EUROPESE COMMISSIE

Brussel, 20.7.2021

SWD(2021) 723 final

WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE

Verslag over de rechtsstaat 2021
Landenhoofdstuk over Portugal

bij het document

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO’S

Verslag over de rechtsstaat 2021


Situatie op het gebied van de rechtsstaat in de Europese Unie

{COM(2021) 700 final} - {SWD(2021) 701 final} - {SWD(2021) 702 final} - {SWD(2021) 703 final} - {SWD(2021) 704 final} - {SWD(2021) 705 final} - {SWD(2021) 706 final} - {SWD(2021) 707 final} - {SWD(2021) 708 final} - {SWD(2021) 709 final} - {SWD(2021) 710 final} - {SWD(2021) 711 final} - {SWD(2021) 712 final} - {SWD(2021) 713 final} - {SWD(2021) 714 final} - {SWD(2021) 715 final} - {SWD(2021) 716 final} - {SWD(2021) 717 final} - {SWD(2021) 718 final} - {SWD(2021) 719 final} - {SWD(2021) 720 final} - {SWD(2021) 721 final} - {SWD(2021) 722 final} - {SWD(2021) 724 final} - {SWD(2021) 725 final} - {SWD(2021) 726 final} - {SWD(2021) 727 final}

I.Justitieel stelsel

Het Portugese justitiële stelsel bestaat uit verschillende rechtbanken, namelijk het constitutioneel hof, het hooggerechtshof en de rechtbanken van eerste en tweede aanleg, het hooggerechtshof voor bestuurszaken en de bestuurs- en fiscale rechtbanken van eerste en tweede aanleg, en de rekenkamer 1 . De hoge raad voor de rechtspraak, de hoge raad voor bestuurs- en fiscale rechtbanken en de hoge raad voor het Openbaar Ministerie zijn bevoegd om tuchtmaatregelen op te leggen aan de respectieve magistraten en zijn belast met de bijbehorende bestuursfuncties. Voorts zijn zij bevoegd om rechters en aanklagers voor te dragen, over te plaatsen en te bevorderen. Rechters en aanklagers worden benoemd door de respectieve raad, na een algemeen vergelijkend onderzoek en volgens de in de verplichte opleidingscursussen bij het centrum voor gerechtelijke studies behaalde cijfers. Het Openbaar Ministerie is onafhankelijk van de rechterlijke macht en opereert autonoom van de uitvoerende macht. Het kent een eigen bestuursstelsel waarin het bureau van de procureur-generaal het hoogste orgaan is. Portugal neemt deel aan het Europees Openbaar Ministerie. De orde van advocaten is een onafhankelijke publiekrechtelijke rechtspersoon die een regulerende functie vervult bij de uitoefening van zijn openbaar mandaat.

Onafhankelijkheid

De perceptie van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in Portugal is gemiddeld tot laag, waarbij in de afgelopen vijf jaar geen duidelijke trend waarneembaar is. De perceptie van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht onder bedrijven is in 2021 afgenomen en wordt beschouwd als laag; slechts 39 % merkt de onafhankelijkheid aan als redelijk goed tot zeer goed 2 . Deze perceptie is onder het algemene publiek verbeterd, maar is gemiddeld gebleven; 48 % van het algemene publiek beschouwt de onafhankelijkheid als redelijk goed tot zeer goed 3 . De dalende trend die sinds 2018 werd waargenomen, is hiermee gekeerd.

Het systeem voor de toewijzing van zaken aan rechtbanken is onderzocht door de hoge raad voor de rechtspraak, die maatregelen heeft genomen om het systeem transparanter te maken. Hoewel zaken via een elektronisch systeem willekeurig worden toegewezen, is handmatige toewijzing in uitzonderlijke gevallen mogelijk 4 . Om de transparantie in geval van handmatige toewijzing te waarborgen en onregelmatigheden te voorkomen, heeft de hoge raad voor de rechtspraak Verordening nr. 269/2021 aangenomen, waarin de beginselen, criteria, vereisten en procedures worden vastgesteld om de toewijzing van zaken aan de rechtbanken te wijzigen of op te schorten of minder zaken toe te wijzen 5 . De nieuwe verordening heeft tot doel om, in overeenstemming met de Europese normen 6 , de beginselen van de natuurlijke rechter, wettigheid, het verbod op overdracht van zaken en de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechtbanken te waarborgen. Zoals opgemerkt in het verslag over de rechtsstaat 2020 7 , heeft de hoge raad naar aanleiding van vermeende inmenging in de willekeurige toewijzing van zaken aan rechtbanken besloten onderzoek te doen naar mogelijke onregelmatigheden. De hoge raad heeft in juli 2020 na een onderzoek naar de handmatige toewijzing van zaken aan de hoge rechtbanken tussen 2017 en 2020 geen aanwijzingen gevonden voor ongerechtvaardigde handmatige toewijzing, waarop hij het onderzoek zonder tuchtprocedure heeft afgesloten 8 . Nadat bij een onderzoek in drie gevallen onregelmatigheden waren vastgesteld bij de toewijzing van zaken binnen het hof van beroep van Lissabon, waarbij aanwijzingen bestonden voor machtsmisbruik, besloot de hoge raad evenwel tuchtprocedures in te leiden tegen rechters, onder wie de huidige en de voormalige president van dat hof 9 . In april 2021 heeft de hoge raad, nadat nieuwe bezorgdheid was ontstaan over de toewijzing van zaken binnen de centrale rechtbank van instructie van Lissabon 10 , een nieuw onderzoek gelast 11 , waarbij geen feiten aan het licht zijn gekomen die duiden op tuchtrechtelijke inbreuken 12 .

Er lopen initiatieven om de integriteit in het justitiële stelsel te versterken. In het statuut van het Openbaar Ministerie en het statuut van de rechters 13 zijn regels neergelegd met betrekking tot de taken en onverenigbaarheden van aanklagers 14 en rechters 15 . Overeenkomstig de respectieve statuten hebben de hoge raad voor de rechtspraak 16 en de hoge raad voor het Openbaar Ministerie 17 de bevoegdheid om de inkomsten- en vermogensverklaringen van magistraten te controleren en om de daartoe benodigde rechtsinstrumenten goed te keuren. De hoge raad voor de rechtspraak heeft dienovereenkomstig op 12 januari 2021 een verordening inzake aangifteverplichtingen goedgekeurd 18 . Op 20 oktober 2020 heeft ook de hoge raad voor het Openbaar Ministerie een ontwerp van gedragscode goedgekeurd, waarover een openbare raadpleging is gehouden 19 . De definitieve versie van de gedragscode is nog niet vastgesteld. Voorts moet de hoge raad voor bestuurs- en fiscale rechtspraak nog zijn goedkeuring hechten aan een gedragscode voor de magistraten van bestuurs- en fiscale rechtbanken, teneinde een kader vast te stellen met ethische normen, beginselen en plichten met betrekking tot de uitoefening van het beroep van rechter en de naleving van de verplichtingen inzake de melding van inkomsten, tegenstrijdige belangen en bij aangelegenheden die verband houden met institutionele dienstverlening en gastvrijheid 20 . De hoge raad voor bestuurs- en fiscale rechtbanken heeft ook een ontwerpverordening goedgekeurd inzake de plicht van de magistraten van de bestuurs- en fiscale rechtbanken om inkomsten, vermogensbestanddelen, belangen, onverenigbaarheden en beletsels te melden, en inzake procedures en controles 21 . Voorts heeft de beroepsvereniging van rechters in november 2020 uitgebreide voorstellen ingediend om de transparantie en de integriteit van het justitieel stelsel te versterken, onder meer door de meldingskanalen voor zowel burgers als rechters te versterken, met name wat betreft ongepaste beïnvloeding of pogingen daartoe 22 . De hoge raad voor de rechtspraak heeft de door de beroepsvereniging van rechters ingediende voorstellen tot op heden niet behandeld.

De regeling inzake hiërarchische instructies voor aanklagers wordt momenteel onderworpen aan rechterlijke toetsing. Zoals opgemerkt in het verslag over de rechtsstaat 2020 23 , bevat het nieuwe, in 2020 in werking getreden statuut van het Openbaar Ministerie bepalingen ter verduidelijking van de grenzen van de hiërarchische interventie in strafprocedures 24 . In november 2020 werd bij een nieuwe bindende richtlijn van de procureur-generaal 25 de mogelijkheid ingevoerd om een ondergeschikte aanklager concrete orders te geven in een strafprocedure. Uit hoofde van die nieuwe richtlijn moeten dergelijke orders altijd schriftelijk worden vastgelegd in het desbetreffende dossier en wordt voorzien in de mogelijkheid om orders te weigeren. Belanghebbenden binnen de rechterlijke macht vrezen dat deze richtlijn zal ingrijpen in de interne autonomie van aanklagers en lijnrecht indruist tegen het statuut van het Openbaar Ministerie 26 . Momenteel loopt er bij het hooggerechtshof voor bestuurszaken een zaak die aanhangig is gemaakt door de vakbond van aanklagers 27 .

Er vindt een debat plaats over hervormingen van het strafprocesrecht om een snellere behandeling van ingewikkelde strafzaken mogelijk te maken. Er is een discussie op gang gebracht over de noodzaak om de regels van het strafprocesrecht te wijzigen om strafzaken die als zeer complex worden beschouwd, sneller te kunnen behandelen 28 . In sommige complexe zaken, met name betreffende corruptie op hoog niveau, zijn de strafbare feiten verjaard en werd de strafvervolging stopgezet als gevolg van vertragingen in de onderzoeks- en instructiefase 29 . De belanghebbenden waren bezorgd dat de perceptie dat het justitiële stelsel over onvoldoende capaciteit beschikt om prominente zaken te behandelen, ertoe kan leiden dat het publiek een negatief beeld krijgt van het stelsel 30 . In dit verband worden verschillende voorstellen besproken om de regels van het strafprocesrecht te wijzigen. In mei 2021 heeft de regering maatregelen voorgelegd aan het parlement om de strafvervolging en de strafprocessen efficiënter te maken 31 . Deze behelzen onder meer de mogelijkheid om individuele procedurele maatregelen te nemen 32 en om tijdens de procesfase te onderhandelen over de maximumstraf op voorwaarde dat de verdachte de ten laste gelegde feiten bekent 33 . Voorts wordt ook gesproken over de rechterlijke organisatie van de rechtbanken van instructie, met name van de centrale rechtbank van instructie. Deze speciale rechtbank, die slechts twee waarnemende rechters telt, is momenteel bevoegd voor de instructie in zaken met betrekking tot complexe of georganiseerde misdrijven, waaronder corruptie, en heeft rechtsmacht over het gehele nationale grondgebied 34 . Er is met name kritiek op zijn ruime bevoegdheden en het beperkte aantal rechters 35 . In dit kader heeft de hoge raad voor de rechtspraak op 4 mei 2021 aangegeven voorstander te zijn van wijzigingen in de huidige organisatie en structuur van de centrale rechtbank van instructie, maar een eventuele uitbreiding van het aantal rechters uit te sluiten 36 . De hoge raad voor de rechtspraak zal in dit verband een formeel voorstel indienen bij de regering 37 . Op 17 juni 2021 heeft de regering haar goedkeuring gehecht aan een wetsontwerp dat aan het parlement zal worden voorgelegd en waarin wordt voorgesteld de rechtbank voor strafrechtelijk onderzoek van Lissabon te ontbinden en haar bevoegdheden onder te brengen bij de centrale rechtbank voor strafrechtelijk onderzoek. De voorgestelde maatregel voorziet een verhoging van het aantal rechters dat aan laatstgenoemde rechtbank wordt toegewezen (van twee naar negen), zodat de middelen worden gerationaliseerd en de bestrijding van economische en financiële criminaliteit wordt versterkt. Het is belangrijk dat bij het doorvoeren van de wetshervormingen overleg wordt gepleegd met alle belanghebbenden 38 en rekening wordt gehouden met de desbetreffende Europese normen.

Kwaliteit

Er zijn meer personele middelen toegewezen aan het gerechtelijk apparaat, maar er zijn nog steeds problemen. In december 2020 werden wervingsprocedures voor 40 rechters en 65 aanklagers in gang gezet 39 . Belanghebbenden melden dat er echter nog steeds een groot tekort aan rechters en aanklagers is 40 . Bestuurs- en fiscale rechtbanken merken op dat het totale aantal rechters bij bestuurs- en fiscale rechtbanken in eerste aanleg nog steeds aanzienlijk lager ligt dan het in het rechtskader vastgestelde aantal; meer dan 13 % van de vacatures is onvervuld 41 . Eind 2019 waren elf vacatures voor beroepsrechters bij bestuurs- en fiscale rechtbanken nog niet vervuld 42 . De wervingsprocedure voor de oprichting van adviesraden om rechters te helpen, die al enige jaren in het verschiet lag 43 , is in december 2020 van start gegaan 44 . De eerste adviesraden zullen naar verwachting in september 2021 worden geïnstalleerd 45 . De adviseurs zullen technische bijstand en expertise verlenen op het gebied van recht, psychologie, boekhouding, financiën en economie. De adviesraden worden evenwel alleen ingesteld bij de rechtbanken van eerste aanleg, terwijl ze volgens belanghebbenden ook nodig zijn bij de bestuurs- en fiscale rechtbanken 46 , die te maken hebben met een langere beslissingstermijn en een grotere achterstand 47 en die in veel zaken behoefte hebben aan technische expertise. Voorts wordt de werving van technisch adviseurs ter ondersteuning van de openbaar aanklagers voorbereid door het Openbaar Ministerie 48 . De uitrol van het wervingsproces is echter belemmerd door budgettaire beperkingen 49 .

De maatregelen ter verbetering van de kwaliteit van het justitiële stelsel worden verder uitgevoerd, met name op het gebied van digitalisering. Het budget voor informatie- en communicatietechnologieën binnen justitie is in 2021 met 23,4 % gestegen en er is een speciaal fonds opgericht, met een begrotingstoewijzing van 5,1 miljoen EUR 50 , ter ondersteuning van projecten om het stelsel te moderniseren 51 . Voorts is het aantal videoconferentiesystemen in rechtbanken opgeschroefd in reactie op het toenemende aantal op afstand uitgevoerde procedurele stappen 52 . Het gebruik van digitale technologie in de rechtbanken is voor een aanzienlijk aantal handelingen in civiel-, handels- en bestuursrechtelijke zaken en strafzaken al toegestaan volgens de procedureregels 53 . De uitvoering van het programma “Justiça + Próxima”, dat gericht is op de modernisering van het justitieel stelsel, is ook in 2020 en 2021 voortgezet 54 . De maatregelen in het kader van het “Tribunal+”-project, bedoeld om de administratie te vereenvoudigen en de backoffice te optimaliseren, zijn uitgerold in meer rechtbanken. Naar verwachting zal het project eind 2021 worden uitgevoerd bij driehonderd gewone rechtbanken, zoals de rechtbanken met algemene bevoegdheid en de buurtrechtbanken. Het “Tribunal + 360º”-project 55 , waarmee wordt gestreefd naar volledige digitalisering en een papierloos systeem in de rechtbanken, waaronder voor de indiening van bewijsmateriaal, bevindt zich nog in de voorbereidende fase. In het kader van het nationale herstel- en veerkrachtplan heeft Portugal het hervormingsproject “Digitale transitie binnen justitie” gepresenteerd, met als doel beter gebruik te maken van digitale instrumenten in het justitieel stelsel, met bijzondere nadruk op de bestuurs- en fiscale rechtbanken 56 . Portugal heeft ook verzocht om technische ondersteuning voor een project om het ministerie van Justitie bij te staan bij de verwezenlijking van de gebruikersgestuurde moderniseringsagenda voor justitie en bij de ontwikkeling van belangrijke beleidsstrategieën 57 .

De COVID-19-pandemie heeft beperkte gevolgen gehad voor de werking van het rechtssysteem. In maart 2020 zijn de termijnen in niet-dringende rechtszaken opgeschort en zijn niet-dringende handelingen verdaagd. Volgens de hoge raad voor de rechtspraak zijn de gewone rechtbanken er echter goed in geslaagd de achterstanden weg te werken en is het afhandelingspercentage over heel 2020 stabiel gebleven 58 . De tijdens de eerste noodtoestand genomen maatregelen bleven van kracht 59 , zoals een op 19 maart 2020 ingevoerde wet tot instelling van een buitengewone regeling voor gerechtelijke procedures 60 . Bij deze wet is bepaald dat het verhoor van getuigen en de rechtszittingen fysiek moeten plaatsvinden, met inachtneming van de door het ministerie van Volksgezondheid vastgestelde maatregelen om de gezondheid te beschermen. Er is een wetswijzigingsvoorstel van het parlement in behandeling 61 , waarbij het gebruik van in de rechtbanken geactiveerde systemen voor langeafstandscommunicatie mogelijk wordt gemaakt voor procedures die de fysieke aanwezigheid van de partijen vereisen.

Efficiëntie

De efficiëntie van het justitiële stelsel neemt toe, maar vertoont nog knelpunten bij bestuurs- en fiscale rechtbanken 62 . De efficiëntie van het justitiële stelsel in Portugal neemt nog steeds toe, met name in civiel- en handelsrechtelijke zaken, waarbij de beslissingstermijn in eerste aanleg gestaag korter is geworden 63 . Ook is de achterstand bij civiel- en handelsrechtelijke zaken verder geslonken 64 . De beslissingstermijn in bestuursrechtelijke zaken blijft evenwel lang, ondanks een gestage daling in de afgelopen jaren 65 en een positief afhandelingspercentage, en bedraagt zowel in eerste als in tweede aanleg meer dan 840 dagen 66 . Hoewel het aantal lopende bestuursrechtelijke zaken in eerste aanleg ook licht is gedaald, blijft het relatief hoog 67 . Deze kwestie is ook aan de orde gesteld in een landenspecifieke aanbeveling in het kader van het Europees Semester 2020, betreffende de noodzaak om de efficiëntie van bestuurs- en fiscale rechtbanken te verbeteren 68 .

De regering neemt initiatieven om het justitieel stelsel efficiënter te maken. Portugal blijft vanwege de buitensporig lange duur van de civiel- en bestuursrechtelijke procedures onder verscherpt toezicht staan van het Comité van Ministers van de Raad van Europa 69 . In dit verband heeft de regering op 30 oktober 2020 een bijgewerkt en geconsolideerd actieplan aangenomen met maatregelen tegen de buitensporig lange duur van de procedures 70 . Voorts worden de centra voor arbitrage in bestuursrechtelijke zaken versterkt om een alternatief te bieden voor de bestuurs- en fiscale rechtbanken, teneinde het aantal nieuwe en aanhangige zaken bij deze rechtbanken te verminderen en een doeltreffende voorziening in rechte te waarborgen 71 . Ook geldt er een tijdelijke stimuleringsregeling voor de beëindiging van rechtszaken, die van toepassing is op alle rechtsgebieden 72 . Er worden ook maatregelen genomen om de efficiëntie van insolventieprocedures te verhogen 73 . Daarnaast heeft Portugal in het kader van het nationale herstel- en veerkrachtplan hervormingen en investeringsprojecten gepresenteerd die de efficiëntie van het justitiële stelsel moeten vergroten 74 . Zoals opgemerkt in het verslag over de rechtsstaat 2020 75 zijn er snellereactieteams opgericht om achterstallige zaken bij bestuurs- en fiscale rechtbanken weg te werken. In 2021 gepubliceerde gegevens wijzen uit dat deze teams er in hun eerste jaar in geslaagd zijn een derde van de vóór 2013 aangemelde zaken op te lossen. Daarmee hebben zij de aanvankelijk gestelde doelen overtroffen 76 . De belanghebbenden hebben evenwel opgemerkt dat de teams ook in tweede en derde aanleg moeten worden versterkt om achterstanden in de volledige keten van het justitiële stelsel te voorkomen 77 .

II.Corruptiebestrijding

Ten opzichte van de vorige verslagleggingsperiode zijn er geen belangrijke ontwikkelingen te melden met betrekking tot het institutionele kader voor corruptiebestrijding in Portugal. De centrale afdeling onderzoek en strafvordering (DCIAP) van het Openbaar Ministerie houdt toezicht op het onderzoek naar en de vervolging van ernstige strafbare feiten, waaronder corruptie en economische en financiële delicten, en coördineert de onderzoeken die worden uitgevoerd door de nationale eenheid voor corruptiebestrijding (UNCC), een onderzoekseenheid van de politie 78 . Met het oog op de preventie van corruptie is er in 2021 een mechanisme voor corruptiebestrijding opgezet om bij te dragen aan de preventiecapaciteit. Er is een nieuw hoofd van de raad voor corruptiepreventie benoemd, nadat ook bij de rekenkamer een nieuwe directie was aangesteld. De raad voor corruptiepreventie opereert onder auspiciën van de rekenkamer. De in 2019 opgerichte transparantieautoriteit is bevoegd om de vermogens- en belangenverklaringen van politieke ambtsdragers en hooggeplaatste benoemde ambtenaren te monitoren en te verifiëren, maar is nog niet operationeel.

Deskundigen en bedrijfsleiders hebben nog altijd de indruk dat er in de publieke sector relatief weinig sprake is van corruptie. In de corruptieperceptie-index 2020 van Transparency International scoort Portugal 61/100, waarmee het op de 10e plaats komt in de Europese Unie en op de 33e plaats wereldwijd 79 . Deze perceptie is in de afgelopen vijf jaar 80 redelijk stabiel 81 gebleven.

De nationale strategie voor corruptiebestrijding 2020-2024 is door de regering goedgekeurd en ging vergezeld van een voorstel om het strafrechtskader te herzien. Na een openbare raadpleging in oktober 2020 82 is de strategie op 18 maart 2021 goedgekeurd door de ministerraad 83 Met de strategie wordt beoogd een samenhangend en robuust kader voor corruptiebestrijding tot stand te brengen 84 . Zij omvat maatregelen om corruptie beter op te sporen, te voorkomen en te vervolgen en het justitiële stelsel in staat te stellen tijdig en efficiënt te reageren en overtreders passende sancties op te leggen. Als eerste stap in de uitvoering heeft de regering op 29 april 2021 een reeks voorstellen goedgekeurd tot wijziging van bestaande wettelijke bepalingen 85 , met name op strafrechtelijk gebied 86 . De oprichting van een nieuwe entiteit, het nationaal corruptiebestrijdingsmechanisme, dat onafhankelijk is van de regering en het parlement, is op 25 mei 2021 goedgekeurd bij een wetsbesluit van de regering 87 ; bij deze wet wordt ook de algemene regeling ter preventie van corruptie goedgekeurd. Het mechanisme zal toezicht houden op de uitvoering van het preventieve kader en administratieve boetes opleggen aan entiteiten die zich niet aan de regels houden 88 .

De regering heeft maatregelen voorgesteld om de strafrechtelijke vervolging efficiënter te maken, aangezien er nog problemen zijn bij de behandeling van corruptiezaken op hoog niveau. De afdeling onderzoek en strafvordering (DIAP) van het Openbaar Ministerie blijft verantwoordelijk voor het onderzoeken van ernstige misdrijven, met inbegrip van corruptie op hoog niveau en financiële delicten 89 . Bij de centrale afdeling onderzoek en strafvordering (DCIAP) werken 40 openbare aanklagers, van wie er zeven zich bezighouden met het onderzoek naar corruptiegerelateerde misdrijven en economische en financiële inbreuken met een internationale of transnationale dimensie 90 . De nationale politie-eenheid voor corruptiebestrijding van de gerechtelijke politie is gespecialiseerd in het onderzoeken van economische en financiële delicten, waaronder corruptie, en werkt onder de coördinatie van DCIAP aan het onderzoek complexe zaken 91 . De inspanningen om de staat van dienst bij het onderzoeken en vervolgen van corruptie te verbeteren, worden voortgezet. Alleen al in 2020 werden 503 strafzaken aangemeld bij de gerechtelijke politie 92 , en werden 553 strafzaken afgerond. Eveneens in 2020 heeft de gerechtelijke politie 90 voorstellen voor een tenlastelegging in corruptiegerelateerde zaken ingediend 93 . Het aantal voorwaardelijke straffen dat werd opgelegd voor corruptiemisdrijven bleef relatief hoog: in 2019 kreeg slechts 15 % van degenen die werden veroordeeld voor corruptie, een gevangenisstraf en kreeg 54 % een voorwaardelijke gevangenisstraf 94 . De grootste belemmeringen voor de vervolging van corruptiegerelateerde zaken lijken verband te houden met het aanhoudende gebrek aan middelen bij de politie en het Openbaar Ministerie 95 . Het middelengebrek leidt weer tot aanzienlijke vertragingen, bijvoorbeeld in de onderzoeks- en instructiefase en met name in een aantal prominente complexe corruptiezaken op hoog niveau die niet binnen de verjaringstermijn konden worden afgerond 96 . Om dit hardnekkige probleem te verhelpen, heeft de regering uit hoofde van de nationale strategie voor corruptiebestrijding maatregelen voorgesteld om grote tenlasteleggingen en rechtszaken te versnellen 97 , hoewel de strategie geen concrete maatregelen bevat met betrekking tot de toewijzing van middelen 98 .

De raad voor corruptiepreventie zet zijn werkzaamheden op het gebied van corruptiepreventie voort. De raad vaardigt aanbevelingen uit over corruptierisico’s en ziet toe op de uitvoering ervan. In de verslagleggingsperiode heeft de raad voor corruptiepreventie 86 voorlichtingsbezoeken afgelegd bij overheidsinstanties in het hele land, met bijzondere aandacht voor instanties die actief zijn op gebieden met een hoog risico en die bewuster moeten worden gemaakt van de preventie van onregelmatigheden bij overheidsuitgaven 99 . Tijdens de COVID-19-pandemie heeft de raad zich vooral gericht op voorlichting over corruptiepreventie in de gezondheidszorg en bij de uitvoering van de begroting, met name op lokaal niveau. Hoewel in de nieuwe strategie voor corruptiebestrijding wordt benadrukt dat de capaciteit voor corruptiepreventie moet worden vergroot, beschikt de raad vooralsnog over beperkte middelen 100 . Het valt nog te bezien of het onlangs ingestelde mechanisme voor corruptiebestrijding, waarin de raad voor corruptiepreventie zal worden geïntegreerd, zal bijdragen tot een grotere capaciteit om corruptie te voorkomen 101 .

Hoewel in 2019 verbeteringen zijn aangebracht in het integriteitskader van hooggeplaatste ambtenaren, is het effect van de regels inzake belangenconflicten en van de ethische codes nog onduidelijk. Sinds 2019 gelden er gedragscodes met betrekking tot ethiek, belangenconflicten en onverenigbaarheden 102 voor regeringsfunctionarissen 103 . Voor de leden van het parlement geldt eveneens een gedragscode 104 en de parlementaire commissie inzake transparantie en het statuut van de leden monitort en handhaaft de gedragscode voor de leden. In april 2021 heeft deze commissie een werkgroep voor de toepassing van de gedragscode 105 ingesteld en richtsnoeren gepubliceerd over het aannemen van geschenken en gastvrijheid door leden van het parlement, alsook aanbevelingen over onverenigbaarheden 106 . De doeltreffendheid van het systeem ter voorkoming van belangenconflicten wordt momenteel beoordeeld 107 . De Groep van Staten tegen Corruptie (Greco) is ingenomen met deze verbeteringen, maar roept op tot de instelling van passende toezichtsmechanismen, met inbegrip van sancties voor ongeoorloofd gedrag, waar de gedragscode niet in voorziet 108 . In oktober 2020 werd een ontwerp van ethische code voor aanklagers goedgekeurd, die momenteel onderwerp is van een openbare raadpleging 109 . Voor rechters werd in de zomer van 2020 een verordening inzake aangifteverplichtingen goedgekeurd 110 .

Er zijn nieuwe regels vastgesteld om het systeem van vermogensverklaringen voor politieke ambtsdragers en hooggeplaatste ambtenaren te harmoniseren. Uit hoofde van in november 2020 aangenomen nieuwe bepalingen zijn politieke ambtsdragers en benoemde hooggeplaatste ambtenaren voortaan verplicht hun inkomsten, vermogen, belangen, onverenigbaarheden en beletsels op te geven in één document 111 . De hervorming omvat voorts de oprichting van een digitaal onlineplatform waar verklaringen zullen worden gepubliceerd, teneinde informatie te verstrekken over functies, taken en externe activiteiten die men tijdens de ambtstermijn en in de drie voorafgaande jaren heeft verricht. De hervorming biedt echter geen oplossing voor het gebrek aan frequente, inhoudelijke controles van afzonderlijke verklaringen, waar de Greco op had aangedrongen 112 . Voorts blijft de Greco bezorgd over het gebrek aan sancties voor kleine inbreuken op de meldplicht 113 . De nieuwe entiteit voor transparantie, die oorspronkelijk in 2020 zou worden opgericht als onderdeel van het constitutioneel hof 114 , wordt, zodra zij operationeel is, belast met de controle van de verklaringen van politieke ambtsdragers en hooggeplaatste ambtenaren 115 . Wegens een gebrek aan middelen en faciliteiten heeft de entiteit haar werkzaamheden evenwel nog niet aangevat 116 .

De draaideurregels moeten nog steeds worden uitgevoerd, maar het parlement buigt zich momenteel over nieuwe wetgeving inzake lobbyactiviteiten. De draaideurregels zijn in 2019 geactualiseerd 117 . Voor politieke en hogere ambtsdragers, onder wie kabinetsleden en leden van de raad van bestuur van staatsbedrijven, gelden momenteel regels voor de periode na uitdiensttreding, waaronder een afkoelingsperiode van drie jaar 118 . Wie de regels niet naleeft, wordt drie jaar het recht ontnomen om openbare ambten te vervullen 119 . Het constitutioneel hof en het Openbaar Ministerie moeten zorgen voor de toepassing van de wet. Er is evenwel nog steeds geen instantie belast met het toezicht op schendingen van de beperkingen die gelden na uitdiensttreding, en dat geeft aanleiding tot bezorgdheid over de handhaving ervan 120 . Er wordt gewerkt aan nieuwe wetgeving om lobbyactiviteiten te reguleren 121 . Drie fracties in het parlement hebben een wetgevingsvoorstel ingediend 122 om de voorgestelde regels te wijzigen teneinde de bezwaren weg te nemen die in 2019 voor de president aanleiding waren een veto uit te spreken 123 . Het voorstel wordt momenteel behandeld in het parlement, maar het tijdschema voor goedkeuring en uitvoering is niet bekend. De Greco heeft benadrukt dat de reikwijdte van de toelaatbare contacten tussen parlementsleden en derden met bepaalde belangen moet worden verduidelijkt. Dat is nog niet gebeurd 124 .

De beschermingsregeling voor klokkenluiders wordt momenteel herzien. De nationale strategie voor corruptiebestrijding voorziet in de verbetering van het rechtskader voor de bescherming van klokkenluiders, dat dateert van 2008 125 , door middel van nieuwe waarborgen, met inbegrip van programma’s voor naleving door de overheid en versterkte meldingskanalen en beschermingsinstrumenten 126 . De raad voor corruptiepreventie is verantwoordelijk voor het toezicht op de klachtenregeling en de doorverwijzing van klachten naar de procureur-generaal, die belast is met het onderzoeken van corruptiegerelateerde zaken 127 . Het Openbaar Ministerie beheert een elektronisch systeem waar klokkenluiders zaken kunnen melden, waaronder corruptie en corruptiegerelateerde misdrijven die in de openbare en de particuliere sector zijn gepleegd 128 .

Verschillende instanties hebben gewezen op de noodzaak om de corruptierisico’s in verband met de COVID-19-pandemie aan te pakken. In het kader van de noodmaatregelen in reactie op de uitbraak van de pandemie is de raad voor corruptiepreventie gekomen met een aanbeveling over de preventie van corruptierisico’s en daarmee samenhangende inbreuken 129 . In de aanbeveling wordt benadrukt dat alle beleidsmakers en ambtenaren het hoogste niveau van transparantie, ethiek en integriteit moeten betrachten, en wordt gevraagd om maatregelen ter voorkoming en beperking van corruptierisico’s bij de uitoefening van hun publieke taken 130 . Het parlement heeft een resolutie aangenomen over de preventie van het risico op corruptie en aanverwante misdrijven in het kader van COVID-19, met inbegrip van het risico op belangenconflicten. In de resolutie wordt verzocht de transparantie en integriteit te waarborgen op specifieke risicogebieden zoals overheidsopdrachten, gezondheidszorg en infrastructuur 131 . De rekenkamer werkt momenteel voorts een aantal auditmaatregelen uit om de toegenomen risico’s bij het gebruik van publieke middelen in het kader van de COVID-19-pandemie aan te pakken 132 .

III.Mediapluriformiteit en -vrijheid

De vrijheid van meningsuiting en van informatie alsook de vrijheid en pluriformiteit van de media genieten grondwettelijke bescherming 133 . Artikel 39 van de grondwet voorziet in de oprichting van een onafhankelijke regelgevende instantie die toeziet op de activiteiten van de mediabedrijven op de radio, in de pers en in audiovisuele media 134 . Er is een wet aangenomen tot omzetting van de herziene richtlijn audiovisuele mediadiensten. Het wetboek van strafrecht 135 biedt journalisten tijdens de uitoefening van hun werkzaamheden dezelfde bescherming als andere “beschermde personen” (rechters, advocaten, getuigen, beveiligingspersoneel en scheidsrechters in de sport).

De regulerende instantie voor de media heeft nieuwe bevoegdheden gekregen en heeft haar contacten met belanghebbenden in de mediasector versterkt. De wet tot oprichting van de regulerende instantie voor de media (Entidade Reguladora para a Comunicação Social, ERC) 136 is niet wezenlijk gewijzigd. De bevoegdheden van de regulerende instantie voor de media zijn evenwel verruimd in het kader van de omzetting van de herziene richtlijn audiovisuele mediadiensten, in welk verband Portugal de wet inzake televisie en audiovisuele diensten op aanvraag heeft gewijzigd 137 . De nieuwe bevoegdheden betreffen onder meer samenwerking met andere regulerende instanties in de EU, videoplatforms, en extra rapportage- en registratietaken (zoals het bijhouden van lijsten van aanbieders van audiovisuele diensten op aanvraag, omroeporganisaties en aanbieders van videoplatformdiensten). Voor een aantal nieuwe bevoegdheden zullen nieuwe structuren en technische middelen nodig zijn. Gezien de belangrijke rol die de regulerende instantie voor de media speelt in de mediasector, heeft zij haar contacten met de voornaamste belanghebbenden versterkt (bijvoorbeeld met de commissie voor beroepslicenties van journalisten, de Portugese persvereniging en de vakbond van journalisten) en neemt zij deel aan de vergaderingen van de onlangs opgerichte adviesraad voor de journalistiek 138 . Deze adviesraad heeft besproken welke punten van het wetgevingskader actualisering behoeven.

Zoals vorig jaar gemeld is de transparantie van media-eigendom gewaarborgd. Doordat de regulerende instantie voor de media de specifieke wet 139 inzake de transparantie van eigendom op alle mediamarkten, waaronder online, doeltreffend uitvoert, is in het verslag over Portugal van de Media Pluralism Monitor 2021 (monitor voor de pluriformiteit van de media 2021) op dit gebied een laag risico toegekend aan Portugal 140 . De Media Pluralism Monitor 2021 maakt melding van een hoog risico op concentratie van de eigendom bij nieuwsmedia, met name doordat een beperkt aantal spelers de mediasector in handen heeft 141 . In een recente studie beoordeelt de regulerende instantie voor de media het medialandschap echter als gevarieerd en pluriform 142 .

De regering heeft specifieke steunmaatregelen voor de media genomen ter verzachting van de moeilijkheden waar de sector als gevolg van de COVID-19-pandemie mee te maken heeft. Deze maatregelen behelsden de voorafgaande inkoop van een institutioneel reclamepakket ter waarde van 15 miljoen EUR 143 . Omdat meer dan de helft van dat bedrag terechtkwam bij de drie grote mediagroepen, leidde dat tot enige bezorgdheid en tot oproepen van belanghebbenden en academici om een discussie te starten over een billijker en duurzaam beleid ter ondersteuning van kwaliteitsjournalistiek 144 . Afgezien van dit uitzonderlijke steunpakket zijn er geen directe subsidies voor andere media dan de publieke omroepen 145 . Belanghebbenden hebben opgemerkt dat de arbeidsomstandigheden zijn verslechterd: sinds het begin van de pandemie zijn dertig lokale mediakanalen verdwenen, hebben verschillende mediagroepen bezuinigingen doorgevoerd 146 en zijn tachtig medewerkers van een grote mediagroep ondanks staatssteun ontslagen. Er gelden nog steeds uitvoerige regels wat betreft de transparantie van reclamecampagnes van de staat 147 en de regulerende instantie voor de media houdt toezicht op de naleving ervan.

De bescherming van journalisten voldoet nog steeds aan hoge normen. Naar aanleiding van wijzigingen in het wetboek van strafrecht in 2018 worden journalisten beter beschermd bij de uitoefening van hun werkzaamheden. Bij deze wijzigingen zijn journalisten opgenomen in de beroepsgroepen die verhoogde bescherming genieten en wordt agressie tegen journalisten beschouwd als “misdrijf tegen de openbare orde”, waardoor geen formele klacht van het slachtoffer vereist is om tot vervolging over te kunnen gaan. Agressie tegen journalisten is relatief zeldzaam in Portugal, hoewel belanghebbenden uit de media opmerken dat er niet stelselmatig gegevens worden verzameld over bedreigingen van of geweld tegen journalisten, wat kan leiden tot onderrapportage van geweld, met name online 148 . Volgens de Media Pluralism Monitor 2021 lijken de wetgeving en de jurisprudentie journalisten doeltreffende bescherming te bieden 149 .

Journalisten hebben recent te maken gekregen met bedreigingen en beperkingen bij de uitoefening van hun professionele activiteiten. In januari 2021 werd bekend dat vier Portugese journalisten onder politietoezicht waren geplaatst op verzoek van een openbaar aanklager die hun bronnen wilde identificeren 150 . Het bevel werd uitgevaardigd zonder bevelschrift van een onderzoeksrechter. Belanghebbenden uitten hun bezorgdheid over de ernst van deze handelwijze en riepen het Openbaar Ministerie op spoedig te reageren om de persvrijheid te waarborgen 151 . Hoewel het Openbaar Ministerie van oordeel was dat er geen overtreding was begaan, stelde het bureau van de procureur-generaal een onderzoek in dat door de hoge raad van het Openbaar Ministerie zal worden onderzocht. Een van de journalisten heeft een strafrechtelijke klacht ingediend tegen de betrokken openbaar aanklager en politieagenten 152 . Verder is gemeld dat verscheidene journalisten tijdens een protest tegen de lockdown zijn bedreigd en beledigd 153 . In april 2021 is een nieuw geval van intimidatie en bedreiging van een journalist gemeld 154 . In die zaken zijn strafrechtelijke onderzoeken ingesteld. Belanghebbenden hebben ook hun ernstige bezorgdheid geuit over de intimidatie van journalisten op de sociale media, een trend die vooral gericht is tegen vrouwelijke journalisten. Het platform van de Raad van Europa voor de bevordering van de bescherming van de journalistiek en de veiligheid van journalisten heeft twee recente waarschuwingen over Portugal geregistreerd 155 . De eerste waarschuwing betreft het bovengenoemde geval van politietoezicht en is opgelost nadat Portugal in maart 2021 een reactie had ingediend 156 . De andere waarschuwing houdt verband met de bedreiging en mishandeling van journalisten door aanhangers van een kandidaat-politicus 157 . 

IV.Andere institutionele kwesties in verband met controles en waarborgen

Portugal is een parlementaire democratische republiek met een rechtstreeks gekozen president en een eenkamerparlement. In het semipresidentiële stelsel beschikt de president van de republiek, die rechtstreeks door de burgers wordt gekozen, over aanzienlijke grondwettelijke en politieke bevoegdheden, waaronder de bevoegdheid om het parlement te ontbinden 158 . De premier beschikt over de bevoegdheden om het algemene beleid van de regering aan te sturen en het optreden van alle ministers te coördineren en oriënteren 159 . Het parlement en de regering delen de wetgevende bevoegdheid. De leden van het parlement en de parlementaire fracties, de regering, de regionale vergaderingen en een groep van ten minste 20 000 burgers hebben het recht van wetgevend initiatief. De onafhankelijke ombudsdienst heeft tot taak de vrijheden, rechten en garanties van burgers te beschermen en te bevorderen, en heeft het recht een grondwetsherziening in gang te zetten.

De maatregelen om de transparantie van het wetgevingsproces en de kwaliteit van de wetgeving te verbeteren, zijn door het parlement bespoedigd. Op 1 september 2020 is een nieuw reglement van orde in werking getreden, met als doel de kwaliteit van de parlementaire wetgeving te verbeteren en de procedure transparanter te maken, de gestelde termijnen voor de behandeling van wetsontwerpen beter na te leven en aldus ook de mogelijkheden om de belanghebbenden te betrekken bij het wetgevingsproces, te verruimen 160 . Volgens de nieuwe regels moeten wetsvoorstellen van de regering niet alleen vergezeld gaan van de onderliggende studies en documenten, maar ook van de adviezen van belanghebbenden. De nieuwe regels bieden de voorzitter van het parlement ook de mogelijkheid om een voorstel voor een interinstitutioneel akkoord over gemeenschappelijke richtsnoeren inzake de redactionele kwaliteit van wetgeving voor te leggen aan de andere organen met wetgevende bevoegdheid 161 . De voorzitter heeft deze bevoegdheid evenwel nog niet gebruikt. Verder heeft het parlement respectievelijk in mei en oktober 2020 bijgewerkte versies gepubliceerd van zijn technische handleidingen voor het opstellen van wetgeving en voor de openbare raadpleging van belanghebbenden.

Er wordt gewerkt aan de uitvoering van instrumenten voor voorafgaande effectbeoordelingen. Het wetgevingsinitiatief van de regering wordt onderworpen aan een effectbeoordeling van de economische kosten en baten van het wetsvoorstel. Sinds begin 2017 worden in Portugal systematisch voorafgaande effectbeoordelingen verricht 162 . Om de uitvoering van de effectbeoordeling van regelgeving (RIA) te ondersteunen, heeft de ministerraad de technische eenheid voor de effectbeoordeling van wetgeving (UTAIL) opgericht binnen het juridisch centrum van de ministerraad (JurisAPP) 163 . In het kader van een lopend project 164 werkt UTAIL aan een systeem om gestandaardiseerde statistieken over de administratieve kosten van regelgeving te verzamelen teneinde de nauwkeurigheid en efficiëntie van het RIA-systeem te vergroten. In het kader van de RIA-procedure is momenteel geen openbare raadpleging voorzien. Uit hoofde van het Portugees recht 165 vindt de openbare raadpleging voor de meeste wetgevingsbesluiten plaats via directe raadpleging, waarbij het ministerie dat het voorstel indient de desbetreffende publieke of particuliere entiteiten rechtstreeks raadpleegt, of via openbare raadpleging, waarbij het ontwerpbesluit wordt bekendgemaakt op het regeringsportaal ConsultaLex 166 .

De in het kader van de COVID-19-pandemie genomen maatregelen worden geleidelijk afgeschaft. De noodtoestand was van kracht tussen 18 maart en 3 mei 2020 167 . Tussen mei en november 2020 heeft de regering verschillende malen de calamiteit-, waakzaamheids- en crisistoestand uitgeroepen, die minder streng zijn dan de noodtoestand en de regering in staat stellen beperkende maatregelen op te leggen ter voorkoming van of in reactie op gevaarlijke situaties, onder meer op het gebied van de volksgezondheid, of om de normale toestand in geval van uitzonderlijke omstandigheden te herstellen 168 , door middel van gewone wetgeving 169 . Op 6 november 2020 riep de president van de republiek opnieuw de noodtoestand uit, die vervolgens werd verlengd en tot 30 april 2021 van kracht bleef 170 . Tijdens de noodtoestand bleef het parlement vergaderen en uit de gegevens blijkt dat het parlement zijn controlerende en wetgevende taken op reguliere wijze bleef vervullen 171 . Sinds 15 maart 2021 is er een plan van kracht om de noodtoestand geleidelijk af te schaffen.

Het gebruik van de noodbevoegdheden is onderworpen aan de controle van het parlement, de rechtbanken en de ombudsdienst. Het uitroepen en verlengen van de noodtoestand is voorbehouden aan de president van de republiek, na raadpleging van de regering en met toestemming van het parlement 172 . De regering moet ook voor elke periode van de noodtoestand een verslag over de toepassing ervan aan het parlement voorleggen, zodat het parlement de genomen maatregelen ook achteraf kan controleren 173 . Het parlement buigt zich momenteel over de verslagen inzake het uitroepen en verlengen van de noodtoestand tussen november 2020 en april 2021 174 . Voorts werd er een parlementaire ad-hoccommissie opgericht om de naar aanleiding van de COVID-19-pandemie genomen maatregelen te monitoren. Ook werd de ombudsdienst verzocht om te reageren op tal van klachten met betrekking tot de COVID-19-maatregelen 175 . In dit verband deed de ombudsdienst aanbevelingen aan verscheidene overheidsinstanties, vroeg hij om opheldering 176 en verzocht hij om de grondwettelijke toetsing van een bepaling van de steunregeling voor detailhandelaren 177 . Ook de bestuurs- en fiscale rechtbanken werd gevraagd noodmaatregelen te toetsen. Het hooggerechtshof voor bestuurszaken heeft uitspraak gedaan in twaalf beroepen tegen maatregelen in verband met COVID-19, en heeft het merendeel ervan niet-ontvankelijk verklaard 178 .

Het maatschappelijk middenveld wordt voor nieuwe uitdagingen gesteld. Hoewel de ruimte voor het maatschappelijk middenveld als open wordt aangemerkt 179 , zijn er meldingen dat maatschappelijke organisaties die minderheden ondersteunen vijandig worden bejegend en onder druk worden gezet, met name voor bepaalde politieke partijen en bewegingen 180 . In dit verband melden belanghebbenden dat de sociale vrede en dialoog verslechteren 181 . In oktober 2020 zijn verschillende speciale rapporteurs van de VN in gesprek gegaan met Portugal over een geval van bedreiging en intimidatie van mensenrechtenverdedigers, waarbij zij herhaalden hoe belangrijk het is te zorgen voor een veilige en stimulerende omgeving voor alle mensenrechtenverdedigers en met name degenen die opkomen voor gelijkheid en non-discriminatie en die racistische uitlatingen en gedragingen en daarmee samenhangende mensenrechtenschendingen aan de orde stellen 182 . Om het beleid ter bestrijding van racisme en discriminatie te versterken, heeft de Portugese regering een werkgroep voor de preventie en bestrijding van rassendiscriminatie opgericht, waarin het maatschappelijk middenveld vertegenwoordigd is 183 . De COVID-19-pandemie en de bijbehorende noodmaatregelen zijn ook van invloed geweest op de werkzaamheden van maatschappelijke organisaties, die hebben verzocht om buitengewone financiële steun van de overheid 184 . In dit verband hebben de regering en een groot aantal gemeenten deze organisaties buitengewone financiële steun verleend opdat zij hun reguliere werkzaamheden konden voortzetten 185 .

Het parlement heeft een nieuwe wet inzake het statuut van openbaar nut goedgekeurd. Op basis van een wetgevingsinitiatief van de regering 186 heeft het parlement in april 2021 een nieuwe wet goedgekeurd die rechtspersonen waarvan is erkend dat zij doelstellingen van algemeen belang nastreven, bijzondere rechten toekent, waaronder toegang tot specifieke financiering of belastingvrijstelling. Hoewel er zorgen zijn geuit over de inclusiviteit van het formele raadplegingsproces met betrekking tot de nieuwe wet, waarbij een beperkt aantal maatschappelijke organisaties formeel werd uitgenodigd hun standpunt kenbaar te maken 187 , werd er ook een open raadpleging gehouden die een bredere deelname van belanghebbenden mogelijk maakte 188 . Met de nieuwe wet wordt beoogd het wetgevingskader dat van toepassing is op rechtspersonen waaraan het statuut “van openbaar nut” is toegekend, te consolideren en te stroomlijnen, en wordt voorzien in een systeem voor het toezicht op hun activiteiten door het secretariaat-generaal van het voorzitterschap van de ministerraad, en voor de naleving van de wettelijke verplichtingen 189 .

Bijlage I: lijst van bronnen in alfabetische volgorde*

* De lijst van de bijdragen die zijn ontvangen in het kader van de raadpleging voor het verslag over de rechtsstaat 2020 is te vinden op https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-rights/upholding-rule-law/rule-law/rule-law-mechanism/2021-rule-law-report-targeted-stakeholder-consultation

Associação Sindical dos Juízes Portugueses (2020), Reforço da Transparência e Integridade na Justiça (versterking van de transparantie en integriteit in de rechtspraak).

Centre for Media Pluralism and Media Freedom (2021), Media Pluralism Monitor 2021. 

Civicus (2021), Monitor Tracking Civic Space — Portugal, https://monitor.civicus.org/country/portugal/

Conselho Superior da Magistratura (Hoge raad voor de rechtspraak) (2021), Relatório Anual 2020 (jaarverslag 2020).

Entidade Reguladora para a Comunicação Social (2021), persbericht van 13 januari 2021.

Entidade Reguladora para a Comunicação Social (2021), persbericht van 28 april 2021.

Entidade Reguladora para a Comunicação Social (2021), Relatório de regulaçao 2019   (Transparência dos media) (Verslag 2019 betreffende de regelgeving in het kader van transparantie van de media),

Europees netwerk van nationale mensenrechteninstituten (2021), bijdrage aan het verslag over de rechtsstaat 2021.

Europese Commissie (2019), Flash Eurobarometer 482: Businesses’ attitudes towards corruption in the EU.

Europese Commissie (2020), Special Eurobarometer 502: Corruption.

Europese Commissie (2020), Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal,
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52020SC0321&from=EN

Europese Commissie (2021), EU-scorebord voor justitie.

Europese Onderzoeksraad (2021), persbericht van 13 januari 2021.

Greco (2021), Fourth evaluation round on corruption prevention in respect of members of Parliament, judges and prosecutors — Second Interim compliance report Portugal.

Hoge raad voor bestuurs- en fiscale rechtbanken (2021), jaarverslag 2019.

Hoge raad voor de rechtspraak (2020), bijdrage aan het verslag over de rechtsstaat 2021.

Hoge raad voor de rechtspraak (2020), jaarverslag 2020.

Hoge raad voor de rechtspraak (2021), persbericht van 4 mei 2021.

Hooggerechtshof voor bestuurszaken (2021), bijdrage aan het verslag over de rechtsstaat 2021.

Magistrats européens pour la démocratie et les libertés (2021), bijdrage aan het verslag over de rechtsstaat 2021.

Mededeling van Portugal over de zaak Vicente Cardoso/Portugal (verzoeknr. 30130/10), DH-DD(2020)952.

Media Pluralism Monitor (2021), Report on Portugal.

Ministerraad, Resolutie nr. 184/2019.

Ministerraad, Resolutie nr. 44/2017.

OHCHR (2021), bijdrage aan het verslag over de rechtsstaat 2021.

Openbaar Ministerie (2020), Projecto de código de conduta dos magistrados do ministério público — consulta pública (ontwerp van gedragscode voor magistraten bij het Openbaar Ministerie — openbare raadpleging), https://www.ministeriopublico.pt/pagina/projeto-de-codigo-de-conduta-dos-magistrados-do-ministerio-publico-consulta-publica

Permanente vertegenwoordiger van Portugal bij de Raad van Europa (2021), brief van 22 maart 2021, https://rm.coe.int/portugal-reply-en-lisbon-public-prosecutor-puts-the-protection-of-sour/1680a1e03b

Portugese regering (2021), bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021. 

Portugese regering (2021), Resolução do Conselho de Ministros n.º 37/2021 — Aprova a Estratégia Nacional Anticorrupção 2020-2024 (resolutie nr. 37/2021 van de ministerraad tot goedkeuring van de nationale strategie voor corruptiebestrijding), Resolução do Conselho de Ministros 37/2021, 2021-04-06 - DRE

Público (2020), Falta de recursos humanos explica lentidão da Justiça nos casos de corrupção, diz PGR (personeelsgebrek is de reden voor de trage rechtsgang in corruptiezaken, aldus PGR), 6 januari 2020, https://www.publico.pt/2020/01/06/sociedade/noticia/falta-recursos-humanos-explica-lentidao-justica-casos-corrupcao-pgr-1899401

Raad van de Europese Unie (2020), Aanbeveling van de Raad van 20 juli 2020 over het nationale hervormingsprogramma 2020 van Portugal en met een advies van de Raad over het stabiliteitsprogramma 2020 van Portugal, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX%3A32020H0826%2822%29 .

Raad van Europa, Adviesraad van Europese rechters (CCJE) (2007), Opinion No.10(2007) to the attention of the Committee of Ministers of the Council of Europe on the Council for the Judiciary at the service of society, https://rm.coe.int/168074779b

Raad van Europa, Adviesraad van Europese rechters (CCJE) (2020), Opinion No. 23 on the role of the Associations of Judges in supporting the judicial independence, https://www.coe.int/en/web/ccje/opinion-no.-23-on-the-role-of-judicial-associations-2020-

Raad van Europa, Comité van Ministers (2010), Recommendation CM/Rec(2010)12 of the Committee of Ministers to member states on judges: independence, efficiency and responsibilities, https://rm.coe.int/cmrec-2010-12-on-independence-efficiency-responsibilites-of-judges/16809f007d

Raad van Europa, Comité van Ministers (2018), H46-20 Vicente Cardoso group v. Portugal (Application No. 30130/10) — Supervision of the execution of the European Court’s judgments, CM/Del/Dec(2018)1331/H46-20.

Raad van Europa, Platform to promote the protection of journalism and safety of journalists,  https://www.coe.int/en/web/media-freedom/all-alerts?p_p_id=sojdashboard_WAR_coesojportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_col_id=column-4&p_p_col_count=1&_sojdashboard_WAR_coesojportlet_selectedStringFilters=year.2021&_sojdashboard_WAR_coesojportlet_selectedCategories=11709562

Raad voor corruptiepreventie (2020), aanbeveling inzake de preventie van corruptierisico’s en daarmee samenhangende inbreuken in het kader van de reactie op de uitbraak van de COVID-19-pandemie.

Rekenkamer (2020), Riscos na utilização de recursos públicos na gestão de emergências (risico’s bij het gebruik van publieke middelen tijdens het beheer van noodsituaties — COVID-19), http://img.rtp.pt/icm/noticias/docs/f4/f4128b9356da5f94eb58df98fe9f1f26_e51017edff2ec38b4d9dc71908e515d9.pdf

Reviewing and supporting Regulatory Impact Assessment (RIA) in Portugal, een project dat wordt ondersteund door DG REFORM van de Europese Commissie.

Richtlijn (EU) 2020/1828 betreffende representatieve vorderingen ter bescherming van de collectieve belangen van consumenten en tot intrekking van Richtlijn 2009/22/EG.

Sindicato dos Magistrados do Ministério Público (2021), persbericht van 6 april 2021.

Standardised Statistical Information for Better Regulation (SIBER), een project dat wordt ondersteund door DG REFORM van de Europese Commissie.

Transparency International (2021), Corruption Perceptions Index 2020.

Bijlage II: bezoek aan Portugal

De diensten van de Commissie hebben in mei 2021 virtueel vergaderd met:

·Academische deskundigen

·Bureau van de procureur-generaal

·Centrale afdeling onderzoek en strafvordering (DCIAP)

·Commissie voor beroepslicenties van journalisten

·Diensten van het parlement van de republiek

·Hoge raad voor bestuurs- en fiscale rechtbanken

·Hoge raad voor de rechtspraak

·Hooggerechtshof

·Hooggerechtshof voor bestuurszaken

·Inspectoraat-generaal van Financiën

·Journalistenvakbond

·Ministerie van Buitenlandse Zaken

·Ministerie van Cultuur

·Ministerie van Justitie

·Ombudsdienst

·ONGD — Platform van ngo’s voor ontwikkeling

·Orde van advocaten

·Raad voor corruptiepreventie

·Regulerende instantie voor de media

·Rekenkamer

·Transparency International Portugal

·Vakbond van aanklagers

·Vakbond voor rechters

* De Commissie heeft eveneens de volgende organisaties ontmoet in een aantal horizontale vergaderingen:

·Amnesty International

·Center for Reproductive Rights

·Civicus

·Civil Liberties Union for Europe

·Civil Society Europe

·Conference of European Churches

·EuroCommerce

·European Center for Not-for-Profit Law

·European Centre for Press and Media Freedom

·European Civic Forum

·European Federation of Journalists

·European Partnership for Democracy

·European Youth Forum

·Front Line Defenders

·Human Rights House Foundation

·Human Rights Watch

·ILGA-Europe

·International Commission of Jurists

·International Federation for Human Rights

·International Planned Parenthood Federation European Network (IPPF EN)

·International Press Institute

·Netherlands Helsinki Committee

·Open Society European Policy Institute

·Philanthropy Advocacy

·Protection International

·Reporters without Borders

·Transparency International EU

(1)    Er bestaan rechtbanken voor de uitvoering van strafvonnissen, rechtbanken voor maritieme zaken, rechtbanken voor zaken in verband met intellectuele eigendom, rechtbanken voor mededinging, regelgeving en toezicht, centrale rechtbanken van instructie, arbitragehoven en vrederechters, en hun aantal en bevoegdheid zijn voornamelijk vastgelegd in hun respectieve rechtsregels (Wet nr. 62/2013 van 26.8.2013 en Wet nr. 78/2001 van 13.7.2001).

(2)    EU-scorebord voor justitie 2021, grafiek 50. Het niveau van de gepercipieerde onafhankelijkheid van de rechterlijke macht wordt als volgt ingedeeld: zeer laag (minder dan 30 % van de respondenten beschouwt de rechterlijke onafhankelijkheid als redelijk goed en zeer goed); laag (tussen 30-39 %), middelmatig (tussen 40-59 %), hoog (tussen 60-75 %), zeer hoog (meer dan 75 %).

(3)    EU-scorebord voor justitie 2021, grafiek 48.

(4)    Het betreft onder meer de hertoewijzing van zaken in verband met ziekteverlof, om te zorgen voor een evenwichtige verdeling van de werklast over de rechters of naar aanleiding van onverenigbaarheden.

(5)    Deze verordening is niet van toepassing op bestuurs- en fiscale rechtbanken.

(6)    Volgens de Europese normen moeten zaken worden toegewezen overeenkomstig objectieve, vooraf vastgestelde criteria (Aanbeveling CM/Rec(2010)12 van het Comité van Ministers van de Raad van Europa, punt 24).

(7)    Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 3.

(8)    Bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 4; hoge raad voor de rechtspraak, jaarverslag 2020, blz. 17.

(9)    Bijdrage van de hoge raad voor de rechtspraak aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 12.

(10)    In 2019 werd naar aanleiding van bezorgdheid ook een onderzoek ingeleid, dat datzelfde jaar zonder tuchtprocedure werd afgesloten.

(11)    Hoge raad voor de rechtspraak, persbericht van 14 april 2021.

(12)    Hoge raad voor de rechtspraak, persbericht van 4 mei 2021.

(13)    Zie ook Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 3.

(14)    Wet nr. 68/2019 van 27 augustus 2019, hoofdstuk II, paragraaf I.

(15)    Wet nr. 67/2019 van 27 augustus 2019, hoofdstuk II, paragraaf I.

(16)    Zie vorige voetnoot, artikel 149, lid 1, punt x).

(17)    Wet nr. 68/2019 van 27 augustus 2019, artikel 21, lid 3, punt a).

(18)    De hoge raad voor de rechtspraak heeft in juni 2020 een ontwerpversie van een gedragscode goedgekeurd. In januari 2021 werd het project in twee onderdelen opgesplitst: een gedragscode en een ethische code. De raad heeft het eerste onderdeel goedgekeurd onder de noemer “verordening inzake aangifteverplichtingen” en heeft besloten de evaluatie van de ethische code uit te stellen (bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 4).

(19)     Bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 4. Zie ook deel II.

(20)    Bijdrage van het Portugese hooggerechtshof voor bestuurszaken aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 10.

(21)    Zie vorige voetnoot.

(22)    Associação Sindical dos Juízes Portugueses (2020), Reforço da Transparência e Integridade na Justiça (versterking van de transparantie en integriteit in de rechtspraak).

(23)    Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 3.

(24)    Artikel 97, lid 4.

(25)    Richtlijn nr. 4/2020 van 25 november 2020.

(26)    Bijdrage van Magistrats Européens pour la Démocracie et les Libertés (MEDEL) aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 57-58.

(27)    Sindicato dos Magistrados do Ministério Público, persbericht van 6 april 2021.

(28)    Bijdrage van de Portugese hoge raad voor de rechtspraak aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 11.

(29)    Zie ook deel II.

(30)    Zie vorige voetnoot. Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Portugal.

(31)    Zie ook deel II.

(32)    Momenteel gelden dezelfde procedureregels voor alle misdrijven.

(33)    Wetsvoorstel nr. 90/XIV/2 van 5 mei 2021. De bijdragen van de belanghebbenden aan de raadpleging over de wetgeving kunnen online op de website van het parlement worden bekeken.

(34)    Wet nr. 62/2013 van 26 augustus 2013, artikelen 116 en 120.

(35)    Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Portugal.

(36)    Hoge raad voor de rechtspraak, persbericht van 4 mei 2021.

(37)    Informatie die de hoge raad voor de rechtspraak in het kader van het bezoek aan Portugal heeft verstrekt. Ook is gesproken over oproepen tot een bredere herziening van de instructiefase. Op 7 april 2021 kondigde de president van het hooggerechtshof aan dat hij de hoge raad zou verzoeken om een herziening van de instructiefase, waarbij de mogelijkheden om deze fase in te stellen worden beperkt. De hoge raad heeft in dit verband evenwel nog geen officieel standpunt ingenomen.

(38)    Advies nr. 10 (2007) van de Adviesraad van Europese rechters (CCJE) ter attentie van het Comité van Ministers van de Raad van Europa inzake de Raad voor Justitie ten dienste van de samenleving, van 23 november 2007, punt 87; CCJE, advies nr. 23 (2020), The role of associations of judges in supporting judicial independence, punt 41.

(39)    Bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 5.

(40)    Bijdrage van MEDEL aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 58-59.

(41)    Hoge raad voor bestuurs- en fiscale rechtbanken, jaarverslag 2019, blz. 35; bijdrage van het Portugese hooggerechtshof voor bestuurszaken aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 11. Zie ook Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 4.

(42)    Bijdrage van het Portugese hooggerechtshof voor bestuurszaken aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 11.

(43)    Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 4.

(44)     Bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 5.

(45)    Informatie die het ministerie van Justitie in het kader van het bezoek aan Portugal heeft verstrekt.

(46)    Informatie die het ministerie van Justitie in het kader van het bezoek aan Portugal heeft verstrekt.

(47)    Zie ook deel I.

(48)    Informatie die het ministerie van Justitie in het kader van het bezoek aan Portugal heeft verstrekt.

(49)    Zie vorige voetnoot.

(50)     Bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 5.

(51)    Er wordt steun verleend aan projecten op het gebied van de apparatuur en de modernisering van rechtbanken, opleiding en wetenschappelijk onderzoek.

(52)    Zie vorige voetnoot.

(53)    EU-scorebord voor justitie 2021, grafiek 40.

(54)    In het project staan vier pijlers centraal: efficiëntie, innovatie, nabijheid en vermenselijking (Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 4).

(55)    Zie vorige voetnoot.

(56)     Bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 7. De kosten van deze hervorming zijn geraamd op 267 miljoen EUR.

(57)    Instrument voor technische ondersteuning, project “modernisering van het justitieel stelsel in Portugal”. De volgende thema’s komen aan bod: ontwerp en uitvoering van gebruikersgerichte trajecten voor geschillenbeslechting en bredere juridische/justitiële dienstverlening, digitalisering, digitale competenties van belanghebbenden in de justitiële sector, en de beschikbaarheid, kwaliteit, toegankelijkheid en herbruikbaarheid van justitiële gegevens.

(58)    Conselho Superior da Magistratura, Relatório Anual 2020 (jaarverslag 2020), blz. 96.

(59)    Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 5.

(60)    Wet nr. 1-A/2020 van 19 maart 2020.

(61)    Wetsvoorstel nr. 30 XIV van het parlement inzake professionele belangenbehartiging.

(62)    Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 5.

(63)    EU-scorebord voor justitie 2021, grafiek 7.

(64)    EU-scorebord voor justitie 2021, grafiek 15.

(65)    EU-scorebord voor justitie 2021, grafieken 9 en 10.

(66)    EU-scorebord voor justitie 2021, grafiek 13.

(67)    EU-scorebord voor justitie 2021, grafiek 16.

(68)    Aanbeveling van de Raad van 20 juli 2020 over het nationale hervormingsprogramma 2020 van Portugal en met een advies van de Raad over het stabiliteitsprogramma 2020 van Portugal.

(69)    H46-20 Vicente Cardoso group/Portugal (verzoeknr. 30130/10). Opgemerkt moet worden dat volgens de aanbevelingen van de Raad van Europa de efficiëntie van de justitiële stelsels een essentiële voorwaarde is voor de rechtszekerheid en het vertrouwen van het publiek in de rechtsstaat (Aanbeveling CM/Rec(2010)12 van het Comité van Ministers van de Raad van Europa, punt 30).

(70)    Mededeling van Portugal over de zaak Vicente Cardoso/Portugal (verzoeknr. 30130/10), DH-DD(2020)952 van 30 oktober 2020.

(71)     Bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 7. Zie ook grafiek 27 van het EU-scorebord voor justitie 2021.

(72)    Door middel van transactie, intrekking, overeenstemming en bekentenis.

(73)    In het bijzonder regelt Beschikking nr. 126/2021 van 24 juni 2021 de rechtstreekse raadpleging, door gerechtelijk medewerkers, van de databanken van de belastingdienst, de sociale dienst, de Caixa Geral de Aposentações (pensioenfonds voor ambtenaren), het loongarantiefonds, het kadaster, het handels- en voertuigenregister en de burgerlijke stand en andere soortgelijke registers of archieven, om informatie te verkrijgen over de identiteit van de schuldenaar en de omvang en locatie van zijn activa.

(74)    Bijlage bij het voorstel voor een uitvoeringsbesluit van de Raad betreffende de goedkeuring van de beoordeling van het herstel- en veerkrachtplan voor Portugal (COM(2021) 321 final) van 16 juni 2021. In het kader van onderdeel 18 van het herstel- en veerkrachtplan voorziet Portugal met name in de oprichting van gespecialiseerde kamers in de bestuurs- en fiscale rechtbanken van tweede en derde aanleg, evenals in de versnelling van insolventieprocedures en de aanpassing ervan aan het beginsel “digitaal als de norm”.

(75)    Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 5.

(76)    Hoge raad voor bestuurs- en fiscale rechtbanken, jaarverslag 2019, blz. 76.

(77)    Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Portugal.

(78)    De UNCC is de gespecialiseerde operationele eenheid die belast is met het onderzoek naar corruptiedelicten en aanverwante misdrijven, zoals omkoping of verduistering van publieke middelen, en heeft rechtsbevoegdheid in heel Portugal.

(79)    Transparency International, Corruption Perceptions Index 2020 (2021), blz. 2-3. De perceptie van corruptie is als volgt gerangschikt: laag (de perceptie van corruptie in de overheidssector heeft onder deskundigen en bedrijfsleiders een score van meer dan 79); relatief laag (scores tussen 79-60), relatief hoog (scores tussen 59-50), hoog (scores lager dan 50).

(80)    De Eurobarometer-gegevens over de corruptieperceptie en -ervaring van burgers en bedrijven, die vorig jaar werden vermeld, worden elke twee jaar bijgewerkt. De recentste gegevensreeksen zijn opgenomen in de Special Eurobarometer 502 (2020) en de Flash Eurobarometer 482 (2019).

(81)    In 2015 was de score 64, tegenover 61 in 2020. De score neemt significant toe/af wanneer deze met meer dan vijf punten verandert; verbetert/verslechtert bij een verandering van 4-5 punten; is relatief stabiel bij een verandering van 1-3 punten in de afgelopen vijf jaar.

(82)    De openbare raadpleging vond plaats tussen 3 september en 23 oktober 2020 en werd afgesloten met een conferentie over de stand van zaken op 21 november 2020, waar de inbreng van de raadpleging werd gepresenteerd en besproken.

(83)    Resolutie nr. 37/2021 van de ministerraad tot goedkeuring van de nationale strategie voor corruptiebestrijding.

(84)    Zie Europese Commissie, Country Report Portugal 2020, SWD(2020) 521 final, blz. 64.

(85)    Het betreft wijzigingen van het wetboek van strafrecht, het wetboek van strafvordering, het wetboek van handelsvennootschappen, Wet nr. 34/87 van 16 juli 1987 (tot vaststelling van de regeling inzake de verantwoordelijkheid van politieke ambtsdragers), Wet nr. 36/94 van 29 september 1994 (tot vaststelling van maatregelen ter bestrijding van corruptie en economische en financiële delicten), Wet nr. 50/2007 van 31 augustus 2007 (tot vaststelling van de regeling inzake strafrechtelijke aansprakelijkheid voor gedragingen die de waarheid, de getrouwheid en de juistheid van sportwedstrijden en -uitslagen kunnen aantasten), en Wet nr. 20/2008 van 21 april 2008 (tot vaststelling van een strafrechtelijke regeling inzake corruptie in de internationale handel en de privésector).

(86)    Wet nr. 68/2019 van 27 augustus 2019, artikel 58 — Jurisdictie. Hieronder vallen misdrijven als witwassen; corruptie, verduistering en economische participatie in het bedrijfsleven; schadelijk beheer van een economische eenheid in de publieke sector; fraude bij het verkrijgen of verduistering van een subsidie, toelage of krediet; georganiseerde economische en financiële delicten die worden gepleegd met behulp van computertechnologie; economische en financiële inbreuken met een internationale of transnationale dimensie.

(87)    Wetsbesluit nr. No. 960/XXII/2021. 

(88)    Tot deze entiteiten behoren particuliere ondernemingen (met uitzondering van micro- en kleine ondernemingen), de staat, de autonome regio’s (d.w.z. de Azoren en Madeira), lokale overheden en andere publiekrechtelijke rechtspersonen (nationale strategie voor corruptiebestrijding 2020-2024, blz. 41).

(89)    Wet nr. 68/2019 van 27 augustus 2019, artikel 58 — Jurisdictie.

(90)    Bij de regionale afdelingen onderzoek en strafvordering (Coimbra, Évora, Lissabon en Porto) zijn 36 openbare aanklagers werkzaam. Bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 9.

(91)    De nationale eenheid voor corruptiebestrijding (UNCC) is krachtens Wetsbesluit 137/2019 van 13 september 2019 een centrale eenheid voor strafrechtelijk onderzoek, met hoofdkantoor in Lissabon en bevoegd voor het hele nationale grondgebied. Buiten Lissabon oefenen de centrale onderzoekseenheden hun bevoegdheden uit door middel van bijkantoren in de gebouwen van de gedecentraliseerde eenheden voor strafrechtelijk onderzoek. De UNCC beschikt over twaalf onderzoekseenheden en heeft 106 opsporingsambtenaren in dienst.

(92)    Het betreft hier nieuwe zaken, heropende zaken en zaken waarin een onafhankelijk onderzoek wordt gestart wegens misdrijven die niet door de gerechtelijke politie zijn geregistreerd, maar door andere instanties (meestal het Openbaar Ministerie).

(93)    Verloop van strafzaken wegens corruptie in 2019. Bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, bijlage I.

(94)    Voor gegevens over 2017-2018, zie Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 7. Deze gegevens hebben betrekking op veroordelingen in het kader van strafprocedures bij rechtbanken van eerste aanleg. Bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, bijlage I. Voor meer informatie, zie de online database van het directoraat-generaal voor Justitiebeleid (2019), statistieken over justitie: corruptie.

(95)    Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Portugal; bijdrage van Magistrats Européens pour la Démocracie et les Libertés (MEDEL) aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 58; Público (2020), Falta de recursos humanos explica lentidão da Justiça nos casos de corrupção, diz PGR (personeelsgebrek is de reden voor de trage rechtsgang in corruptiezaken, aldus PGR), 6 januari 2020.

(96)    Informatie ontvangen in het kader van het landbezoek aan Portugal.

(97)    Informatie die het ministerie van Justitie in het kader van het bezoek aan Portugal heeft verstrekt. Zie ook deel I.

(98)    In de strategie wordt erkend dat de redenen voor de vertragingen in complexe zaken moeten worden geïdentificeerd en geanalyseerd teneinde de toewijzing van middelen te verbeteren. Informatie die het ministerie van Justitie in het kader van het bezoek aan Portugal heeft verstrekt.

(99)    Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Portugal.

(100)    Het personeel bestaat uit drie assistenten, een adviseur, twee consultants en een docent.

(101)    Wetsbesluit nr. 960/XXII/2021.

(102)    Wet nr. 7/93 van 1 maart 1993, artikel 20, lid 1. In 2019 is het systeem van onverenigbaarheden voor hooggeplaatste ambtenaren herzien om de betekenis van het begrip “onverenigbare openbare functies” uit te breiden naar overheidsbedrijven en andere bedrijven waarvan de staat aandeelhouder is.

(103)    Resolutie nr. 184/2019 van de ministerraad.

(104)    Resolutie nr. 210/2019 van het parlement van de republiek.

(105)    In het kader van het bezoek aan Portugal werd de Commissie gemeld dat de parlementaire commissie een verslag over de toepassing van de gedragscode had opgesteld en dat tot op heden geen inbreuken op de code zijn vastgesteld. Het is de bedoeling dat dit verslag op de volgende website wordt gepubliceerd: https://www.parlamento.pt/sites/COM/XIVLeg/14CTED/GTACC/Paginas/Composicao.aspx

(106)    Zie vorige voetnoot.

(107)    Greco, Fourth Evaluation Round on corruption prevention in respect of members of Parliament, judges and prosecutors — Second Interim Compliance Report Portugal, blz. 6.

(108)    Zie vorige voetnoot, blz. 4.

(109)    Openbaar Ministerie (20 oktober 2020), Projecto de código de conduta dos magistrados do ministério público — consulta pública (ontwerp van gedragscode voor magistraten bij het Openbaar Ministerie — openbare raadpleging).

(110)    Zie ook deel I.

(111)    Wet nr. 69/2020 van 9 november 2020, artikel 1. Voorts is bij Wet 69/2020 van 9 november 2020 aan het publiek toegang verleend tot de informatie die in het kader van het belangenregister in de Declaração Única is geïntegreerd, met inbegrip van de tijdens het mandaat uitgeoefende ambten, functies en activiteiten, alsmede die welke hooggeplaatste ambtenaren en politici in de drie voorafgaande jaren hebben bekleed

(112)    Greco, Fourth Evaluation Round on corruption prevention in respect of members of Parliament, judges and prosecutors — Second Interim Compliance Report Portugal, blz. 8.

(113)    Zie vorige voetnoot, blz. 7.

(114)    Bij artikel 4 van Organieke wet nr. 4/2019 van 13 september 2019 is bepaald dat de regering de nodige middelen voor de oprichting en werking van de entiteit voor transparantie en voor de oprichting van het wettelijk bepaalde elektronisch platform moet opnemen in de voorgestelde overheidsbegroting voor 2020, en wel in de algemene kostenpost voor het constitutioneel hof.

(115)    In artikel 5 van Organieke wet nr. 4/2019 van 13 september is bepaald dat tot de oprichting van de entiteit voor transparantie, afzonderlijke verklaringen van inkomen, vermogen en belangen nog steeds worden ingediend bij het constitutioneel hof en worden gecontroleerd overeenkomstig de vorige regeling.

(116)    Greco, Fourth Evaluation Round on corruption prevention in respect of members of Parliament, judges and prosecutors — Second Interim Compliance Report Portugal, blz. 8.

(117)    Bij Wet nr. 52/2019 van 31 juli 2019 zijn verschillende hervormingen doorgevoerd, waaronder het verbod voor directieleden van staatsbedrijven om tot drie jaar na de datum van de verkoop of toekenning van de activa waarbij zij betrokken zijn, posities te bekleden bij de verwervende entiteiten of de concessiehouders, alsook een afkoelingsperiode van drie jaar voor kabinetsleden gedurende welke zij geen ondergeschikte werkzaamheden of adviesfuncties mogen uitoefenen in internationale organisaties waarmee zij vanuit een overheidsdienst institutionele betrekkingen zijn aangegaan. Zie Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 9.

(118)    Wet nr. 52/2019 van 31 juli 2019, artikel 10.

(119)    Wet nr. 52/2019 van 31 juli 2019, artikel 11, lid 3.

(120)    Informatie ontvangen in het kader van het landbezoek aan Portugal.

(121)    Informatie ontvangen van het parlement in het kader van het bezoek aan Portugal. Zie ook de bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 13-14.

(122)    Wetsvoorstel nr. 253/XIV/1.

(123)    Pogingen tot een wetsvoorstel voor de regulering van lobbywerk zijn op niets uitgelopen, nadat de president een in juni 2019 door het parlement goedgekeurd wetsvoorstel terugstuurde om het opnieuw te laten onderzoeken. Zie Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 9.

(124)    Greco, Fourth Evaluation Round on corruption prevention in respect of members of Parliament, judges and prosecutors — Second Interim Compliance Report Portugal, blz. 4.

(125)    Wet nr. 19/2008 van 21 april 2008. Naast de genoemde algemene regel zijn er ook andere, verspreide regels inzake klokkenluiders, namelijk in Wet nr. 93/99 van 14 juli 1999 (getuigenbescherming); in artikel 108, lid 5, van Wet nr. 83/2017 van 18 augustus 2017, zoals geactualiseerd bij Wet nr. 58/2020 van 31 augustus 2020) in het kader van de strijd tegen witwassen en terrorisme; en in het wetboek van effectenrecht, de algemene regeling van kredietinstellingen en financiële ondernemingen en de algemene regeling van instellingen voor collectieve belegging.

(126)    Bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 14-15.

(127)    In 2019 heeft de raad voor corruptiepreventie in totaal 796 meldingen behandeld en geanalyseerd (783 gerechtelijke meldingen en 13 auditverslagen), wat neerkomt op een stijging van ongeveer 31,7 % ten opzichte van het totaal van 604 geregistreerde meldingen in 2018.

(128)    In 2019 werden 249 onderzoeken en 31 preventieve onderzoeken ingeleid, terwijl 787 klachten naar andere entiteiten werden doorgestuurd en de behandeling van 896 klachten werd afgesloten.

(129)    Raad voor corruptiepreventie (2020), aanbeveling inzake de preventie van corruptierisico’s en daarmee samenhangende inbreuken in het kader van de reactie op de uitbraak van de COVID-19-pandemie.

(130)

   Deze aanbeveling is gericht tot alle overheidsorganen en -entiteiten en tot alle andere entiteiten van welke aard dan ook die zich bezighouden met het beheer of de controle van overheidsgeld en andere publieke eigendommen.

(131)    Resolutie nr. 4/2021 van het parlement van de republiek.

(132)    Rekenkamer, Riscos na utilização de recursos públicos na gestão de emergências (risico’s bij het gebruik van publieke middelen tijdens het beheer van noodsituaties — COVID-19).

(133)    Artikelen 37-38.

(134)    In artikel 6 van Wet nr. 53/2005, statuten van de ERC, wordt bepaald dat alle instanties die media-activiteiten verrichten binnen het rechtsgebied van de Portugese staat, zijn onderworpen aan het toezicht en de interventie van de regulerende instantie.

(135)    Artikel 132, lid 2, punt 1.

(136)    Statuten van de ERC (Wet nr. 53/2005 van 8 november 2005).

(137)    Wet nr. 74/2020 van 19 november 2020.

(138)    Informatie ontvangen van de ERC in het kader van het bezoek aan Portugal.

(139)    Wet nr. 78/2015 van 29 juli 2015.

(140)    Media Pluralism Monitor 2021, verslag over Portugal, blz. 11.

(141)    De eigendomsconcentratie is hoog bij de tv, de radio en de gedrukte pers. Het is een uitdaging om volledige en actuele informatie over de markten van onlinemedia te verkrijgen. Zie Media Pluralism Monitor 2021, verslag over Portugal, blz. 11 en 19.

(142)    ERC, Relatório de regulaçao 2019 (Transparência dos media) , (Verslag betreffende de regelgeving in het kader van Transparantie van de media), blz. 241.

(143)    Zie vorige voetnoot, blz. 12. Wetsbesluit 20-A/2020 van 6 mei 2020 en ministerraad, Resolutie nr. 38-B/2020 van 15 mei 2020.

(144)  Zie vorige voetnoot, blz. 17.

(145)    Zie vorige voetnoot, blz. 12.

(146)    Reporters Without Borders, World Press Freedom Index 2021, landenverslag over Portugal.

(147)    Wet nr. 95/2015 van 17 augustus 2015.

(148)    Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Portugal.

(149)    Media Pluralism Monitor 2021, verslag over Portugal, blz. 9.

(150)    Media Pluralism Monitor 2021, verslag over Portugal, blz. 16.

(151)    Persbericht van de ERC van 13 januari 2021.

(152)    Brief van de permanente vertegenwoordiger van Portugal bij de Raad van Europa van 22 maart 2021.

(153)    Reporters Without Borders, World Press Freedom Index 2021, landenverslag over Portugal.

(154)    Persbericht van de ERC van 28 april 2021.

(155)    Raad van Europa, Platform to promote the protection of journalism and safety of journalists — Country profile Portugal.

(156)    Raad van Europa, Media freedom alerts,

(157)    Raad van Europa, Platform to promote the protection of journalism and safety of journalists — Country profile Portugal.

(158)    Artikel 133, punt e), van de grondwet van de Republiek Portugal.

(159)    Artikel 201 van de grondwet van de Republiek Portugal.

(160)    Reglement van orde van het parlement van de republiek nr. 1/2020 van 31 augustus 2020, dat op 1 september 2021 in werking is getreden.

(161)    De regering, de wetgevende vergaderingen van de autonome regio’s en de president van de republiek.

(162)    Resolutie nr. 44/2017 van de ministerraad.

(163)    JurisAPP is een overheidsinstantie die deel uitmaakt van het voorzitterschap van de ministerraad, maar geen onderdeel is van de regeringsstructuur. UTAIL is een toezichthoudende instantie die de uitvoering van de RIA ondersteunt door de effectbeoordelingsmethode te ontwikkelen, technische ondersteuning en opleiding te bieden aan de ministeriële kabinetten en andere overheidsorganisaties, en een eindverslag op te stellen voor elke effectbeoordelingsanalyse. Naar aanleiding van een project met betrekking tot de effectbeoordeling van regelgeving is bij Wetsbesluit nr. 169-B/2019 inzake de organisatie van de nieuwe Portugese regering uitdrukkelijk bepaald dat rekening moet worden gehouden met de RIA en dat de betrokken afdelingen moeten worden geraadpleegd wanneer leden van de regering hun standpunt bepalen in het kader van wetgevingsdiscussies in de Raad van de EU, en dat de RIA verplicht is voor regeringsinitiatieven. Bovendien is in dit besluit bepaald dat de inhoud van de RIA zowel economische als niet-economische aspecten moet omvatten.

(164)    Standardised Statistical Information for Better Regulation (SIBER), een project dat wordt ondersteund door DG REFORM van de Europese Commissie.

(165)    Wetsbesluit nr. 274/2009 van 2 oktober 2009.

(166)     https://www.consultalex.gov.pt

(167)    Zie ook Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 13: het parlement heeft drie verslagen geanalyseerd en drie resoluties goedgekeurd, met betrekking tot de eerste maal dat de noodtoestand werd uitgeroepen en de twee verlengingen ervan (maart-april 2020).

(168)    Alle wetgeving met betrekking tot het uitroepen en verlengen van de calamiteits-, waakzaamheids- en crisistoestand is samengebracht in een speciale onlinerubriek van het staatsblad — https://dre.pt/legislacao-covid-19-areas-tematicas#1

(169)    Wet nr. 27/2006 inzake civiele bescherming.

(170)    Alle wetgeving met betrekking tot het uitroepen en verlengen van de noodtoestand is samengebracht in een speciale onlinerubriek van het staatsblad — https://dre.pt/legislacao-covid-19-areas-tematicas#12  

(171)     Bijdrage van Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 20. Statistieken over de controlerende en wetgevende taken van het parlement, beschikbaar op    
https://ficheiros.parlamento.pt/DILP/Rel_Actividade/Serie_Estatistica/SE_0002_12_2020/SE.02.Dezembro2020.Versao.final.pdf  

(172)    Grondwet van de Republiek Portugal, artikel 134, punt d), en artikel 138.

(173)    Deze verslagen worden voorgelegd aan de commissie constitutionele zaken, rechten, vrijheden en garanties, die samen met alle andere gespecialiseerde permanente commissies die een specifieke bijdrage leveren, moet nagaan of de verslagen van de regering in overeenstemming zijn met het besluit van de president en met de verordening van de regering inzake de noodtoestand. Naar aanleiding van deze beoordeling stelt de parlementaire commissie een ontwerpresolutie op die tijdens een plenaire zitting wordt goedgekeurd.

(174)    Zie ook Verslag over de rechtsstaat 2020 — Landenhoofdstuk over Portugal, blz. 13.

(175)    Bijdrage van het Europees netwerk van nationale mensenrechteninstituten (ENNHRI) aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 267.

(176)    Zie vorige voetnoot, blz. 267-268.

(177)    De zaak is momenteel in behandeling. De op 20 november 2020 ingediende doorverwijzing is in te zien op: http://www.provedor-jus.pt/archive/doc/2020_11_20_Tribunal_Constitucional.pdf

(178)    Informatie ontvangen in het kader van het landbezoek aan Portugal.

(179)    Beoordeling gegeven door CIVICUS; de beoordelingen zijn op een schaal van vijf categorieën gedefinieerd als: open, ingeperkt, belemmerd, onderdrukt en gesloten.

(180)    Bijdrage van ENNHRI aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 262.

(181)    Civicus, Landenprofiel — Portugal.

(182)    Bijdrage van OHCHR — Portugal aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 6; zie ook de mandaten van de speciale rapporteur inzake buitengerechtelijke, standrechtelijke of willekeurige executies, de speciale rapporteur voor het recht op vrijheid van vreedzame vergadering en vereniging, de speciale rapporteur voor de situatie van mensenrechtenverdedigers en de speciale rapporteur voor hedendaagse vormen van racisme, rassendiscriminatie, vreemdelingenhaat en daarmee samenhangende onverdraagzaamheid, brief van 23 oktober 2020, AL PRT 1/2020.

(183)    Bijdrage van ENNHRI aan het verslag over de rechtsstaat 2021, blz. 262; zie ook het persbericht van de Portugese regering van 8 januari 2021.

(184)    Informatie ontvangen in het kader van het bezoek aan Portugal.

(185)    Zie vorige voetnoot, blz. 12.

(186)    Wetsvoorstel nr. 72/XIV/2.

(187)    Civicus, Landenprofiel — Portugal.

(188)    De openbare raadpleging vond tussen 21 oktober en 24 november 2020 plaats op het officiële portaal www.consultalex.gov.pt  

(189)    Artikel 12 van de nieuwe wet bevat een opsomming van de wettelijke verplichtingen waaraan de rechtspersonen met het statuut “van openbaar nut” moeten voldoen, waaronder de verplichting om verslag uit te brengen aan het secretariaat-generaal van het voorzitterschap van de ministerraad, onder meer over het activiteitenverslag, en de verplichting om samen te werken met centrale, regionale en lokale overheden.