EUROPESE COMMISSIE
Brussel, 29.11.2024
COM(2024) 548 final
VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD
Jaarverslag 2024 over de uitvoering van de instrumenten voor extern optreden van de Europese Unie in 2023
{SWD(2024) 267 final}
Inhoudsopgave
MONDIALE VERPLICHTINGEN
Inleiding
Reactie van de EU op de aanvalsoorlog van Rusland tegen Oekraïne
De EU: een sterke speler op wereldniveau
Duurzame ontwikkeling bevorderen
MONDIALE PRIORITEITEN
Menselijke ontwikkeling en humanitaire hulp
Green Deal
Digitalisering, wetenschap, technologie en innovatie
Duurzame groei en werkgelegenheid
Migratie en gedwongen ontheemding
Bestuur, vrede, veiligheid en mensenrechten
MONDIALE REIKWIJDTE
Sub-Saharaans Afrika
Azië en de Stille Oceaan
Noord- en Zuid-Amerika en het Caribisch gebied
Europees nabuurschap
Westelijke Balkan en Turkije
Landen en gebieden overzee (LGO)
MONDIALE VERPLICHTINGEN
Inleiding
In dit verslag worden de belangrijkste elementen beschreven van het buitenlands beleid van de EU in 2023. De nadruk ligt op de steun die de EU heeft verstrekt via haar financiële instrumenten voor internationale partnerschappen, humanitaire hulp, veiligheid en defensie, buitenlands beleid en uitbreiding. Het verslag beschrijft de activiteiten die zijn uitgevoerd in het kader van het meerjarig financieel kader van de EU voor de periode 2021-2027. Het betreft met name activiteiten die zijn uitgevoerd in het kader van het instrument voor nabuurschapsbeleid, ontwikkeling en internationale samenwerking – Europa in de wereld (NDICI – Europa in de wereld), naast andere instrumenten, zoals het instrument voor pretoetredingssteun (IPA III), en humanitaire hulp.
In 2023 stond het buitenlands beleid van de EU in het teken van twee verwoestende conflicten aan haar grenzen: de aanhoudende aanvalsoorlog van Rusland tegen Oekraïne en — als gevolg van de grootschalige terroristische aanslagen van Hamas op Israël op 7 oktober — de verslechterende humanitaire situatie van de Palestijnen in Gaza door de voortdurende intensivering van de vijandelijkheden en de Israëlische militaire operatie die daarvan het gevolg was. Beide conflicten vormden een direct veiligheidsrisico voor de EU, in een context van toenemende geopolitieke spanningen in de wereld.
Deze ontwikkelingen hebben de internationale samenwerking ernstig belemmerd. En dat in een tijd waarin deze meer dan ooit nodig is, niet in de laatste plaats om de toenemende mondiale uitdagingen aan te pakken, waaronder voedsel- en energiezekerheid, klimaatverandering, armoede en ongelijkheid in Sub-Saharaans Afrika en in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied, illegale migratie, en om de groene en de digitale transitie te verwezenlijken.
In 2023 bleef de EU Oekraïne en het Oekraïense volk op ongekende wijze politiek, financieel, economisch, humanitair, juridisch en militair ondersteunen. Ook bleef zij de partnerlanden overal in de wereld helpen bij het opvangen van de mondiale gevolgen van de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne.
De EU ging door met de uitvoering van de Global Gateway, en met name de drie economische en investeringsplannen, om de mondiale investeringskloof te helpen dichten, het mondiaal economisch herstel te ondersteunen en de dubbele groene en digitale transitie over de Europese grenzen heen te exporteren.
De EU heeft haar humanitaire inspanningen, waaronder de capaciteit voor de Europese humanitaire respons, aangepast aan het veranderende landschap van mondiale crises, door te trachten onmiddellijk op aanhoudende en opkomende humanitaire noodsituaties te reageren.
In december 2023 besloot de Europese Raad toetredingsonderhandelingen met Oekraïne en de Republiek Moldavië te openen, Georgië de status van kandidaat-lidstaat toe te kennen op voorwaarde dat de nodige stappen worden gezet, en toetredingsonderhandelingen met Bosnië en Herzegovina te openen zodra het land aan de lidmaatschapscriteria voldoet.
De EU ging door met het wereldwijd ondersteunen van democratie en mensenrechten: er werden verkiezingswaarnemingsmissies naar Nigeria, Zimbabwe, de Maldiven, Guatemala, Paraguay, Liberia en Sierra Leone uitgezonden, alsook missies van verkiezingsdeskundigen en follow-upmissies.
De inzet van de EU voor mondiale veiligheid en defensie bleek ook uit de start van nieuwe civiele missies in Armenië en Moldavië en een civiel-militair initiatief in de Golf van Guinee, alsook uit operaties in het kader van het gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid in buurlanden, Afrika en de Rode Zee.
Reactie van de EU op de aanvalsoorlog van Rusland tegen Oekraïne
Terwijl de EU Oekraïne ongekende politieke, financiële, economische, humanitaire, juridische en militaire steun bleef verlenen, werd de Russische oorlogsmachine verder verzwakt door sancties. In december 2023 besloten de EU-leiders toetredingsonderhandelingen met Oekraïne te openen.
In 2023 is uit de EU-begroting 19,5 miljard EUR aan bijstand voor Oekraïne vrijgemaakt. Het betreft onder meer een ongekend steunpakket van 18 miljard EUR aan concessionele leningen uit hoofde van het instrument voor macrofinanciële bijstand+ en een gedeelte van de 1 miljard EUR bestemd voor snel herstel. Met garantieovereenkomsten kan meer dan 800 miljoen EUR aan investeringen uit de Oekraïense particuliere sector worden ontsloten voor herstel en wederopbouw van de economie van het land. De EU-lidstaten hebben ook meer dan 28 miljard EUR aan militaire steun verstrekt, onder meer via de Europese Vredesfaciliteit.
De humanitaire hulp en bijstand voor civiele bescherming van de EU hebben het lijden van de Oekraïense bevolking helpen verlichten en het mogelijk gemaakt vitale fysieke infrastructuur te herstellen. De EU heeft in 2023 300 miljoen EUR vrijgemaakt voor humanitaire hulp aan Oekraïne en 20 miljoen EUR voor humanitaire hulp aan Moldavië. Verspreid over heel Oekraïne hebben bijna elf miljoen mensen dankzij de EU en andere donoren humanitaire steun ontvangen. De EU ging door met de grootste, langste en meest complexe operatie van het Uniemechanisme voor civiele bescherming tot nu toe en verlengde de richtlijn tijdelijke bescherming voor mensen die op de vlucht zijn voor de oorlog tot maart 2025. De EU heeft 17 miljard EUR beschikbaar gesteld voor de opvang van vluchtelingen in haar lidstaten.
De Commissie heeft ook voorgesteld om een specifiek financieringsinstrument — de faciliteit voor Oekraïne — op te zetten waarmee de EU Oekraïne voor de periode 2024-2027 tot maximaal 50 miljard EUR aan voorspelbare en flexibele steun kan verstrekken voor herstel, wederopbouw en modernisering van het land, in overeenstemming met zijn EU-traject.
De Commissie leidde de coördinatie-inspanningen van de donoren van Oekraïne en richtte in januari 2023 het multi-institutioneel donorcoördinatieplatform van de G7 op voor het coördineren van de korte- en langetermijnsteun voor de hulpverlening aan en wederopbouw van Oekraïne.
De 27 EU-lidstaten hebben actie ondernomen om Rusland politiek en economisch te isoleren. In 2023 heeft de EU drie aanvullende sanctiepakketten tegen Rusland aangenomen en is zij hard opgetreden tegen de omzeiling daarvan. Tegen het einde van het jaar had de EU in totaal twaalf sanctiepakketten aangenomen, waaronder individuele maatregelen tegen meer dan 1 950 personen en entiteiten.
In 2023 is ook meer dan 2 miljard EUR vrijgemaakt voor het opschalen van de solidariteitscorridors, zodat Oekraïne graan en andere landbouwproducten kan uitvoeren en de goederen kan invoeren die het nodig heeft. De EU heeft ook gezorgd voor een rechten- en contingentvrije behandeling van de Oekraïense uitvoer. Dat is gebeurd met autonome handelsmaatregelen, waarmee de Oekraïense economie met een bedrag van 2 miljard EUR aan extra uitvoeropbrengsten wordt ondersteund. De EU steunde ook de inspanningen onder leiding van de Verenigde Naties en die van Turkije om een alternatief te vinden voor het Zwarte Zee-graaninitiatief, waaruit Rusland zich in juli 2023 heeft teruggetrokken. In het kader van een “Team Europa”-aanpak hebben de EU en haar lidstaten voor de periode 2021-2024 18 miljard EUR aan subsidies vastgelegd voor het ondersteunen van de voedselzekerheid in partnerlanden. Daarvan is al meer dan 13,5 miljard EUR uitbetaald (7,5 miljard EUR in 2022 en 6,1 miljard EUR in 2023).
Oekraïne ontving ook aanzienlijke steun in het kader van de internationale acties van het onderwijsprogramma Erasmus+. In 2023 zijn uit hoofde van dit programma via de instrumenten voor extern optreden meer dan 3 500 mobiliteitsmogelijkheden voor Oekraïense studenten en academisch personeel in het hoger onderwijs gefinancierd, om hun de kans te bieden naar Europa te komen.
De EU: een sterke speler op wereldniveau
In 2023 heeft de EU de uitvoering van de Global Gateway — waaronder de economische en investeringsplannen voor de Westelijke Balkan, het Oostelijk Partnerschap en het zuidelijk nabuurschap — op alle continenten opgevoerd. Daarmee zijn slimme, schone en veilige verbindingen in de digitale, energie- en vervoerssector bevorderd en gezondheids-, onderwijs- en onderzoekssystemen in de hele wereld versterkt.
De Raad heeft in 2023 zijn goedkeuring gehecht aan 225 nieuwe Global Gateway-vlaggenschipprojecten. In oktober vond het eerste Global Gateway-forum plaats, waaraan twintig staatshoofden en regeringsleiders en meer dan zeventig ministers, alsook hoofden van internationale organisaties, vooraanstaande CEO’s en vertegenwoordigers van niet-gouvernementele organen deelnamen. De governancestructuur van de Global Gateway werd gelanceerd en de adviesgroep voor het bedrijfsleven en het platform voor dialoog met het maatschappelijk middenveld en lokale overheden hielden hun eerste bijeenkomsten. In de partnerlanden werden meer dan twaalf Global Gateway-bedrijfsfora gehouden.
Op 15 november 2023 ondertekenden de EU, haar lidstaten en de 79 leden van de Organisatie van staten in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan de Overeenkomst van Samoa, de opvolger van de Overeenkomst van Cotonou. Dit nieuwe kader biedt de ondertekenaars meer handvatten om mondiale uitdagingen gezamenlijk aan te pakken: van duurzame ontwikkeling en economische groei tot mensenrechten, vrede en veiligheid, klimaatverandering, migratie en mondiale gezondheid.
De ondertekening van het memorandum van overeenstemming tussen de EU en Tunesië in juli 2023 en de toezegging om te werken aan een strategisch en alomvattend partnerschap met Egypte hebben een nieuwe impuls gegeven aan de samenwerking met deze partners.
De EU heeft in 2023 opnieuw bijgedragen aan een sterker Europa in de wereld door een geïntegreerde aanpak van de hervorming van de veiligheidssector te bevorderen en door expertise en ondersteuning te bieden voor opleidingen en voor de versterking van de gehele strafrechtketen in de partnerlanden.
De EU en haar 27 lidstaten bleven samen, via Team Europa, de grootste verstrekker van officiële ontwikkelingshulp: gezamenlijk verstrekten zij in 2023 95,9 miljard EUR (0,57 % van het bruto nationaal inkomen van de lidstaten). Uitgaande van voorlopige cijfers van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) is dit goed voor 42 % van de officiële ontwikkelingshulp wereldwijd.
De EU bleef een belangrijke mondiale humanitaire donor en verleende humanitaire hulp in 114 landen. Via de capaciteit voor de Europese humanitaire respons werd gereageerd op 16 crises in 15 landen. Er werd 56 miljoen EUR toegewezen aan de ontwikkeling en inzet van de capaciteiten en diensten van de capaciteit voor de Europese humanitaire respons, waaronder humanitaire luchtbrugoperaties. Via het instrumentarium voor noodsituaties werd in totaal 42,95 miljoen EUR vrijgemaakt voor de financiering van humanitaire noodhulp, waarmee in 2023 overal in de wereld op onvoorziene gebeurtenissen werd gereageerd.
In 2023 is het Coördinatiecentrum voor respons in noodsituaties verder uitgebreid tot één enkel 24/7 operationeel centrum, dat de respons van de EU op sectoroverschrijdende crises beheert, zowel op het eigen grondgebied als wereldwijd.
Het Uniemechanisme voor civiele bescherming werd uitgebreid tot Oekraïne en Moldavië. Dit mechanisme werd in 2023 wereldwijd 66 keer geactiveerd, Oekraïne niet meegerekend, voor diverse door mens en natuur veroorzaakte rampen, waaronder de grote aardbevingen in Turkije en Syrië in februari 2023.
In december organiseerde de EU samen met een netwerk van mensenrechten-ngo’s het 25e EU-ngo-mensenrechtenforum. Het evenement bracht 300 deelnemers bijeen rond het thema “Jeugd als actoren van verandering voor de mensenrechten”. Via het EU-noodfonds voor mensenrechtenverdedigers en het vlaggenschipprogramma ProtectDefenders.eu werden in 2023 7 618 mensenrechtenverdedigers en familieleden ondersteund.
Duurzame ontwikkeling bevorderen
De algehele vooruitgang bij de uitvoering van de Agenda 2030 is de laatste jaren ernstig verstoord, onder meer als gevolg van de COVID-19-pandemie en de Russische invasie van Oekraïne. De top over de doelstellingen voor duurzame ontwikkeling (SDG’s) van september 2023 bood de wereldleiders een uitgelezen kans om zich opnieuw aan de Agenda 2030 te committeren en opnieuw toe te zeggen sneller actie te zullen ondernemen. De SDG’s blijven centraal staan bij de beleidsvorming van de EU. De Global Gateway is het belangrijkste instrument voor deze inspanning van de EU bij haar externe optreden en voor het aanpakken van toenemende ongelijkheden.
Tijdens het politiek forum op hoog niveau van de Verenigde Naties in 2023 presenteerde de EU haar eerste vrijwillige evaluatie van de uitvoering van de SDG’s
. In het betreffende verslag wordt uiteengezet hoe de EU bijdraagt aan de verwezenlijking van de SDG’s en hoe “beleidscoherentie voor ontwikkeling” de EU bij de uitvoering van haar SDG-strategie helpt.
Op het Global Gateway-forum ondertekenden de EU en haar partners veel nieuwe overeenkomsten, waaronder een overeenkomst tussen de Europese Investeringsbank en Bangladesh ter waarde van 395 miljoen EUR voor hernieuwbare-energieprojecten om de capaciteit aan en toegang tot hernieuwbare energie te vergroten.
MONDIALE PRIORITEITEN
Menselijke ontwikkeling en humanitaire hulp
Het uitbannen van armoede blijft centraal staan in de internationale partnerschappen van de EU. Het is de hoofddoelstelling van de Europese consensus inzake ontwikkeling en een langetermijndoelstelling voor Global Gateway-investeringen. Twee regionale Team Europa-initiatieven zijn gericht op het terugdringen van armoede en ongelijkheid in Sub-Saharaans Afrika en Latijns-Amerika en het Caribisch gebied. In 2023 lanceerde de EU de ongelijkheidsindicator, een nieuw instrument waarmee het effect van het externe optreden van de EU op het verminderen van ongelijkheid kan worden gevolgd.
EU-investeringen in het onderwijs waren gericht op leerkrachten en leren, eerlijkere en meer inclusieve onderwijsstelsels, en vaardigheden die partnerlanden in staat stellen om maximaal te profiteren van de digitale en de groene transitie. De EU en haar lidstaten hebben maatregelen genomen om de steun van de EU op het gebied van onderwijs en opleiding in ongeveer tachtig partnerlanden te versterken. Daarnaast is in 2023 162 miljoen EUR aan humanitaire steun voor onderwijs in noodsituaties verstrekt. Dit bedrag kwam ten goede aan bijna 1,8 miljoen door een crisis getroffen kinderen, wat hen heeft geholpen veilig toegang te krijgen tot kwaliteitsonderwijs. In december 2023 heeft de EU tijdens het Mondiaal Vluchtelingenforum een alomvattende onderwijstoezegging gepresenteerd.
Het regionaal initiatief voor de opleiding van leerkrachten voor Sub-Saharaans Afrika werd in 2023 gelanceerd als een van de belangrijkste vlaggenschipinitiatieven op het gebied van onderwijs, bedoeld om het onderwijs en de opleiding van leerkrachten te verbeteren en ervoor te zorgen dat scholen over voldoende gekwalificeerde leerkrachten beschikken.
In 2023 bleef de EU lage-inkomenslanden helpen om toegang te krijgen tot hoogwaardige maatregelen voor de preventie van en respons op ziekten door middel van vaccins, behandeling en diagnostiek. Dit deed zij door de financiering hiervan te kanaliseren via wereldwijde gezondheidsinitiatieven zoals de wereldalliantie voor vaccins en immunisatie (Global Alliance for Vaccines and Immunisation). De EU heeft hierbij grote Global Gateway-programma’s ingezet, waaronder de Team Europa-initiatieven voor de productie van en toegang tot vaccins, geneesmiddelen en gezondheidstechnologieën in Afrika (MAV+). Wat de humanitaire hulp van de EU betreft, steeg de gezondheidshulp aan de meest kwetsbare mensen in precaire situaties in 2023 tot 334 miljoen EUR.
Uit het meest recente Global Report on Food Crises, medegefinancierd door de EU, blijkt dat in 2023 meer dan een kwart miljard mensen verspreid over 59 landen acute honger leden. De EU maakte in 2023 meer dan 670 miljoen EUR vrij voor humanitaire voedsel- en voedingshulp.
De EU bleef een belangrijke mondiale donor van humanitaire hulp: in 2023 werd meer dan 2,4 miljard EUR aan humanitaire hulp verstrekt, verspreid over 114 landen.
Tijdens de VN-Waterconferentie van 2023 heeft de EU ambitieuze toezeggingen voor de wateractieagenda goedgekeurd. Zo wil zij de grensoverschrijdende samenwerking verbeteren tussen landen die aan hetzelfde waterbekken grenzen, de regionale integratie versterken, de verontreiniging van bron tot zee verminderen en van water een belangrijke motor van duurzame ontwikkeling, de groene transitie en vrede maken.
In 2023 zijn twee vlaggenschipinitiatieven voor grensoverschrijdend waterbeheer in Afrika en Centraal-Azië gelanceerd. Uit hoofde van deze initiatieven wordt meer dan 1,1 miljard EUR verstrekt voor projecten in 47 landen, waar 18 grote grensoverschrijdende waterbekkens mee zijn gemoeid.
Green Deal
De EU heeft klimaatactie in overeenstemming met de Overeenkomst van Parijs en het kader van Sendai voor rampenrisicovermindering bevorderd en bleef de uitvoering van het mondiaal biodiversiteitskader ondersteunen. Zij heeft in tal van sectoren klimaat- en milieudoelen geïntegreerd, waaronder voedselsystemen, oceaangovernance, stedelijke ontwikkeling, energie en vervoer, en samengewerkt met partners in de hele wereld om een eerlijke groene transitie te versnellen. Zij heeft de acties voor het aanpakken van de onderliggende oorzaken van biodiversiteitsverlies en voor het behoud, herstel en duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen opgeschaald. Zij heeft routekaarten ontwikkeld voor de uitvoering van de vijf bospartnerschappen die tijdens de COP27 met Mongolië, Guyana, Uganda, de Republiek Congo en Zambia zijn ondertekend. Met Honduras is een nieuw bospartnerschap ondertekend. Tijdens de COP28 in Dubai is een Team Europa-initiatief inzake ontbossingsvrije waardeketens gelanceerd.
In de context van de toezegging van de EU om de externe financiering voor biodiversiteit in de periode 2021-2027 te verdubbelen, is de oceaan in 2023 voor de EU een steeds belangrijker onderwerp van diplomatie en samenwerking geworden. In West-Afrika en Zuidelijk Afrika werden drie oceaangerelateerde programma’s ter waarde van in totaal 115 miljoen EUR goedgekeurd, die gericht zijn op oceaangovernance, een duurzame blauwe economie en bescherming van de zeerijkdommen, en het verbeteren van de maritieme veiligheid in Afrika. In het kader van de Global Gateway werd haveninfrastructuur gefinancierd.
Het project “Elmed” werd opgezet, voor de koppeling van de elekricitreitsnetten van Italië en Tunesië. Dit was mogelijk dankzij een subsidie van 307,6 miljoen EUR uit hoofde van de Connecting Europe Facility, die in augustus 2023 werd goedgekeurd, aangevuld met financiering via het Europees Fonds voor duurzame ontwikkeling+, die in december werd goedgekeurd voor infrastructuurwerkzaamheden en de hervorming van de elektriciteitsmarkt en waarbij een subsidie van de Europese Commissie werd gecombineerd met leningen van de Europese Investeringsbank, de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling en de Duitse staatsbank KfW.
Tijdens de COP28 zijn de EU en 118 landen overeengekomen de capaciteit aan hernieuwbare energie te verdrievoudigen en de wereldgemiddelde jaarlijkse stijging van de energie-efficiëntie uiterlijk in 2030 te verdubbelen. Een belangrijk resultaat was de implementatie van het EU-Afrika-initiatief voor groene energie. Doel is om ten minste 50 GW aan hernieuwbare elektriciteit op te wekken, zodat uiterlijk in 2030 meer dan 100 miljoen extra mensen in Afrika toegang hebben tot elektriciteit.
Van de 500 miljoen EUR die aan de Westelijke Balkan is toegewezen in de vorm van begrotingssteun, heeft de Commissie 90 % (450 miljoen EUR) uitbetaald. Deze steun is onderdeel van een energiesteunpakket van 1 miljard EUR dat is bedoeld om de onmiddellijke gevolgen in die regio van de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne op te vangen.
Digitalisering, wetenschap, technologie en innovatie
Sinds 2023 hebben 16 lidstaten zich aangesloten bij de Digital for Development Hub (D4D-hub) en de vier takken daarvan: Sub-Saharaans Afrika, Latijns-Amerika en het Caribisch gebied, Azië en de Stille Oceaan, en het nabuurschap van de EU. Tien thematische werkgroepen bevorderen nu de mensgerichte aanpak van de EU bij de digitale transformatie, door meer de nadruk te leggen op coördinatie, dialoog en gezamenlijk optreden. De D4D-hub is nu het belangrijkste platform voor het opzetten en ondersteunen, in nauwe samenwerking met de lidstaten, van digitale partnerschappen tussen de EU en Afrika. Dit platform biedt de betrokken actoren ook een uitgelezen mogelijkheid om te netwerken, met het oog op het creëren van synergieën tussen alle initiatieven op het gebied van digitalisering en met name Team Europa-initiatieven. De D4D-hub speelt ook een steeds grotere rol bij het voorbereiden of ondersteunen van bilaterale partnerschappen en diplomatieke verzoeken.
In juli 2023 hebben de EU en de Afrikaanse Unie een gezamenlijke innovatieagenda goedgekeurd.
Bij de samenwerking op digitaal gebied is brede vooruitgang geboekt met de ontwikkeling van essentiële digitale infrastructuur. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het onderzeese kabelproject Medusa, dat moet zorgen voor een snelle en beveiligde verbinding tussen de EU en Noord-Afrika.
In oktober ondertekenden de Europese Commissie en Finnfund tijdens het Global Gateway-forum het programma Africa Connected, een baanbrekende overeenkomst waarin meer dan 1 miljard EUR aan duurzame investeringen wordt vrijgemaakt voor digitale infrastructuur en platforms voor digitale diensten in Sub-Saharaans Afrika.
In 2023 is in het kader van het initiatief EU4Digital de uitrol van breedbandconnectiviteit in plattelandsgebieden ondersteund. Daarbij zijn meer dan 300 onderzoeks- en onderwijsinstellingen met elkaar verbonden. 730 000 studenten, leerkrachten en wetenschappers in de landen van het Oostelijk Partnerschap profiteren hiervan.
Binnen het investeringskader voor de Westelijke Balkan werd het programma “Go Digital in the Western Balkans” ondersteund. Doel van dit programma is om micro-, kleine en middelgrote ondernemingen in de regio in totaal meer dan 177 miljoen EUR aan concessionele financiering te verstrekken voor digitalisering en vergroting van hun concurrentievermogen.
Duurzame groei en werkgelegenheid
De EU heeft partnerschappen op het gebied van kritieke grondstoffen opgezet, waarbij zij samenwerkt met partners om duurzame regionale waardeketens te ontwikkelen en de samenwerking met de particuliere sector op te schalen.
De deskundigengroep op hoog niveau inzake de opschaling van duurzame financiering in lage- en middeninkomenslanden, die door de Commissie is gemandateerd als onafhankelijk adviesorgaan, zette haar werkzaamheden voort en publiceerde in juni het rapport Preliminary Findings & Recommendations. De Commissie zal haar toekomstige strategie voor het opschalen van duurzame financiering in de partnerlanden van de EU mede baseren op deze aanbevelingen, die echter niet bindend zijn voor de Commissie en ook geen beleidsresultaten uitsluiten.
In 2023 ondertekende de EU een financieringsovereenkomst ter waarde van 7 miljoen EUR voor technisch en beroepsonderwijs en -opleiding in de agrobosbouw in Oost-Timor om groene en duurzame economische diversificatie en veerkracht te bevorderen en jongeren te helpen een baan te vinden.
Migratie en gedwongen ontheemding
In 2023 heeft de EU haar strategische aanpak van migratie en gedwongen ontheemding verder ontwikkeld. De Commissie heeft nauw samengewerkt met belangrijke partnerlanden, waaronder landen van herkomst en doorreis, om actieplannen te ontwikkelen voor op maat gesneden EU-steun voor alle vier belangrijkste migratieroutes naar Europa. Zij was ook internationaal actief, onder meer via de wereldalliantie tegen migrantensmokkel, die in november werd gelanceerd, en tijdens het Mondiaal Vluchtelingenforum 2023, dat in december werd gehouden, waar de EU ongeveer 9 miljard EUR heeft toegezegd.
In 2023 is de migratiedruk in Noord-Afrika op alle routes toegenomen. Als reactie hierop stelde de EU nieuwe acties ter waarde van 318 miljoen EUR vast om de capaciteit te vergroten op het gebied van bescherming en sociale cohesie, migratiebeheer, de bestrijding van migrantensmokkel en mensenhandel, het versterken van grensbeheer, het vergemakkelijken van vrijwillige terugkeer, re-integratie en legale migratie. Wat het laatste betreft, zijn met Marokko, Tunesië en Egypte zogenaamde “talentpartnerschappen” gelanceerd.
In de Westelijke Balkan is de migratiedruk in 2023 ten opzichte van het jaar daarvoor met 31 % gedaald, dankzij gecoördineerd optreden van de EU en haar lidstaten. Dat gebeurde onder andere via de uitvoering van het EU-actieplan voor de Westelijke Balkan. Dat plan omvatte onder meer de ondertekening van nieuwe statusovereenkomsten met Albanië en Montenegro, waardoor het permanente Frontex-korps kon worden ingezet om die landen met grensbeheer te ondersteunen. Turkije ontving tussen 2021 en 2023 nog eens 3 miljard EUR voor steun aan vluchtelingen en gastgemeenschappen en migratiebeheer.
De EU is steun blijven verlenen aan Syrische vluchtelingen in buurlanden en aan intern ontheemden in Syrië. In 2023 organiseerde de EU twee grote donorconferenties, respectievelijk in maart, in de nasleep van de aardbevingen die een maand eerder in Turkije en Syrië hadden plaatsgevonden (“Samen voor de bevolking in Turkije en Syrië”), en in juni, toen de zevende editie werd gehouden van de “conferentie van Brussel over de ondersteuning van de toekomst van Syrië en de regio”, waarbij door de internationale gemeenschap meer dan 16,6 miljard EUR werd bijeengebracht. Daarvan werd 5,3 miljard EUR door de EU toegezegd. De EU bleef ook steun verlenen aan de Palestijnse vluchtelingen in de regio.
Ook de steun aan Oekraïense vluchtelingen werd voortgezet, onder meer door middel van humanitaire hulp en bijstand bij doorreis, vrijwillige repatriëring en re-integratie. De EU-steun voor Armenië was gericht op de integratiebehoeften van meer dan honderdduizend Armeniërs uit Karabach na het militaire offensief van Azerbeidzjan in september 2023.
De crisis in Sudan heeft meer dan 6 miljoen mensen ontworteld. Dit komt bovenop de 3 miljoen mensen die al eerder binnen Sudan ontheemd waren geraakt. Eind 2023 waren meer dan 1,5 miljoen Sudanezen ontheemd in buurlanden. Ter ondersteuning van Tsjaad, Zuid-Sudan en Ethiopië werd 30 miljoen EUR aan humanitaire hulp geactiveerd.
In Sub-Saharaans Afrika heeft de EU haar partnerschappen met belangrijke landen van herkomst, doorreis en bestemming versterkt en steun verleend voor alle aspecten van migratie en gedwongen ontheemding.
Met Bangladesh en Pakistan werden migratiedialogen gestart om intergouvernementele besprekingen en de interstatelijke dialoog over migratiebeleid te bevorderen en bij te dragen aan versterking van de internationale samenwerking op het gebied van migratie. Deze dialogen omvatten ook de lancering van talentpartnerschappen.
De EU bleef ook een leidende rol spelen in de wereldwijde respons op de crisis in Venezuela. In maart was zij medeorganisator van de conferentie over solidariteit met Venezuela, waar 815 miljoen EUR werd opgehaald.
Bestuur, vrede, veiligheid en mensenrechten
De EU bleef de mensenrechten en democratie ondersteunen en bevorderen. Dat deed zij met behulp van haar multilaterale, regionale en bilaterale instrumenten en door samenwerking met niet-gouvernementele organen.
De EU boekte vooruitgang bij de uitvoering van haar genderactieplan III: de bescherming tegen gendergerelateerd geweld is verbeterd, de inclusie van vrouwen in veiligheid en vredesopbouw is bevorderd, alsook hun deelname aan het openbare leven, en ook kwaliteitsonderwijs, gezondheidszorg en sociale bescherming zijn toegankelijker geworden voor vrouwen.
Als onderdeel van de nexusbenadering die de EU ten aanzien van humanitaire hulp, ontwikkeling en vrede hanteert, heeft zij conflictgevoeligheid krachtiger en meer gericht aangepakt, bijvoorbeeld door initiatieven te nemen en uiteenlopende acties te ondersteunen om terrorisme, gewelddadig extremisme en radicalisering te voorkomen en te bestrijden.
De Europese Unie heeft zich er in haar humanitaire, ontwikkelings-, vredes-, veiligheids- en diplomatieke inspanningen, en samen met haar lidstaten, toe verbonden prioriteit te geven aan de bescherming, het welzijn en de empowerment van kinderen die zijn getroffen door een gewapend conflict, en daarbij tegemoet te komen aan hun specifieke behoeften en kwetsbaarheden, zonder discriminatie op welke grond dan ook.
In 2023 heeft de EU in het kader van het gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid 14 civiele missies uitgezonden naar het Midden-Oosten, Afrika, Zuidoost- en Oost-Europa en de Zuidelijke Kaukasus. Zij bleef ook steun verlenen aan vrede en veiligheid in de Sahel, de Hoorn van Afrika, het Midden-Oosten, Centraal-Azië, de Golf, de Westelijke Balkan en de Zuidelijke Kaukasus via de werkzaamheden van tien speciale vertegenwoordigers van de EU en via samenwerkingsprogramma’s.
In juni 2023 vond de officiële opening plaats van het coördinatienetwerk van het wereldwijde Team Europa-initiatief voor democratie. Het netwerk bestaat uit 14 lidstaten en niet-gouvernementele organen. Ook werd een wereldwijd initiatief tegen straffeloosheid opgezet om de mondiale capaciteit voor en coördinatie van het monitoren en aan de kaak stellen van internationale misdrijven en de ernstigste schendingen van mensenrechten te vergroten, alsook de mondiale capaciteit voor en coördinatie van het ter verantwoording roepen van de daders.
EU-verkiezingswaarneming is een cruciaal instrument voor het versterken van democratische instellingen en het handhaven van de beginselen van de rechtsstaat. In 2023 zond de EU 15 verkiezingsmissies uit (verkiezingswaarnemingsmissies, missies van verkiezingsdeskundigen en follow-upmissies) en ondersteunde zij niet-gouvernementele organen die de verkiezingsprocessen monitorden.
2023 was het eerste jaar dat het jongerenactieplan in het externe optreden van de EU (2022-2027) werd uitgevoerd. Dit plan stelt jongeren in het middelpunt van het externe optreden van de EU, als deelnemers aan positieve veranderingen. In de EU-delegaties werden meer dan dertig jongerenklankborden opgericht.
MONDIALE REIKWIJDTE
Sub-Saharaans Afrika
De EU is op veel gebieden de belangrijkste partner van Afrika: van handel, investeringen en veiligheid tot de groene transitie en de digitale transformatie. Zij steunde het verzoek van de Afrikaanse Unie om permanent lid van de G20 te worden, en heeft de Afrikaanse Unie zo geholpen om volledig in dit multilaterale forum te integreren.
In Centraal-Afrika begon de EU met de uitvoering van haar nieuwe strategie voor het gebied van de Grote Meren, die in februari 2023 werd vastgesteld, en bleef zij het moeilijke overgangsproces in Tsjaad ondersteunen. Tijdens de algemene verkiezingen van december 2023 in de Democratische Republiek Congo was een EU-missie van verkiezingsdeskundigen in dat land aanwezig.
In de regio Zuidelijk Afrika en de Indische Oceaan heeft de EU haar partnerschappen verder verdiept. Met Zuid-Afrika en Angola werden ministeriële bijeenkomsten gehouden en met Angola werd ‘s werelds eerste overeenkomst ter bevordering van duurzame investeringen ondertekend.
Tevens lanceerde de EU in het kader van de Global Gateway het project “Lobito Corridor”, dat Angola, Zambia en de Democratische Republiek Congo met elkaar verbindt. Het project moet investeringen in infrastructuur ondersteunen, de invoering bewerkstelligen van maatregelen die de handel bevorderen en het doorreizen faciliteren, economische ontwikkeling stimuleren en lokale toegevoegde waarde en werkgelegenheid creëren.
In Oost-Afrika verricht de EU werkzaamheden in het kader van het initiatief voor de Hoorn van Afrika, een regionaal initiatief onder leiding van de ministers van Financiën dat gericht is op de bevordering van regionale economische integratie met de steun van donorpartners. De bijdrage van de EU aan dit initiatief bedraagt ongeveer 1 miljard EUR. Bovendien heeft de EU een economische partnerschapsovereenkomst met Kenia ondertekend om de samenwerking op economisch, politiek en milieugebied te versterken.
De EU lanceerde een veiligheids- en defensie-initiatief om de West-Afrikaanse landen aan de Golf van Guinee te helpen de overlooprisico’s vanuit de Sahel naar de West-Afrikaanse kuststaten te verminderen. Het initiatief bundelt preventie, stabilisatie, veiligheid, economische ontwikkeling en humanitaire hulp overeenkomstig de door de partnerlanden geuite behoeften.
Azië en de Stille Oceaan
In 2023 is vooruitgang geboekt met het actieplan van de EU en Asean (Associatie van Zuidoost-Aziatische staten) voor de uitvoering van het strategisch partnerschap (2023-2027), dat in juli tijdens de post-ministeriële conferentie van de EU en Asean in Jakarta is geëvalueerd. In september presenteerde de EU op het Indo-Pacifische forum van de Asean 22 Global Gateway-initiatieven.
De onderhandelingen over vrijhandelsovereenkomsten met Indonesië werden versneld en die met Thailand hervat, terwijl de onderhandelingen over een digitale handelsovereenkomst met Singapore van start gingen.
De EU werkte nauw samen met de voorzitter van de Asean, Indonesië, om de situatie in Myanmar/Birma aan te pakken en bleef de vijfpuntenconsensus van de Asean voor de bestrijding van deze crisis ondersteunen.
In Afghanistan werd begonnen met een evaluatie van basisbehoeften en humanitaire hulp, en werd een reeks richtsnoeren opgesteld met als overkoepelend uitgangspunt dat acties “voor vrouwen door vrouwen” moeten zijn, zodat de EU haar acties ten behoeve van de Afghaanse bevolking kan voortzetten.
In juni 2023 werd de allereerste speciale vertegenwoordiger van de EU voor de Golf benoemd en in oktober van dat jaar vond in Muscat de 27e Gezamenlijke Raad EU-GCC (Samenwerkingsraad van de Golf) plaats, met zeer positieve resultaten.
In september 2023 gaf de EU haar goedkeuring aan twee bijdragen van elk 20 miljoen EUR voor regionale Team Europa-initiatieven in Centraal-Azië, betreffende respectievelijk digitale connectiviteit en water-energie-klimaatverandering.
In april 2023 lanceerde de EU in de Filipijnen het Copernicus-programma. In het kader van dit programma werd 10 miljoen EUR bijgedragen aan het Team Europa-initiatief voor digitale connectiviteit in dat land.
Noord- en Zuid-Amerika en het Caribisch gebied
In juni 2023 hebben de Commissie en de hoge vertegenwoordiger de gezamenlijke mededeling “Een nieuwe agenda voor de betrekkingen van de EU met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied” goedgekeurd, waarin zij pleiten voor een sterker, gemoderniseerd partnerschap door een grotere politieke betrokkenheid, met name met de Gemeenschap van Latijns-Amerikaanse en Caribische Staten (Celac).
Op de top EU-Celac, die in juli in Brussel werd gehouden, kwamen voor het eerst in acht jaar de leiders van alle landen uit beide regio’s bijeen. Zij verbonden zich ertoe het biregionale partnerschap te vernieuwen en te moderniseren. Tijdens de top werd de routekaart van de EU en Celac voor de periode 2023-2025 gepresenteerd. In de marge van de top vond een bijeenkomst van de leiders van de EU en het Caribisch gebied plaats.
Als onderdeel van de Team Europa-aanpak presenteerde de EU tijdens de top ook een Global Gateway-investeringsagenda voor de regio ter waarde van 45 miljard EUR, voor de periode tot 2027. Deze bestrijkt verschillende gebieden, waaronder hernieuwbare energie, vervoer, digitale transformatie en farmaceutische innovatie.
Met Uruguay en Argentinië werd een memorandum van overeenstemming gesloten over verdieping van de samenwerking op energiegebied en met Argentinië en Chili over samenwerking inzake kritieke grondstoffen. In december ondertekenden de EU en Chili na vijf jaar onderhandelen de geavanceerde kaderovereenkomst tussen de EU en Chili, tot dusver de meest moderne en ambitieuze overeenkomst met een land van de regio Latijns-Amerika/Caribisch gebied.
Haïti is de grootste ontvanger van EU-bijstand in het Caribisch gebied. In 2023 verkeerden 5,2 miljoen Haïtianen in een nijpende humanitaire situatie. Daarvan hadden er 1,9 miljoen bescherming nodig.
Europees nabuurschap
Wat het oostelijk nabuurschap betreft, werd 2023 volledig overschaduwd door de aanvalsoorlog van Rusland tegen Oekraïne. In 2023 heeft de EU echter ook de betrekkingen met partnerlanden verdiept, met als hoogtepunt het besluit in december om toetredingsonderhandelingen met Oekraïne en Moldavië te openen (Moldavië ontving ook een steunpakket om de gevolgen van de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne op te vangen en het land dichter bij de EU te brengen) en Georgië de status van kandidaat-lidstaat te verlenen.
Tijdens de jaarlijkse bijeenkomst in december van de ministers van Buitenlandse Zaken van het Oostelijk Partnerschap werd opnieuw de geldigheid van de agenda voor “herstel, veerkracht en hervorming” en het belang ervan voor regionale samenwerking bevestigd.
In december 2023 was in het kader van het economisch en investeringsplan voor het Oostelijk Partnerschap 7,5 miljard EUR aan investeringen vrijgemaakt voor de vijf prioritaire gebieden van dat plan: economie en connectiviteit, rechtsstaat en veiligheid, milieu en klimaat, digitalisering, en eerlijke en inclusieve samenlevingen.
De militaire operatie van Azerbeidzjan in Nagorno-Karabach in september 2023 heeft geleid tot de ontheemding van honderdduizend Armeniërs uit Karabach, die in Armenië moesten worden geïntegreerd. Naar aanleiding daarvan heeft de Commissie Armenië noodhulp en langetermijnsteun verleend, waaronder humanitaire hulppakketten, begrotingssteun, aanvullende investeringen in het kader van het economisch en investeringsplan en herbestemming van middelen voor bilaterale en regionale programma’s.
De situatie in het zuidelijk nabuurschap bleef onstabiel. De terroristische aanslagen van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 en de nasleep daarvan hebben de aanhoudende kwetsbaarheid van de regio nog vergroot. Ondanks de moeilijke context bleef de EU blijk geven van haar commitment om haar partners in de regio te ondersteunen.
In het kader van het economisch en investeringsplan voor het zuidelijk nabuurschap was in december 2023 23,8 miljard EUR aan investeringen vrijgemaakt voor de strategische prioritaire gebieden in de sectoren duurzame energie, water en infrastructuur.
Op regionaal niveau werd, vanwege de situatie die na 7 oktober was ontstaan, de jaarlijkse ministeriële bijeenkomst van de EU en de landen van het zuidelijk nabuurschap uitgesteld (deze stond oorspronkelijk gepland voor 27 november). Op het achtste regionale forum van de Unie voor het Middellandse Zeegebied, dat op 27 november 2023 in Barcelona werd gehouden, gingen de discussies uiteindelijk vooral over de situatie in Israël en Gaza.
De EU verleende dringende humanitaire hulp aan de meest behoeftige burgers in Gaza en verviervoudigde de humanitaire hulp in 2023 tot meer dan 100 miljoen EUR. In december werd een steunpakket van 118,4 miljoen euro voor de Palestijnse Autoriteit goedgekeurd.
De EU als geheel is nog steeds de grootste donor van humanitaire hulp voor Syrië. In 2023 organiseerde de EU twee grote donorconferenties, waarbij meer dan 16,6 miljard EUR werd opgehaald.
Westelijke Balkan en Turkije
Het belangrijkste beleidskader voor de uitbetaling van middelen uit hoofde van het instrument voor pretoetredingssteun (IPA III) bestaat uit het economisch en investeringsplan en de groene agenda voor de Westelijke Balkan.
Het economisch en investeringsplan wordt grotendeels uitgevoerd via het investeringskader voor de Westelijke Balkan (WBIF), waarin middelen uit hoofde van het instrument voor pretoetredingssteun worden gecombineerd met leningen voor sociaaleconomische convergentie.
In december 2023 heeft de raad van bestuur van het WBIF 59 vlaggenschipinvesteringen van het economisch en investeringsplan goedgekeurd, voor een totaalbedrag van 8,9 miljard EUR, waaronder 2,6 miljard EUR aan IPA-subsidies.
In november heeft de Europese Commissie een nieuw groeiplan voor de Westelijke Balkan voorgesteld, samen met een hervormings- en groeifaciliteit die een waarde vertegenwoordigt van zes miljard EUR. Met deze faciliteit wordt beoogd de integratie van de partners van de Westelijke Balkan in de EU te versnellen door hen al vóór hun toetreding een aantal voordelen van het EU-lidmaatschap te bieden en de hervormingen op de fundamentele punten van het toetredingsproces te versnellen.
De EU is ook doorgegaan met de uitrol van het in december 2022 aangekondigde energiepakket van 1 miljard EUR om de onmiddellijke gevolgen van de energiecrisis te verzachten en de energietransitie in de regio op korte en middellange termijn te versnellen.
De EU en Turkije gingen in 2023 opnieuw met elkaar in gesprek over belangrijke gebieden van wederzijds belang. In november 2023 presenteerden de Commissie en de hoge vertegenwoordiger de gezamenlijke mededeling “Stand van zaken met betrekking tot de politieke, economische en handelsbetrekkingen tussen de EU en Turkije”, waarin aan de Europese Raad concrete acties worden voorgesteld om de samenwerking op belangrijke gebieden een extra impuls te geven. Na de verwoestende aardbevingen in februari 2023 organiseerden de Commissie en het Zweedse voorzitterschap van de Raad een internationale donorconferentie, die zeven miljard EUR aan toezeggingen opleverde. Dankzij een garantie van de Europese Commissie, waarvoor het Turkse investeringsplatform werd gebruikt, kon de Europese Investeringsbank een kaderlening voor wederopbouw na aardbevingen verstrekken. De leningsovereenkomst van de Europese Investeringsbank zal naar verwachting ongeveer 1,55 miljard EUR aan investeringen in door aardbevingen getroffen gebieden genereren.
Landen en gebieden overzee (LGO)
De LGO hebben bijzondere constitutionele banden met drie EU-lidstaten (Denemarken, Frankrijk en Nederland) en spelen voor de EU een steeds grotere strategische rol als ambassadeurs in hun respectieve regio. Zij bieden ook aanzienlijke voordelen, zoals uitgebreide exclusieve economische zones en strategische infrastructuur.
In Groenland wordt ernaar gestreefd het aandeel hernieuwbare energie in de totale openbare elektriciteitsvoorziening de komende jaren te doen stijgen tot 90 %. Sinds 2023 streeft de EU ook naar samenwerking met Groenland op het gebied van grondstoffen die van cruciaal belang zijn voor de transitie naar schone energie. In november 2023 ondertekenden de EU en Groenland een memorandum van overeenstemming tot instelling van een partnerschap inzake waardeketens voor duurzame grondstoffen.
De EU heeft voor de periode 2021-2027 financiële steun ten belope van 500 miljoen EUR voor de LGO gereserveerd als bijdrage aan hun economische en sociale ontwikkeling en voor het aanpakken van uitdagingen zoals klimaatverandering en biodiversiteitsverlies.
In Saint-Pierre en Miquelon, een Frans LGO in de Atlantische Oceaan, heeft in 2023 een EU-actie voor begrotingssteun met de titel “Empowerment van jongeren ter versterking van de duurzame ontwikkeling van het eiland” geholpen om 421 jongeren op te leiden en daar het ondernemerschap en de werkgelegenheid onder jongeren te stimuleren.