INHOUDSOPGAVE

1........... Onderzoek en innovatie om het vervoersbeleid te ondersteunen....................................... 3

2........... Het onbenutte innovatiepotentieel van de Europese vervoerssector ontsluiten.................... 3

3........... De visie op de toekomst van vervoer en mobiliteit in Europa............................................ 5

3.1........ Gebruikersgericht geïntegreerd vervoer........................................................................... 5

3.2........ Duurzaam stedelijk, interstedelijk en langeafstandsvervoer............................................... 6

4........... Het Europese systeem voor onderzoek en innovatie in het vervoer versterken.................. 7

5........... Initiatieven om het innovatievermogen van de vervoerssector te verbeteren....................... 8

5.1........ Onderzoek en innovatie in het vervoer beter richten......................................................... 8

5.2........ Inspanningen om het proces beter te stroomlijnen.......................................................... 10

5.3........ De comfortzone verlaten om de technologische lock-in te doorbreken............................ 10

5.4........ Innovatieve oplossingen efficiënt toepassen.................................................................... 11

6........... Kansen en uitdagingen van de toepassing van vervoerstechnologie................................. 12

7........... Verder werken............................................................................................................. 12

BIJLAGE: Onderzoeks- en innovatiegebieden, prioritaire terreinen en de relevantie ervan voor het beleid           14

1.           Onderzoek en innovatie om het vervoersbeleid te ondersteunen

Het Witboek van 2011 over vervoer[1] pleit ervoor om van het Europese vervoerssysteem een duurzaam en concurrerend systeem te maken dat de mobiliteit verder zal verbeteren en de economische groei en de werkgelegenheid zal blijven steunen. Het stelt ambitieuze doelstellingen vast om Europa minder afhankelijk te maken van ingevoerde olie, het milieu te verbeteren, het aantal ongevallen te verminderen en de broeikasgasemissies drastisch te beperken. Deze doelstellingen moeten worden gezien in het kader van een continue groei van de vraag naar vervoer, verschillen in de ontwikkeling van de vervoerswijzen, demografische veranderingen en een krimpende investeringscapaciteit van de overheid.

Geleidelijke veranderingen zullen niet volstaan om het hoofd te bieden aan de uitdagingen waarmee Europa en de vervoerssector worden geconfronteerd. De regeringen en de gehele vervoerssector moeten van hun conventionele denkpatronen afstappen. Er zijn nieuwe ideeën, baanbrekende strategieën en ondernemerschap nodig om op de nieuwe situatie in te spelen. Niet alleen de levensvatbaarheid van het Europese vervoerssysteem staat op het spel maar, gezien het effect van het vervoer op de economische groei en het werkgelegenheidsscheppend potentieel, ook de verwezenlijking van een slimme, duurzame en inclusieve Europese economie, zoals uiteengezet in Europa 2020[2].

Het is dan ook van essentieel belang dat de Europese onderzoeks- en innovatiecapaciteiten worden ingezet om de doelstellingen van het vervoersbeleid en van de samenleving te ondersteunen. Het witboek stelt voor een "interne Europese vervoersruimte" voor de 500 miljoen burgers in de interne markt tot stand te brengen. Dankzij de omvang van deze markt zullen diverse innovatieve technologieën en diensten op grote schaal kunnen worden getest, wat schaal- en toepassingsvoordelen zal opleveren en sterke thuismarkten voor de mondiaal opererende Europese vervoerssector zal creëren. Deze aanpak koppelt innovatie aan de andere drie dimensies van het witboek, namelijk de interne markt, ontwikkeling van de infrastructuur en internationale samenwerking.

In deze mededeling vat de Commissie de resultaten van een eerste inventarisatie van onderzoek en innovatie in de vervoerssector van de EU samen. Zij schetst de tekortkomingen van het Europese vervoersinnovatiesysteem en doet de eerste voorstellen om die te verhelpen.

De mededeling zal het uitgangspunt vormen voor de opstelling van een Europees strategisch vervoerstechnologieplan, dat in feite de onderzoeks- en innovatiepijler van het witboek zal zijn. Het doel is te zorgen voor een coherente benadering van diverse financieringsbronnen voor onderzoek en innovatie in het vervoer voor de volgende financiële programmeringsperiode en daarna. Dit plan zal de prioritaire gebieden vaststellen die voor onderzoek en innovatie het meest relevant zijn, de efficiëntie van de innovatieketen onderzoeken en specifieke acties voorstellen om hinderpalen voor de uitvoering ervan uit de weg te ruimen.

2.           Het onbenutte innovatiepotentieel van de Europese vervoerssector ontsluiten

Vervoersdiensten en de productie-industrie dragen in aanzienlijke mate bij aan het concurrentievermogen van Europa. In de EU neemt de sector vervoersdiensten en opslag, post- en koeriersdiensten inbegrepen, 5,1 % van de totale toegevoegde waarde en 5 % van de totale werkgelegenheid (circa 11 miljoen banen) voor zijn rekening. Indien de productie van vervoersmaterieel, de handel in en de reparatie van motorvoertuigen en motorfietsen worden meegerekend, is het vervoer goed voor 7,9 % van de toegevoegde waarde en 8,2 % van de werkgelegenheid of 18 miljoen banen. Veel kleine en middelgrote ondernemingen in de vervoers- en productiesector investeren zwaar in onderzoek en ontwikkeling (O&O).

In de vervoerssector zijn er steeds meer mondiale concurrenten die willen innoveren en investeren. In de snel evoluerende wereld van vandaag kan Europa het zich niet permitteren achter te blijven en moet het Europese bedrijfsleven innovatieve technologieën en bedrijfsmodellen kunnen toepassen opdat Europa zijn positie als wereldvervoersleider kan behouden.

Uit een analyse van het innovatiepotentieel van de vervoerssector[3] blijkt dat in de EU gevestigde bedrijven in 2008 meer dan 39 miljard euro in O&O op vervoersgebied hebben geïnvesteerd[4]. Dit maakt van het vervoer de grootste industriële O&O-investeringssector in de EU. De lidstaten en de EU hebben op hun beurt 4,2 miljard euro geïnvesteerd. De in de EU gevestigde bedrijven zijn goed voor meer dan 40 % van de wereldwijde industriële O&O-investeringen in verband met vervoer, vóór de Japanse en in de VS gevestigde bedrijven, die elk ongeveer een kwart vertegenwoordigen.

Vergeleken met de particuliere sector en de lidstaten zijn de huidige investeringen van de EU in onderzoek en innovatie op vervoersgebied in geld uitgedrukt weliswaar bescheiden, maar zij hebben een sterk hefboomeffect. Onder het zevende kaderprogramma voor activiteiten op het gebied van onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie (KP7) heeft de EU jaarlijks ongeveer 600 miljoen euro uitgetrokken. De financiering door het trans-Europese vervoersnetwerkprogramma, het Cohesiefonds en het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO) steunt de marktintroductie en ‑ontwikkeling. De EU speelt ook een belangrijke coördinerende rol via diverse instrumenten en partnerschappen, zoals Europese technologieplatforms en gezamenlijke technologie-initiatieven[5], en is een voorloper bij het voorstellen van brede politieke verbintenissen en regelgeving. Tot dusver hebben de Marie Curie-acties onder KP7 43,5 miljoen euro ter beschikking gesteld voor onderzoek op het gebied van vervoer, waarmee aan onderzoekers aantrekkelijke carrièreperspectieven werden geboden.

In termen van innovatiecapaciteit omvat het vervoer bijzonder heterogene subsectoren die elk aan verschillende marktkrachten, innovatiebevorderende factoren en gebruikerseisen zijn blootgesteld. In sommige subsectoren bestaat er een wanverhouding tussen de marktdeelnemers die oplossingen uitwerken en die welke ze ten uitvoer leggen. Andere specifieke kenmerken zijn de verschillende institutionele structuren van de vervoersbeleidsvorming in de lidstaten en hun uiteenlopende prioriteiten wat onderzoek, innovatie en beleidsuitvoering betreft. Als gevolg daarvan maakt Europa niet ten volle gebruik van de voordelen die uit een betere afstemming van de onderzoeks- en innovatie-inspanningen op vervoersgebied tussen de lidstaten onderling of binnen de verschillende vervoerssectoren zouden kunnen voortvloeien. Een echte Europese onderzoeks- en innovatieruimte voor het vervoer moet nog tot stand worden gebracht.

Tot nu toe waren de door de EU gefinancierde onderzoeks- en innovatieactiviteiten eerder op onderzoek dan op demonstratie, marktintroductie en volledige toepassing van nieuwe oplossingen gericht, hoewel er ook activiteiten zijn die de volledige cyclus omvatten, zoals bij ERTMS[6], SESAR[7] en Galileo[8]. Om het volledige innovatiepotentieel van de vervoerssector te ontsluiten en de hierboven beschreven uitdagingen het hoofd te bieden, stelt de Commissie een nieuwe aanpak voor. Er zal een breed scala aan publieke en particuliere financieringsbronnen nodig zijn waaronder nieuwe financiële instrumenten om het hefboomeffect van de overheidsbegrotingen te versterken, en er moet een nieuwe stap worden gezet naar het beginsel "de gebruiker betaalt".

3.           De visie op de toekomst van vervoer en mobiliteit in Europa

Een visie op hoe het Europese vervoer zich zou kunnen ontwikkelen, kan een goed uitgangspunt zijn voor beraad over onderzoek en innovatie en over de oplossingen die nodig zijn om de doelstellingen van het witboek te helpen verwezenlijken. Zij is gebaseerd op de analyse[9] die aan het witboek over vervoer en aan een wetenschappelijke beoordeling van strategische vervoerstechnologieën[10] ten grondslag heeft gelegen.

Bij de hieronder geschetste visie moet rekening worden gehouden met de verwachte evolutie van de Europese vervoers- en productie-industrie. Onze industrie zal haar overgang van een op de kostprijs gebaseerd concurrentievoordeel naar een concurrentievoordeel op basis van hoge meerwaarde voortzetten, gekoppeld aan innovatie bij het ontwerp, de productie en de toepassing van complexe systemen en diensten met een lager koolstofgehalte. Dit zal de werkgelegenheid en de groei ondersteunen. De invoering van nieuwe materialen en productieprocessen zal nieuwe technologiepartners naar de vervoers- en productiesector brengen. Samen met een sterkere kruisbestuiving tussen de vervoerswijzen, zal dit het innovatieve karakter van de sector versterken, groenere producten opleveren en de waarde van het Europese label voor producten en diensten van hoge kwaliteit vergroten.

3.1.        Gebruikersgericht geïntegreerd vervoer

In de toekomst zal een sterkere interactie tussen vervoer, energie en informatie- en communicatietechnologieën en -netwerken tot betere milieuprestaties en efficiënter gebruik van hulpbronnen leiden. Het vervoer zal een verschuiving kennen naar mobiliteit die grotendeels gebaseerd is op het gebruik van alternatieve brandstoffen, duurzame energiebronnen en een steeds grotere inzet van energie-efficiënte en milieuvriendelijke vervoermiddelen. Alternatieve aandrijfsystemen en slimme communicatietechnologieën zullen centraal staan bij een nieuwe generatie van schone en 'verbonden' voertuigen.

Het vervoerssysteem zal volledig geïntegreerd en intermodaal worden, zodat reizigers en goederen naadloos en over de grenzen heen van de ene op de andere vervoerswijze kunnen overschakelen. De groeiende vraag van de eindgebruiker, gekoppeld aan de verdere ontwikkeling van de interne markt, zal voor nieuwe diensten, een grotere betrouwbaarheid en meer flexibiliteit voor passagiers en eigenaars van goederen zorgen. Alle belangrijke lucht- en zeehavens zullen op het spoorwegnet worden aangesloten. Dit zal worden ondersteund door volledig intermodale informatie-, reserverings- en betalingssystemen en ‑diensten. Intermodale terminals en platforms voor passagiers en goederen zullen intelligent worden ontworpen en worden voorzien van geavanceerde apparatuur om onder meer naadloze goederenoverslag mogelijk te maken.

Een nieuwe aanpak voor opsporing, tracering en beheer van goederen zal leiden tot uiterst efficiënte, betaalbare en papierloze logistieke diensten met een lagere koolstofvoetafdruk. Goederen zullen binnen gegarandeerde termijnen worden afgeleverd. Wat de veiligheid en beveiliging van het vervoer betreft, zal de technologie een antwoord helpen geven op de vraag van de samenleving naar nulongevallen- en totaleveiligheidsvisies.

Op middellange termijn zal een nieuwe architectuur voor een gebruikersgericht Europees vervoersbeheers-, informatie- en betalingssysteem op basis van geavanceerde plaatsbepalings‑, communicatie- en monitoringtechnologie ten uitvoer worden gelegd. Op kortere termijn zullen de bestaande modale beheers- en informatiesystemen verder worden verbeterd, toegepast en eventueel uitgebreid met interfaces voor andere vervoerswijzen om naadloze logistieke en reisdiensten te verlenen.

De vervoersinfrastructuur zal veranderen. Moderne infrastructuur zal steeds meer nieuwe componenten omvatten die ze slim (intelligent, op ICT gebaseerd en geautomatiseerd), groen (nieuwe lichte en recycleerbare materialen) en intermodaal (geautomatiseerde terminals, knooppunten en apparatuur) maken. Daarbij zal tevens in alternatieve koolstofarme brandstoffen en innovatieve beheers- en exploitatiesystemen worden voorzien. Het trans-Europese vervoerskernnetwerk zal in dit verband een belangrijke modelfunctie vervullen. De nieuwe infrastructuur zal door klimaatbestendigheid, kortere storingstijden en lage onderhoudskosten worden gekenmerkt.

3.2.        Duurzaam stedelijk, interstedelijk en langeafstandsvervoer

Nieuwe generaties van schone, veilige en stille wegvoertuigen, vliegtuigen, schepen en treinen zullen de huidige vervoermiddelen vervangen. De levensduur van vliegtuigen, schepen en treinen is echter lang, dat wil zeggen dat, behalve voor aanpassingen achteraf, de voordelen maar langzaam aan het licht zullen komen, ook al worden operationele en technische verbeteringen eerder doorgevoerd. De toekomstige vliegtuigen en schepen, in combinatie met een paradigmaverschuiving in de organisatie van het verkeersbeheer, zullen grote milieuvoordelen en efficiëntiewinsten opleveren voor een sector die een sterke marktgroei zal blijven kennen.

Het vervoer over middellange afstand over water en per spoor zal passagiers winnen en goederenmarkten veroveren dankzij nieuwe specifieke vervoermiddelen. De vergroening van de toeleveringsketen zal ook leiden tot een omschakeling van goederenvervoer over langere afstand naar vervoer over het water en per spoor. Het goederenvervoer over middellange afstanden over de weg en het personenvervoer per touringcar zullen echter meer en meer gebruikmaken van nieuwe voertuigtypen op speciale "groene-infrastructuurnetwerken".

Met behoud van de mobiliteit zal een geleidelijke aanscherping van de emissieregelgeving voor nieuwe personenauto's naar verwachting vooral in stadscentra het gebruik van alternatieve aandrijfsystemen bevorderen. Nieuwe persoonlijke vervoerswijzen met een minimaal gebruik van hulpbronnen zullen opduiken en tegelijkertijd zullen in stadsgebieden steeds meer mensen gaan fietsen en lopen. Geïntegreerde planning voor duurzame mobiliteit zal worden ingebed in het kader van stedelijke en regionale ontwikkeling. De logistieke en goederenbestel- en distributiediensten in stadsgebieden zullen stil en steeds meer koolstofvrij zijn. Nieuwe distributiemodellen voor stedelijk goederenvervoer zullen worden toegepast.

De ontwikkeling van openbare vervoersdiensten zal op stadsgebieden worden geconcentreerd, want het is daar dat het openbaar vervoer zijn marktaandeel kan vergroten. Het openbaar vervoer zal sterker afhankelijk worden van elektriciteit. Het zal betaalbaar en toegankelijk blijven voor alle mensen, ongeacht hun sociale status en verblijfplaats (waarbij toegangsarmoede wordt vermeden). Er zullen wellicht geheel nieuwe bedrijfsmodellen voor openbare en particuliere vervoersdiensten ontstaan, zoals het gezamenlijk bezit van vervoermiddelen. Er komt wellicht een nieuwe generatie persoonlijke-mobiliteitsmiddelen die met elkaar kunnen worden verbonden en "geïndividualiseerde" openbare vervoermiddelen kunnen worden. Gepersonaliseerd groen bus-, touringcar-, microbus- of taxivervoer zal in plattelandsgebieden voor "toegankelijkheid op (elektronisch) verzoek" zorgen.

4.           Het Europese systeem voor onderzoek en innovatie in het vervoer versterken

De bovenstaande visie zal dode letter blijven, tenzij het Europese systeem voor onderzoek en innovatie in het vervoer de nodige nieuwe oplossingen aandraagt. Dit zal strategische acties vergen op vier gebieden.

In de eerste plaats moeten onderzoek en innovatie sterker in het vervoerbeleid worden verankerd. In het vlaggenschipinitiatief "Innovatie-Unie"[11] en de digitale agenda voor Europa[12] wordt de noodzaak van een strategische aanpak van innovatie onderstreept. In haar voorstel voor Horizon 2020[13], dat nog door de wetgevende autoriteit moet worden goedgekeurd, bestempelt de Commissie slim, groen en geïntegreerd vervoer als een van de zes belangrijkste maatschappelijke uitdagingen waarbij Europees onderzoek en innovatie echt een verschil kan maken. Voorts is het volgens het witboek over vervoer wenselijk alle vervoerswijzen in één Europees vervoerssysteem te integreren en zo een einde te maken aan de huidige tendens om elke vervoerswijze afzonderlijk te behandelen.

Ten tweede moeten de inspanningen van de verschillende sectoren en marktdeelnemers beter op elkaar worden afgestemd. Hoewel het over het algemeen zo is dat meerdere onderzoeksinspanningen de kans op doorbraken en het aantal oplossingen vergroten, doen de bijzondere kenmerken van innovatie in de vervoerssector vermoeden dat gezamenlijke of gecoördineerde inspanningen van alle sectoren en actoren wellicht meer effect sorteren op specifieke gebieden. Zo klagen vervoersdienstverleners vaak dat er te weinig of te vroeg innovatieve oplossingen worden aangedragen, terwijl producenten van vervoersoplossingen dikwijls wachten op duidelijke marktsignalen voordat ze nieuwe oplossingen gaan ontwikkelen en ze niet altijd volledig inzicht hebben in de behoeften van de gebruiker[14].

Ten derde is het belangrijk technologische lock-in en institutioneel "hokjesdenken" te overwinnen. Bestaande structuren en allianties van belanghebbenden staan de volledige verwezenlijking van het door innovatie in het vervoer geboden potentieel dat op andere vervoerswijzen en –sectoren steunt, in de weg. Innovatie in het vervoer zou bijvoorbeeld sterker kunnen worden beïnvloed door ontwikkelingen in andere sectoren zoals telecommunicatie en energie. Vervoerders die van dergelijke innovatieve oplossingen zouden kunnen profiteren, werken vaak met lage winstmarges en worden weinig gestimuleerd om in nieuwe oplossingen te investeren.

Ten slotte zijn het de aanzienlijke vereiste middelen, de omvangrijke investeringsbehoeften en de hoge barrières die nieuwkomers op de markt moeten overwinnen, die de vervoerssector beletten de voor een hervorming benodigde oplossingen op de markt te brengen. Het probleem van de "vallei des doods" tussen onderzoek en ontwikkeling enerzijds, en innovatie en marktintroductie anderzijds, werd al aangekaart in de mededeling over het vlaggenschipinitiatief "Innovatie-Unie". Het doet zich duidelijk in de vervoerssector voor.

5.           Initiatieven om het innovatievermogen van de vervoerssector te verbeteren

De Commissie stelt een aantal initiatieven voor om de nodige acties te ondernemen. Deze zullen ertoe bijdragen de beleidsdoelstellingen te verwezenlijken en de uitdaging voor de vervoerssector in Horizon 2020[15] het hoofd te bieden.

5.1.        Onderzoek en innovatie in het vervoer beter richten

Het proces van gemeenschappelijke strategische eind-tot-eind programmering zal een belangrijk instrument vormen om het innovatiesysteem te versterken. Deze mededeling dient daarvoor als uitgangspunt en de Commissie stelt drie ruime onderzoeks- en innovatiegebieden voor waarop in de komende twintig jaar concrete en toepasbare resultaten moeten worden behaald.

· Wat vervoermiddelen betreft, moet een paradigmaverschuiving naar alternatieve aandrijfsystemen, alternatieve brandstoffen en slimme communicatietechnologie leiden tot de ontwikkeling van schone, intelligente, veilige en stille spoor- en wegvoertuigen, vliegtuigen en schepen en tot een effectievere interface met de infrastructuur. Dit omvat ontwikkelingen op het gebied van componenten, materialen en ondersteunende technologieën. Niet alleen moet beter in de behoeften van de Europese gebruiker worden voorzien, maar ook de wereldwijde concurrentiepositie van de Europese vervoers- en productie-industrie moet worden verbeterd.

· Wat infrastructuur betreft, moet vooruitgang worden gemaakt met het opzetten van een slimme, groene, onderhoudsarme en klimaatbestendige infrastructuur, waarbij tevens wordt voorzien in alternatieve brandstoffen, modale verkeersbeheers- en informatiesystemen die gebruikersdiensten en het beheer van de vraag kunnen ondersteunen, en andere oplossingen in verband met een geoptimaliseerd gebruik van de infrastructuur. Capaciteitsopbouw op lokaal, regionaal en nationaal niveau is nodig voor zowel overheidsinstanties die voor dienstverlening instaan, als vervoerders.

· Op het gebied van vervoersdiensten en –activiteiten moeten aanzienlijke vorderingen worden gemaakt met betrekking tot naadloze en efficiënte diensten voor passagiers- en goederenvervoer, zulks met het oog op een sterkere integratie van alle vervoerswijzen, met name in stedelijke en interstedelijke gebieden en wat goed ontworpen knooppunten en efficiënte overslaginstallaties betreft. Ook moet voortgang worden geboekt op het gebied van geïntegreerd multimodaal informatie-, verkeers- en vraagbeheer op Europees niveau, naadloze logistiek en innovatieve stedelijke-mobiliteitsoplossingen, inclusief openbaar vervoer van hoge kwaliteit.

Veiligheids- en beveiligingsgerelateerde vraagstukken en ICT-toepassingen zullen op al deze gebieden worden geïntegreerd, alsmede gebruikersbehoeften zoals toegankelijkheid, aangezien zij gevolgen hebben voor voertuigen, infrastructuur en diensten. Sociaaleconomisch en verkennend onderzoek, inclusief onderzoek voor een beter begrip van het gedrag van de gebruikers, zal eveneens noodzakelijk zijn.

Om ervoor te zorgen dat nieuwe oplossingen die aan de doelstellingen van het Europese vervoersbeleid bijdragen, ook worden toegepast, moeten de Europese onderzoeks- en innovatieactiviteiten beter worden gericht. Bijlage 1 presenteert de drie innovatiegebieden en de tien daarop geselecteerde terreinen[16] en legt uit hoe deze verband houden met de doelstellingen van het witboek. Na deskundig advies te hebben ingewonnen, is de Commissie van oordeel dat deze tien terreinen op significante wijze kunnen bijdragen aan de verwezenlijking van de doelstellingen van het witboek tegen 2030 en, op bepaalde terreinen, pas tegen 2050 en daarbij wordt rekening gehouden met de specifieke kenmerken van de verschillende vervoerswijzen en met multimodale kwesties. Zij vormen geen definitief standpunt en ook geen lijst van prioriteiten voor toekomstige onderzoeks- en innovatieprogramma's en kunnen in overleg met de belanghebbenden worden aangepast.

De terreinen vormen een uitgangspunt voor het opstellen van een stappenplan waarmee in september 2012 zal worden gestart om de Europese O&O-activiteiten beter te richten en voort te bouwen op toepasbare technologieën die effectief aan de beleidsdoelstellingen bijdragen. Het plan is ook bedoeld om bestaande lacunes op te sporen en zwakke punten in de innovatieketen aan te pakken. Het eindresultaat zal bestaan uit een of meer routekaarten voor elk terrein, waarbij financiering, instrumenten en actoren worden geïdentificeerd en toezichts- en bestuursmechanismen worden ingesteld die zich aan in ontwikkeling zijnde situaties kunnen aanpassen. Er zal bijzondere nadruk worden gelegd op terreinen met marktgebreken of waarop gezamenlijke of gecoördineerde inspanningen de invoering van nieuwe technologieën kunnen versnellen.

De opstelling van dit stappenplan op basis van deze mededeling en het begeleidende werkdocument van de diensten van de Commissie zal in overleg met de belanghebbenden plaatsvinden om te bepalen waar actie op Europees niveau het meest effect kan sorteren. Voor elk prioritair gebied zal naar een consensus worden gestreefd over de eisen die uit de beleidsdoelstellingen en de Europese stand van de technologie voortvloeien. Waar mogelijk zullen door belanghebbenden opgestelde routekaarten het uitgangspunt vormen. Dit proces zal worden onderbouwd door een wetenschappelijke benadering waarbij de routekaarten worden getoetst om versnippering tegen te gaan, zodat ambitieuzere doelstellingen kunnen worden vastgesteld en bij de toepassing van oplossingen een kritische massa kan worden bereikt. Op bepaalde gebieden, met name die welke betrekking hebben op vervoerswijze-overschrijdende kwesties en waarop goede routekaarten ontbreken, zal een grotere inspanning moeten worden geleverd.

Het daaruit voortvloeiende routekaartenpakket zal de kern van het Europese strategische vervoerstechnologieplan vormen. Het zal dienen als basis voor de toekomstige werkzaamheden binnen de Commissie, zoals de opstelling van werkprogramma's voor Horizon 2020, het peilen van financiële behoeften, wetgevingsvoorstellen die de uitvoering van het plan kunnen bevorderen enz.

5.2.        Inspanningen om het proces beter te stroomlijnen

De Commissie stelt voor om de partnerschappen te versterken en het bestuur van de innovatieketen te verbeteren. De bestaande vervoersgerelateerde publiek-private partnerschappen en Europese technologieplatforms hebben al nuttige routekaarten en strategische onderzoeksagenda's opgesteld, met name voor kwesties in verband met de vervoerswijzen. Aanvullende of betere publiek-private coördinatiemechanismen kunnen worden bestudeerd. Gezamenlijke programmering, in de vorm van partnerschappen tussen lidstaten met bemiddeling door de Commissie, of Europese innovatiepartnerschappen, zijn een andere mogelijkheid die kan worden onderzocht. De banden met andere strategische activiteiten op het gebied van onderzoek en innovatie zoals het SET-plan[17], zullen worden versterkt.

Het regelmatig verstrekken van betrouwbare informatie aan beleidsmakers en belanghebbenden uit de particuliere sector kan de monitoring en het sturen van de ontwikkeling en toepassing van innovatieve oplossingen vergemakkelijken. Daarom is de Commissie voornemens een monitoring- en informatiesysteem voor onderzoek en innovatie in het vervoer (TRIMIS) op te zetten. Met fondsen uit Horizon 2020 zal TRIMIS hét instrument van de Commissie worden om technologietrends en onderzoeks- en innovatiepotentieel in kaart te brengen. Het kan met het portaal van de Commissie voor onderzoek en innovatie in het vervoer worden verbonden als aanvullende informatiebron.

Ten slotte vragen mondiale milieuproblemen om een gecoördineerde mondiale reactie. De race naar duurzame mobiliteit vindt immers op wereldschaal plaats. Het is dus belangrijk om aan Europees onderzoek en innovatie in het vervoer een internationale dimensie te geven, wil Europa succes oogsten. Vooral door toe te werken naar mondiale overeenkomsten en naar streefcijfers om de broeikasgassen terug te dringen (bv. op ICAO- en IMO-niveau), kan de mondiale ontwikkeling, commercialisering en toepassing worden gerealiseerd van innovatieve oplossingen die aan duurzame mobiliteit kunnen bijdragen. Europa zal sterke internationale partnerschappen moeten sluiten die haar wettelijke en commerciële belangen dienen.

5.3.        De comfortzone verlaten om de technologische lock-in te doorbreken

Om innovatie op het gebied van mobiliteit en vervoer te stimuleren, moeten niet alleen volwassen segmenten van de vervoersmarkt worden gemobiliseerd, maar moeten deze ook worden vermengd met bestaande of nieuwe spelers op gebieden als telecommunicatie, genereren van inhoud, financiële diensten en energievoorziening. Als gevolg daarvan kan een conflict tussen belangen en ondernemingsculturen worden veroorzaakt dat bevorderlijk is voor niet-traditionele en visionaire ideeën. Het strategische vervoerstechnologieplan zal er dus ook op gericht zijn:

· gebruik te maken van convergenties tussen verschillende terreinen zoals vervoer, energie, informatie- en telecommunicatiediensten, territoriale ontwikkeling en milieu, die toegevoegde waarde kunnen genereren voor de mobiliteit van bedrijven en consumenten en voor algemene beleidsdoelstellingen zoals groei en werkgelegenheid. Die convergenties moeten worden verwezenlijkt door middel van een frisse aanpak op basis van nieuwe systeemgerichte concepten en baanbrekende ideeën;

· een aantal originele werkingsprincipes en werkinstrumenten en ook interdisciplinaire benaderingen te ontwerpen om ondernemerschap te stimuleren, zoals wedstrijden, nieuwe risicokapitaalregelingen, slimme overheidsopdrachten enz., zodat de overheid tijdig en adequaat op de behoeften van de gebruikersgemeenschappen en de dynamiek van de markt kan inspelen;

· aan innovatie in het vervoer een nieuw elan te geven dat een heropleving van de gehele sector kan bevorderen en hem zo aantrekkelijk maakt voor een nieuwe generatie van talenten, innovatoren en ondernemers. Gecoördineerde investeringen in opleiding en onderwijs en een herziening van de denkwijze over de vaardigheden die ze opleveren, zullen wellicht nodig zijn. Het concurrentievermogen van de kleine en middelgrote ondernemingen in de sector kan worden bevorderd door betere toegang tot financiering, gemakkelijker toegang tot Europese en internationale markten en minder bureaucratie.

5.4.        Innovatieve oplossingen efficiënt toepassen

De bovengenoemde maatregelen zullen de inspanningen helpen richten en harmoniseren en zo een nieuwe dynamiek creëren. Om echter een snelle en grootschalige marktintroductie en toepassing van nieuwe vervoerstechnologieën en –diensten te waarborgen zonder de interne markt in gevaar te brengen, kan de overheid, als de markt niet voldoende reageert, ook met regelgeving, normen om de interoperabiliteit en continuïteit van de dienstverlening te waarborgen, intellectuele‑eigendomsrechten, overheidsopdrachten en financiële stimulansen interveniëren. De EU kan distorsies die door subsidies en door het genereren van inkomsten worden veroorzaakt, beperken.

Het strategische vervoerstechnologieplan zal de tenuitvoerlegging van de door de Commissie voor het volgende meerjarige financiële kader voorgestelde financieringsprogramma's steunen, mits het door de wetgevende autoriteit wordt goedgekeurd. Dit omvat Horizon 2020, de Connecting Europe Facility[18], het EFRO en het Cohesiefonds[19], en het programma voor het concurrentievermogen van ondernemingen en kmo's[20]. De Europese Investeringsbank zal worden verzocht meer preferentiële leningen via de financieringsfaciliteit met risicodeling (Risk-Sharing Financing Facility, RSFF) te verstrekken, haar kredietverlening aan de vervoerssector in het kader van het nieuwe kredietverleningsbeleid[21] uit te breiden en meer technische bijstand aan publieke en particuliere belanghebbenden te verlenen. Er zal financiële overheidssteun moeten worden verstrekt in volledige overeenstemming met de toepasselijke regels van de EU inzake staatssteun, waaronder die met betrekking tot onderzoeks-, ontwikkelings- en innovatieactiviteiten, financiering van vervoersactiviteiten en investeringen in infrastructuur.

6.           Kansen en uitdagingen van de toepassing van vervoerstechnologie

Om onze beleidsdoelstellingen te kunnen verwezenlijken, moeten veel van de huidige vervoerssystemen en -oplossingen op vrij korte termijn worden vervangen. De benodigde extra investeringen in innovatieve voertuigen, uitrusting en voertuigoplaadinfrastructuur om de emissiereductiedoelstellingen voor het Europese vervoerssysteem te realiseren, worden tussen 2010 en 2030 op één triljoen euro geraamd[22]. Dat lijkt een groot bedrag, maar het komt ongeveer overeen met wat de huishoudens in de EU in één jaar tijd uitgeven voor vervoer[23].

Uit de analyse van de Europese Commissie[24] blijkt dat, hoewel de investeringskosten niet te verwaarlozen zijn, de marktintroductie van nieuwe oplossingen voornamelijk wordt belemmerd door het gebrek aan economische stimulansen voor veranderingen op "systeemniveau", zowel voor gebruikers als leveranciers. De invoering van nieuwe groene, slimme, veilige en efficiënte vervoersoplossingen biedt echter een geweldige kans om onze milieu- en klimaatdoelstellingen te bereiken en tegelijkertijd het Europese concurrentievermogen te versterken.

Gezien de urgentie en diversiteit van de uitdagingen die ons nog wachten, moet er een politiek debat worden gevoerd over de wijze waarop de belanghebbenden, de lidstaten en de Commissie zich tot een snellere en efficiëntere ontwikkeling en toepassing van innovatieve oplossingen kunnen verbinden en deze verbintenis ook nakomen. Rekening houdend met de druk die de huidige economische crisis en de nasleep ervan op de overheidsbegrotingen zullen uitoefenen, zullen prioriteiten moeten worden gesteld en zal in passende instrumenten (zoals financiële prikkels, regelgeving, normen, op politiek niveau vastgestelde industriële doelstellingen, vrijwillige verbintenissen en coördinatiewerkzaamheden) moeten worden voorzien om de toepassing op elk prioritair gebied te stimuleren.

Het Europese vervoerssysteem moet worden aangepast. De besluitvormers moeten aangeven welke instrumenten hun voorkeur genieten, rekening houdend met de urgentie, de aanvaardbaarheid en de betaalbaarheid van de toepassing van de innovatieve oplossingen die nodig zijn om onze beleidsdoelstellingen te halen. De burgers moeten daarop worden geattendeerd en stimuleringsmaatregelen zouden ertoe kunnen bijdragen veranderingen in het gedrag van de consument te stimuleren die coherent zijn met technologische innovatie, zodat de marktpenetratie wordt bevorderd en de vraag naar geavanceerde goederen en diensten stijgt. In dit verband moet elk debat over de kosten worden gezien tegen de achtergrond van wat niet-optreden zou kosten.

7.           Verder werken

Deze mededeling geeft het standpunt van de Commissie over de wijze waarop onderzoek en innovatie in het vervoer aan de ambitieuze doelstellingen van het witboek over vervoer zouden kunnen bijdragen en de uitvoering van Horizon 2020, mede in combinatie met strategieën voor slimme specialisatie, zouden kunnen ondersteunen.

De Commissie verzoekt de Raad en het Europees Parlement:

· de doelstelling te bevestigen om onderzoek en innovatie in het vervoer beter op de Europese vervoersbeleidsdoelstellingen af te stemmen, rekening houdend met de huidige economische en politieke realiteit en de duurzaamheidsdoelstellingen op lange termijn;

· ermee in te stemmen om de inspanningen te concentreren op het aandragen van baanbrekende en duurzame vervoersoplossingen op Europees, nationaal en lokaal niveau door middel van innovatieve technologieën, een nieuwe aanpak van de dienstverlening en ondernemerschap;

· na te gaan hoe het juiste evenwicht kan worden gevonden tussen de verschillende instrumenten die voor marktintroductie en toepassing nodig zijn;

· de aanpak die bestaat uit de voorbereiding van een Europees strategisch vervoerstechnologiebeleid, en de opties voor verdere actie zoals beschreven in deze mededeling, te steunen.

BIJLAGE: Onderzoeks- en innovatiegebieden, prioritaire terreinen en de relevantie ervan voor het beleid

Deze tabel toont hoe technologische innovatie op elk prioritair terrein naar verwachting aan de doelstellingen van het Witboek zal bijdragen.

Onderzoeks- en innovatiegebied || Terrein || De tien doelstellingen van het Witboek (samengevat voor betere leesbaarheid)

Stedelijk vervoer en logistiek met lage emissies || Koolstofarme brandstoffen in de lucht- en scheepvaart || Goederen; overgang van wegvervoer naar andere vervoerswijzen || Europees hogesnelheidsspoorwegnet || Multimodaal TEN-V-kernnetwerk || Allesomvattend langetermijnnetwerk || Verkeersbeheerssystemen voor alle vervoerswijzen || Multimodale vervoersinformatie || Bijna nul ongevallen in het wegvervoer || Naar "gebruiker betaalt" en "vervuiler betaalt"

Schone, efficiënte, veilige, stille en intelligente vervoersmiddelen || Schone, efficiënte, veilige, stille en intelligente wegvoertuigen || ¢ || || || || || || || || ¢ ||

Schone, efficiënte, veilige, stille en intelligente vliegtuigen || || ¢ || || || || || ¢ || || ||

Schone, efficiënte, veilige, stille en intelligente schepen || || ¢ || ¢ || || || || || || ||

Schone, efficiënte, veilige, stille en intelligente spoorvoertuigen || || || ¢ || ¡ || || || || || ||

Infrastructuur en intelligente systemen || Intelligente, groene, onderhoudsarme en klimaatbestendige infrastructuur || || || ¢ || ¢ || ¢ || ¡ || || || ¢ ||

Europese alternatieve brandstofdistributie-infrastructuren || ¢ || ¡ || ¡ || || || || || || ||

Efficiënte modale verkeersbeheerssystemen (inclusief volume- en vraagbeheersing) || || ¢ || ¢ || ¡ || ¡ || || ¢ || ¡ || ¡ || ¡

Vervoersdiensten en -activiteiten voor passagiers en goederen || Geïntegreerde vervoersvormoverschrijdende informatie- en beheersdiensten || || ¡ || ¡ || || ¡ || ¡ || || ¢ || ||

Naadloze logistiek || ¡ || ¡ || ¢ || || || || || ¡ || ||

Geïntegreerde en innovatieve stedelijke mobiliteit en vervoer || ¡ || || || || || || || ¡ || ¢ ||

¢ Dit prioritaire terrein zal naar verwachting een grote bijdrage leveren tot de verwezenlijking van deze doelstelling van het witboek.  

¡ Dit prioritaire terrein zal naar verwachting een bijdrage leveren tot de verwezenlijking van deze doelstelling van het witboek.

[1]               Stappenplan voor een interne Europese vervoersruimte – werken aan een concurrerend en zuinig vervoerssysteem, COM(2011) 144 definitief.

[2]               Europa 2020: een strategie voor slimme, duurzame en inclusieve groei, COM(2010) 2020 definitief.

[3]               Mapping innovation in the European transport sector, EC Joint Research Centre, EUR 24771 EN, 2011.

[4]               Het gaat hier om O&O-investeringen met eigen middelen. Vandaar dat onderzoeksactiviteiten met overheidsfinanciering zoveel mogelijk worden uitgesloten om te vermijden dat overheidsinvesteringen in O&O tweemaal worden meegeteld.

[5]               Waaronder het Europees initiatief voor groene auto’s, CleanSky en SESAR (Single European Sky ATM Research), plus de huidige Europese technologieplatforms die bijzonder relevant zijn voor het vervoer: ACARE (Advisory Council for Aviation Research and Innovation in Europe), ERRAC (European Rail Research Advisory Council), ERTRAC (European Road Transport Research Advisory Council) en WATERBORNE-TP (technologieplatform voor de zee- en binnenvaart).

[6]               European Rail Traffic Management System.

[7]               Single European Sky ATM Research.

[8]               Europa 's geavanceerd wereldwijd satellietnavigatiesysteem.

[9]               Een duurzame toekomst voor het vervoer: naar een geïntegreerd, technologiegeleid en gebruikersvriendelijk systeem, COM(2009) 279 definitief.

[10]             Scientific Assessment of Strategic Transport Technologies, EC Joint Research Centre, EUR 25211 EN, 2012.

[11]             Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's: Europa 2020-vlaggenschipinitiatief: Innovatie-Unie, COM(2010) 546 definitief.

[12]             Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's: Een digitale agenda voor Europa, COM(2010) 245 definitief/2.

[13]             Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's: Horizon 2020 – het kaderprogramma voor onderzoek en innovatie, COM(2011) 808 definitief.

[14]             Beknopte analyse van de reacties op een nationale enquête naar innovatie in het vervoer, International Transport Forum (2010).

[15]             Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende Horizon 2020 - het kaderprogramma voor onderzoek en innovatie (2012-2020), COM(2011) 809 definitief.

[16]             De onderzoeks- en innovatiegebieden en de prioritaire terreinen worden nader toegelicht in het werkdocument Preliminary Descriptions of Research and Innovation Areas and Fields van de diensten van de Commissie, SEC …..

[17]             Een Europees strategisch plan voor energietechnologie (SET-plan) - Naar een koolstofarme toekomst, COM(2007) 723 definitief.

[18]             Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van de Connecting Europe Facility, COM(2011) 665 definitief.

[19]             http://ec.europa.eu/regional_policy/what/future/proposals_2014_2020_en.cfm

[20]             Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van een programma voor het concurrentievermogen van ondernemingen en voor kleine en middelgrote ondernemingen (2014-2020), COM(2011) 834 definitief.

[21]             EIB-kredietverlening voor vervoer: http://www.eib.org/projects/publications/eib-transport-lending-policy.htm

[22]             Effectbeoordeling bij het Witboek over vervoer, SEC(2011) 358 definitief, blz. 84.

[23]             13,6 % van de gezinsuitgaven. Bron: Eurostat.

[24]             Mapping innovation in the European transport sector, EC Joint Research Centre, EUR 24771 EN, 2011.