24.12.2005   

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 342/81

(1)

Op 13 november 2002 heeft de Commissie de procedure van artikel 88, lid 2, van het Verdrag beëindigd ten aanzien van het kasvoorschot van 450 miljoen EUR dat Frankrijk aan Bull heeft toegekend bij Beschikking 2003/599/EG. Deze gunstige beschikking was onderworpen aan de voorwaarde dat de steun uiterlijk op 17 juni 2003 (2) zou zijn terugbetaald. Op 26 november 2003 heeft de Commissie de zaak aanhangig gemaakt bij het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen omdat Frankrijk de bovengenoemde beschikking niet heeft nageleefd (3). Eind 2003 en begin 2004 hebben verschillende bijeenkomsten plaatsgevonden waarin de Franse autoriteiten en de onderneming Bull de inhoud van het herstructureringsplan van Bull, en meer bepaald de derde fase ervan, de herkapitalisatie, hebben uiteengezet. Frankrijk heeft het steunvoornemen dat het voorwerp is van deze beschikking bij schrijven van 20 februari 2004 aangemeld.

(2)

Bij brief van 16 maart 2004 heeft de Commissie Frankrijk in kennis gesteld van haar besluit om de procedure van artikel 88, lid 2, van het Verdrag in te leiden ten aanzien van deze steun.

(3)

Het besluit van de Commissie om de procedure in te leiden werd in het Publicatieblad van de Europese Unie  (4) bekend gemaakt. De Commissie heeft de belanghebbenden aangemaand om hun opmerkingen aangaande de steun in kwestie te maken.

(4)

De Commissie heeft in dit verband opmerkingen ontvangen van de werknemersvertegenwoordigers van de onderneming Bull. Een bijeenkomst tussen een delegatie van die vertegenwoordigers en de Commissie heeft op 8 juni 2004 plaatsgevonden, waarna de eerstgenoemden aanvullende informatie aan de Commissie hebben verstrekt. De Commissie heeft die informatie voor commentaar aan Frankrijk doorgestuurd, waarbij ze ook enkele vragen over verschillende aspecten van de zaak stelde. Ze heeft de commentaar en de antwoorden van Frankrijk bij schrijven van 28 mei 2004 en 29 juli 2004 ontvangen. Een bijeenkomst tussen de Commissie, de Franse autoriteiten en Bull heeft op 10 september 2004 plaatsgevonden.

(5)

Bull is een internationale informaticagroep die in Europa is gebaseerd en in meer dan 100 landen (5) activiteiten ontplooit. De groep Bull is voornamelijk actief op 2 domeinen:

(6)

De omzet van Bull in 2003 beliep 1 265 miljoen EUR en was op volgende wijze verdeeld: producten 46 %, daarmee verband houdend onderhoud 27 %, en diensten 27 %.

(7)

Bull is een naamloze vennootschap naar Frans recht. Na de herkapitalisatie in juli 2004 en nadat de voormalige houders van obligaties hun aandelenopties hadden uitgeoefend, waren de aandeelhouders: France Télécom en NEC, elk voor 10,1 %, Axa Private Equity en Artemis voor 8,6 %, het kaderpersoneel van Bull voor 5,1 %, Motorola voor 3,0 % en Debeka voor 2,9 %. De Franse staat bezit nog slechts 2,9 %; de overige 57,3 % zijn in handen van wisselende aandeelhouders.

(8)

Om de moeilijkheden van het begin van de jaren ’90 op te lossen, heeft Bull sinds 1994 maatregelen uit een vroeger herstructureringsplan ten uitvoer gelegd, overeenkomstig de verbintenissen die Frankrijk heeft aangegaan en die door de Commissie zijn opgenomen in Beschikking 94/1073/EG van 12 oktober 1994 betreffende de niet-aangemelde verhoging van het kapitaal van het Bull-concern door Frankrijk (6). In het bijzonder werden Zenith Data Systems afgestoten en de OSS-afdeling („open systems and software”) gesloten. Bovendien is Frankrijk overgegaan tot de privatisering van Bull door middel van een beursgang. Vanaf 1999 was Bull opnieuw verplicht om activa af te stoten en personeel te ontslaan. In 2000 werd een plan opgesteld dat voorzag in een strategische heroriëntatie, de verkoop van niet-strategische activa en een kostenvermindering. Eind 2001 had Bull in heel Europa nog slechts ongeveer 9 500 mensen in dienst, in vergelijking met 11 500 in 1999.

(9)

Ondanks de maatregelen die in overweging 8 zijn uiteengezet, mislukte het plan in 2001. Door de beurscrisis van de technologieaandelen kon Bull enerzijds haar Integris-afdeling, die zeer verlieslatend was, niet aan derden verkopen. Anderzijds heeft de crisis in de internetsector een zeer nadelige invloed gehad op de activiteiten in verband met internettechnologieën. De ineenstorting van de telecommunicatiemarkt, het uiteenspatten van de internetbel, de sterk gekrompen marges van de ondernemingen en de internationale spanningen hebben tot een inkrimping van de vraag geleid. De uitgaven van ondernemingen voor computers zijn in 2002 aanzienlijk gedaald (– 25 % voor servers uit het midden- en topsegment). De dienstenmarkt deed het aanzienlijk slechter in vergelijking met de opleving in de voorbije jaren als gevolg van de millennium bug en de overgang naar de euro. De verslechtering van de economische situatie na de gebeurtenissen van 11 september 2001 heeft de situatie van Bull nog verergerd.

(10)

Bull had sinds verscheidene jaren in internettechnologieën geïnvesteerd, door haar commercieel aanbod op de concepten „e-diensten” en „netinfrastructuur” toe te spitsen. Uit de crisis in de internetsector is gebleken dat Bull op dat gebied foute technologische keuzes heeft gemaakt en dat de onderneming zich heeft geconcentreerd op markten waar ze niet succesvol was. Bull heeft overigens blijk gegeven van een groot gebrek aan coherentie wat haar ambities betreft op het gebied van doelmarkten en aangeboden producten enerzijds en de investeringen in technologische ontwikkeling en commerciële en administratieve uitgaven anderzijds.

(11)

De groep heeft ook de weerslag gevoeld van de zware lasten van het pensioneringsstelsel voor haar werknemers in de Verenigde Staten. Conform de Amerikaanse regels waren op het actief van de geconsolideerde balans de kosten van de te betalen pensioenen geboekt, die overeenkwamen met de meerwaarde van de activa van het pensioenfonds (actuele marktwaarde) in vergelijking met de geactualiseerde schuld die de toekomstige pensioenrechten vertegenwoordigt. In 2002 heeft Bull besloten om al haar pensioenverplichtingen aan verzekeringsmaatschappijen over te dragen. In combinatie met de dalende beurskoersen leidde deze beslissing tot een financieel verlies van 87 miljoen EUR in 2002 en 2003 samen.

(12)

De onzekerheid over de financiële gezondheid van de onderneming leidde bij een deel van de klanten tot een zekere terughoudendheid met betrekking tot de uitvoering van grote projecten omdat die klanten geen garantie meer hadden dat de onderneming haar verplichtingen in de komende jaren zou kunnen nakomen. De leveranciers legden strengere betalingsvoorwaarden op terwijl Bull nauwelijks toegang had tot bankgaranties.

(13)

Op 2 december 2001 werd een nieuwe directeur aan het hoofd van Bull benoemd. Zijn herstructureringsplan dat in maart 2002 door de raad van bestuur werd goedgekeurd, behelst een forse inkrimping van de algemene kosten en van het personeelsbestand en het zich opnieuw concentreren op de sterke punten van de onderneming door de verkoop van omvangrijke industriële activa. De ontwikkelingsstrategie berust op drie hoofdpijlers:

(14)

De twee leidbeginselen van het financieel onderdeel van dit plan zijn:

(15)

Na de tenuitvoerlegging van al deze maatregelen zou het eigen vermogen van de groep Bull op 59,2 miljoen EUR moeten uitkomen. De financiële prognoses van het plan zijn terug te vinden in tabel 1.

Tabel

(16)

De aangemelde steun zal bestaan uit een storting door de Franse staat ter waarde van 517 miljoen EUR die ten vroegste op 31 december 2004 zal worden gedaan. Dat bedrag komt overeen met de reddingssteun die bij beschikking 2003/599/EG werd goedgekeurd, met inbegrip van de rente daarop sinds de betaling ervan in december 2001 en juni 2002. De nieuwe steun zal slechts worden verleend nadat Bull deze reddingssteun heeft terugbetaald. In ruil heeft de Franse staat een „terugkeer van de schuldenaar tot beter fortuin”-clausule opgelegd in de vorm van de betaling aan de staat door Bull van 23,5 % van haar lopende geconsolideerde jaarresultaat (vóór belastingen), gedurende een periode van 8 jaar te rekenen vanaf het boekjaar afgesloten per 31 december 2005.

(17)

Volgens de Franse autoriteiten komt deze clausule overeen met een geactualiseerde waarde van tussen 50 en 60 miljoen EUR. De maximumsteun komt derhalve op 467 miljoen EUR, of 90 % van de bestaande schuld. Zo willen de Franse autoriteiten zorgen voor een soortgelijke behandeling als die van de houders van converteerbare obligaties, die eveneens afstand doen van ongeveer 90 % van hun vorderingen.

(18)

Het besluit om de procedure van artikel 88, lid 2, in te leiden, omvat een voorlopige beoordeling van de steunmaatregel, meer bepaald in het licht van de communautaire richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (10) (hierna „de richtsnoeren” genoemd). In bovengenoemd besluit betwijfelde de Commissie of het plan het herstel van de levensvatbaarheid garandeerde. De laatste financiële cijfers zouden wijzen op een herstel van de levensvatbaarheid ingeval de balans zou zijn gesaneerd, maar volgens de Commissie was een termijn van één jaar te beperkt om het herstel van de levensvatbaarheid te kunnen aantonen. De prognoses voor de betrokken markten waren niet erg gedetailleerd, de inhoud ervan was niet altijd gelijk en blijkbaar bleven er op meerdere markten moeilijkheden bestaan, vooral op korte termijn. Meer fundamenteel kon op grond van de door de Franse autoriteiten verstrekte informatie niet worden beoordeeld of Bull in staat zou zijn haar voordeel te doen met een eventuele groei van de markten, aangezien de resterende industriële activiteiten van de groep grotendeels berusten op de productie van systemen waarvoor er scherpe concurrentie bestond. Voorts was bij de voorgenomen herkapitalisatie buiten de reeds aanwezige spelers — France Télécom en NEC — geen nieuwe partner betrokken.

(19)

Gezien het hoge bedrag vreesde de Commissie ook dat er sprake zou zijn van ongerechtvaardigde concurrentievervalsing, dat de steun niet tot het noodzakelijke minimum beperkt zou blijven en dat de steun zou kunnen worden gebruikt voor agressieve, marktverstorende activiteiten die geen verband met het herstructureringsproces houden. Zo was het bijvoorbeeld niet duidelijk wat de solvabiliteits- en liquiditeitsratio's zouden zijn na de uitkering van de steun en hoe deze zich zouden verhouden tot die van de concurrenten op de betrokken markten.

(20)

Frankrijk heeft geactualiseerde prognoses voor de betrokken markten en toelichtingen over de voornaamste concurrenten, over de financiële gegevens en over de gebeurtenissen van de afgelopen maanden, en meer bepaald over het succes van de herkapitalisatie, overgemaakt.

(21)

Frankrijk onderstreept dat de steun gepaard gaat met aanzienlijke financiële verbintenissen van bepaalde aandeelhouders en particuliere schuldeisers. Uit het oogpunt van de mededinging lijkt het voortbestaan van Bull de concurrentie op de Europese markt eerder te stimuleren dan te belemmeren. Bull kan met haar marktaandeel niet de rol van prijsleider spelen, maar heeft eerder de rol van „outsider” die de mededinging aanwakkert. De tenuitvoerlegging van de strategie van Bull met betrekking tot Itanium en de „openbronsoftware” zou die rol in de toekomst nog versterken.

(22)

Frankrijk stelt vast dat de verbetering van de resultaten van de onderneming zich over heel 2003 heeft voortgezet, zelfs in een dalende conjunctuur. De prognoses voor 2004, dat ook nog een moeilijk jaar was, laten een bedrijfsresultaat zien zoals dat van 2003: een EBIT van 17 miljoen EUR en een nettoresultaat van 2 miljoen EUR voor het eerste semester van 2004. Uit deze gegevens blijkt dat de onderneming erin is geslaagd haar break-evenpoint aanzienlijk te verlagen. In deze omstandigheden zullen de stijging van het omzetcijfer waarmee vanaf volgend jaar — gezien het verhoopte herstel van de markten in 2005 — wordt gerekend de lancering van nieuwe Bull-producten en een verbeterde financiële situatie, automatisch leiden tot een verdere toename van de winstgevendheid. Het bedrijfsplan voor de periode 2004-2007 laat eveneens zien dat het herstel van de levensvatbaarheid van de onderneming duurzaam zal zijn.

(23)

Door haar ontwikkeling te baseren op servers die op basis van de 64 bits-architectuur van Intel draaien, heeft Bull technologische keuzes gemaakt die in de lijn liggen van de verwachtingen van haar klanten in de komende jaren. Bovendien creëert het gebruik van deze technologie op de servers van Bull nieuwe groeimogelijkheden, in het bijzonder op het gebied van wetenschappelijke berekeningen.

(24)

Wat de dienstverlening betreft, is de strategie van Bull gericht op een combinatie van drie verschillende deskundigheidsgebieden en van drie prioritaire sectoren. De drie deskundigheidsgebieden zijn: 1) de integratie en ontwikkeling van open architecturen, 2) de beveiliging van informatiesystemen en 3) informatiebeheer van de gedistribueerde systemen. De prioritaire sectoren zijn die waartoe de trouwste klanten van Bull behoren: openbare besturen, telecommunicatie-exploitanten en openbare diensten („nutsbedrijven”).

(25)

Deze deskundigheidsgebieden en sectoriële keuzes zijn in perfecte overeenstemming met de hoofdtendensen van de markt die uit de analyses van de experten naar voren zijn gekomen: optimalisering en vermindering van de infrastructuurkosten (wat de ontwikkeling van open architecturen noodzakelijk maakt), reorganisatie en consolidatie van informatiesystemen (gebieden waar Bull in uitmunt), beheer en beveiliging (waarin Bull actief is op verschillende wijzen: cryptografiesystemen, softwareontwikkeling en systeemintegratie). Bull heeft zich ook zeer snel gepositioneerd op een aantal nieuwe markten: mobiele platforms, elektronisch beheer en de veralgemening van de elektronische identiteit en handtekening.

(26)

Gezien het beperkte marktaandeel van Bull en de hoge concentratiegraad van de betrokken markt, zal de steun voor Bull geen ongerechtvaardigde vervalsing van de mededinging met zich brengen. Op sommige specifieke markten zullen de producten van Bull het enige geloofwaardige alternatief voor IBM zijn. Bovendien zal de strategie van Bull, die op „openbronsoftware” is toegespitst, de mededinging op de markt voor servers in de komende jaren dynamischer maken.

(27)

De steun is tot het minimum beperkt. De levensvatbaarheid van de onderneming hangt in feite af van het opnieuw samenstellen van het eigen vermogen, waarvan de steun en de aflossing van de schulden essentiële factoren zijn. De verschillende beleggers hadden niet willen investeren indien een deel van de financiering die nodig was voor het herstel van de levensvatbaarheid van de onderneming door leningen zou zijn verkregen.

(28)

Bull zal na de storting van de steun niet over extra middelen beschikken. De steun zal helpen om het eigen vermogen weer op een adequaat, doch niet excessief niveau te brengen, zoals blijkt uit de ratio schuld/eigen vermogen en de ratio kortlopende schulden/vlottend kapitaal in vergelijking met de dezelfde ratio's van de voornaamste concurrenten.

(29)

Wat de bijdrage van particuliere investeerders aan het herstructureringsplan betreft, moeten drie elementen samengeteld worden: de inspanningen die de onderneming in 2002-2003 zelf heeft geleverd, de kapitaalverhoging en de bijdrage van de houders van converteerbare obligaties.

(30)

Frankrijk herhaalt dat de Commissie in overwegingen 60 en 70 van Beschikking 2003/599/EG, waarbij reddingssteun ten gunste van Bull werd goedgekeurd, uitdrukkelijk heeft vermeld dat Frankrijk tot 31 december 2004 geen herstructureringssteun aan Bull mag verlenen.

(31)

De werknemersvertegenwoordigers van Bull steunen het herstructureringsplan en onderstrepen het belang van de steun voor het voortbestaan van de onderneming en de bestaande jobs. Zij bevestigen de door de Franse autoriteiten verstrekte gegevens en hebben aanvullende informatie en referentiemateriaal overgelegd, in het bijzonder over de levensvatbaarheid en de concurrentiepositie van de onderneming. De Franse autoriteiten werden in kennis gesteld van deze opmerkingen en betuigden hun instemming ermee.

(32)

Krachtens artikel 87, lid 1, van het Verdrag zijn „steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt”.

(33)

De door Frankrijk aangemelde steunmaatregel vormt wel degelijk steun in de zin van artikel 87, lid 1, van het Verdrag. Aangezien zij door de staat wordt toegekend, wordt zij bekostigd met staatsmiddelen en verleend aan een specifieke onderneming, Bull. De steun is niet in overeenstemming met het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie. In het bijzonder kan niet worden aangenomen dat de staat in dezelfde hoedanigheid en onder dezelfde voorwaarden handelt als de houders van converteerbare obligaties, omdat de vordering van Frankrijk betrekking heeft op reddingsstaatssteun waarvan de aflossingstermijn is verlopen en omdat het afzien van een dergelijke vordering, of het toekennen van nieuwe steun van een bedrag dat gelijk is aan de terug te betalen steun, niet overeenstemt met het gedrag van een investeerder en derhalve niet kan worden beoordeeld overeenkomstig het beginsel van de particuliere investeerder. Bovendien verschilt de aangemelde steunmaatregel, wat de vorm en voorwaarden betreft, van de financiële maatregelen die de aandeelhouders en de houders van converteerbare obligaties hebben genomen. In ieder geval gaat de aangemelde maatregel niet gepaard met vergelijkbare financiële verbintenissen van de andere aandeelhouders. De steun heeft een invloed op de handel tussen de lidstaten en vervalst de concurrentie of dreigt deze te vervalsen omdat Bull een internationale onderneming is, en dat haar producten het voorwerp zijn van internationaal handelsverkeer. Bovendien heeft Bull concurrenten op de gemeenschappelijke markt, zoals IMB, Fujitsu/Siemens, Sun en HP. De Franse autoriteiten stellen deze beoordeling niet in vraag.

(34)

De aangemelde steunmaatregel moet als ad-hocsteun worden beoordeeld. Artikel 87, leden 2 en 3, van het Verdrag voorziet in uitzonderingen op de algemene onverenigbaarheid zoals bedoeld in lid 1 van dat artikel.

(35)

Krachtens artikel 87, lid 3, onder c), van het Verdrag kunnen steunmaatregelen die bestemd zijn om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid te vergemakkelijken, verenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden beschouwd, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. Op basis daarvan heeft de Commissie specifieke richtsnoeren aangenomen voor de beoordeling van reddings- en herstructureringssteun voor ondernemingen in moeilijkheden (11). Het is duidelijk dat Bull, gezien de cijfers betreffende haar eigen vermogen, beschouwd moet worden als een onderneming in moeilijkheden in de zin van punt 5 a) van de richtsnoeren en dat de volledige groep eveneens in moeilijkheden verkeert overeenkomstig de punten 4 tot en met 8 van genoemde richtsnoeren (12). De Commissie is na onderzoek van oordeel dat de betrokken steun op grond van geen enkele andere communautaire richtsnoer of bepaling verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kan worden verklaard. Frankrijk heeft overigens geen enkele andere uitzonderingsbepaling van het Verdrag ingeroepen en heeft zich uitsluitend gebaseerd op deze richtsnoeren om de verenigbaarheid van de betrokken steun te verdedigen. De Commissie heeft de steun derhalve beoordeeld in het licht van deze richtsnoeren.

(36)

In de richtsnoeren zijn vier cumulatieve voorwaarden opgenomen om herstructureringssteun te kunnen goedkeuren: een herstructureringsplan waardoor de levensvatbaarheid op lange termijn wordt hersteld, voorkoming van vervalsing van de mededinging, beperking van de steun tot het minimum en de volledige uitvoering van het herstructureringsplan. Bovendien is het beginsel van de eenmalige steun („one time — last time”) en dat van het „Deggendorf-arrest” (13) van toepassing.

(37)

Overeenkomstig de richtsnoeren is de voorwaarde voor de toekenning van steun de tenuitvoerlegging van een herstructureringsplan dat, voor alle individuele gevallen van steun, door de Commissie moet zijn goedgekeurd. Het herstructureringsplan, waarvan de looptijd zo kort mogelijk moet zijn, dient binnen een redelijk tijdsbestek, de levensvatbaarheid op lange termijn van de onderneming te herstellen op grond van realistische veronderstellingen betreffende de toekomstige bedrijfsomstandigheden. Herstructureringssteun moet derhalve gekoppeld zijn aan een uitvoerbaar herstructureringsplan waartoe de betrokken lidstaat zich verbindt.

(38)

De betrokken steun is gekoppeld aan het herstructureringsplan van maart 2002 en het financiële onderdeel daarvan dat werd toegelicht bij de aanmelding van de steun. Het plan betreft de periode tot eind 2007, waarna de financiële situatie hersteld moet zijn en de nieuwe structuur opgezet moet zijn. Het merendeel van deze maatregelen werd reeds uitgevoerd en de herkapitalisatie is reeds afgerond. De periode tot eind 2007 kan evenwel als een redelijk tijdsbestek worden beschouwd dat noodzakelijk is om het productaanbod van de onderneming te herstructureren en haar activiteiten af te stemmen op de ontwikkeling van de betrokken markten.

(39)

Het plan lijkt gebaseerd te zijn op realistische veronderstellingen betreffende de toekomstige bedrijfsomstandigheden. Er wordt rekening gehouden met het langzame herstel van de markten en het plan lijkt niet buitensporig optimistisch te zijn. In het plan zijn drie scenario's opgenomen in verband met de resultaten van de herkapitalisatie, waarvan het meest optimistische het dichtst bij het huidige resultaat ligt. Het plan onderstreept het belang om opnieuw een samenhang tot stand te brengen tussen de strategie van de onderneming, haar sterke punten, de behoeften van de klanten en de technologische ontwikkelingen. Rekening houdend met de technologische en commerciële onzekerheden lijkt het plan voldoende precies te zijn gezien de aanvullende informatie die de Franse autoriteiten hebben verstrekt.

(40)

De verbetering van de levensvatbaarheid zal voornamelijk tot stand komen door middel van interne maatregelen, in het bijzonder de afstoting van de niet-kernactiviteiten, de herstructurering van het productaanbod en de vermindering van de algemene kosten.

(41)

De moeilijkheden van de onderneming werden vooral veroorzaakt door slechte technologische keuzes en doordat Bull zich toespitste op markten waarop zij geen succes heeft geboekt. Deze activiteiten werden stopgezet, met inbegrip van het dienstennetwerk in verschillende Europese landen. Een aantal redenen die aan de oorzaak lagen van specifieke verliezen, zoals die in verband met de pensioenregeling, zullen zich niet meer voordoen. Het merendeel van de topmanagers werd vervangen. Bull heeft zich opnieuw toegespitst op haar sterke punten.

(42)

In de jaren 2000 tot 2002 bedroeg de brutomarge op het omzetcijfer tussen 21 % en 25 %. De kosten voor onderzoek en ontwikkeling, de commerciële kosten en de administratieve kosten in totaal overschreden de brutomarge evenwel met ongeveer 100 miljoen EUR per jaar. Het herstructureringsplan voorziet in een verbetering van dit verstoord evenwicht: de onderzoeks- en ontwikkelingskosten dalen van 160 miljoen EUR in 2000 tot […] * miljoen EUR voor de jaren 2005-2007. De commerciële en administratieve kosten verminderen van 706 miljoen EUR in 2000 tot […] * miljoen EUR voor de jaren 2006-2007. In de prognoses wordt rekening gehouden met reserves voor onvoorziene uitgaven in verband met eventuele rechterlijke uitspraken. Deze reserves gaan in stijgende lijn tot […] * % van het omzetcijfer in 2007. Op basis van deze prognoses, wordt de toekomstige EBIT op […] * % na onvoorziene uitgaven geraamd. De huidige kosten voor 2003 en het eerste halfjaar van 2004 bevestigen deze prognoses. Uit dit gezichtspunt maakt het herstructureringsplan volgens de Commissie een bevredigend bedrijfsresultaat mogelijk.

(43)

Voor de toekomst wordt erop gerekend dat de vraag zal aantrekken, doch niet zo snel als tijdens het afgelopen decennium, als gevolg van een combinatie van verschillende factoren: de daling van de communicatietarieven, de ontwikkeling van netwerken met hoge snelheid, het stijgende succes van elektronische overheidsdiensten, de opkomst van de uitwisseling van toepassingen via internet, de ontwikkeling van de mobiliteit en het meer rekening gaan houden met beperkingen in verband met beveiliging, en ten slotte de veralgemening van digitale technologieën die overal de bestaande analoge toestellen vervangen. Volgens de laatste voorspellingen van IDC (International Data Corporation) voor de jaren 2003 tot 2007 zou de Europese markt voor servers in volume met 44 % stijgen en de markt voor servers van het midden- en het topsegment met 39 %. De markt voor servers op basis van Intel 64 bits-componenten, die een belangrijke groeisector voor Bull betekent, zou een aanzienlijke stijging te zien moeten geven. De markt wordt immers op nagenoeg 2,4 miljard Amerikaanse dollars in 2007 geraamd, wat goed zou zijn voor 16 % van de markt voor servers (tegenover minder dan 1 % in 2003).

(44)

Zo verwacht IDC volgens een studie van december 2002 dat de uitgaven van ondernemingen voor diensten in West-Europa tegen 2006 met 30 % zullen stijgen, en met bijna 20 % op het gebied van de servers. Meer recente voorspellingen van Gartner (november 2003) inzake de diensten in West-Europa zijn +3 % in 2004 en een gemiddelde jaarlijkse groei van 6,2 % tussen 2002 en 2007. Wat de servers betreft zal de groei vooral verschillen naargelang de gebruikte technologieën; met name zouden de Intel Itanium-componenten, die aan de basis liggen van het nieuwe serversaanbod van Bull en sinds 2003 worden gebruikt, een omzetcijfer van 8 miljard EUR in 2008 behalen. De markt van de dienstverlening is zeer versnipperd, ondervindt veel concurrentie en wordt voortdurend geherstructureerd, maar op middellange/lange termijn zal de groei sneller verlopen dan die van de productenmarkt. Concluderend kan worden gesteld dat de voorwaarden op de betrokken markt niet van zodanige aard zijn dat het herstel van de levensvatbaarheid wordt verhinderd en dat zij het mogelijk maken het aandeel van de dienstverlening in de totale verkoop en de brutomarge te verhogen, zoals is vooropgesteld in het herstructureringsplan.

(45)

Verschillende studies bevestigen de groeiprognoses voor de door Bull beoogde marktniches en de geschiktheid van de gekozen technologieën (14).

(46)

De grote „GCOS”-servers die bij de huidige klanten zijn geïnstalleerd, vormen een belangrijke „melkkoe”. Na […] * zal de vervanging van de GCOS evenwel grotendeels voltooid zijn en zal Bull de concurrentie met andere bedrijven moeten aangaan en haar ambities, hoe bescheiden ook, onder andere voorwaarden moeten waarmaken. Tegen deze achtergrond heeft de Commissie in het bijzonder nota genomen van hetgeen in de overwegingen 47 tot en met 54 is uiteengezet.

(47)

Door te kiezen voor oplossingen op basis van de Intel 64 bits-architectuur en voor openbronsoftware en om voordeel te halen uit de standaardisatie van de componenten („commoditisation”), lijkt Bull de juiste technologische weg in te slaan, in de lijn van de ontwikkelingen op de markt en van de behoeften van haar klanten. Deze ontwikkelingen zullen leiden tot een intensere concurrentie op de markten van servers en van diensten, maar dankzij haar omvang is Bull in staat aanzienlijke bedragen in O&O te investeren en een groter en samenhangender gamma producten aan te bieden dan de beginnende en de kleine meer gespecialiseerde bedrijven. Door haar omvang kan de onderneming eveneens een bepaalde mate van betrouwbaarheid creëren ten aanzien van klanten die strategisch belang hechten aan hun keuze van serverleverancier. Reuzen als IBM, HP en Bell zijn daarentegen veeleer gespecialiseerd in standaardproducten die een breder toepassingsgebied hebben en waarvoor de klanten niet in dezelfde mate behoefte hebben aan „op maat” gemaakte producten.

(48)

Het plan is toegespitst op de sectoren met de meest trouwe klanten: de openbare sector, de defensie- en beveiligingssector en de telecommunicatie-exploitanten. Bull heeft geen vergaander ambities dan die van een nichespeler.

(49)

De invoering op de markt van het nieuwe gamma NovaScale-servers, ter vervanging van de GCOS-systemen, werd positief beoordeeld door onafhankelijke deskundigen (15). Bull heeft met name op dit gebied aanzienlijke referentieverkopen gerealiseerd en deze productlijn zou van de concurrerende producten moeten verschillen op het gebied van kosten, betrouwbaarheid, gebruiksgemak en schaalbaarheid.

(50)

De herstructurering stelt Bull in staat te zorgen voor samenhang tussen haar kennis, haar productaanbod, haar organisatie en haar doelstellingen op korte termijn. Een belangrijke oorzaak van de moeilijkheden van de onderneming was precies het gebrek aan een dergelijke samenhang. De verjonging van haar personeelsbestand, die grotendeels in 2002 werd verwezenlijkt, en het aanzienlijk aantal strategische partnerschappen zouden toekomstige technologische troeven moeten zijn.

(51)

Voor de nieuwe productlijn van servers op basis van Intel-processors, en vooral de 64 bits-processor, is een belangrijke rol weggelegd: in 2007 moet het omzetcijfer […] * % van de totale verkopen bedragen, met een brutomarge van […] * %. Aangezien het niet langer om een proprietaire technologie gaat, kan deze marge logischerwijze niet hetzelfde niveau halen als de marges op de vroegere servers, de GCOS. De 64 bits-servers kunnen complexere en grotere systemen ondersteunen, maar zijn natuurlijk duurder dan de „standaard” 32 bits-servers. Bull zal het vertrouwen van haar klanten proberen te winnen door de technische kwaliteit van haar 64 bits-servers en daaraan — haar algemeen erkende — gespecialiseerde dienstverlening te koppelen. Zij zal samenwerking tussen haar teams en die van de klanten tot stand brengen. De Commissie erkent dat deze strategie in samenhang is met het feit dat Bull zich op bepaalde sectoren toespitst.

(52)

Wat het segment dienstverlening betreft moeten hier een aantal conclusies van het reeds aangehaalde verslag van Forrester worden vermeld (16). Wat de openbrondiensten betreft, wordt de deskundigheid van Bull als groter beschouwd dan die van de andere wereldwijde generalisten als IBM. Van de wereldwijde en middelgrote generalisten biedt Bull als enige een volledige technologische dekking. Het verslag vermeldt slechts één kleine specialist van openbronsoftware die dezelfde dekking aanbiedt.

(53)

Het herkapitalisatieplan voorziet in geen enkele nieuwe industriële partner, behalve de reeds bestaande spelers, met name France Télécom en NEC. De participatie van de verzekeringsonderneming Debeka dient evenwel ter ondersteuning van de strategie om zich op een beperkt aantal sectoren te concentreren. Bull is overigens verschillende partnerschappen aangegaan en is betrokken bij meerdere projecten voor de ontwikkeling van belangrijke technologieën voor de toekomstige activiteiten. Tenslotte moet, als voorbeeld, vermeld worden dat de ondernemingen een eerste „Original Equipment Manufacturer”-contract heeft getekend met Kraftway, de leidinggevende Russische producent van op Intel-architectuur gebaseerde servers. Een andere overeenkomst betreft de distributie van servers in China.

(54)

Concluderend gesteld, biedt het herstructureringsplan Bull volgens de Commissie de mogelijkheid zich op bevredigende wijze te positioneren. Ondanks de technologische en commerciële risico's die inherent zijn aan de betrokken markten, meent de Commissie dat het herstel van de levensvatbaarheid voldoende gegarandeerd wordt.

(55)

Om door de Commissie te worden goedgekeurd moet herstructureringssteun voldoen aan een tweede voorwaarde, met name dat er maatregelen moeten worden genomen om de nadelige gevolgen van de steun voor concurrenten zoveel mogelijk te beperken.

(56)

Zoals Frankrijk heeft onderstreept zijn de marktaandelen van Bull op het gebied van de diensten en de servers zeer klein. Wat servers betreft, moet ervan uitgegaan worden dat de betrokken geografische markt de hele wereld of tenminste Europa omvat. In 2002 had Bull een aandeel van ongeveer 3 % van de totale markt voor servers in de Gemeenschap van de vijftien. Op het gebied van servers uit het top- en het middensegment had Bull een aandeel van naar raming ongeveer 5 %, dus ver achter haar belangrijkste concurrenten, IBM (40 %), HP-Compaq (24 %), Sun (17 %) en Fujitsu (9 %). In het topsegment zal haar marktaandeel stijgen. Bull wil immers de positie van Europees leider innemen wat betreft oplossingen op basis van Intel 64 bits-architectuur en openbronsoftware op de doelmarkten. De markt voor servers op basis van Intel 64 bits-architectuur wordt op bijna 2,4 miljard Amerikaanse dollars in 2007 geraamd, hetgeen goed zou zijn voor 16 % van de serversmarkt (tegenover minder dan 1 % in 2003).

(57)

Wat de dienstverlening betreft, zijn er aanwijzingen dat de betrokken geografische markt als een Europese markt moet worden beschouwd, hoewel het bestaan van regionale of nationale markten niet kan worden uitgesloten. Op de markt voor diensten in de Gemeenschap van de vijftien bezat Bull in 2002 een marktaandeel van ongeveer 0,4 % en sinds 2002 heeft Bull zich nog meer toegespitst op infrastructuurdiensten en haar andere specialiteiten, waardoor haar omzetcijfer op het gebied van dienstverlening aanzienlijk is gedaald. Volgens een door Institut Gartner in september 2003 gepubliceerde studie behoort Bull niet tot de tien belangrijkste concurrenten op de wereldmarkt voor informaticadiensten en bekleedde zij in 2002 slechts de tweeëntwintigste plaats op de Europese markt. Deze markt is bovendien zeer concurrentieel, waardoor het voor de Commissie mogelijk was om bijvoorbeeld fusies tussen verschillende concurrenten van Bull goed te keuren (HP — Compaq (17), Cap Gemini — Transiciel (18), ATOS Origin — SEMA (19), waarbij zij ervan uitging dat deze fusies de concurrentievoorwaarden op de markten voor informaticadiensten niet ongunstig zouden beïnvloeden.

(58)

De onderneming is natuurlijk sterker aanwezig in bepaalde geografische gebieden, met name in Frankrijk. Maar zelfs in deze gebieden blijft de concurrentie belangrijk.

(59)

Voor bepaalde segmenten van de serversmarkt in Europa zou het voortbestaan van Bull veeleer de concurrentie nieuw leven inblazen, met name de segmenten waarin IBM een dominante positie bekleedt. In het segment van de systemen met een hoge transactiecapaciteit, bijvoorbeeld, lijken de producten van Bull het enige alternatief voor IBM te vormen voor alle klanten die niet gemakkelijk kunnen migreren naar de oplossingen van Sun, HP of Wintel (banken, verzekeringsmaatschappijen, sociale diensten, socialezekerheidsinstellingen, enz.). Uit […] * blijkt dat deze soort klanten wenst dat Bull haar producten blijft aanbieden. Het gaat evenwel om zeer specifieke nichemarkten en het voortbestaan van Bull heeft weinig invloed op de concurrentie op de servers uit het topsegment als geheel.

(60)

De Commissie houdt er eveneens rekening mee dat de strategie van Bull gericht is op openbronsoftware. Overigens zijn de meeste concurrenten tegelijk partners in verschillende ontwikkelingsprojecten. Geen enkele concurrent heeft gewag gemaakt van concurrentievervalsing bij de inleiding van de procedure.

(61)

Er zijn geen maatregelen voor externe groei gepland, behalve dan het aantrekken van „grijze cellen”, wat een courante praktijk is in de sector. Bull meent dat gelijk welke grote aankoop ingaat tegen de strategie van het herstructureringsplan en integratieproblemen zou opleveren.

(62)

Bull heeft aanzienlijke activa afgestoten. Op de productmarkt heeft Bull al haar activiteiten afgestoten op het gebied van bankautomaten, betaalterminals, chipkaarten en een belangrijk deel van haar middelware. Op de dienstenmarkt heeft Bull afstand gedaan van het grootste deel van haar commercieel netwerk buiten Frankrijk en Italië door de verkoop van haar Integris-afdeling aan Steria. Volgens het herstructureringsplan moet de onderneming zich opnieuw gaan toespitsen op haar kernactiviteiten. Daardoor wordt eveneens de negatieve invloed van de steun op de concurrentie tussen lidstaten beperkt. In dit verband is het belangrijk dat deze strategie, waarin het herstructureringsplan voorziet, daadwerkelijk wordt uitgevoerd.

(63)

Op grond van het voorgaande meent de Commissie dat onrechtmatige concurrentievervalsing wordt voorkomen. Gezien de positie van Bull op de betrokken markten, in combinatie met de eerbiediging van het herstructureringsplan en de daadwerkelijke toespitsing op de kernactiviteiten, zijn aanvullende tegenprestaties niet nodig.

(64)

Opdat de steun kan worden goedgekeurd, moet aan een derde voorwaarde voldaan zijn, met name: het bedrag en de intensiteit van de steun moeten tot het voor de uitvoering van de herstructurering strikt noodzakelijke minimum worden beperkt, in samenhang met de financiële mogelijkheden van de onderneming, van haar aandeelhouders of van de groep ondernemingen waarvan zij deel uitmaakt. De begunstigden van de steun dienen met eigen middelen een belangrijke bijdrage te leveren aan het herstructureringsplan. In ieder geval moet aan de Commissie worden aangetoond dat de steun slechts dient om de levensvatbaarheid van de onderneming te herstellen en niet om de begunstigde in staat te stellen de productiecapaciteit tijdens de uitvoering van het herstructureringsplan uit te breiden.

(65)

De bijdrage van de begunstigde en van de aandeelhouders is aanzienlijk. Sinds 31 december 2001 heeft Bull ten belope van 160 miljoen EUR tot de herstructurering bijgedragen, door de verkoop van niet voor kernactiviteiten bestemde activa in 2002 en het eerste halfjaar van 2003. Bovendien had zij 94 miljoen EUR van het op 31 december 2001 beschikbare kasgeld gereserveerd voor herstructureringsmaatregelen (20). De bestaande en nieuwe aandeelhouders hebben bijgedragen tot de herkapitalisatie voor een bedrag van 44,2 miljoen EUR, hetgeen een aanzienlijke bijdrage vormt. Het feit dat voor een deel ondernemingen die een partnerschap met Bull hadden gesloten (France Télécom, NEC), de klanten (Debeka), en het hoger kaderpersoneel van de groep Bull op het kapitaal hebben ingetekend, doet niets af aan dit feit. De Commissie kan eveneens het kapitaal van 17 miljoen EUR meerekenen dat werd ingebracht door de uitoefening van de aandelenopties, aangezien de voormalige houders van converteerbare obligaties niet verplicht waren deze optie te kiezen.

(66)

De solvabiliteits- en liquiditeitsratio's zijn, na de storting van de steun, waarbij de steun als een schuld wordt beschouwd, van een vergelijkbaar niveau als die van de concurrenten. Het herstel van de financiële situatie zal de onderneming bovenal in staat stellen bankgaranties te krijgen voor de lopende activiteiten. Volgens plan zal Bull immers een beroep blijven doen op externe financiering op korte termijn via de securitisatie van haar schuldvorderingen, voor een bedrag van […] * à […] * miljoen EUR. Rekening houdend met de aan de markten inherente risico's en aangezien Bull de strategie van een „nichespeler” volgt, lijkt het weinig waarschijnlijk dat financiële instellingen nieuwe kredieten zullen willen toekennen voor agressieve activiteiten die geen verband zouden houden met het herstructureringsproces.

(67)

Volgens de Franse autoriteiten zouden, in geval van een kleiner steunbedrag, de andere partners niet hebben willen investeren en de houders van converteerbare obligaties hun obligaties niet in nieuwe effecten hebben willen omzetten. Wat het belangrijkste alternatief, dat werd voorgesteld door een Amerikaans beleggingsfonds, betreft — en dat overigens werd verworpen — hebben de Franse autoriteiten op bevredigende wijze uitgelegd dat dit voorstel niet tot een minder groot steunbedrag zou hebben geleid. Dit fonds had een grotere kapitaalinjectie voorgenomen dan de 33 miljoen EUR die door de groep investeerders zal worden ingebracht, maar de garantie ten belope van 11 miljoen EUR door de houders van converteerbare obligaties dekt het verschil.

(68)

Concluderend is de Commissie van oordeel dat de onderneming dankzij de verleende steun niet zal beschikken over extra middelen die zouden kunnen worden gebruikt voor agressieve, marktverstorende activiteiten die geen verband met het herstructureringsproces houden.

(69)

Om eventueel misbruik van steun te voorkomen, mag krachtens punt 48 van de richtsnoeren, herstructureringssteun slechts eenmaal worden verleend. Indien de onderneming in het verleden reeds herstructureringssteun heeft ontvangen en wanneer sinds de herstructurering is beëindigd minder dan tien jaar is verstreken, zal de Commissie de toekenning van nieuwe herstructureringssteun gewoonlijk niet goedkeuren, behalve onder uitzonderlijke en onvoorziene omstandigheden die de onderneming niet zijn toe te rekenen. In casu zal de aangemelde steun ten vroegste op 31 december 2004 worden betaald. In 1993 en 1994 heeft de Franse staat herstructureringssteun aan Bull toegekend, die door de Commissie eind 1994 werd goedgekeurd. Het betrokken herstructureringsplan betrof evenwel een periode tot eind 1995. Beschikking 2003/599/EG, waarbij de Commissie de reddingssteun heeft goedgekeurd (21) en waarin in overweging 60 gerefereerd wordt aan de datum 31 december 2004 als datum vanaf wanneer nieuwe herstructureringssteun kan worden toegekend, is foutief op dit punt. De termijn van tien jaar is in onderhavig geval dus niet verstreken.

(70)

Het beginsel van de eenmalige steun kan evenwel niet op absolute wijze worden toegepast. Zoals het Hof heeft geoordeeld (22), weliswaar in het kader van het EGKS-Verdrag, maar dit geldt des te meer in het kader van het EG-Verdrag, hebben de bepalingen inzake steunmaatregelen tot doel de Commissie bevoegdheden te verlenen teneinde haar in staat te stellen het hoofd te bieden aan onvoorziene situaties rekening houdend met de ontwikkeling van de marktsituatie. Toepassing van het eenmaligheidsbeginsel zou namelijk de categorie steunmaatregelen die als noodzakelijk kunnen worden aangemerkt, bovenmatig beperken en zou de Commissie niet de mogelijkheid bieden in elk concreet geval na te gaan, of een voorgenomen herstructureringssteun onontbeerlijk is voor de verwezenlijking van de doelstellingen van het Verdrag. Zo ook kan de Commissie zich in principe niet uitsluitend baseren op het bestaan van een vroegere beschikking om op een later tijdstip verleende steun aan dezelfde begunstigde te weigeren (23).

(71)

Het is tegen deze achtergrond dat de richtsnoeren in de mogelijkheid voorzien om af te wijken van het beginsel van de eenmalige steun onder uitzonderlijke en onvoorziene omstandigheden die de onderneming niet zijn toe te rekenen. In dit verband moet worden vermeld dat, hoewel de crisis in de sector van de informatietechnologie en de communicatie in 2001 noch uitzonderlijk noch onvoorzien was, de omvang ervan, vooral voor het marktsegment van de internet- en telecommunicatietechnologieën, wel degelijk uitzonderlijk en onvoorzien was en niet aan Bull was toe te rekenen. Een andere overweging waarmee in dit geval rekening moet worden gehouden is de enorme snelheid van de technologische ontwikkelingen in de betrokken sector.

(72)

Overigens moet in dit verband worden onderstreept dat Bull en de Franse staat het vroegere herstructureringsplan scrupuleus hebben eerbiedigd, met name de privatisering, het partnerschap met NEC en France Télécom en de afstoting van verschillende activa, zoals dit was voorgesteld door een onafhankelijke deskundige en door de Commissie was overgenomen, en dat het bedoelde plan de huidige moeilijkheden niet kon voorkomen. De toenmalige financiële moeilijkheden hielden immers voor een groot deel verband met de afdelingen en dochterondernemingen die in het kader van het herstructureringsplan werden verkocht, met name Zenith Data Systems in de sector van de microcomputers en de OSS-afdeling. Een eerste herstructurering van Bull heeft wel degelijk plaatsgevonden, in het kader waarvan de onderneming heeft geprobeerd zich aan haar omgeving aan te passen. Deze radicale wijziging wordt geïllustreerd door de inkrimping van het personeelsbestand van de onderneming: dit is van 44 500 in 1990 gedaald tot 24 000 in 1995 en tot 11 500 in 1999. De huidige moeilijkheden, die zijn beschreven in de overwegingen 9 tot en met 12, zijn van een andere aard dan die welke hebben geleid tot de herstructureringen in 1993-1995.

(73)

Daaruit volgt dat de filosofie achter het beginsel van de eenmalige steun, met name te verhinderen dat onrechtmatige steun wordt verleend, in casu werd geëerbiedigd. De staat heeft Bull niet kunstmatig in leven gehouden terwijl haar moeilijkheden van terugkerende aard zouden zijn; de steun die het voorwerp is van onderhavige beschikking was in tegendeel bedoeld om nieuwe moeilijkheden het hoofd te bieden.

(74)

Ten overvloede moet er overigens worden op gewezen dat de termijn van tien jaar bijna is bereikt.

(75)

Concluderend meent de Commissie, gezien de omstandigheden van het geval ter zake, dat het criterium van de eenmalige steun de goedkeuring van de aangemelde steun niet in de weg staat.

(76)

Volgens het arrest van het Hof in de zaak „Deggendorf” (24), moet de Commissie, wanneer zij de verenigbaarheid van een steunmaatregel onderzoekt, alle relevante gegevens in de beschouwing betrekken, en met name het eventueel cumulerend effect van deze steun en eerdere steun die niet was terugbetaald. In casu beschikt Bull over de reddingssteun die was goedgekeurd op voorwaarde dat Bull deze ten laatste op 17 juni 2003 zou hebben terugbetaald. Volgens de Franse autoriteiten zal de aangemelde steun evenwel slechts worden uitgekeerd nadat de reddingssteun is terugbetaald. In die omstandigheden is het „Deggendorf”-beginsel gerespecteerd, maar zal de Commissie evenwel moeten nagaan of dit wel degelijk het geval zal zijn.

(77)

Overeenkomstig punt 43 van de richtsnoeren dient het aan de Commissie voorgelegde herstructureringsplan, zoals dit werd toegelicht en aangevuld, volledig te worden uitgevoerd.

(78)

Overeenkomstig de punten 45 en 46 van de richtsnoeren moeten jaarlijks verslagen bij de Commissie worden ingediend.

(79)

De Commissie is van mening dat de door Frankrijk aangemelde herstructureringssteun ten behoeve van de onderneming Bull verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kan worden verklaard op voorwaarde dat aan alle door Frankrijk aangegane verbintenissen en alle opgelegde voorwaarden is voldaan,