tot het grondfonds van de Staat of dat van de gemeente worden verhuurd of verpacht aan personen die noch belastingschulden noch schulden jegens het Staatsfonds voor landbouw, het grondfonds van de Staat of het gemeentelijk grondfonds hebben, noch verplichtingen met betrekking tot gronden uit hoofde van artikel 37c, lid 3, punt 2.

[...]

(4)      Graas-, gras- en hooilanden worden verdeeld over de rechthebbenden die in het betrokken grondgebied geregistreerde veehouderijen hebben, afhankelijk van het aantal en het type gemelde graasdieren, naargelang van de graas-, gras- en hooilanden die legaal in bezit zijn of worden gebruikt, maar met een maximum van 15 decare per grootvee-eenheid in eigendommen van de eerste tot en met de zevende categorie en/of 30 decare per grootvee-eenheid in eigendommen van de achtste tot en met de tiende categorie. In aanmerking komende personen die runderen voor de vleesproductie en dieren van inheemse (autochtone) rassen houden, krijgen tot 20 decare per diereenheid toegewezen in eigendommen van de eerste tot en met de zevende categorie en tot 40 decare per diereenheid in eigendommen van de achtste tot en met de tiende categorie. Rechthebbenden die melk- of vleesrunderen, schapen en/of geiten houden die voor steun zijn erkend in het kader van de activiteiten van de submaatregelen ‚Betalingen voor de omschakeling naar de biologische landbouw’ en ‚Betalingen voor het behoud van de biologische landbouw’ die deel uitmaken van het onderdeel ‚biologische veehouderij’, krijgen grond toegewezen naar rato van maximaal 0,15 grootvee-eenheden per hectare, ongeacht de categorie van de eigendom.”

 Wijzigingswet

14      Op 11 augustus 2015 is in de Darzhaven vestnik nr. 61 een wet tot wijziging van de wet inzake de eigendom en het gebruik van landbouwgrond (hierna: „wijzigingswet”) bekendgemaakt. § 15 van de overgangs- en slotbepalingen van de wijzigingswet bepaalt:

„(1)      Begunstigden die vóór 24 februari 2015 huur- of pachtovereenkomsten hebben afgesloten voor graas-, gras- en hooilanden behorend tot het grondfonds van de Staat of dat van de gemeente zijn verplicht de overeenkomsten vóór 1 februari 2016 in overeenstemming te brengen met de vereisten van artikel 37i, leden 1 en 4.

(2)      Begunstigden die zijn erkend in het kader van het onderdeel bedoeld in artikel 3, lid 3, van besluit nr. 4 van 24 februari 2015 betreffende de tenuitvoerlegging van maatregel 11 ‚Biologische landbouw’ van het plattelandsontwikkelingsprogramma voor de periode 2014‑2020 [...], die vóór 24 februari 2015 huur- of pachtovereenkomsten hebben afgesloten voor graas-, gras- en hooilanden behorend tot het grondfonds van de Staat of dat van de gemeente en van wie alle graasdieren en graasland voor steun zijn aanvaard, zijn verplicht de overeenkomsten vóór 1 februari 2016 in overeenstemming te brengen met de vereisten van artikel 37i, lid 1, waarbij moet worden voldaan aan de verhouding van ten minste 0,15 diereenheid per hectare, ongeacht de categorie.

(3)      De huur- of pachtovereenkomsten voor graas-, gras- en hooiland behorend tot het grondfonds van de Staat of dat van de gemeente die niet binnen de in lid 1 of lid 2 gestelde termijn zijn aangepast, worden beëindigd door de burgemeester van de gemeente of door de directeur van de [(regionale directie Landbouw, Bulgarije)].

[...]”

 Besluit nr. 11/2008

15      Naredba nr. 11 za usloviata i reda za prilagane na myarka 211 „Plashtania na zemedelski stopani za prirodni ogranichenia v planinskite rayoni” i myarka 212 „Plashtania na zemedelski stopani v rayoni s ogranichenia, razlichni ot planinskite rayoni” ot Programata za razvitie na selskite rayoni za perioda 2007 – 2013 (besluit nr. 11 betreffende de voorwaarden en modaliteiten van tenuitvoerlegging van maatregel 211 „Betalingen voor natuurlijke handicaps aan landbouwers in berggebieden” en van maatregel 212 „Betalingen aan landbouwers in andere gebieden met handicaps dan berggebieden” van het plattelandsontwikkelingsprogramma voor de periode 2007‑2013) van 3 april 2008 (DV nr. 40 van 18 april 2008), in de versie die van toepassing is op het hoofdgeding (hierna: „besluit nr. 11/2008”), bepaalt in artikel 1, lid 1:

„Dit besluit regelt de voorwaarden en de wijze van uitvoering van de volgende maatregelen van het uit het [Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (Elfpo)] gefinancierde plattelandsontwikkelingsprogramma voor de periode 2007‑2013:

1.      ‚Betalingen voor natuurlijke handicaps aan landbouwers in berggebieden’;

2.      ‚Betalingen aan landbouwers in andere gebieden met handicaps dan berggebieden’.”

16      Volgens artikel 2 van besluit nr. 11/2008 oefenen landbouwers die steun hebben aangevraagd voor een van de in artikel 1, lid 1, ervan bedoelde maatregelen gedurende de gehele duur van de steun een landbouwactiviteit uit in berggebieden of in andere gebieden met handicaps.

17       Artikel 4, lid 1, van dit besluit luidt als volgt:

„Steunaanvragers uit hoofde van dit besluit zijn verplicht:

[...]

3.      elk jaar na de eerste compensatiebetaling een steunaanvraag in te dienen en daarbij de percelen in het betrokken probleemgebied aan te geven;

[...]”

18      Artikel 14 van besluit nr. 11/2008 luidt:

„(1)      Een landbouwer die gedurende de verbintenisperiode van vijf jaar geen aanvraag voor financiële steun indient, wordt uitgesloten van steun in het kader van dit besluit en moet de bedragen die hij tot dan toe uit hoofde van de compensatiebetalingen voor probleemgebieden heeft ontvangen, of een deel van die bedragen, afhankelijk van het jaar waarin hij zijn deelname aan de maatregelen heeft beëindigd, als volgt terugbetalen:

1)      100 % na het eerste jaar;

2)      75 % na het tweede jaar;

3)      50 % na het derde jaar;

4)      25 % na het vierde jaar.

(2)      De in lid 1 bedoelde middelen worden teruggevorderd, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf de datum waarop de landbouwer in kennis is gesteld van de verplichting om dit bedrag terug te betalen tot op de datum van de daadwerkelijke terugbetaling of de daadwerkelijke aftrek van het bedrag.

[...]”

19      In artikel 15 van dat besluit is bepaald:

„(1)      In geval van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden is artikel 14 niet van toepassing, wordt de verbintenis ontbonden en wordt van de landbouwer niet verlangd dat hij de ontvangen steun geheel of gedeeltelijk terugbetaalt.

(2)      Gevallen van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden evenals de relevante bewijsstukken (door de bevoegde bestuurlijke autoriteit afgegeven documenten) worden door de landbouwer, door een andere door hem gemachtigde persoon of door zijn erfgenaam schriftelijk ter kennis gebracht van het Staatsfonds voor landbouw – Betaalorgaan binnen 10 werkdagen na de datum waarop de landbouwer, zijn gevolmachtigde of zijn erfgenaam daartoe in staat is.”

20      Volgens § 1, punt 3, van de aanvullende bepalingen wordt onder „overmacht” of „uitzonderlijke omstandigheden” in de zin van dit besluit verstaan:

„a)      het overlijden van de begunstigde;

b)      de langdurige arbeidsongeschiktheid van de begunstigde;

c)      de onteigening van een groot deel van het bedrijf, indien dit niet voorzienbaar was op de dag waarop de verbintenis is aangegaan;

d)      een grote natuurramp die de grond van het bedrijf ernstig aantast;

[...]”

 Wet inzake de aansprakelijkheid van de overheid

21      Artikel 1, leden 1 en 2, van de Zakon za otgovornostta na darzhavata i obshtinite za vredi (wet inzake de aansprakelijkheid van de overheid en gemeenten voor schade) (DV nr. 60 van 5 augustus 1988), in de op het hoofdgeding toepasselijke versie (hierna: „wet inzake de aansprakelijkheid van de overheid”), bepaalt:

„(1)      De staat en gemeenten zijn aansprakelijk voor schade die door natuurlijke personen en rechtspersonen is geleden ten gevolge van onrechtmatige rechtshandelingen en onrechtmatig handelen of nalaten door hun autoriteiten of ambtenaren bij de uitoefening van hun overheidstaak of als gevolg daarvan.

(2)      De op grond van lid 1 ingestelde beroepen worden onderzocht volgens de procedure bepaald in de Administrativnoprotsesualen kodeks [(wetboek bestuursprocesrecht)].”

22      Artikel 2c, lid 1, punt 1, en lid 2, van de wet inzake de aansprakelijkheid van de overheid bepaalt:

„(1)      Wanneer schade het gevolg is van een voldoende gekwalificeerde schending van het Unierecht, worden vorderingen door de rechterlijke instanties onderzocht volgens de modaliteiten van:

1.      het wetboek bestuursprocesrecht, met betrekking tot de in artikel 1, lid 1, bedoelde schade en de schade die voortvloeit uit de uitoefening van gerechtelijke taken van de bestuursrechters en de Varhoven administrativen sad;

[...]

(2)      Een vordering in de zin van lid 1 die tegen meerdere verweerders is gericht, wordt voor schade die is veroorzaakt bij of in verband met de uitoefening van bestuurlijke werkzaamheden onderzocht volgens de regels van het wetboek bestuursprocesrecht, indien een bestuursrechter, de Varhoven administrativen sad of een rechtspersoon partij in de procedure is.”

23      Artikel 4, lid 2, van de wet inzake de aansprakelijkheid van de overheid bepaalt dat „[w]anneer de vordering tegen meerdere verweerders wordt ingesteld, deze hoofdelijk aansprakelijk zijn”.

 Wet inzake verbintenissen en overeenkomsten

24      Artikel 53 van de Zakon za zadalzheniyata i dogovorite (wet inzake verbintenissen en overeenkomsten), in de op het hoofdgeding toepasselijke versie, bepaalt:

„Indien de schade door meerdere personen is veroorzaakt, zijn zij hoofdelijk aansprakelijk.”

25      Artikel 122 van de wet inzake verbintenissen en overeenkomsten, in de op het hoofdgeding toepasselijke versie, luidt:

„De schuldeiser kan van om het even welke schuldenaar nakoming van de gehele verbintenis eisen. [...]”

 Wetboek van rechtsvordering in belasting- en socialezekerheidszaken

26      Artikel 162 van de Danachno-osiguritelen protsesualen kodeks (wetboek van rechtsvordering in belasting- en socialezekerheidszaken), in de op het hoofdgeding toepasselijke versie, luidt als volgt:

„(1)      Vorderingen van de staat en van de gemeenten zijn publiekrechtelijk of privaatrechtelijk.

(2)      Publiekrechtelijke schuldvorderingen van de staat en publiekrechtelijke schuldvorderingen van de gemeenten zijn vorderingen:

[...]

8.      voor ten onrechte betaalde en te veel betaalde bedragen, alsmede middelen die ten onrechte zijn ontvangen of verworven in het kader van projecten die met EU-middelen worden gefinancierd, met inbegrip van de daarmee verband houdende nationale medefinanciering, die ontstaan op grond van een administratieve handeling, waaronder financiële correcties, te veel betaalde voorschotten, overschrijdingen van de in de begroting van het project vastgestelde grenswaarden, kruisfinanciering, boeten en andere geldstraffen waarin de nationale wetgeving en het recht van de Europese Unie voorzien;

9.      rente over de in punt 1 tot en met 8 bedoelde vorderingen.”

 Hoofdgeding en prejudiciële vragen

27      M. P. M., die landbouwer is, heeft in 2012 met het grondfonds van de Staat huurovereenkomsten voor landbouwgrond gesloten voor een periode van vijf jaar. Om in aanmerking te komen voor steun in het kader van maatregel 211 „Betalingen voor natuurlijke handicaps aan landbouwers in berggebieden” (hierna: „maatregel 211”) en maatregel 212 „Betalingen aan landbouwers in andere gebieden met handicaps dan berggebieden” (hierna: „maatregel 212”) van het programma voor plattelandsontwikkeling 2007‑2013, heeft hij zich ertoe verbonden deze grond in een goede landbouw- en ecologische toestand te houden.

28      In augustus 2015 verplichtte § 15 van de overgangs- en slotbepalingen van de wijzigingswet gebruikers die vóór 24 februari 2015 huur- of pachtovereenkomsten hadden gesloten voor graas-, gras- en hooiland behorend tot het grondfonds van de Staat of de grondfondsen van gemeenten echter om deze overeenkomsten op straffe van beëindiging ervan vóór 1 februari 2016 in overeenstemming te brengen met de vereisten van artikel 37i, leden 1 en 4, van de wet inzake de eigendom en het gebruik van landbouwgrond (hierna: „hervorming van augustus 2015”). Ingevolge de hervorming van augustus 2015 kon dergelijk graas-, gras- en hooiland alleen nog maar worden verhuurd of verpacht aan eigenaren of gebruikers van veehouderijbedrijven die graasdieren houden die zijn geregistreerd in het geïntegreerde informatiesysteem van het Bulgaars agentschap voor voedselveiligheid.

29      Aangezien M. P. M. niet over de nodige financiële middelen beschikte om aan deze vereisten te voldoen, heeft hij verzocht om de beëindiging van zijn huurovereenkomsten. Deze beëindiging is op 1 oktober 2015 van kracht geworden. Hierop heeft M. P. M. het Staatsfonds voor landbouw meegedeeld dat hij niet meer in staat was om een steunaanvraag voor de jaren 2016 en 2017 in te dienen en dat hij bijgevolg de in 2012 voor vijf jaar aangegane verbintenis niet kon nakomen.

30      Op 23 april 2020 heeft het Staatsfonds voor landbouw op grond van artikel 14, lid 1, punt 3, van besluit nr. 11/2008 twee besluiten vastgesteld (hierna samen: „twee besluiten van 23 april 2020”) waarbij het M. P. M. heeft uitgesloten van de steun in het kader van de maatregelen 211 en 212 en twee publiekrechtelijke schuldvorderingen vastgesteld van 724,92 en 9 191,56 Bulgaarse lev (BGN) (ongeveer 371 en 4 700 EUR), overeenkomend met 50 % van het totale bedrag dat hem in het kader van deze twee maatregelen voor de campagnes voor de jaren 2013‑2015 was uitgekeerd. Dit fonds was in essentie van mening dat, ten eerste, de aangegane verbintenis had kunnen worden nagekomen door andere percelen in het probleemgebied aan te geven en, ten tweede, de hervorming van augustus 2015 geen geval van „overmacht of uitzonderlijke omstandigheden” in de zin van artikel 15 van dat besluit kon vormen.

31      In eerste instantie heeft M. P. M., die van mening was dat de hervorming van augustus 2015 een geval van „overmacht of uitzonderlijke omstandigheden” vormde, zodat hij had moeten worden vrijgesteld van de terugbetaling van de financiële steun die hij had ontvangen, tegen de twee besluiten van 23 april 2020 twee afzonderlijke beroepen ingesteld bij de Administrativen sad Plovdiv (bestuursrechter in eerste aanleg Plovdiv, Bulgarije). Deze rechter heeft een van de twee beroepen toegewezen en het andere verworpen.

32      In cassatie heeft de Varhoven administrativen sad de geldigheid van deze twee besluiten van 23 april 2020 in essentie bevestigd bij twee arresten van 8 oktober en 10 november 2021. Deze rechter was in essentie van oordeel dat de hervorming van augustus 2015 noch een geval van overmacht, noch een uitzonderlijke omstandigheid vormde, aangezien M. P. M. andere percelen had kunnen gebruiken om zijn meerjarige verbintenis na te komen. Deze rechter heeft eveneens geoordeeld dat de opsomming van de gevallen van overmacht in § 1, punt 3, van besluit nr. 11/2008 uitputtend was en dat deze bepaling in overeenstemming was met artikel 2, punt 2, van verordening nr. 1306/2013. Ten slotte heeft hij benadrukt dat M. P. M. zijn bedrijf binnen de wettelijke termijn in overeenstemming had kunnen brengen met de vereisten van de hervorming van augustus 2015.

33      In het kader van zijn cassatieberoep tegen het arrest van de Administrativen sad Plovdiv, die hem in eerste aanleg in het ongelijk had gesteld, had M. P. M. de Varhoven administrativen sad verzocht om het Hof vier prejudiciële vragen te stellen. Deze vragen hadden tot doel te bepalen of de opsomming van de gevallen van overmacht in artikel 2, lid 2, van verordening nr. 1306/2013 uitputtend was en, meer in het algemeen, of § 1, punt 3, van de aanvullende bepalingen van besluit nr. 11/2008, door in casu „overmacht” of „uitzonderlijke omstandigheid” uit te sluiten, verenigbaar was met artikel 2, lid 2.

34      De Varhoven administrativen sad had dit verzoek echter niet ingewilligd, omdat het van oordeel was dat de voorgestelde vragen algemeen en hypothetisch waren en betrekking hadden op het onderzoek van de feiten en niet op het gebrek aan duidelijkheid van artikel 2, lid 2. Deze rechter heeft verder opgemerkt dat M. P. M. geen steunaanvraag had ingediend en dat hij, wat maatregel 211 betreft, het Staatsfonds voor landbouw (het betaalorgaan) niet op de hoogte had gesteld van de situatie.

35      In tweede instantie heeft M. P. M. bij de Administrativen sad Plovdiv drie beroepen wegens aansprakelijkheid tegen de Bulgaarse Staat ingesteld teneinde vergoeding te verkrijgen van de materiële en immateriële schade, die hij begrootte op 13 708,81 BGN (ongeveer 7 011 EUR) voor de materiële schade en op 1 000 BGN (ongeveer 511 EUR) voor de immateriële schade, vermeerderd met wettelijke rente. Volgens hem hebben het ministerie van Landbouw en Voedselvoorziening, door besluit nr. 11/2008 vast te stellen, de plaatsvervangend uitvoerend directeur van het Staatsfonds voor landbouw, door de twee besluiten van 23 april 2020 te nemen, en de Varhoven administrativen sad, door de arresten van 8 oktober en 10 november 2021 te wijzen, kennelijk het Unierecht geschonden.

36      Bij vonnis van 29 november 2024 heeft de Administrativen sad Plovdiv de zaken betreffende de beroepen van M. P. M. gevoegd en deze beroepen verworpen op grond dat artikel 15 van besluit nr. 11/2008, gelezen in samenhang met § 1, punt 3, van de aanvullende bepalingen van dit besluit, niet in strijd was met artikel 47, lid 4, van verordening nr. 1305/2013. Hoe dan ook is niet aangetoond dat M. P. M. of een andere door hem gemachtigde persoon of zijn erfgenaam binnen 10 werkdagen na de datum waarop hij daartoe in staat was het bewijs van „overmacht” of „uitzonderlijke omstandigheden” schriftelijk ter kennis van het Staatsfonds voor landbouw heeft gebracht, in strijd met hetgeen is vereist op grond van artikel 15, lid 2, van dat besluit.

37      Bovendien hebben de door M. P. M. aangevoerde bepalingen van het Unierecht niet rechtstreeks tot doel rechten aan particulieren toe te kennen, zodat een van de voorwaarden voor de aansprakelijkheid van een lidstaat wegens schending van het Unierecht niet is vervuld.

38      Voorts heeft de Administrativen sad Plovdiv geoordeeld dat M. P. M. voor de Varhoven administrativen sad geen enkele vraag had opgeworpen die een nadere uitlegging behoefde, zodat deze rechter niet kan worden geacht het Unierecht te hebben geschonden door het Hof in deze zaak geen prejudiciële vragen voor te leggen.

39      Ten slotte is volgens de Administrativen sad Plovdiv in casu evenmin aangetoond dat er sprake is van een kennelijke onverenigbaarheid met de rechtspraak van het Hof ter zake, aangezien het arrest van 18 januari 2024, Askos Properties, (C‑656/22, EU:C:2024:56), waarop M. P. M. zich beriep, dateert van na de bestuurlijke en rechterlijke beslissingen die in het hoofdgeding aan de orde zijn.

40      M. P. M. heeft tegen het vonnis van 29 november 2024 cassatieberoep ingesteld bij de Varhoven administrativen sad, de verwijzende rechter.

41      Deze rechter is van mening dat uit artikel 88 van verordening nr. 1305/2013 en artikel 19 van gedelegeerde verordening nr. 807/2014 volgt dat de verordeningen nr. 1698/2005 en 1974/2006 van toepassing zijn op het hoofdgeding, net als besluit nr. 11/2008.

42      De verwijzende rechter is in de eerste plaats van oordeel dat artikel 47 van verordening nr. 1974/2006 rechten schept, zodat een particulier zich daarop rechtstreeks kan beroepen om te trachten vrijstelling te verkrijgen van de gedeeltelijke of volledige terugbetaling van de ontvangen steun.

43      In de tweede plaats is de verwijzende rechter van oordeel dat het Staatsfonds voor landbouw het Unierecht heeft geschonden door de twee besluiten van 23 april 2020 vast te stellen. Hij is namelijk van mening dat de steunbegunstigde hetzelfde perceel of minstens een perceel in hetzelfde berggebied of gebied met handicaps moet gebruiken. Bovendien betwijfelt deze rechter of M. P. M. de mogelijkheid heeft gehad om andere percelen dan die welke hem door het grondfonds van de Staat ter beschikking waren gesteld, en met name percelen van particuliere eigenaars, te gebruiken, om binnen een termijn van zes maanden een veehouderijbedrijf in het geïntegreerde informatiesysteem van het Bulgaars agentschap voor voedselveiligheid te registreren en, ten slotte, om zijn persoonlijke verbintenis over te dragen aan een andere persoon.

44      In de derde plaats merkt de verwijzende rechter op dat hij in zijn arresten van 8 oktober en 10 november 2021 heeft geoordeeld dat het feit dat de twee in artikel 47, onder e) en f), van verordening nr. 1974/2006 genoemde gevallen in besluit nr. 11/2008 niet zijn overgenomen, niet kan leiden tot een conflict tussen deze twee handelingen, aangezien artikel 47 een niet-uitputtende opsomming bevat.

45      In de vierde plaats vraagt deze rechter zich af of hij het Unierecht in zijn arresten van 8 oktober en 10 november 2021 kennelijk heeft geschonden door daarin te oordelen dat de opsomming van de gevallen van overmacht in § 1, lid 3, van de aanvullende bepalingen van besluit nr. 11/2008 uitputtend was en dat deze bepaling in overeenstemming was met verordening nr. 1306/2013, zonder het verzoek van M. P. M. om het Hof hierover een prejudiciële vraag te stellen in te willigen. In dit verband erkent deze rechter dat zijn eigen rechtspraak tegenstrijdig is, aangezien hij in bepaalde beslissingen heeft geoordeeld dat de opsomming in artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 en in artikel 2, lid 2, van verordening nr. 1306/2013 niet uitputtend is, terwijl hij in andere beslissingen het tegenovergestelde heeft geoordeeld.

46      Hoe dan ook merkt de verwijzende rechter op dat hij in het arrest van 10 november 2021 met betrekking tot maatregel 211 op basis van het verzamelde bewijsmateriaal heeft geoordeeld dat de begunstigde de bestuurlijke autoriteit niet in kennis had gesteld van het bestaan van overmacht binnen de termijn van artikel 15, lid 2, van besluit nr. 11/2008, waarin artikel 47, lid 2, van verordening nr. 1974/2006 op dit punt getrouw is overgenomen. In het arrest van 8 oktober 2021 benadrukt deze rechter dat deze kennisgevingsplicht met betrekking tot maatregel 212 daarentegen wel was nageleefd.

47      In die omstandigheden heeft de Varhoven administrativen sad de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

„1)      Moet artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 aldus worden uitgelegd dat onder „overmacht of uitzonderlijke omstandigheden” ook een geval valt waarin de begunstigde van de steun het gebruiksrecht van de gehuurde grond uit het grondfonds van de Staat verliest wegens de opzegging van de huurovereenkomst ingevolge een na het aangaan van een meerjarige verbintenis in werking getreden wetswijziging die een nieuwe voorwaarde stelt voor het gebruik van deze grond door de begunstigde, en hij alle maatregelen heeft genomen die hij zonder buitensporige offers te brengen kon nemen om de desbetreffende huurovereenkomst in overeenstemming te brengen met de nieuwe voorwaarde?

2)      Indien de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord: is er sprake van een kennelijke schending van het Unierecht door nationale overheidsinstanties en rechterlijke instanties die tegengestelde conclusies, feitelijk en rechtens, hebben getrokken en op grond daarvan de begunstigde geen vrijstelling hebben verleend van de verplichting tot terugbetaling van de ontvangen steun? Is het voor de beantwoording van deze vraag van belang dat er tegenstrijdige rechtspraak van de Varhoven administrativen sad in soortgelijke zaken bestaat?

3)      Kan er sprake zijn van een kennelijke schending van het Unierecht wanneer de rechter die over de schadevergoeding beslist, vaststelt dat de nationale rechter die een definitieve uitspraak heeft gedaan de feiten en het bewijsmateriaal onjuist heeft beoordeeld en deze onjuiste beoordeling heeft geleid tot een feitelijk volstrekt onjuiste conclusie met betrekking tot het belangrijkste rechtens relevante feit? Is het in een procedure zoals het hoofdgeding toelaatbaar dat de rechter die over de schadevergoeding beslist, de juistheid van de definitieve rechterlijke uitspraak toetst en daarbij ook de beoordeling van de feiten en het bewijsmateriaal onderzoekt waarop de nationale rechter die de uitspraak heeft gedaan waaruit de vermeende schade zou voortvloeien zijn conclusies, feitelijk en rechtens, heeft gebaseerd?

4)      Indien de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord: is het Unierecht in het onderhavige geval, in het licht van overweging 5 van verordening nr. 1306/2013 en het beginsel van rechtszekerheid, kennelijk geschonden door een nationale rechter die een definitieve uitspraak heeft gedaan en heeft geweigerd om een prejudiciële vraag over de uitlegging van artikel 2, lid 2, van deze verordening te stellen?

5)      Is er sprake van een gekwalificeerde schending van het Unierecht wanneer een overheidsinstantie bij het vaststellen van een nationale gedelegeerde regelgevingshandeling ter uitvoering van een bepaling van het Unierecht die een niet-uitputtende opsomming van gevallen van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden bevat, de voorbeeldenlijst heeft beperkt tot een deel van de in de Uniebepaling genoemde gevallen?

6)      Indien de vijfde vraag bevestigend wordt beantwoord: bestaat er een direct causaal verband tussen deze schending en de schade die de begunstigde in het onderhavige geval heeft geleden, wanneer de schade het indirecte gevolg is van de uitlegging van de gedelegeerde regelgevingshandeling door andere nationale overheidsinstanties en rechterlijke instanties?”

 Beantwoording van de prejudiciële vragen

 Eerste vraag

48      Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 aldus moet worden uitgelegd dat sprake kan zijn van een geval van „overmacht” of van een „uitzonderlijke omstandigheid” indien het recht van gebruik van de grond waarvoor een meerjarige Elfpo-verbintenis is aangegaan verloren gaat als gevolg van de beëindiging van een huurovereenkomst ingevolge een wetswijziging die na het aangaan van de verbintenis is doorgevoerd en waarbij nieuwe vereisten voor de voortzetting van een dergelijke overeenkomst zijn ingevoerd, en de begunstigde alle maatregelen heeft genomen die hij zonder buitensporige offers te brengen kon nemen om dat recht te behouden.

49      Krachtens artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 kunnen de lidstaten met name de zes in de punten a) tot en met f), van dat lid opgesomde categorieën van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden erkennen waarvoor zij niet de gedeeltelijke of volledige terugbetaling van de door de begunstigde ontvangen steun verlangen.

50      Met betrekking tot de vraag of de beëindiging van huurovereenkomsten, zoals in het hoofdgeding aan de orde, „overmacht” of een „uitzonderlijke omstandigheid” in de zin van artikel 47, lid 1, kan vormen, zij eraan herinnerd dat het Hof in de context van het Elfpo reeds heeft geoordeeld dat elke gebeurtenis die terug te voeren is op abnormale en onvoorzienbare omstandigheden die zich buiten toedoen van de ondernemer hebben voorgedaan en waarvan de gevolgen in weerwil van alle mogelijke voorzorgen door die ondernemer niet hadden kunnen worden vermeden, een geval van overmacht vormt (arrest van 18 januari 2024, Askos Properties, C‑656/22, EU:C:2024:56, punt 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

51      Artikel 47, lid 1, voorziet in een facultatieve uitzondering op het beginsel dat de begunstigde de steun moet terugbetalen in geval van niet-nakoming van de verbintenis die hij is aangegaan om die steun te verkrijgen en waaraan hij minstens gedurende de looptijd van de huur- of pachtovereenkomst voor landbouwgrond moet voldoen (zie in die zin arrest van 18 januari 2024, Askos Properties, C‑656/22, EU:C:2024:56, punt 44).

52      Uit overweging 37 en artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 volgt dat de lijst in die bepaling niet uitputtend is, zodat de begrippen „overmacht” en „uitzonderlijke omstandigheden” in de zin van die bepaling gevallen kunnen dekken die niet in deze lijst zijn opgenomen. Hoewel die lijst slechts objectieve feiten bevat, moet een betrokkene die zich op „overmacht” of „uitzonderlijke omstandigheden” beroept, ook kunnen aantonen dat hij zich tegen de gevolgen van de abnormale gebeurtenis heeft beschermd door passende maatregelen te treffen zonder buitensporige offers te brengen (arrest van 18 januari 2024, Askos Properties, C‑656/22, EU:C:2024:56, punten 48 en 49).

53      Op basis van deze elementen heeft het Hof in punt 62 van het arrest van 18 januari 2024, Askos Properties (C‑656/22, EU:C:2024:56), voor recht verklaard dat een hervorming zoals die van augustus 2015 kan worden aangemerkt als een geval van „overmacht” of een „uitzonderlijke omstandigheid” in de zin van artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006.

54      Gelet op de door de verwijzende rechter geuite twijfels over de mogelijkheid voor M. P. M. om, ten eerste, grond te huren die eigendom is van andere personen dan de Bulgaarse Staat en, ten tweede, binnen de gestelde termijnen de vereiste bedrijfsvergunningen te verkrijgen, lijkt M. P. M. in casu niet in staat te zijn geweest om te voldoen aan de nieuwe vereisten die bij de hervorming van augustus 2015 zijn ingevoerd.

55      Overeenkomstig artikel 47, lid 2, van verordening nr. 1974/2006, dat is overgenomen in artikel 15, lid 2, van besluit nr. 11/2008, moet de begunstigde of diens rechtverkrijgende, om gebruik te kunnen maken van de in artikel 47, lid 1, van deze verordening vastgestelde facultatieve uitzondering op het beginsel van terugbetaling van steun, de bevoegde autoriteit evenwel binnen tien werkdagen na de datum waarop de begunstigde of diens rechtverkrijgende daartoe in staat is een schriftelijke kennisgeving van gevallen van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden doen toekomen, samen met relevante bewijzen ten genoegen van die autoriteit.

56      Uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat deze voorwaarde voor maatregel 212 is vervuld, maar niet voor maatregel 211.

57      Gelet op een en ander moet op de eerste vraag worden geantwoord dat artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 aldus moet worden uitgelegd dat sprake kan zijn van een geval van „overmacht” of van een „uitzonderlijke omstandigheid” indien het recht van gebruik van de grond waarvoor een meerjarige Elfpo-verbintenis is aangegaan verloren gaat als gevolg van de beëindiging van een huurovereenkomst ingevolge een wetswijziging die na het aangaan van de verbintenis is doorgevoerd en waarbij nieuwe vereisten voor de voortzetting van een dergelijke overeenkomst zijn ingevoerd, en een dergelijke beëindiging voor de begunstigde een externe, abnormale en onvoorzienbare omstandigheid is en hij alle maatregelen heeft genomen die hij zonder buitensporige offers te brengen kon nemen om dat recht te behouden.

 Vijfde vraag

58      Met zijn vijfde vraag, die als tweede moet worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter te vernemen of het beginsel van aansprakelijkheid van een staat voor aan die staat toe te rekenen schendingen van het Unierecht aldus moet worden uitgelegd dat er sprake is van een voldoende gekwalificeerde schending van artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 wanneer een lidstaat in een ter uitvoering van deze bepaling vastgestelde regeling de niet-uitputtende lijst van gevallen van „overmacht of uitzonderlijke omstandigheden” van artikel 47, lid 1, slechts gedeeltelijk overneemt.

59      Om te beginnen moet eraan worden herinnerd dat het beginsel dat de staat aansprakelijk is voor schade die particulieren lijden als gevolg van schendingen van het recht van de Unie die kunnen worden toegerekend aan die staat, inherent is aan het stelsel van de Verdragen waarop de Unie is gegrond (arrest van 19 november 1991, Francovich e.a., C‑6/90 en C‑9/90, EU:C:1991:428, punt 35). Dit beginsel geldt voor alle gevallen waarin een lidstaat het Unierecht schendt, ongeacht de overheidsinstantie die zich aan die schending schuldig heeft gemaakt [zie in die zin arrest van 5 maart 1996, Brasserie du pêcheur en Factortame, C‑46/93 en C‑48/93, EU:C:1996:79, punten 31 en 32, en 22 december 2022, Ministre de la Transition écologique en Premier ministre (Staatsaansprakelijkheid voor luchtverontreiniging), C‑61/21, EU:C:2022:1015, punt 43]. Dit beginsel is eveneens van toepassing wanneer de betrokken schending het gevolg is van een beslissing van een rechterlijke instantie waarvan de beslissingen volgens het nationale recht niet vatbaar zijn voor hoger beroep (hierna: „nationale rechterlijke instantie waarvan de beslissingen niet vatbaar zijn voor hoger beroep”) (arresten van 30 september 2003, Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, punt 50; 28 juli 2016, Tomášová, C‑168/15, EU:C:2016:602, punt 20; 8 september 2026, Statul Român – Ministerul Finanţelor Publice et Curtea de Apel Bucureşti, C‑163/24, EU:C:2026:722, punt 48, en 8 september 2026, Ferreira da Silva e Brito e.a., C‑293/24, EU:C:2026:723, punten 43 en 44).

60      Bovendien hebben benadeelde particulieren recht op schadevergoeding wanneer voldaan is aan drie voorwaarden: de geschonden Unierechtelijke regel strekt ertoe hun rechten toe te kennen, het gaat om een voldoende gekwalificeerde schending van die regel en er bestaat een rechtstreeks causaal verband tussen deze schending en de door deze particulieren geleden schade [zie in die zin arresten van 5 maart 1996, Brasserie du pêcheur en Factortame, C‑46/93 en C‑48/93, EU:C:1996:79, punt 51, en 22 december 2022, Ministre de la Transition écologique en Premier ministre (Staatsaansprakelijkheid voor luchtverontreiniging), C‑61/21, EU:C:2022:1015, punt 44].

61      Hieruit volgt dat alleen een schending van een Unierechtelijke bepaling die ertoe strekt aan particulieren rechten toe te kennen, staatsaansprakelijkheid met zich mee kan brengen. Deze rechten ontstaan niet alleen doordat Unierechtelijke bepalingen ze expliciet toekennen, maar ook wanneer dergelijke bepalingen zowel aan particulieren als de lidstaten en de instellingen van de Unie duidelijk omschreven positieve of negatieve verplichtingen opleggen. Wanneer een lidstaat dergelijke positieve of negatieve verplichtingen niet nakomt, kan dit de rechtspositie wijzigen die deze bepalingen voor de betrokken particulieren in het leven beogen te roepen, aangezien dit een belemmering vormt voor de uitoefening van de rechten die de betrokken Unierechtelijke bepalingen hun impliciet toekennen en waarop zij zich op nationaal niveau moeten kunnen beroepen [zie in die zin arresten van 22 december 2022, Ministre de la Transition écologique en Premier ministre (Staatsaansprakelijkheid voor luchtverontreiniging), C‑61/21, EU:C:2022:1015, punten 45 tot en met 47, en 8 september 2026, Statul Român – Ministerul Finanţelor Publice et Curtea de Apel Bucureşti, C‑163/24, EU:C:2026:722, punt 53].

62      Zoals in punt 51 van het onderhavige arrest is opgemerkt, voorziet artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 enkel in een facultatieve uitzondering op het beginsel dat de begunstigde de steun moet terugbetalen in geval van niet-nakoming van de verbintenis die hij is aangegaan om de steun te verkrijgen en waaraan hij minstens gedurende de looptijd van de huur- of pachtovereenkomst voor landbouwgrond moet voldoen.

63      Zoals duidelijk blijkt uit de bewoordingen ervan, is deze bepaling geformuleerd als een optionele bepaling, in de zin dat zij de lidstaten enkel de mogelijkheid biedt om „met name de [zes] categorieën van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden [die zij opsomt] [te] erkennen”.

64      De lidstaten zijn dus geenszins verplicht om in hun nationale recht te voorzien in een vrijstelling van de verplichting tot terugbetaling van de betrokken steun in geval van overmacht of uitzonderlijke omstandigheden.

65      Gelet op de discretionaire marge die artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 hun verleent, kunnen zij zonder meer weigeren om de in deze bepaling vastgestelde facultatieve uitzondering in hun nationale recht op te nemen. Omgekeerd staat het hun vrij om alle of een deel van de zes categorieën van de in deze bepaling genoemde gevallen van overmacht en uitzonderlijke omstandigheden te erkennen of zelfs andere categorieën toe te voegen.

66      Hieruit volgt ten eerste dat het feit dat een lidstaat in een ter uitvoering van artikel 47, lid 1, vastgestelde regeling de niet-uitputtende lijst van gevallen van „overmacht of uitzonderlijke omstandigheden” van deze bepaling slechts gedeeltelijk overneemt, volledig in overeenstemming is met deze bepaling. Een dergelijke keuze van een lidstaat kan bijgevolg geen voldoende gekwalificeerde schending van het Unierecht vormen.

67      Ten tweede kan artikel 47, lid 1, evenmin worden beschouwd als een Unierechtelijke regel die ertoe strekt aan particulieren rechten toe te kennen in de zin van de in punt 61 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak, aangezien in deze bepaling geen duidelijk omschreven positieve verplichting van de lidstaten kan worden vastgesteld.

68      Gelet op een en ander moet op de vijfde vraag worden geantwoord dat er geen sprake is van een voldoende gekwalificeerde schending van artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 wanneer een lidstaat in een ter uitvoering van deze bepaling vastgestelde regeling de niet-uitputtende lijst van gevallen van „overmacht of uitzonderlijke omstandigheden” van artikel 47, lid 1, slechts gedeeltelijk overneemt, aangezien deze bepaling hoe dan ook niet kan worden beschouwd als een Unierechtelijke regel die ertoe strekt aan particulieren rechten toe te kennen.

 Tweede tot en met vierde en zesde vraag

69      Met zijn tweede tot en met vierde en zijn zesde vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of, ten eerste, de door de verzoeker in het hoofgeding aan de orde gestelde gedragingen van het Staatsfonds voor landbouw en de Varhoven administrativen sad een voldoende gekwalificeerde schending kunnen vormen van een Unierechtelijke regel die ertoe strekt aan particulieren rechten toe te kennen en, ten tweede, of er een rechtstreeks verband bestaat tussen een eventuele voldoende gekwalificeerde schending van het Unierecht en de schade die verzoeker stelt te hebben geleden.

70      In dit verband moet worden opgemerkt dat het, gelet op het cumulatieve karakter van de drie voorwaarden voor de aansprakelijkheid van een lidstaat wegens schending van het Unierecht die in punt 60 van het onderhavige arrest in herinnering zijn gebracht, voldoende is dat er aan een van deze voorwaarden niet is voldaan om een beroep wegens aansprakelijkheid af te wijzen (zie naar analogie arresten van 9 september 1999, Lucaccioni/Commissie, C‑257/98 P, EU:C:1999:402, punt 14, en 8 mei 2003, T. Port/Commissie, C‑122/01 P, EU:C:2003:259, punt 30).

71      Wat artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006 betreft, blijkt uit het antwoord op de vijfde vraag dat de eerste twee voorwaarden voor de aansprakelijkheid van een lidstaat wegens schending van het Unierecht niet zijn vervuld.

72      Wat voorts de weigering betreft om een prejudiciële vraag te stellen over de uitlegging van artikel 2, lid 2, van verordening nr. 1306/2013, waarop de vierde vraag betrekking heeft, blijkt uit de rechtspraak van het Hof dat de niet-nakoming van de in artikel 267, derde alinea, VWEU neergelegde verplichting tot prejudiciële verwijzing voor de vaststelling van een voldoende gekwalificeerde schending waardoor staatsaansprakelijkheid ontstaat, gepaard moet gaan met een schending van een andere Unierechtelijke regel die particulieren rechten toekent (arresten van 8 september 2026, Statul Român – Ministerul Finanţelor Publice et Curtea de Apel Bucureşti, C‑163/24, EU:C:2026:722, punt 89, en 8 september 2026, Ferreira da Silva e Brito e.a., C‑293/24, EU:C:2026:723, punt 59).

73      In dit verband dient te worden opgemerkt dat artikel 2, lid 2, van verordening nr. 1306/2013, net als artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006, de lidstaten enkel de mogelijkheid biedt om de zes daarin opgesomde gevallen als overmacht of uitzonderlijke omstandigheden te erkennen, zodat artikel 2, lid 2, niet kan worden beschouwd als een Unierechtelijke regel die ertoe strekt aan particulieren rechten toe te kennen.

74      Om die redenen hoeven de tweede tot en met vierde en de zesde vraag niet te worden beantwoord.

 Kosten

75      Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.

Het Hof (Zevende kamer) verklaart voor recht:

1)      Artikel 47, lid 1, van verordening (EG) nr. 1974/2006 van de Commissie van 15 december 2006 tot vaststelling van uitvoeringsbepalingen van verordening (EG) nr. 1698/2005 van de Raad inzake steun voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (Elfpo), zoals gewijzigd bij verordening (EG) nr. 434/2007 van de Commissie van 20 april 2007,

moet aldus worden uitgelegd dat

sprake kan zijn van een geval van „overmacht” of van een „uitzonderlijke omstandigheid” indien het recht van gebruik van de grond waarvoor een meerjarige verbintenis in het kader van het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling (Elfpo) is aangegaan verloren gaat als gevolg van de beëindiging van een huurovereenkomst ingevolge een wetswijziging die na het aangaan van de verbintenis is doorgevoerd en waarbij nieuwe vereisten voor de voortzetting van een dergelijke overeenkomst zijn ingevoerd, en een dergelijke beëindiging voor de begunstigde een externe, abnormale en onvoorzienbare omstandigheid is en hij alle maatregelen heeft genomen die hij zonder buitensporige offers te brengen kon nemen om dat recht te behouden.

2)      Het beginsel van aansprakelijkheid van een staat voor aan die staat toe te rekenen schendingen van het Unierecht

moet aldus worden uitgelegd dat

er geen sprake is van een voldoende gekwalificeerde schending van artikel 47, lid 1, van verordening nr. 1974/2006, zoals gewijzigd bij verordening nr. 434/2007, wanneer een lidstaat in een ter uitvoering van deze bepaling vastgestelde regeling de niet-uitputtende lijst van gevallen van „overmacht of uitzonderlijke omstandigheden” van artikel 47, lid 1, slechts gedeeltelijk overneemt, aangezien deze bepaling hoe dan ook niet kan worden beschouwd als een Unierechtelijke regel die ertoe strekt aan particulieren rechten toe te kennen.

ondertekeningen


*      Procestaal: Bulgaars.