1.

Din it-talba għal deċiżjoni preliminari tqajjem numru konsiderevoli ta’ domandi li jirrigwardaw l-interpretazzjoni u l-applikazzjoni tal-Artikolu 102 TFUE fil-qasam ta’ prattiki ta’ esklużjoni abbużivi tal-impriżi dominanti.

2.

F’dan il-każ, l-aġir fil-kawża prinċipali, eżaminat mill-Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (iktar ’il quddiem l-“AGCM”) ( 2 ) għandu bħala sfond il-ftuħ tas-suq tal-provvista tal-enerġija fl-Italja u jieħu l-forma ta’ allegata strateġija implimentata minn tliet kumpanniji tal-grupp ENEL SpA (l-operatur storiku) intiża, essenzjalment, li tirrendi iktar diffiċli d-dħul tal-kompetituri fis-suq illiberalizzat. B’mod iktar preċiż, din l-istrateġija kkonsistiet fl-użu diskriminatorju ta’ data dwar il-klijentela tas-suq protett, li, qabel il-liberalizzazzjoni tiegħu, kienet disponibbli għal Servizio Elettrico Nazionale SpA (iktar ’il quddiem “SEN”), waħda mill-kumpanniji tal-grupp ENEL, fil-kwalità tagħha ta’ ġestjonarja ta’ dan il-kuntratt. L-għan intiż kien li din id-data tintuża għat-tnedija ta’ offerti kummerċjali mal-klijentela ta’ dan is-suq sabiex din il-klijentela titmexxa fi ħdan il-grupp ENEL, jiġifieri minn SEN lejn is-sussidjarja tal-grupp attiva fis-suq liberu, jiġifieri Enel Energia SpA (iktar ’il quddiem “EE”). Dan evita t-tluq massiv ta’ din il-klijentela lejn fornituri terzi, b’antiċipazzjoni tal-eliminazzjoni tas-suq protett.

3.

Huwa f’dan il-kuntest li l-qorti tar-rinviju titlob lill-Qorti tal-Ġustizzja tispeċifika ċerti aspetti tal-kunċett ta’ “sfruttament abbużiv”, fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE, jiġifieri:

4.

Għalkemm il-ġurisprudenza eżistenti toffri punti ta’ gwida sabiex jingħataw risposti utli għal dawn id-domandi, din il-kawża għandha karatteristiċi li, minħabba fihom, hija ta’ interess partikolari.

5.

Qabelxejn, l-aġir inkwistjoni fil-kawża prinċipali huwa, ġustament, deskritt bħala “atipiku” mill-qorti tar-rinviju, sa fejn huwa ma huwiex wieħed mit-tipi ta’ aġir elenkati fl-Artikolu 102 TFUE u ma jikkostitwixxix tip ta’ aġir li kien sistematikament is-suġġett ta’ analiżi fil-prattika deċiżjonali nazzjonali jew tal-Kummissjoni Ewropea. F’dan ir-rigward, nosserva li l-qrati tal-Unjoni kellhom l-opportunità japplikaw l-Artikolu 102 TFUE fil-kuntest tas-swieq illiberalizzati sabiex jiġi żgurat aċċess ekwu għall-impriżi l-ġodda tas-suq illiberalizzat. Madankollu, dawn il-kawżi kienu jikkonċernaw fil-parti l-kbira tagħhom aġir implimentat fil-kuntest ta’ kawżi marbuta mal-industriji ta’ network mill-operatur storiku, li kien jikkostitwixxi prattiki ta’ esklużjoni abbażi ta’ prezz ( 3 ). Għalhekk, din il-kawża tagħti lill-Qorti tal-Ġustizzja l-opportunità teżamina kwistjoni iktar wiesgħa tal-applikazzjoni tal-Artikolu 102 TFUE għas-swieq illiberalizzati, jiġifieri meta l-aġir abbużiv ikun ibbażat fuq vantaġġ kompetittiv li operatur storiku “wiret” leġittimament mill-monopolju legali preċedenti tiegħu, bħalma huma l-immaġni tat-trade mark, ir-reputazzjoni jew il-klijentela ( 4 ).

6.

Sussegwentement, din il-kawża tippermetti lill-Qorti tal-Ġustizzja tikkristalizza l-ġurisprudenza reċenti tagħha li tirriżulta mis-sentenziTeliaSonera ( 5 ), Post Danmark I u II ( 6 ), Intel ( 7 ), Generics (UK) ( 8 ) u Deutsche Telekom II, li fihom hija dehret miftuħa għal approċċ inqas formali biex tevalwa n-natura abbużiva ta’ aġir, fuq il-bażi ta’ eżami tal-effetti, u b’teħid inkunsiderazzjoni kemm tal-karatteristiċi legali tal-aġir inkwistjoni kif ukoll tal-kuntest ekonomiku li fih iseħħ. B’mod iktar speċifiku, din il-kawża tagħti lill-Qorti tal-Ġustizzja l-opportunità tispeċifika jekk ċerti prinċipji li jirriżultaw minn din il-ġurisprudenza reċenti dwar il-prattiki ta’ esklużjoni bbażati fuq prezz, u b’mod partikolari, il-kriterju tal- “kompetitur daqstant effikaċi” jistgħux japplikaw fil-kuntest ta’ aġir ta’ esklużjoni li ma huwiex ibbażat fuq prezz, bħal dak inkwistjoni fil-kawża prinċipali.

7.

Fl-aħħar nett, din il-kawża hija ta’ interess partikolari peress li hija relatata ma’ tip ta’ aġir marbut mal-użu abbużiv ta’ database, li sar indikatur importanti ħafna ta’ poter f’ċerti swieq, anki iktar mill-ekonomija diġitali. Il-gwida pprovduta tista’ għalhekk tkun utli fil-futur għall-evalwazzjoni tal-aġir marbut mal-użu ta’ data fir-rigward tal-Artikolu 102 TFUE.

8.

Din il-kawża saret fil-kuntest tal-proċess progressiv tal-liberalizzazzjoni tas-suq tal-provvista bl-imnut tal-enerġija elettrika fl-Italja.

9.

Fl-ewwel lok, il-ftuħ ta’ dan is-suq kien ikkaratterizzat b’distinzjoni bejn, minn naħa, il-klijenti msejħa “eliġibbli” li jagħżlu fornitur fis-suq liberu differenti mid-distributur territorjalment kompetenti tagħhom u, min-naħa l-oħra, il-klijenti msejħa “maqbudin”, konsistenti f’individwi u impriżi żgħar li, peress li jiġu kkunsidrati bħala li ma humiex f’pożizzjoni li jinnegozjaw il-prodotti enerġetiċi b’għarfien sħiħ tal-fatti u f’pożizzjoni ta’ saħħa, ibbenefikaw minn sistema rregolata, jiġifieri s-“servizio di maggior tutela” (is-servizz ta’ protezzjoni aħjar), jiġifieri suq protett suġġett għall-kontroll ta’ awtorità settorjali regolatorja nazzjonali għal dak li jikkonċerna d-definizzjoni tal-kundizzjonijiet tal-bejgħ.

10.

Fit-tieni lok, il-klijenti “maqbudin” ġew huma wkoll progressivament awtorizzati jieħdu sehem fis-suq liberu. Il-leġiżlatur Taljan ippjana t-tranżizzjoni definittiva mis-suq protett għas-suq liberu – fejn dawn tal-aħħar setgħu jagħżlu liberament l-offerta meqjusa l-iktar xierqa għall-bżonnijiet tagħhom lil hinn minn kull protezzjoni ‑ billi ffissa d-data li b’effett minnha l-protezzjonijiet speċjali fil-qasam tal-prezzijiet ma jibqgħux disponibbli iktar. Wara diversi posponimenti, id-data għat-tranżizzjoni ġiet stabbilita għall‑1 ta’ Jannar 2021 għall-impriżi żgħar u medji u għall‑1 ta’ Jannar 2022 għall-familji..

11.

Huwa f’dan il-kuntest li ENEL, l-impriża vertikalment integrata li għandha l-monopolju fuq il-produzzjoni tal-enerġija elettrika fl-Italja u hija attiva fid-distribuzzjoni tal-istess enerġija, kienet ġiet suġġetta għal proċedura ta’ dissoċjazzjoni (“unbundling”), sabiex ikunu ggarantiti kundizzjonijiet ta’ aċċess trasparenti u nondiskriminatorji għall-infrastrutturi essenzjali tal-produzzjoni u ta’ distribuzzjoni. Wara din il-proċedura, id-diversi fażijiet tal-proċess ta’ distribuzzjoni ġew allokati lil impriżi distinti, jiġifieri, E-Distribuzione, konċessjonarja tas-servizz ta’ distribuzzjoni, EE, fornitriċi tal-elettriku fis-suq liberu, u SEN, ġestjonarja b’mod partikolari tas-“servizz ta’ protezzjoni aħjar” li fih E-Distribuzione hija l-konċessjonarja tas-servizz ta’ distribuzzjoni.

12.

Din il-kawża għandha l-oriġini tagħha f’ilment li wasal għand l-AGCM, imressaq mill-Associazione Italiana di Grossisti di Energia e Trader (l-Assoċjazzjoni Taljana tal-grossisti u kummerċjanti tal-enerġija, iktar ’il quddiem l-“AIGET”), u r-rapporti tal-konsumaturi individwali intiżi li jirrapportaw l-użu illeċitu ta’ informazzjoni kummerċjalment sensittiva min-naħa tal-operaturi li għandhom din id-data minħabba li jappartjenu lill-grupp Enel. Huwa b’dan il-mod li fl‑4 ta’ Mejju 2017, l-AGCM fetħet investigazzjoni kontra Enel, SEN, u EE sabiex tivverifika jekk l-aġir konġunt tal-kumpanniji inkwistjoni kienx jikkostitwixxi ksur tal-Artikolu 102 TFUE.

13.

Din l-investigazzjoni ġiet konkluża bl-adozzjoni tad-deċiżjoni tal‑20 ta’ Diċembru 2018 (iktar ’il quddiem id-“deċiżjoni kontenzjuża”), li permezz tagħha l-AGCM ikkonstatat li SEN u EE, bil-koordinazzjoni tal-kumpannija omm Enel, kienu ħatja, b’effett mix-xahar ta’ Jannar 2012 u sax-xahar ta’ Mejju 2017, ta’ abbuż minn pożizzjoni dominanti bi ksur tal-Artikolu 102 TFUE fis-swieq tal-bejgħ tal-enerġija elettrika lill-utenti domestiċi u mhux domestiċi konnessi man-network ta’ vultaġġ baxx, fiż-żoni fejn il-grupp Enel kien imexxi l-attività ta’ distribuzzjoni (iktar ’il quddiem is-“suq inkwistjoni”). Konsegwentement, l-AGCM imponiet solidarjament fuq il-kumpanniji ċċitati iktar ’il fuq multa fl-ammont ta’ EUR 93084 790.50.

14.

L-aġir ikkontestat ikkonsista fl-implimentazzjoni ta’ strateġija ta’ esklużjoni mis-suq inkwistjoni bil-għan li “jmexxu” l-klijentela ta’ SEN (ġestjonarja tas-suq protett) lejn EE (attiva fis-suq liberu). L-għan tal-grupp Enel kien, b’mod partikolari, li jevita tluq massiv tal-utenti ta’ SEN lejn fornituri terzi, b’antiċipazzjoni tal-eliminazzjoni (li għadha ma seħħitx) tas-suq protett, li, skont il-modalitajiet diskussi fl-abbozzi ta’ liġi sa mis-sena 2015, seta’ jinvolvi riallokazzjoni ta’ dawn l-utenti permezz tal-“irkant”.

15.

Għal dan il-għan, skont l-AGCM, fl-ewwel lok, SEN ġabret il-kunsens tal-klijenti tagħha tas-suq protett biex jirċievu offerti kummerċjali fis-suq liberu permezz ta’ “modalitajiet diskriminatorji”, billi talbet dan il-kunsens b’mod separat għall-kumpanniji tal-grupp ENEL, minn naħa, u għal terzi, min-naħa l-oħra. B’dan il-mod, il-klijenti kkuntattjati kien ikollhom it-tendenza, minn naħa, li jagħtu l-kunsens tagħhom lil kumpanniji tal-grupp Enel, peress li kienu effettivament jitwasslu sabiex jemmnu li l-għoti ta’ tali kunsens kien neċessarju u utli għall-ġestjoni tar-rapport kuntrattwali mal-fornitur tagħhom u, min-naħa l-oħra, jirrifjutaw li jagħtu l-kunsens tagħhom lil operaturi oħra. Għaldaqstant SEN applikat b’dan il-mod limitu kwantitattiv għall-ammont ta’ data personali aċċessibbli għall-operaturi kompetituri ta’ EE fis-suq liberu, fejn in-numru ta’ kunsensi għal offerti kummerċjali proposti anki mill-operaturi kompetituri kienu jirrappreżentaw biss 30 % mill-kunsensi kollha miksuba. L-ismijiet tal-klijenti tas-suq protett li aċċettaw li jirċievu offerti kummerċjali tniżżlu fuq listi speċifiċi (iktar ’il quddiem il-“listi SEN”).

16.

Fit-tieni lok, l-istrateġija ta’ esklużjoni mmaterjalizzat ruħha bl-użu min-naħa ta’ EE tal-listi SEN biex tniedi offerti kummerċjali għall-klijentela protetta (jiġifieri l-offerta “Sempre con Te”), bil-għan li tmexxiha mis-suq protett lejn suq liberu. Għaldaqstant, permezz ta’ SEN, ENEL ittrasferiet għas-sussidjarja tagħha EE, il-listi SEN taħt kundizzjonijiet inaċċessibbli għall-kompetituri. Skont l-AGCM, dawn il-listi SEN għandhom “valur strateġiku imprezzabbli” minħabba l-informazzjoni, li ma tinstabx banda oħra, jiġifieri l-appartenenza tal-utenti għas-“servizz ta’ protezzjoni aħjar”, li tippermetti lil EE li tipproponi offerti mmirati biss għal din il-kategorija ta’ klijenti. Barra minn hekk, l-użu tal-imsemmija listi SEN kien ikollu “sempliċi potenzjal restrittiv” inkwantu kien jippermetti lil EE li tieħu mingħand il-kompetituri tagħha parti sinjifikattiva (ogħla minn 40 %) tad-“domanda disputabbli” tal-klijenti li jitilqu mis-suq protett għas-suq liberu.

17.

Il-kumpanniji tal-grupp Enel ippreżentaw rikorsi separati kontra d-deċiżjoni kontenzjuża quddiem it-Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (il-Qorti Amministrattiva Reġjonali ta’ Lazio, l-Italja), il-qorti tal-ewwel istanza.

18.

Permezz tas-sentenzi tas‑17 ta’ Ottubru 2019, din il-qorti, filwaqt li kkonstatat l-eżistenza ta’ abbuż minn pożizzjoni dominanti, laqgħet parzjalment ir-rikorsi ippreżentati minn EE u minn SEN għal dak li jikkonċerna d-dewmien tal-abbuż allegat u l-kriterji użati għall-kalkolu tal-multa. B’eżekuzzjoni ta’ dawn is-sentenzi, l-AGCM naqqset l-ammont tal-multa ta’ EUR 27529 786.46 Għall-kuntrarju, l-imsemmija qorti ċaħdet kompletament ir-rikors ippreżentat minn Enel u kkonfermat ukoll is-sanzjoni imposta.

19.

Dawn it-tliet kumpanniji appellaw separatament minn dawn is-sentenzi quddiem il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat, l-Italja), il-qorti tar-rinviju, biex jiksbu l-annullament tad-deċiżjonijiet li jimponu l-multi, jew, sussidjarjament, tnaqqis ieħor tal-multa.

20.

Insostenn tal-appell tagħhom, l-appellanti invokaw, b’mod partikolari, fl-ewwel lok, l-assenza ta’ prova tan-natura abbużiva tal-aġir tagħhom, u b’mod partikolari tal-kapaċità (potenzjali) li jipproduċi effetti ta’ esklużjoni.

21.

L-ewwel nett, is-sempliċi inklużjoni ta’ isem klijent fuq lista ta’ telemarketing għal skopijiet ta’ promozzjoni tas-servizzi ta’ kumpanniji sussidjarji ma tikkostitwixxix aġir abbużiv, peress li ma tinvolvi ebda impenn fir-rigward tal-provvista u ma tipprekludix lill-klijent li jitniżżel f’listi oħrajn, li jirċievi messaġġi kummerċjali u li jagħżel jew ibiddel f’kull ħin, inkluż diversi drabi, lill-fornitur.

22.

Imbagħad, skont l-appellanti, l-użu tal-listi SEN ma setax jippermetti trasferiment mgħaġġel u ta’ massa ta’ klijenti minn SEN għal EE. Fil-fatt, bejn Marzu u Mejju 2017, l-uniċi xahrejn li għaddew bejn it-tnedija tal-offerta “Sempre con Te” u l-għeluq tal-bejgħ bit-telefon (“teleselling outbound”), EE kisbet, bl-użu tal-listi SEN, bilkemm 478 klijenti, jiġifieri 0.002 % tal-utenti tas-“Servizz ta’ protezzjoni aħjar” u 0.001 % mit-total ta’ utenti tal-elettriku. Barra minn hekk, l-AGCM ma eżaminatx il-provi ekonomiċi prodotti mill-appellanti li juru li l-aġir ikkonstatat ma setax jipproduċi u ma pproduċiex effetti restrittivi fuq il-kompetizzjoni. F’dan ir-rigward, ir-riżultati pożittivi rreġistrati minn EE fil-kisba ta’ klijenti li jaqgħu taħt is-“Servizz ta’ protezzjoni aħjar” huma dovuti għal żewġ fatturi perfettament legali li jistgħu jipprovdu spjegazzjoni alternattiva u iktar konvinċenti minn dik irrakkomandata mill-AGCM, jiġifieri, minn naħa, il-fatt li l-prestazzjoni fis-suq liberu kien aħjar għall-kumpanniji tal-grupp ENEL li minnu jifforma parti d-distributur territorjalment kompetenti tagħhom u, min-naħa l-oħra, il-kapaċità ta’ attrazzjoni tat-trade mark ENEL.

23.

Fl-aħħar nett, il-listi SEN la huma strateġiċi u lanqas imprezzabbli, peress li jeżistu fis-suq listi simili ta’ klijenti tas-“Servizz ta’ protezzjoni aħjar”, iktar kompluti u inqas onerużi mil-listi SEN.

24.

Fit-tieni lok, ENEL ikkontestat l-applikazzjoni mill-AGCM ta’ preżunzjoni sempliċi li tistabbilixxi r-responsabbiltà tagħha bħala kumpannija omm. F’dan ir-rigward, hija ssostni li, b’effett mis-sena 2014, saret operazzjoni ta’ ristrutturazzjoni organika qawwija tal-grupp Enel, li in segwitu għaliha l-proċess deċiżjonali ġie ddeċentralizzat. F’dan il-kuntest organizzazzjonali mmodifikat, il-kumpannija omm kellha s-sempliċi funzjoni li tippromwovi s-sinerġiji u l-aħjar prattiki bejn id-diversi kumpanniji operazzjonali, filwaqt li tabbanduna r-rwol deċiżjonali tagħha.

25.

Skont il-qorti tar-rinviju, li għaqqdet it-tliet rikorsi, ma hemmx dubju li l-grupp ENEL għandu pożizzjoni dominanti fis-suq rilevanti inkwistjoni fil-kawża prinċipali. Għall-kuntrarju, il-kunċett ta’ “sfruttament abbużiv”, b’mod partikolari għal dak li jikkonċerna l-abbużi “atipiċi”, bħal dak tal-kawża prinċipali li huwa intiż li jipprekludi t-tkabbir jew id-diversifikazzjoni tal-offerta tal-kompetituri, iqajjem problemi ta’ interpretazzjoni, inkwantu, minn naħa, l-Artikolu 102 TFUE ma joffrix parametri ta’ definizzjoni eżawrjenti u, inkwantu, min-naħa l-oħra, id-distinzjoni tradizzjonali magħmula bejn l-abbużi ta’ sfruttament u l-abbużi ta’ esklużjoni ma hijiex rilevanti.

26.

Fil-fatt, sabiex jiġi kkonstatat abbuż minn pożizzjoni dominanti, il-qorti tar-rinviju tixtieq tkun taf, inter alia, sa fejn għandha tittieħed inkunsiderazzjoni l-istrateġija tal-grupp Enel, li, kif jirriżulta mid-dokumenti miġbura mill-AGCM, kienet intiża li tipprekludi t-tluq ta’ klijenti minn SEN għal għand il-kompetituri jew mill-fatt li l-aġir ta’ dan il-grupp huwa minnu nnifsu legali inkwantu l-listi SEN inkisbu b’mod legali. Il-qorti tar-rinviju tistaqsi wkoll jekk huwiex suffiċjenti li l-aġir inkwistjoni jista’ jeskludi lill-kompetituri mis-suq rilevanti peress li l-imsemmi grupp ipproduċa, matul l-investigazzjoni, studji ekonomiċi li huma intiżi li juru li l-aġir tiegħu ma kellux, b’mod konkret, effetti ta’ esklużjoni. Fl-aħħar nett, l-abbuż minn pożizzjoni dominanti min-naħa ta’ grupp ta’ impriżi jqajjem il-kwistjoni dwar jekk għandhiex tinġieb prova ta’ koordinazzjoni attiva bejn il-kumpanniji differenti li joperaw fi ħdan il-grupp jew jekk l-appartenenza għal dan il-grupp hijiex biżżejjed biex tiġi kkonstatata l-parteċipazzjoni fil-prattika abbużiva, anki jekk minn impriża tal-grupp li ma implimentatx l-aġir abbużiv.

27.

F’dan il-kuntest, minħabba d-dubji dwar l-interpretazzjoni li għandha tingħata lill-Artikolu 102 TFUE, il-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat) iddeċieda li jissospendi l-proċeduri u li jagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja l-ħames domandi preliminari li ġejjin:

28.

Osservazzjonijiet bil-miktub ġew ippreżentati quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja minn SEN, EE, ENEL, minn naħa, u mill-AGCM, min-naħa l-oħra, bħala rikorrenti u konvenuta rispettivament fil-kawża prinċipali, mill-AIGET, minn Green Network SpA., bħala intervenjenti fil-kawża prinċipali, mill-Gvern Taljan u Norveġiż kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropea. Fl-osservazzjonijiet tagħhom, SEN, EE u l-Gvern Norveġiż iffokaw fuq l-ewwel sar-raba’ domanda u ENEL eżaminat biss il-ħames domanda.

29.

Ħlief għal ENEL, il-partijiet kollha ttrattaw ukoll waqt is-seduta li nżammet fid‑9 ta’ Settembru 2021. Il-Gvern Ġermaniż u l-Assoċjazzjoni Ewropea għall-Kummerċ Ħieles (EFTA), li ma kinux ippreżentaw osservazzjonijiet bil-miktub, ittrattaw ukoll oralment waqt din is-seduta.

30.

Permezz tal-ewwel domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk prattika meqjusa li hija “perfettament legali” lil hinn mid-dritt tal-kompetizzjoni u implimentata minn impriża b’pożizzjoni dominanti tistax tkun ikklassifikata bħala “abbużiva” fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE, minħabba biss l-effett (potenzjalment) restrittiv, jew jekk dan l-aġir għandux ikun ikkaratterizzat ukoll minn komponent speċifiku ta’ “illegalità oġġettiva”, ikkostitwit bl-użu ta’ mezzi oħra li ma humiex mezzi li jirregolaw “kompetizzjoni normali”. F’dan l-aħħar każ, il-Qorti tal-Ġustizzja hija mitluba tindika l-kriterji li jistabbilixxu b’mod konkret il-linja demarkatriċi bejn kompetizzjoni “normali” u kompetizzjoni “distorta” ( 9 ).

31.

Din id-domanda preliminari fiha, fir-realtà, erba’ partijiet, li huma instrinsikament relatati ma’ xulxin, iżda li, għal semplifikazzjoni, ser nittratta individwalment skont l-ordni li fih tressqu:

32.

Permezz tal-ewwel parti, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk, għall-iskopijiet tal-Artikolu 102 TFUE, abbuż minn pożizzjoni dominanti jistax jiġi kkonstatat fil-preżenza ta’ aġir legali fid-dawl tal-partijiet mid-dritt li ma huwiex id-dritt tal-kompetizzjoni.

33.

Din il-kwistjoni hija bbażata fuq il-konstatazzjoni tal-qorti tar-rinviju li abbażi tagħha l-modalitajiet ta’ kisba tal-kunsens tal-listi SEN kienu inkontestabbilment legali fuq il-livell tad-dritt ċivili sa fejn l-ebda lment ma ġie ppreżentat fir-rigward ta’ ksur allegat tar-regoli speċifiċi li jirregolaw l-ipproċessar ta’ data personali u sa fejn dawn il-lista nkisbu minn EE bil-prezz tas-suq.

34.

B’mod preliminari, infakkar li mill-ġurisprudenza stabbilita jirriżulta li l-kunċett ta’ “sfruttament abbużiv” fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE, huwa “kunċett oġġettiv li jkopri l-aġir ta’ impriża f’pożizzjoni dominanti li, f’suq fejn, preċiżament wara l-preżenza tal-impriża inkwistjoni, il-livell ta’ kompetizzjoni huwa diġà dgħajjef, għandu bħala effett li jostakola, bl-użu ta’ mezzi differenti minn dawk li jirregolaw kompetizzjoni normali ta’ prodotti jew ta’ servizzi fuq il-bażi ta’ servizzi tal-operaturi ekonomiċi, iż-żamma tal-livell ta’ kompetizzjoni li għadu jeżisti fis-suq jew l-iżvilupp ta’ din il-kompetizzjoni” ( 10 ).

35.

Minn dan isegwi li l-kunċett ta’ “sfruttament abbużiv” huwa bbażat fuq l-evalwazzjoni oġġettiva tal-kapaċità ta’ aġir li tirrestrinġi l-kompetizzjoni, mingħajr ma tkun deċiżiva l-klassifikazzjoni legali ta’ dan l-aġir taħt partijiet oħra mid-dritt.

36.

Għaldaqstant, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li “l-illegalità ta’ aġir abbuż fid-dawl tal-Artikolu [102 TFUE] ma għandhiex rabta mal-konformità jew in-nuqqas ta’ konformità tagħha ma’ regoli legali oħra u li l-abbużi ta’ pożizzjoni dominanti jikkonsistu, fil-parti l-kbira tal-każi, f’aġir li altrimenti jkun legali fir-rigward ta’ oqsma oħra tad-dritt apparti d-dritt tal-kompetizzjoni” ( 11 ).

37.

Fil-fatt, kieku jkunu biss il-prattiki li jkunu kemm oġġettivament restrittivi fuq il-kompetizzjoni kif ukoll ġuridikament illegali, li jitqiesu bħala abbużivi fis-sens ta’ din id-dispożizzjoni, dan ikun jimplika li l-aġir, minħabba biss il-legalità tiegħu, għalkemm potenzjalment restrittiv fuq il-kompetizzjoni, ma jkunx jista’ jiġi ssanzjonat taħt l-Artikolu 102 TFUE. Issa, tali riżultat ifisser li hemm ir-riskju li abbuż minn pożizzjoni dominanti prattikament qatt ma jkun jista’ jiġi kkonstatat, ħaġa li tippreġudika l-għan ta’ din id-dispożizzjoni li jikkonsisti fl-istabbiliment ta’ sistema li tiżgura li l-kompetizzjoni ma tkunx distorta fis-suq intern. Fil-każ kuntrarju, aġir li ma huwiex konformi mar-regoli legali ta’ settur partikolari ma jikkostitwixxix neċessarjament abbuż min-naħa tal-impriża dominanti, meta huwa ma jkunx jista’ jikkawża preġudizzju, anki potenzjali, lill-kompetizzjoni ( 12 ).

38.

Minn dan isegwi li, f’dan il-każ, il-legalità tal-kisba tal-kunsens tal-listi SEN fir-rigward tar-regoli tad-dritt ċivili ma tistax teskludi l-klassifikazzjoni tal-aġir bħala abbużiv fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE. Madankollu, hija l-qorti tar-rinviju li għandha teżamina jekk, fid-dawl b’mod partikolari tal-kuntest leġiżlattiv li jirregola l-ipproċessar tad-data personali, il-modalitajiet ta’ kisba tal-kunsens setgħux ikunu “diskriminatorji”, kif issostni l-AGCM ( 13 ). F’dan is-sens, il-kuntest legali speċifiku applikabbli (u l-konformità miegħu) jista’ jikkostitwixxi ċirkustanza fattwali rilevanti tal-evalwazzjoni globali tan-natura abbużiva tal-aġir ( 14 ).

39.

Permezz tat-tieni parti, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk aġir jistax ikun ikklassifikat bħala abbużiv minħabba biss l-effett (potenzjalment) restrittiv li jkollu fuq is-suq ta’ referenza.

40.

F’dan ir-rigward, infakkar li l-kunċett ta’ “sfruttament abbuż”, deskritt iktar ’il fuq, jimplika li l-aġir issanzjonat mill-Artikolu 102 TFUE huwa dak li jostakola ż-żamma tal-livell ta’ kompetizzjoni fis-suq jew l-iżvilupp tagħha ( 15 ). Fil-fatt, skont ġurisprudenza stabbilita, skont l-Artikolu 102 TFUE, hija l-impriża li għandha pożizzjoni dominanti li għandha responsabbiltà li ma tippreġudikax, bl-aġir tagħha, kompetizzjoni effettiva u mhux distorta fis-suq intern ( 16 ).

41.

B’mod iktar preċiż, fil-kuntest ta’ prattiki ta’ esklużjoni, bħalma hija dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali ( 17 ), il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet ripetutament, minn naħa, li n-natura abbużiva ta’ aġir tippreżumi li dan kellu l-kapaċità li jirrestrinġi l-kompetizzjoni u, b’mod partikolari, li jipproduċi l-effetti ta’ esklużjoni kkontestati ( 18 ), fejn din l-evalwazzjoni għandha ssir fir-rigward taċ-ċirkustanzi fattwali rilevanti kollha relatati mal-imsemmi aġir ( 19 ). Min-naħa l-oħra, sabiex tiġi stabbilita n-natura abbużiva ta’ tali prattika, l-effett antikompetittiv tagħha fis-suq ma għandux ikun purament ipotetiku ( 20 ), u għalhekk għandu jeżisti, iżda ma għandux neċessarjament ikun konkret, peress li huwa suffiċjenti li jkun hemm dimostrazzjoni ta’ effett antikompetittiv potenzjali ta’ natura li jeskludi lill-kompetituri li huma tal-inqas daqstant effikaċi daqs l-impriża f’pożizzjoni dominanti ( 21 ).

42.

Minn dan isegwi li l-kapaċità li jipproduċi effett (potenzjalment) restrittiv fuq is-suq rilevanti, bħalma huwa l-effett ta’ esklużjoni antikompetittiva, tikkostitwixxi l-element essenzjali biex aġir jiġi kklassifikat bħala abbużiv.

43.

Madankollu, f’dan ir-rigward, jeħtieġ li jiġi enfasizzat li effett ta’ esklużjoni ma jippreġudikax neċessarjament il-kompetizzjoni u għaldaqstant mhux dejjem ikun “ “restrittiv […] fis-suq ta’ referenza”, biex nuża l-kliem użat fil-formulazzjoni tad-domanda. Fil-fatt, is-sempliċi fatt li ċertu aġir ikollu l-kapaċità li jqaċċat kompetitur ma jrendix lis-suq inqas kompetittiv u, a fortiori, dan l-aġir abbużiv fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE. Hemm lok għalhekk li ssir distinzjoni bejn ir-riskju ta’ esklużjoni u r-riskju ta’ esklużjoni antikompetittiva, filwaqt li huwa unikament dan tal-aħħar li jista’ jiġi ssanzjonat abbażi tal-Artikolu 102 TFUE ( 22 ).

44.

Fil-fatt, kif spjegat il-Qorti tal-Ġustizzja fis-sentenza Intel, “l-Artikolu 102 TFUE bl-ebda mod ma għandu bħala għan li jimpedixxi lil impriża li tikseb, fuq mertu tagħha stess, il-pożizzjoni dominanti f’suq. Din id-dispożizzjoni lanqas ma hija intiża li tiżgura li kompetituri inqas effettivi mill-impriża f’pożizzjoni dominanti jibqgħu fis-suq. […] Għalhekk, mhux kull effett ta’ esklużjoni neċessarjament jippreġudika l-kompetizzjoni. Mid-definizzjoni tagħha stess, il-kompetizzjoni fuq il-mertu tista’ twassal għat-telf tas-suq jew għall-marġinalizzazzjoni tal-kompetituri inqas effettivi u għalhekk inqas interessanti għall-konsumaturi mill-perspettiva b’mod partikolari tal-prezzijiet, tal-għażla, tal-kwalità jew tal-innovazzjoni” ( 23 ). Għalhekk, impriża hija permessa turi li l-prattika tagħha, għalkemm tipproduċi effett ta’ esklużjoni, tibqa’ oġġettivament (ekonomikament) iġġustifikata abbażi taċ-ċirkustanzi kollha tal-każ ineżami ( 24 ) jew li l-effetti huma kkumpensati, jew anki maqbuża, permezz tal-vantaġġi f’dak li jirrigwarda l-effikaċja li minnhom jibbenefika wkoll il-konsumatur ( 25 ). Tali bbilanċjar tal-effetti, vantaġġużi u żvantaġġużi għall-kompetizzjoni, tal-prattika kkontestata jista’ jsir biss wara analiżi tal-kapaċità ta’ esklużjoni tal-kompetituri li huma tal-inqas daqstant effikaċi, inerenti għall-prattika inkwistjoni ( 26 ).

45.

Il-premessa li fuqha huwa bbażat ir-raġunament tal-Qorti tal-Ġustizzja huwa għaldaqstant li jekk kull aġir li għandu effett ta’ esklużjoni (attwali jew potenzjali) jiġi awtomatikament ikklassifikat bħala antikompetittiv u, għaldaqstant, bħala abbużiv fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE, din id-dispożizzjoni tkun tikkostitwixxi mezz ta’ protezzjoni għall-impriżi inqas kapaċi u inqas effikaċi u bl-ebda mod ma tkun qegħda tipproteġi dawk l-iktar meritevoli jistgħu jservu ta’ stimulu għall-kompetittività tas-suq.

46.

Fid-dawl tal-analiżi preċedenti, biex aġir, bħalma huwa prattika ta’ esklużjoni, jiġi kklassifikat bħala abbużiv, fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE, jeħtieġ li dan ikun antikompetittiv b’tali mod li jkun jista’ jipproduċi effett (attwalment jew potenzjalment) restrittiv fis-suq ta’ referenza. Madankollu, sabiex tiġi evalwata n-natura antikompetittiva ta’ dan l-aġir, għandu jiġi stabbilit jekk l-impriżi dominanti użatx mezzi oħra li ma humiex dawk li jaqgħu taħt kompetizzjoni “normali”. Hija preċiżament din l-evalwazzjoni li hija s-suġġett tat-tielet u tar-raba’ parti.

47.

Permezz tat-tielet parti, il-qorti tar-rinviju tagħmel domanda ta’ natura metodoloġika, jiġifieri jekk in-neċessità li jintwera li impriża dominanti użat mezzi apparti dawk li jaqgħu taħt kompetizzjoni “normali” tirreferix għal “element ta’ illegalità komplementari” meta mqabbel mal-wiri ta’ effett ta’ esklużjoni antikompetittiva, b’tali mod li “l-kapaċità ta’ ħolqien ta’ restrizzjoni fuq il-kompetizzjoni” u “l-użu ta’ mezzi li ma humiex dawk li jaqgħu taħt kompetizzjoni normali” huma rekwiżiti distinti li għandhom ikunu ssodisfatti biex jistabbilixxu l-eżistenza ta’ abbuż.

48.

F’dan ir-rigward, nikkonstata li l-pożizzjonijiet tal-partijiet fil-kawża prinċipali, tal-gvernijiet u tal-Kummissjoni huma diverġenti ( 27 ). Madankollu, fl-opinjoni tiegħi l-prova li impriża dominanti rrikorriet għal mezzi li ma humiex dawk li jaqgħu taħt kompetizzjoni “normali” ma tikkostitwixxix rekwiżit li għandu jkun is-suġġett ta’ evalwazzjoni distinta minn dik tal-effett restrittiv tal-aġir.

49.

Fil-fatt, kif jirriżulta mill-punt 44 ta’ dawn il-konklużjonijiet, l-analiżi tal-aġir tal-impriża għandha rwol determinanti għall-klassifikazzjoni tal-effetti bħala antikompetittivi. Għaldaqstant, dawn iż-żewġ elementi jaqgħu fil-kuntest tal-istess analiżi waħdanija. B’mod iktar preċiż, biex jiġi evalwat jekk l-effett ta’ esklużjoni huwiex (attwalment jew potenzjalment) restrittiv fuq il-kompetizzjoni, jeħtieġ ukoll li jiġi eżaminat jekk il-mezzi jammontawx għall-kompetizzjoni “normali”. Bl-istess mod, biex jiġi identifikat jekk il-mezzi jammontawx għal tali kompetizzjoni, jeħtieġ li jiġi stabbilit jekk il-prattiki jkunu kapaċi li jeskludu lill-kompetituri, jiġifieri jikkawżaw effetti (attwali jew potenzjali) ta’ esklużjoni f’dan is-suq. Fil-fatt, il-klassifikazzjoni bħala “antikompetittiv” ta’ aġir ma tistax tkun parti minn eżami separat tal-effetti ta’ dan l-aġir. I ż-żewġ rekwiżiti huma għalhekk intrinsikament marbutin u għandhom ikunu evalwati fid-dawl taċ-ċirkustanzi fattwali rilevanti kollha relatati mal-imsemmi aġir ( 28 ).

50.

Minn dan jista’ jiġi konkluż li l-kapaċità ta’ prattika biex tipproduċi effett antikompetittiv, u l-użu ta’ mezzi li ma jikkostitwixxux kompetizzjoni normali, huma rekwiżiti li huma s-suġġett tal-istess eżami li jikkonsisti fl-istabbiliment, ta’ jekk l-imsemmija prattika hijiex abbużiva.

51.

F’dan il-każ, mill-elementi fattwali inklużi fid-deċiżjoni tar-rinviju, jirriżulta li l-AGCM tqis li l-aġir inkwistjoni tal-grupp ENEL ipproduċa effett restrittiv fuq il-kompetizzjoni, sa fejn l-istrateġija implimentata mir-rikorrenti kienet intiża, essenzjalment, li tipprekludi jew li tirrendi iktar diffiċli d-dħul tal-kompetituri ta’ EE fis-suq liberu. Fid-dawl tal-analiżi preċedenti, hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk l-aġir li allegatament jikkonkretizza din l-istrateġija setax, tal-inqas potenzjalment, jipproduċi effetti ta’ esklużjoni tal-kompetituri ta’ EE u li tevalwa jekk dan l-effett ta’ esklużjoni setax jippreġudika l-kompetizzjoni, bl-istabbiliment ta’ jekk dan l-aġir jistax jiġi kklassifikat jew le bħala kompetizzjoni “normali”.

52.

Permezz tar-raba’ parti, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, essenzjalment, tistabbilixxi linja ta’ demarkazzjoni bejn il-prattiki li jaqgħu u dawk li ma jaqgħux taħt kompetizzjoni msejħa “normali”. Din il-kwistjoni hija għaldaqstant ċentrali għal dak li jikkostitwixxi sfruttament abbużiv, fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE, u hija intiżi sabiex jiġi ddeterminat jekk l-aġir inkwistjoni fil-kawża prinċipali jikkostitwixxix tali sfruttament.

53.

Preliminarjament, jeħtieġ li jiġi ppreċiżat li meta l-qorti tar-rinviju tirreferi għall-“kompetizzjoni normali”, hija tuża t-terminu ripetutament użat mill-Qorti tal-Ġustizzja ( 29 ) Issa, irrid ninnota li jeħtieġ li l-aġġettiv “normali” jingħata l-istess tifsira bħal dik ta’ formuli oħra użati biex tiddeskrivi din il-kompetizzjoni, b’mod partikolari, “il-kompetizzjoni leali” ( 30 ), “il-kompetizzjoni bbażata fuq l-effikaċja” ( 31 ) u “l-kompetizzjoni fuq il-mertu” ( 32 ), li nipproponi li tintuża minn hawn ’il quddiem ( 33 ). Din il-multitudni ta’ formuli tiżvela diffikultà oġġettiva biex jiġi ddeterminat dak li jikkostitwixxi l-aġir abbużiv. Fil-fatt, il-formulazzjoni tar-regoli li jippermettu li ssir distinzjoni b’mod ċar bejn l-aġir li jagħmel ħsara lill-kompetizzjoni, li huwa għalhekk abbużiv, la hija evidenti u lanqas intuwittiva. Din il-kumplessità hija marbuta, inevitabbilment, mad-diffikultà oġġettiva li ssir distinzjoni minn qabel bejn l-aġir li jaqa’ taħt kompetizzjoni aggressiva imma leġittima u l-aġir antikompetittiv ( 34 ).

54.

Konxju indubbjament minn din id-diffikultà, il-leġiżlatur tal-Unjoni inkluda, fl-Artikolu 102 TFUE, lista ta’ prattiki abbużivi indikattiva li ma teżawrixxix il-modi ta’ abbuż mill-pożizzjoni dominanti pprojbiti mid-dritt tal-Unjoni ( 35 ), li tippermetti għalhekk li l-applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni tiġi adattata għad-differenti prattiki kummerċjali tul iż-żmien... Għaldaqstant, prattika deskritta mill-qorti tar-rinviju bħala “atipika”, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li ma hijiex prattika elenkata fl-Artikolu 102 TFUE, tista’, hija stess, tikkostitwixxi prattika abbużiva. Fil-fatt, sa fejn l-analiżi hija bbażata fuq l-effetti kompetittivi u mhux abbażi tal-forma tal-aġir, awtorità tal-kompetizzjoni titwassal sabiex twettaq verifika rigoruża tal-fatti rilevanti kollha, mingħajr ma tagħmel l-ebda preżunzjoni ( 36 ), peress li n-natura “tipika” jew “atipika” ma hijiex għalhekk determinanti.

55.

Peress li l-kunċett ta’ “kompetizzjoni fuq il-mertu” ma huwiex relatat ma’ forma preċiża ta’ prattiki, dan jibqa’ għalhekk astratt, u ma jistax jiġi ddefinit b’mod li jippermetti li jiġi ddeterminat, minn qabel, jekk aġir għandux jiġi kklassifikat jew le bħala tali kompetizzjoni. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja eskludiet il-kunċett ta’ “abbuż fih innifsu” (per se), jiġifieri l-eżistenza ta’ prattiċi intrinsikament abbużivi, indipendentement mill-effett antikompetittiv tagħhom ( 37 ). Għaldaqstant, il-kunċett ta’ “kompetizzjoni fuq il-mertu” jesprimi ideal ekonomiku, fl-isfond tat-tendenza attwali tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni li tiffavorixxi analiżi tal-effetti antikompetittivi tal-aġir (“effects-based approach”), minflok analiżi bbażata fuq il-forma tiegħu (“form-based approach”) ( 38 ).

56.

Minn dan isegwi li l-punt dwar jekk prattika ta’ esklużjoni taqax taħt mezzi li huma konformi mal-kompetizzjoni fuq il-mertu huwa strettament marbut mal-kuntest fattwali, legali u ekonomiku ta’ din il-prattika. Fil-fatt, il-kamp ta’ applikazzjoni materjali tar-responsabbiltà partikolari li taqa’ fuq impriża dominanti jkollha tiġi evalwata fid-dawl taċ-ċirkustanzi speċifiċi ta’ kull każ ( 39 ).

57.

Minkejja n-natura astratta tal-kunċett ta’ “kompetizzjoni fuq il-mertu”, jistgħu jinsiltu xi elementi komuni mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja. Bla ħsara għall-evalwazzjoni tal-aġir inkwistjoni fil-kawża prinċipali li għandha tagħmel il-qorti tar-rinviju, inqis li l-elementi li ġejjin jistgħu jkunu utli.

58.

Fl-ewwel lok, nirrileva li il-“kompetizzjoni fuq il-mertu” għandha tiġi interpretata b’korrelazzjoni mill-qrib mal-prinċipju, ikkonsolidat ukoll fil-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, li jgħid li l-impriża f’pożizzjoni dominanti hija mgħobbija b’“responsabbiltà partikolari” li ma tippreġudikax, bl-aġir tagħha, il-kompetizzjoni effettiva u mhux distorta fis-suq intern ( 40 ). Madankollu, din ir-“responsabbiltà partikolari” ma tistax iċċaħħad impriża li tkun tinsab f’ pożizzjoni dominanti mid-dritt li tieħu inkunsiderazzjoni l-interessi kummerċjali proprji tagħha ( 41 ). F’dan is-sens, ir-referenza għal “mezzi oħra li ma humiex dawk li huma bbażati fuq il-kompetizzjoni fuq il-mertu” isservi biex tippreċiża l-kontenut ta’ din ir-“responsabbiltà partikolari” li għandha l-impriża dominanti, li tiddetermina l-marġni ta’ azzjoni awtorizzata.

59.

Il-konsegwenza loġika ta’ din ir-“responsabbiltà partikolari” hija li aġir aċċettabbli għal impriża li ma hijiex f’pożizzjoni dominanti jista’ jiġi kklassifikat bħala abbużiv meta jkun implimentat minn impriża f’pożizzjoni dominanti, minħabba l-effett tal-aġir tagħha fis-suq rilevanti. Fil-fatt, prattika ġeneralment segwita jew attivitajiet kummerċjali li normalment jikkontribwixxu biex itejbu l-produzzjoni jew id-distribuzzjoni tal-prodotti u li għandhom effett pożittiv fuq il-kompetizzjoni jistgħu jirrestrinġu din il-kompetizzjoni meta dawn jiġu eżerċitati minn impriża dominanti ( 42 ).

60.

F’dan ir-rigward, f’dan il-każ, nenfasizza li kif jirriżulta mill-punt 49 iktar ’il fuq, il-forma jew it-tip ta’ metodu jew ta’ aġir implimentat mill-impriża dominanti ma huwiex fih innifsu deċiżiv. Dak li huwa rilevanti huwa l-punt dwar jekk l-aġir għandux tendenza li jirrestrinġi l-kompetizzjoni jew huwa tali jew kapaċi li r-“responsabbiltà partikolari” tapplika għall-impriżi dominanti kollha, inkluż l-operaturi storiċi li preċedentement kellhom monopolju, bħal ENEL, jew li għandhom obbligu ta’ servizz pubbliku, bħal SEN. Fil-fatt, kif indikat il-Qorti tal-Ġustizzja “il-konstatazzjoni tal-eżistenza ta’ pożizzjoni dominanti ma timplikax fiha nnifisha kritika fil-konfront tal-impriża kkonċernata, iżda tfisser biss li din għandha, indipendentement mir-raġunijiet għal tali pożizzjoni, responsabbiltà partikolari li ma tippreġudikax permezz tal-aġir tagħha kompetizzjoni effettiva u mhux distorta fis-suq komuni” ( 43 ). Għaldaqstant, fil-kuntest tal-liberalizzazzjoni tas-suq, il-grupp ENEL huwa suġġett għall-Artikolu 102 TFUE, u b’mod partikolari għar-rekwiżit tar-“responsabbiltà partikolari”, bl-istess mod bħall-impriżi l-oħra.

61.

Fit-tieni lok, kif jirriżulta mill-punt 55 ta’ dawn il-konklużjonijiet, il-forma jew it-tip ta’ aġir implimentat mill-impriża dominanti ma huwiex deċiżiv fih innifsu. Dak li huwa importati huwa jekk l-aġir jirrestrinġi l-kompetizzjoni jew huwa ta’ natura li jista’ jkollu tali effett ( 44 ). Madankollu, aġir li jitbiegħed manifestament mill-prattiki abitwali tas-suq jista’ jiġi kkunsidrat bħala element fattwali rilevanti għall-finijiet tal-evalwazzjoni tan-natura abbużiva (pereżempju, l-istess bħall-eżistenza ta’ prova tal-intenzjoni ( 45 )).

62.

Fit-tielet lok, mingħajr ma nkun eżawrjenti, nosserva li l-aġir li ma jaqax taħt il-kunċett ta’ “kompetizzjoni fuq il-mertu” huwa kkaratterizzat ġeneralment mill-fatt li dan ma jkunx ibbażat fuq raġunijiet ekonomiċi evidenti ( 46 ) jew oġġettivi ( 47 ). li jistgħu jiġġustifikawh. Għaldaqstant jitqies bħala eżempju ta’ kompetizzjoni fuq il-mertu, l-aġir ta’ tnaqqis tal-ispejjeż tal-impriża dominanti, permezz taż-żieda tal-effikaċja mod ieħor, li għandu l-effett li jwessa’ l-għażla tal-konsumaturi bit-tqegħid fis-suq ta’ prodotti ġodda jew biż-żieda fil-kwantità jew fil-kwalità offruti sa dakinhar. Għall-kuntrarju, jekk l-aġir ma jirrifletti ebda ġustifikazzjoni barra minn dik li toħloq preġudizzju lill-kompetituri, l-aġir mhux bilfors ikun jaqa’ taħt il-kompetizzjoni fuq il-mertu ( 48 ).

63.

Fir-raba’ lok, nirrileva li “kompetizzjoni fuq il-mertu”, fil-kuntest tal-applikazzjoni tal-Artikolu 102 TFUE għall-prattiki ta’ esklużjoni, tinkludi, b’mod ġenerali, sitwazzjoni ta’ kompetizzjoni fejn il-konsumaturi jibbenefikaw minn prezzijiet iktar baxxi, kwalità aħjar u għażla iktar wiesgħa ta’ oġġetti u servizzi ġodda jew iktar effiċjenti ( 49 ).

64.

Issa, f’dan il-każ, l-iskop stess tal-liberalizzazzjoni tas-suq tal-enerġija huwa l-ftuħ ta’ dan is-suq għall-kompetizzjoni sabiex jintlaħqu preċiżament l-effetti benefiċi tal-proċess kompetittiv għall-konsumaturi, kemm fuq il-livell tal-prezz, tal-kwalità kif ukoll tal-għażla tas-servizzi offruti. Għaldaqstant, fil-kuntest ta’ tali proċess, l-aġir tal-operatur storiku ma għandux ikun ta’ natura li jipprekludi jew li jirrendi iktar diffiċli d-dħul fis-suq tal-kompetituri li għandhom ikunu jistgħu joperaw b’mod ugwali fis-suq liberu. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja indikat li sistema ta’ kompetizzjoni mhux distorta tista’ tiġi ggarantita biss meta l-ugwaljanza ta’ opportunitajiet bejn id-diversi operaturi ekonomiċi tkun żgurata ( 50 ).

65.

F’dan il-kuntest, tqum il-kwistjoni dwar jekk il-grupp ENEL, li kellu l-monopolju tal-klijentela tas-suq protett jistax b’mod leġittimu jixtieq li jżomm din il-klijentela fi ħdan il-grupp, minkejja l-proċess ta’ liberalizzazzjoni ta’ dan is-suq. Naħseb li għandha tingħata risposta fl-affermattiv għal din id-domanda.

66.

Fil-fatt, kif ġie rrilevat fil-punt 44 ta’ dawn il-konklużjonijiet, l-Artikolu 102 TFUE bl-ebda mod ma għandu l-għan li jipprekludi li impriża tikseb jew iżżomm, fuq mertu esklużivament tagħha, il-pożizzjoni dominanti fis-suq. Minn dan isegwi li anki l-operaturi storiċi, peress li huma suġġetti għall-kompetizzjoni libera, għandhom jimmassimizzaw il-profitti tagħhom b’mod partikolari biż-żamma tal-klijentela tagħhom. Fil-fatt, il-kisba ta’ klijenti hija element essenzjali tal-kompetizzjoni. Għalhekk, il-grupp ENEL huwa ċertament awtorizzat, saħansitra huwa mistenni, li jimplimenta prattiki intiżi għat-titjib tal-prodotti u tas-servizzi tiegħu sabiex, b’mod partikolari, jibqa’ kompetittiv u jżomm il-klijentela tiegħu. Għalhekk jidhirli li huwa assolutament konformi ma’ kompetizzjoni normali li impriża dominanti, bħal ENEL, tkun tixtieq iżżomm il-klijentela tagħha, anki fil-kuntest ta’ liberalizzazzjoni. Għaldaqstant, l-implimentazzjoni ta’ “strateġija” għaż-żamma tal-klijentela, ma tistax, fiha nnifisha, tikkostitwixxi abbuż, fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE.

67.

F’dan il-kuntest, jidhirli li l-ġbir tad-data, fil-kuntest tar-relazzjoni mal-klijentela, jibqa’ bħala prinċipju sfruttament normali fi proċess kompetittiv “normali”. Madankollu, fil-kuntest ta’ tali sfruttament, minħabba preċiżament il-fatt li hija dominanti, ENEL għandha “responsabbiltà partikolari” li tadotta prattiki ta’ kompetizzjoni bbażata fuq il-mertu li ma jwasslux għal frammentazzjoni tas-suq. Għalhekk, ENEL ma għandhiex tadotta prattiki li, minħabba l-isfruttament tal-vantaġġi li jirriżultaw mill-monopolju legali, jistgħu jipproduċu effetti ta’ esklużjoni għall-kompetituri ġodda meqjusa li huma daqstant effikaċi bħalha ( 51 ).

68.

Huwa f’dan ir-rigward li, fil-fehma tiegħi, għandha tiġi evalwata, fil-ħames lok, il-kapaċità tal-kompetituri li jimitaw l-aġir tal-impriża dominanti. Din l-evalwazzjoni hija rilevanti sabiex jiġi ddeterminat jekk il-prattika inkwistjoni taqax taħt kompetizzjoni fuq il-mertu u għaldaqstant, in-natura restrittiva tal-kompetizzjoni.

69.

Fil-fatt, il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tikkonferma fl-opinjoni tiegħi li l-prattiki ta’ esklużjoni ta’ impriża dominanti li jistgħu jkunu rreplikati minn kompetituri daqstant effikaċi, ma jirrapreżentawx, bħala prinċipju, aġir li jista’ jwassal għal esklużjoni antikompetittiva u jaqgħu għalhekk taħt il-kompetizzjoni fuq il-mertu ( 52 ).

70.

Minn naħa, fil-kuntest tal-prattiki ta’ esklużjoni bbażati fuq il-prezz – bħal dawk tat-tnaqqis għal fedeltà, il-prattiki ta’ prezzijiet baxxi fil-forma ta’ prezzijiet selettiva jew ta’ prezzijiet predatorji, kif ukoll ta’ kompressjoni tal-marġni ( 53 ) – tali replikabbiltà hija evalwata, bħala regola ġenerali, iżda mhux dejjem, fuq il-bażi tat-test imsejjaħ tal-“kompetitur daqstant effikaċi” (iktar ’il quddiem it-“test KDE”) ( 54 ). Il-modalitajiet partikolari ta’ dan it-test ivarjaw abbażi tat-tip ta’ prattika inkwistjoni, iżda l-punt komuni jikkonsisti fl-eżami dwar jekk prattika bbażata fuq il-prezz hijiex ekonomikament vijabbli għall-kompetitur ta’ impriża dominanti, permezz tal-użu bħala element ta’ referenza, bħala prinċipju u b’mod prijoritarju, tar-relazzjoni bejn il-prezz u l-ispejjeż, ta’ din tal-aħħar ( 55 ). Fi kliem ieħor, l-imsemmi test jikkonsisti fl-identifikazzjoni ta’ jekk dan l-aġir jistax ikun irreplikat minn kompetitur daqstant effikaċi bit-tqegħid tal-impriża dominanti f’post il-kompetitur daqstant effikaċi sabiex jiġi vverifikat jekk dan iġarrabx l-effetti ta’ esklużjoni tal-prattika inkwistjoni. Dan it-test huwa konformi mal-prinċipju ġenerali ta’ ċertezza legali sa fejn jippermetti lil impriża dominanti tevalwa minn qabel il-legalità ta’ aġir fuq il-bażi tal-ispejjeż proprji tagħha ( 56 ).

71.

Min-naħa l-oħra, fir-rigward tal-prattiki ta’ esklużjoni li ma humiex ibbażati fuq il-prezz – pereżempju, il-każijiet ta’ rifjut ta’ provvista – il-ġurisprudenza tidher li tikkonferma r-rilevanza tal-kriterju ta’ replikabbiltà, sa fejn l-għażla ta’ impriża dominanti li tirriżerva għaliha nnifisha n-network ta’ distribuzzjoni tagħha ma tikkostitwixxix rifjut ta’ provvista li jmur kontra l-Artikolu 102 TFUE meta huwa possibbli għal kompetitur li joħloq network ieħor għad-distribuzzjoni ta’ daqs komparabbli. Fi kliem ieħor, ma hemmx abbuż jekk il-provvisti rrifjutati mill-impriża dominanti jistgħu jiġu dduplikati mill-kompetituri daqstant effikaċi billi jixtruhom mingħand fornituri oħrajn jew billi jiżviluppawhom huma stess ( 57 ). Bl-istess mod, fil-kuntest tal-bejgħ marbut u abbinat (“tying and mixed bundling”), l-element tar-riproduzzjoni ta’ prodott għandu importanza partikolari għad-determinazzjoni tal-każ ta’ esklużjoni antikompetittiva potenzjali jew reali ( 58 ).

72.

F’dan il-każ, l-aġir inkwistjoni fil-kawża prinċipali, skont l-AGCM, ma jikkonċernax prattika abbażi ta’ prezz, iżda strateġija illegali kumplessa li hija kkaratterizzata mill-isfruttament ta’ data li għaliha l-grupp ENEL kellu aċċess minħabba l-monopolju legali u preċedenti tiegħu. Għalhekk jidher li din il-prattika ma hijiex marbuta ma’ teorijia ta’ esklużjoni abbażi ta’ prezz, u li, minħabba l-monopolju legali, kien oġġettivament impossibbli għall-kompetituri, qabel il-liberalizzazzjoni tas-suq, li jirriproduċu l-istrateġija attribwita lir-rikorrenti. Minn dan isegwi li t-test KDE ċertament ma huwiex il-kriterju l-iktar xieraq għall-evalwazzjoni tal-kapaċità tal-kompetituri daqstant effikaċi li jimitaw l-aġir tal-impriża dominanti.

73.

Madankollu, il-loġika li fuqha huwa bbażat it-test KDE, li huwa intiż essenzjalment għall-evalwazzjoni ta’ jekk impriża dominanti setgħetx tipprevedi, abbażi tad-data magħrufa lilha, jekk kompetitur setax, minkejja l-aġir inkwistjoni, jopera b’mod ekonomikament vijabbli billi jibqa’ kompetittiv fis-suq, tibqa’, fl-opinjoni tiegħi dejjem rilevanti. Għalhekk, test ibbażat fuq il-loġika ta’ dan it-test ikun jikkonsisti fil-verifika dwar jekk, abbażi tal-informazzjoni li hija preżunta magħrufa mill-impriża, il-kompetituri setgħux ikollhom aċċess, b’mod ekonomikament vijabbli għal listi paragunabbli, fir-rigward tal-utilità tagħhom, għal-listi SEN. Dan l-approċċ jikkoinċidi mal-importanza li hija attribwita għall-kriterju ta’ replikabbiltà fil-kuntest tal-prattiki ta’ esklużjoni li ma humiex ibbażati fuq prezz.

74.

Għalhekk, nikkunsidra li l-impossibbiltà oġġettiva tal-kompetituri sabiex jirriproduċu eżattament l-istess strateġija ta’ ENEL ma tipprekludix il-kapaċità reali tal-kompetituri daqstant effikaċi li jirreplikaw, taħt kundizzjonijiet ekonomikament raġonevoli u f’termini aċċettabbli, il-prattiki tal-impriża dominanti, pereżempju, b’użu tal-listi li kienu inkontestabbilment disponibbli fis-suq u li kienu jinkludu data simili għal dik tal-listi SEN. Dan l-eżami jista’, fl-opinjoni tiegħi, juri l-kapaċità tal-grupp ENEL li jipproduċi jew le effetti ta’ esklużjoni antikompetittivi u, għaldaqstant, il-konformità tiegħu ma’ kompetizzjoni fuq il-mertu.

75.

Fil-kuntest ta’ tali eżami, li għandu jitwettaq mill-qorti tar-rinviju, l-elementi li ġejjin għandhom rilevanza partikolari.

76.

L-ewwel, għandu jiġi evalwat, b’ċertu ħsieb, l-importanza li l-listi SEN għandhom mill-perspettiva tal-kompetizzjoni. F’dan ir-rigward nirreleva li l-aċċess għal data fuq il-klijentela huwa ċertament ta’ interess fil-kuntest ta’ proċess ta’ liberalizzazzjoni, kemm fuq livell astratt, li jippermetti għarfien aħjar tas-suq, kif ukoll fuq livell konkret, peress li jippermetti li “tinqabad” din il-klijentela bil-preżentazzjoni ta’ offerti qabel il-fornituri oħrajn. Madankollu, l-importanza ta’ din id-data għandha titqies b’mod prudenti, sa fejn teżisti l-possibbiltà li klijent jiġi kkuntattjat għal, skont il-każ, preżentazzjoni ta’ offerta, li ma jfissirx neċessarjament li dan il-klijent“jinqabad”, peress li, minn naħa, l-imsemmi klijent mhux bilfors jintrabat għal tali offerti ( 59 ) u, min-naħa l-oħra, xejn ma jipprekludi lil dawn il-klijenti jintrabtu għal offerti ppreżentati minn fornituri oħrajn fi stadju sussegwenti, b’mod partikolari, meta l-ewwel kuntratt ma jkunx jorbot lill-klijenti għal żmien determinat. Issa, infakkar li l-effetti antikompetittivi għandu jkollhom rabta kawżali mal-prattika inkwistjoni, peress li għandhom ikunu attribwibbli lill-impriża dominanti u ma għandhomx ikunu ta’ natura purament ipotetika ( 60 ).

77.

It-tieni, il-qorti tar-rinviju tkun inevitabbilment imwassla tikkjarifika jekk il-listi SEN effettivament tqegħdux għad-dispożizzjoni tal-kompetituri b’mod diskriminatorju, kemm fuq livell prattiku kif ukoll fuq livell ta’ prezz, fatt li jkun jikkostitwixxi, essenzjalment, prattika ta’ favoritiżmu fil-konfront ta’ EE. F’dan l-istess kuntest, jidhirli li huwa neċessarju li jiġi eżaminat jekk it-talba għal kunsens ġietx ippreżentata minn SEN b’mod nondiskriminatorju u trasparenti fir-rigward tal-konsegwenti konkreti, b’mod partikolari mill-perspettiva taż-żamma tar-relazzjoni eżistenti ta’ provvista u tal-possibbiltà li jirċievu offerti għal provvista mingħand il-kompetituri ta’ EE. Tali diskriminazzjoni pprovata tista’ tikkorrobora l-pożizzjoni tal-AGCM li l-aġir ta’ ENEL ma kienx konformi ma kompetizzjoni fuq il-mertu, sa fejn l-ugwaljanza tal-opportunitajiet ma hijiex żgurata bejn id-differenti operaturi ekonomiċi ( 61 ).

78.

It-tielet, inqis li, indipendentement mill-analiżi tan-natura diskriminatorja tal-aġir, il-qorti tar-rinviju tkun ukoll imwassla tevalwa r-replikabbiltà tal-listi SEN. Għalkemm, ċertament, il-kontenut preċiż ta’ dawn il-listi ma jistax ikun riprodott mill-kompetituri ta’ EE, peress li dawn il-listi tfasslu fil-kuntest tal-funzjoni ta’ servizz pubbliku ta’ SEN, mill-atti tal-proċess jirriżulta li listi li fihom kontenut simili kienu disponibbli wkoll fis-suq Taljan, peress li jeżistu ħafna impriżi li huma professjonalment responsabbli għall-ħolqien ta’ listi għal telemarketing. Issa, jekk l-eżistenza ta’ tali listi alternattivi hija pprovata, dawn ikunu effettivament ippermettew lill-kompetituri ta’ EE jagħmlu proposti ta’ provvista ta’ enerġija b’mod immirat lill-klijentela tas-suq protett. F’tali każ, inqis li l-qorti tar-rinviju jkollha tqabbel dawn il-listi alternattivi mal-listi SEN, fir-rigward tad-disponibbiltà tagħhom, tal-prezz tagħhom, tal-kontenut tagħhom, u tal-portata ġeografika tagħhom, sabiex jiġi evalwat jekk kompetitur, minkejja li jkun ta’ daqs ekonomiku iżgħar sew minn dak tal-grupp ENEL, bl-użu ta’ tali listi kienx effettivament kapaċi jidħol, b’mod ekonomikament vijabbli, f’kompetizzjoni effikaċi ma’ EE fir-rigward tal-istess parti tal-klijentali inkwistjoni tas-suq protett.

79.

Jekk il-qorti tar-rinviju tqis li dawn il-listi alternattivi kienu kapaċi joffru l-istess possibiltajiet bħal-listi SEN, abbażi tal-preżuppost li ENEL bilfors kellha għarfien kemm tal-eżistenza kif ukoll tal-kontenut ta’ dawn il-listi alternattivi, naħseb li jista’ jiġi konkluż li eventwali riskju ta’ esklużjoni mis-suq rilevanti kien ikun dovut, mhux għall-aġir ta’ ENEL, iżda għan-negliġenza tal-kompetituri tagħha li ma aġixxew b’mod kompetittiv sabiex jiksbu l-klijentela tas-suq protett. Fi kliem ieħor, il-listi SEN ma kinux xierqa sabiex jagħtu lill-grupp ENEL il-vantaġġ kompetittiv sinjifikattiv irrilevat mill-AGCM minħabba r-replikabbiltà tagħhom. F’tali każ, il-kapaċità tal-aġir inkwistjoni li tirrestrinġi l-kompetizzjoni ma tistax tiġi pprovata, b’tali mod li l-aġir inkwistjoni fil-kawża prinċipali jaqa’ taħt il-kompetizzjoni fuq il-mertu.

80.

Għall-kuntrarju, jekk mill-analiżi tal-qorti nazzjonali jirrizulta li l-possibbiltà ta’ sfruttament kummerċjali ta’ dawn il-listi alternattivi kienet inqas u li huma biss il-listi SEN li kienu jippermettu, pereżempju, l-identifikazzjoni immedjata ta’ klijent bħala parti mis-suq protett, l-effett ta’ esklużjoni (potenzjali) ikun jaqa’ prinċipalment fuq ENEL, li, jekk jiġi deċiż li hija aġixxiet b’mod diskriminatorju u mhux trasparenti, tkun effettivament aġixxiet b’mod li ma jaqax taħt il-kompetizzjoni fuq il-mertu. Barra minn hekk, għandu jitfakkar li l-fatt li l-kompetituri jistgħu “jillimitaw jew jevitaw” l-effetti tal-aġir ta’ ENEL permezz tal-użu ta’ listi alternattivi, ma jeskludix li, fid-dawl tas-saħħa fis-suq ta’ ENEL, l-aġir inkwistjoni xorta waħda seta’ jkollu effetti antikompetittivi. Fi kliem ieħor, il-fatt li jeżistu alternattivi huwa ċertament rilevanti, iżda ma huwiex, fih innifsu, deċiżiv.

81.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li tingħata risposta għall-ewwel domanda fis-sens li prattika implimentata minn impriża f’sitwazzjoni ta’ pożizzjoni dominanti, indipendentement mil-legalità tagħha fir-rigward tal-partijiet mid-dritt li ma humiex id-dritt tal-kompetizzjoni, ma tistax tkun ikklassifikata bħala abbużiva, fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE, biss minħabba l-kapaċità li tipproduċi effett ta’ esklużjoni fis-suq rilevanti, peress li dan l-aġir ma għandux jiġi assimilat ma’ effett restrittiv fuq il-kompetizzjoni, sakemm ma jintweriex li din l-impriża użat mezzi li ma humiex dawk li jaqgħu taħt il-kompetizzjoni fuq il-mertu. Bħala prinċipju, prattika ta’ esklużjoni li tista’ tiġi rreplikata minn kompetituri b’mod ekonomiku vijabbli, ma tikkostitwixxix aġir li jista’ jwassal għal esklużjoni antikompettiva u taqa’ għalhekk taħt il-kompetizzjoni fuq il-mertu.

82.

Permezz tat-tieni domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, essenzjalment, biex tippreċiża jekk l-Artikolu 102 TFUE huwiex intiż li jipproteġi lill-konsumaturi jew ukoll l-istruttura kompetittiva tas-suq u, skont ir-risposta mogħtija, biex tistabbilixxi s-suġġett tal-prova meħtieġa sabiex prattika ta’ esklużjoni tiġi kklassifikata bħala waħda abbużiva.

83.

AIGET tikkontesta l-ammissibbiltà ta’ din id-domanda fuq żewġ bażijiet. Minn naħa, ir-risposta toħroġ b’mod evidenti minn ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja. Min-naħa l-oħra, l-istess domanda ma hijiex rilevanti għas-soluzzjoni tal-kawża, inkwantu l-aġir inkwistjoni affettwa kemm l-istruttura tas-suq, jiġifieri lill-fornituri kompetituri, kif ukoll lill-konsumaturi, jiġifieri l-klijenti tas-suq protett, li spiċċaw preklużi milli jagħżlu bejn is-servizzi pprovduti fis-suq liberu.

84.

Dawn l-oġġezzjonijiet – sa fejn il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi tittrattahom espliċitament fl-assenza ta’ talba formali biex tikkonstata l-inammissibbiltà tat-tieni domanda preliminari – għandhom, fil-fehma tiegħi, jiġu miċħuda.

85.

Fil-fatt, minn naħa, għandu jitfakkar li minkejja l-fatt li tkun teżisti ġurisprudenza li ssolvi l-punt ta’ liġi inkwistjoni, il-qrati nazzjonali jibqgħu kompletament liberi li jadixxu lill-Qorti tal-Ġustizzja jekk iqisu li dan ikun xieraq ( 62 ) Il-fatt li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà, preċedentement, interpretat l-Artikolu 102 TFUE ma jistax għalhekk minnu nnifsu jwassal għall-inammissibbiltà tad-domandi magħmula fil-kuntest ta’ din il-kawża. Barra minn hekk, il-qorti tar-rinviju ssostni li r-risposta ma hijiex evidenti inkwantu ngħataw interpretazzjonijiet diverġenti mill-Kummissjoni li, fil-fehma tagħha, l-Artikolu 102 TFUE huwa intiż li jimmassimizza l-benesseri tal-konsumaturi ( 63 ), u mill-Qorti tal-Ġustizzja, li fil-fehma tagħha dan l-artikolu huwa intiż li jikkonserva l-istruttura tal-kompetizzjoni, indipendentement mill-preġudizzju kkawżat lill-konsumaturi ( 64 ).

86.

Min-naħa l-oħra, fir-rigward tar-rilevanza tad-domanda, jeħtieġ li jitfakkar li hija biss il-qorti nazzjonali li għandha tevalwa kemm in-neċessità ta’ deċiżjoni preliminari biex tkun f’pożizzjoni tagħti s-sentenza tagħha kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi magħmula ( 65 ). Issa, f’dan il-każ, il-qorti tar-rinviju tiġġustifika n-neċessità tat-tieni domanda billi tispjega, essenzjalment, li r-risposta li għandha tingħata għal din id-domanda tiddetermina s-suġġett tal-prova meħtieġa ( 66 ). Għaldaqstant, fil-fehma tiegħi, l-imsemmija domanda għandha relazzjoni diretta mas-suġġett tal-kawża prinċipali, ma hijiex ipotetika.

87.

It-tieni domanda preliminari fiha żewġ partijiet:

88.

Qabel ma nidħol fil-mertu tal-ewwel parti fuq il-mertu, jeħtieġ li jsiru xi rimarki preliminari.

89.

L-ewwel nett, jeħtieġ li jiġi kkonstatat li, f’dan il-każ, id-domanda tqum fil-kuntest tal-prattiki ta’ esklużjoni, li huma intiżi b’mod partikolari biex jeskludu lill-kompetituri mis-suq rilevanti, u mhux fil-kuntest tal-prattiki ta’ sfruttament, bħalma huma, b’mod partikolari, l-impożizzjoni tal-prezzijiet tal-akkwist jew tal-bejgħ jew ta’ kundizzjonijiet inġusti oħra tat-tranżazzjoni, fis-sens tal-Artikolu 102(a) TFUE ( 67 ). Fil-fatt, għalkemm dawn l-aħħar prattiki jinvolvu ħsara diretta għall-benesseri tal-konsumaturi (pereżempju minħabba prezzijiet eċċessivi), bħala regola ġenerali, huma ma jbiddlux l-istruttura tas-suq ( 68 ).

90.

Imbagħad, għandu jitfakkar li l‑Artikolu 102 TFUE huwa espressjoni tal-għan ġenerali mogħti permezz tal-Artikolu 3(1)(b) TFUE lill-azzjoni tal-Unjoni, jiġifieri l-istabbiliment ta’ regoli tal-kompetizzjoni neċessarji għall-funzjonament ta-suq intern ( 69 ). Dan l-għan jitfakkar fil-Protokoll (Nru 27) dwar is-suq intern u l-kompetizzjoni, li jinsab anness mat-Trattat UE u mat-Trattat FUE u li, skont l-Artikolu 51 TUE, jifforma parti integrali minnu.

91.

Huwa f’dan il-kuntest li għandhom jiġu kkunsidrati ż-żewġ għanijiet iċċitati mill-qorti tar-rinviju, jiġifieri l-protezzjoni tal-konsumaturi u dik tal-istruttura kompetittiva tas-suq.

92.

Għal dak li jirrigwarda l-ewwel għan, il-Qorti tal-Ġustizzja indikat li l-Artikolu 102 TFUE jappartjeni għan-numru ta’ regoli tal-kompetizzjoni li għandhom preċiżament l-għan li jevitaw li l-kompetizzjoni tiġi distorta b’detriment tal-interess ġenerali, tal-impriżi individwali u tal-konsumaturi, u b’hekk, jikkontribwixxu sabiex jiġi żgurat il-benesseri fl-Unjoni ( 70 ). Għaldaqstant, il-benesseri tal-konsumaturi tifforma inkontestabbilment parti mill-għanijiet imfittxija minn din id-dispożizzjoni. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja rrikonoxxiet espressament l-għan tat-Trattat li jirrigwarda l-protezzjoni tal-konsumatur permezz ta’ kompetizzjoni mhux distorta ( 71 ). B’mod konkret, l-interessi tal-konsumaturi huma, barra minn hekk, imsemmija espressament fl-Artikolu 102(b) TFUE, fir-rigward tal-prattiki li magħhom huma marbutin il-prattiki abbużivi ta’ esklużjoni, jiġifieri l-“limitazzjoni tal-produzzjoni, tas-swieq jew ta’ l-iżvilupp tekniku bi ħsara għall-konsumaturi” (enfasi miżjud minni).

93.

Għal dak li jirrigwarda t-tieni għan, jeħtieġ li jitfakkar li l-ewwel sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-qasam tal-abbuż minn pożizzjoni dominanti indikaw b’mod ċar li l-effetti fuq “l-istruttura tas-suq” kienu fil-qalba tal-Artikolu 102 TFUE. Pereżempju, fis-sentenza Hoffmann-La Roche, il-Qorti tal-Ġustizzja indikat li l-sfruttament abbużiv “jirrigwarda l-aġir ta’ impriża f’pożizzjoni dominanti li huwa tali li jinfluwenza l-istruttura ta’ suq fejn, […], il-livell tal-kompetizzjoni jkun diġà ddgħajjef” ( 72 ). Ir-riferiment għall-“istruttura tas-suq” indubbjament influwenzat mill-ħsieb ordoliberali ta’ dak iż-żmien, ġie inizjalment interpretat bħala intiż li jiggarantixxi l-“libertà ekonomika”. F’dan is-sens, dan l-għan tal-protezzjoni tal-istruttura tas-suq jista’ jinkludi l-“protezzjoni tal-kompetituri” li jifformaw parti minn dan is-suq. Madankollu, jirriżulta minn ġurisprudenza llum stabbilita li l-Artikolu 102 TFUE ma jirrigwardax, jew pjuttost ma għadux jirrigwarda, b’mod assolut, il-protezzjoni tal-kompetituri kontra impriża f’pożizzjoni dominanti. Fil-fatt, wara r-reviżjoni tal-politika tal-kompetizzjoni fil-qasam tal-abbuż magħmula mill-Kummissjoni matul is-sena 2005 ( 73 ), il-Qorti tal-Ġustizzja llum tirrikonoxxi li l-Artikolu 102 TFUE ma jipprojbixxix impriża milli takkwista, bil-mertu tagħha stess, pożizzjoni dominanti fuq is-suq u li, għaldaqstant, dan lanqas ma huwa intiż li jiżgura li l-kompetituri inqas effikaċi mill-impriża li tokkupa pożizzjoni dominanti jibqgħu fis-suq ( 74 ). Dan l-approċċ ġie adottat fis-sentenza Intel, li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat li “il-kompetizzjoni fuq il-mertu tista’ twassal għat-telf tas-suq jew għall-marġinalizzazzjoni tal-kompetituri inqas effettivi” ( 75 ). Il-perċezzjoni li l-Artikolu 102 TFUE ma għandux il-prijorità li jipproteġi lill-kompetituri (li ma humiex daqstant effikaċi), li taqbel magħha wkoll il-Kummissjoni ( 76 ), tidher li llum tifforma parti mill-acquis tad-dritt tal-kompetizzjoni tal-Unjoni.

94.

Huwa fid-dawl ta’ dawn il-konstatazzjonijiet li jeħtieġ li tiġi evalwata r-rabta bejn dawn iż-żewġ għanijiet, u b’mod partikolari, jekk il-protezzjoni ta’ struttura kompetittiva tistax tikkostitwixxi għan awtonomu, u għaldaqstant, alternattiva għall-protezzjoni tal-benesseri tal-konsumaturi, kif tissuġġerixxi l-qorti tar-rinviju.

95.

Din id-domanda, fil-fehma tiegħi, jixraqilha risposta fin-negattiv.

96.

Fl-ewwel lok, nikkonstata li, skont ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-Artikolu 102 TFUE, l-istess bħall-Artikolu 101 TFUE ( 77 ), jipprevedi mhux biss il-prattiki li jistgħu jikkawżaw dannu dirett immedjat lill-konsumaturi, iżda wkoll dawk li jikkawżawlhom dannu indirett billi jippreġudikaw l-istruttura ta’ kompetizzjoni ( 78 ). B’dan il-mod, il-Qorti tal-Ġustizzja, fil-fehma tiegħi, ħolqot rabta ta’ inseparabbli bejn iż-żewġ għanijiet. Fil-fatt, is-salvagwardja ta’ struttura ta’ kompetizzjoni effettiva hija intrinsikament marbuta ma’ għan aħħari, jiġifieri l-protezzjoni tal-konsumaturi ( 79 ). F’dan is-sens, dawn ir-regoli li huma intiżi li jiżguraw li l-kompetizzjoni ma tkunx distorta fis-suq intern għandhom bħala għan aħħari li jżidu l-benesseri tal-konsumaturi. Loġikament, ma hemmx għalhekk raġunijiet biex is-suq kompetittiv ikun protett in abstracto jekk ma jkun jeżisti ebda riskju (reali jew potenzjali) ta’ preġudizzju tal-konsumaturi.

97.

Fit-tieni lok, infakkar li skont il-ġurisprudenza iktar reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja, id-dannu lill-konsumaturi jikkostitwixxi element indispensabbli għall-implimentazzjoni tal-Artikolu 102 TFUE. Fil-fatt, fis-sentenza Post Danmark I, il-Qorti tal-Ġustizzja, fil-kompożizzjoni ta’ Awla Manja, fakkret li dan l-artikolu jikkonċerna l-aġir ta’ impriża dominanti, li, “għandu bħala effett, għad-dannu tal-konsumaturi, li jipprekludi, permezz tal-użu ta’ miżuri differenti minn dawk li jirregolaw kompetizzjoni normali […] li jinżamm livell ta’ kompetizzjoni eżistenti fis-suq […]” ( 80 ). Bl-istess mod, fis-sentenza Intel, il-Qorti tal-Ġustizzja, dejjem fil-kompożizzjoni tagħha ta’ Awla Manja, approvat dan l-approċċ, billi enfasizzat in-natura indispensabbli tal-protezzjoni tal-konsumaturi fl-applikazzjoni tar-regoli li jirrigwardaw l-abbuż minn pożizzjoni dominanti. Fil-fatt, hija fakkret li “[i]l-kompetizzjoni fuq il-mertu tista’ twassal għat-telf tas-suq jew għall-marġinalizzazzjoni tal-kompetituri inqas effettivi u għalhekk inqas interessanti għall-konsumaturi mill-perspettiva b’mod partikolari tal-prezzijiet, tal-għażla, tal-kwalità jew tal-innovazzjoni” ( 81 ). Minn dan niddeduċi li d-dannu lill-konsumaturi jikkostitwixxi prerekwiżit għall-applikazzjoni tal-Artikolu 102 TFUE, u li l-benesseri tal-konsumaturi jikkostitwixxi l-għan aħħari li jiġġustifika l-intervent tad-dritt tal-kompetizzjoni fil-qasam tal-prattiki ta’ esklużjoni.

98.

Fit-tielet lok, ir-rwol essenzjali tal-protezzjoni tal-konsumaturi joħroġ mill-fatt li, inkwantu l-Artikolu 102 TFUE ma jipprovdix deroga ekwivalenti għal dik stabbilita fl-Artikolu 101(3) TFUE, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-vantaġġi tal- effikaċja jistgħu wkoll jinnewtralizzaw il-ħsara tal-aġir abbużiv, peress li l-vantaġġi huma riflessi fuq il-konsumaturi. Fil-fatt, impriża li tokkupa pożizzjoni dominanti tista’ tiġġustifika aġir li jista’ jaqa’ taħt il-projbizzjoni stabbilita fl-Artikolu 102 TFUE billi turi, b’mod partikolari, li “l-effett ta’ esklużjoni li jirriżulta […] tista’ tiġi kkumpensata, jew anki maqbuża, permezz tal-vantaġġi f’dak li jirrigwarda l-effikaċja li minnhom japprofitta wkoll il-konsumatur” ( 82 ).

99.

Fir-raba’ lok, din il-prevalenza tal-protezzjoni tal-“benesseri tal-konsumaturi” tidher li hija koerenti mal-prassi deċiżjonali tal-Kummissjoni, li abbażi tagħha l-protezzjoni tal-konsumaturi tikkostitwixxi l-leitmotiv ta’ kull intervent tal-Artikolu 102 TFUE ( 83 ) u tad-dritt tal-kompetizzjoni b’mod ġenerali ( 84 ).

100.

Abbażi ta’ din l-analiżi tar-rabta bejn iż-żewġ għanijiet, inqis li, fil-kuntest tal-prattiki abbużivi ta’ esklużjoni, l-Artikolu 102 TFUE huwa intiż fl-aħħar mill-aħħar li jimmassimizza l-benesseri tal-konsumaturi, b’mod partikolari, billi jipproteġi l-istruttura kompetittiva tas-suq. Għaldaqstant, din il-protezzjoni tista’ effettivament tikkostitwixxi għan taħt l-Artikolu 102 TFUE, mhux b’mod awtonomu, imma biss meta, f’każ konkret, hija tifforma parti mill-għan aħħari tal-protezzjoni (diretta jew indiretta) tal-konsumaturi. Għaldaqstant, iż-żewġ għanijiet li l-qorti tar-rinviju tidher li tikkunsidra bħala kontradittorji fir-realtà ma humiex.

101.

Permezz tat-tieni parti tat-tieni domanda magħmula, il-qorti tar-rinviju tistaqsi lill-Qorti tal-Ġustizzja, essenzjalment, kif ir-rabta bejn iż-żewġ għanijiet iċċitati iktar ’il fuq hija riflessa f’termini probatorji.

102.

Skont ir-raġunament tal-qorti tar-rinviju, jekk l-interess protett mill-Artikolu 102 TFUE huwa dak li jimmassimizza l-benesseri tal-konsumaturi, il-qorti (u a fortiori l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni) ikollha, b’xi mod, tkejjel it-tnaqqis (jew ir-riskju ta’ tnaqqis) tal-benesseri li jirriżulta mill-aġir inkwistjoni (meta jitqabbel, pereżempju, il-benesseri tal-konsumaturi qabel u wara l-implimentazzjoni ta’ dan l-aġir. Għall-kuntrarju, jekk l-interess protett huwa dak li tkun protetta l-istruttura kompetittiva tas-suq, il-qorti jkollha tastjeni milli tevalwa jekk l-aġir tal-impriża dominanti kkawżax dannu lill-konsumaturi u jkollha tillimita ruħha sempliċement biex teżamina jekk l-aġir jistax ikollu impatt fuq l-istruttura, id-diversità, il-kwalità u l-innovazzjoni.

103.

Jiena ma nistax naqbel ma’ dan ir-raġunament tal-qorti tar-rinviju inkwantu, kif ġie sostnut iktar ’il fuq, iż-żewġ għanijiet ma humiex kontradittorji.

104.

F’dan ir-rigward, mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja jirriżulta li, peress li l-Artikolu 102 TFUE ma jirrigwardax biss il-prattiki li jistgħu jikkawżaw ħsara immedjata għall-konsumaturi, iżda wkoll dawk li jistgħu jikkawżawlhom ħsara billi jippreġudikaw is-sistema ta’ kompetizzjoni effettiva, l-awtorità tal-kompetizzjoni jew, jekk ikun il-każ, il-qorti, ma għandhiex l-obbligu li teżamina jekk l-aġir inkwistjoni kienx effettivament ikkawża “ħsara għall-konsumaturi”, fis-sens tal-Artikolu 102(b) TFUE, iżda għandha tivverifika jekk l-aġir inkwistjoni kellux effett restrittiv fuq il-kompetizzjoni ( 85 ). Fil-fatt, in-natura potenzjalment dannuża ta’ aġir, normalment, tittieħed inkunsiderazzjoni biex jiġi kkonstatat l-abbuż minn pożizzjoni dominanti, mingħajr ma hemm il-ħtieġa li jintwera effett konkret, partikolarment fil-livell tal-konsumaturi ( 86 ).

105.

Peress li huwa l-obbligu tal-awtorità tal-kompetizzjoni u, f’dan il-każ, il-qorti nazzjonali, li tevalwa l-effett dannuż ta’ prattika ta’ esklużjoni, u b’mod partikolari, jekk din il-prattika hijiex tali li tagħmel ħsara lill-istruttura tas-suq, u minħabba f’hekk, lill-konsumaturi wkoll, jidhirli li jkun utli li nagħmel il-preċiżazzjonijiet segwenti.

106.

Fl-ewwel lok, peress li huwa l-benesseri tal-konsumaturi u mhux il-protezzjoni ta’ struttura partikolari tas-suq bħala tali li hija s-suġġett tal-protezzjoni aħħarija, il-prova ta’ effett restrittiv fuq l-istruttura tas-suq hija suffiċjenti għall-finijiet tal-klassifikazzjoni ta’ abbuż biss sa fejn din ir-restrizzjoni tista’ taffettwa, kemm jekk direttament jew indirettament, lill-konsumaturi. Issa, għalkemm l-effett fuq l-istruttura kompetittiva tas-suq jikkostitwixxi indikatur tajjeb (proxy) tal-konsegwenzi li prattika ta’ esklużjoni jista’ jkollha fuq il-konsumaturi ( 87 ), dan ma huwiex dejjem il-każ. Fil-fatt, l-aġir ta’ impriża f’pożizzjoni dominanti ma għandux jitqies bħala abbużiv fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE meta, indipendentement mid-dannu kkawżat lill-istruttura tas-suq, l-aġir ma jistax jikkawża wkoll, attwalment jew potenzjalment, dannu għall-konsumaturi affettwati. Għaldaqstant, jidhirli li ma jkunx komplut li wieħed jinterpreta l-ġurisprudenza eżistenti tal-Qorti tal-Ġustizzja bħala li tindika sempliċement li, għall-produzzjoni ta’ prova tal-prattika ta’ esklużjoni abbużiva, huwa biżżejjed li jiġi kkonstatat li l-prattika inkwistjoni tista’ taffettwa l-istruttura tas-suq. Effettivament l-effett dannuż fuq l-istruttura kompetittiva tas-suq ma jwassalx, la neċessarjament u lanqas awtomatikament, għat-tnaqqis potenzjali tal-benesseri tal-konsumaturi. Għalkemm tali preżunzjoni ta’ dannu teżisti fir-rigward tal-akkordji, dan ma huwiex il-każ fil-każ ta’ abbuż minn pożizzjoni dominanti ( 88 ). Pereżempju, kif ġie indikat fil-punt 44 ta’ dawn il-konklużjonijiet, meta l-istruttura tas-suq tinbidel bl-esklużjoni ta’ kompetitur, dan ma jfissirx neċessarjament li dan l-aġir huwa antikompetittiv b’mod li jista’ jagħmel ħsara lill-konsumaturi.

107.

Fit-tieni lok, għandu jiġi kkonstatat li teżisti diffikultà oġġettiva fir-rigward tal-kwantifikazzjoni tat-tibdil li jaffettwa l-benesseri tal-konsumaturi F’dan ir-rigward, għandu jitfakkar, qabelxejn, li d-definizzjoni ta’ “konsumatur” fid-dritt tal-kompetizzjoni tinkludi kemm il-konsumaturi intermedji kif ukoll il-konsumaturi finali. Issa, meta l-konsumaturi intermedji jkunu kompetituri attwali jew potenzjali tal-impriża dominanti, l-evalwazzjoni tirrigwarda essenzjalment l-effetti ta’ dan l-aġir fuq il-klijenti sussegwenti ( 89 ). Imbagħad, nirrileva li l-kunċett stess ta’ “benesseri tal-konsumaturi” jinkludi element suġġettiv inerenti, sa fejn dan il-benesseri jista’ jiġi evalwat mhux biss abbażi ta’ prezz, iżda, skont il-prodott jew is-servizz inkwistjoni, anki abbażi ta’ għażla, ta’ kwalità u ta’ innovazzjoni ( 90 ). Fl-aħħar nett, l-Artikolu 102 TFUE jirrigwarda prattiki li l-effett tagħhom fuq is-suq mhux neċessarjament jimmanifestaw ruħu. Fil-fatt, l-analiżi tal-effetti antikompetittivi, kif ser jiġi spjegat fil-kuntest tat-tielet domanda, tista’ tkun ukoll ta’ natura prospettiva. Għaldaqstant, il-fatt li tkun meħtieġa, kif tissuġġerixxi l-qorti tar-rinviju, prova konkreta tat-tnaqqis fil-benesseri tal-konsumaturi matul iż-żmien, ikun imur kontra l-loġika u l-effikaċja ta’ din id-dispożizzjoni. Fil-fatt, il-livell tal-provi meħtieġa li jikkonċernaw l-effett fuq il-konsumaturi jvarja skont it-tip ta’ abbuż, u d-data tal-aġir matul iż-żmien ( 91 ).

108.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tirrispondi għat-tieni domanda fis-sens li l-Artikolu 102 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li huwa intiż li jipprojbixxi mhux biss il-prattiki ta’ esklużjoni li jistgħu jikkawżaw dannu immedjat lill-konsumaturi, li jikkostitwixxi l-għan aħħari ta’ din id-dispożizzjoni, imma wkoll l-aġir li jista’ jippreġudikahom indirettament, minħabba l-effett tiegħu fuq l-istruttura tas-suq. Huwa l-obbligu tal-awtoritajiet tal-kompetizzjoni li juru li tali prattika ta’ esklużjoni tippreġudika l-istruttura ta’ kompetizzjoni effettiva, filwaqt li jivverifikaw li hija tista’ wkoll tikkawża preġudizzju attwali jew potenzjali lil dawn il-konsumaturi.

109.

Permezz tat-tielet domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk, sabiex tiġi tistabbilixxi l-eżistenza ta’ ksur tal-Artikolu 102 TFUE, għandhiex titqies rilevanti l-prova miġjuba minn impriża f’pożizzjoni dominanti li turi li, minkejja l-kapaċità astratta tagħha li tipproduċi effetti restrittivi, l-aġir inkwistjoni ma pproduċiex effettivament tali effetti u, fil-każ affermattiv, jekk l-awtorità tal-kompetizzjoni hijiex obbligata teżamina l-provi miġjuba minn din l-impriża fir-rigward tal-kapaċità konkreta ta’ dan l-aġir biex jipproduċi l-effetti inkwistjoni.

110.

Fl-ewwel lok, infakkar li ma huwiex neċessarju sabiex tiġi stabbilita l-eżistenza ta’ ksur tal-Artikolu 102 TFUE, li jintwera li l-aġir inkwistjoni effettivament kellu effetti antikompetittivi fil-każ konkret, peress li l-wiri li dan kien kapaċi jipproduċihom huwa suffiċjenti ( 92 ). L-awtorità tal-kompetizzjoni hija obbligata biss turi l-potenzjal dannuż tal-aġir ikkontestat, indipendentement mit-twettiq konkret tal-effetti antikompetittivi. Fil-fatt, ikun kontra l-loġika inerenti ta’ din id-dispożizzjoni, li hija ta’ natura preventiva u prospettiva wkoll, li wieħed ikollu jistenna li l-effetti antikompetittivi jseħħu fis-suq biex ikun jista’ legalment jikkonstata l-abbuż.

111.

Ċerti eżempji mill-ġurisprudenza reċenti tal-Qorti tal-Ġustizzja jistgħu jkunu indikattivi f’dan ir-rigward.

112.

Fis-sentenza TeliaSonera, il-Qorti tal-Ġustizzja ppreċiżat espressament li “[i]ċ-ċirkustanza li r-riżultat mixtieq, jiġifieri l-esklużjoni ta’ dawn il-kompetituri ma jinkisibx definittivament ma jistax jeskludi l-kwalifika bħala abbuż fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE” ( 93 ). Bl-istess mod, fis-sentenza Tomra, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, “għall-finijiet tal-konstatazzjoni ta’ ksur […], huwa biżżejjed li jintwera li l-aġir abbużiv tal-impriża […] dominanti għandu tendenza li jirrestrinġi l-kompetizzjoni jew, fi kliem ieħor, li l-aġir kapaċi jkollu tali effett” ( 94 ). Skont l-istess loġika, fir-rigward ta’ aġir li jirrigwarda sistema ta’ tnaqqis, fis-sentenza Post Danmark II, il-Qorti tal-Ġustizzja indikat li l-evalwazzjoni tal-kapaċità ta’ sistema ta’ tnaqqis sabiex tirrestrinġi l-kompetizzjoni hija intiża li “tistabbilixxi jekk l-aġir tal-impriża f’pożizzjoni dominanti jwassalx għall-esklużjoni effettiva jew probabbli tal-kompetituri, li tippreġudika l-kompetizzjoni u, għalhekk, lill-interessi tal-konsumaturi” ( 95 ). F’dan ir-rigward “l-istabbiliment ta’ kriterju tal-apprezzabbiltà (de minimis) sabiex jiġi determinat sfruttament abbużiv tal-pożizzjoni dominanti ma huwiex iġġustifikat. Fil-fatt, din il-prattika antikompetittiva tista’, min-natura tagħha stess, toħloq restrizzjonijiet għall-kompetizzjoni li ma humiex negliġibbli”, u, konsegwentement, “sabiex jaqa’ fil-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dan l-artikolu [102 TFUE], l-effett antikompetittiv ta’ sistema ta’ tnaqqis użata minn impriża f’pożizzjoni dominanti, […] għandu jkun probabbli, mingħajr ma jkun meħtieġ li jintwera li huwa ta’ natura gravi jew notevoli” ( 96 ). Barra minn hekk, fis-sentenza Intel, il-Qorti tal-Ġustizzja għamlet referenza speċifika għall-ħtieġa li tiġi evalwata l-“kapaċità [tat-tnaqqis] li jirrestrinġi l-kompetizzjoni”, filwaqt li elenkat diversi elementi rilevanti għal tali evalwazzjoni ( 97 ). Fl-aħħar nett, fis-sentenza reċenti Generics (UK), il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret li “li n-natura abbużiva ta’ aġir tippreżupponi li dan kellu l-kapaċità li jirrestrinġi l-kompetizzjoni u, b’mod partikolari, li jipproduċi l-effetti ta’ esklużjoni kkontestati” ( 98 ).

113.

Għalkemm xi kultant hija tiġi fformulata f’termini differenti – peress li t-termini “kapaċità” u “probabbiltà” għandhom essenzjalment l-istess tifsira ( 99 ) – din il-ġurisprudenza tippermetti li jiġi kkonfermat li awtorità tal-kompetizzjoni ma hijiex obbligata turi li l-effetti antikompetittivi effettivament seħħew biex tikklassifika l-aġir bħala abbużiv.

114.

F’dan is-sens, il-provi prodotti ex post minn impriża sabiex tindika l-assenza ta’ effetti antikompetittivi, bħalma huma l-analiżijiet ekonomiċi jew oħrajn, ma jistgħux ikollhom l-effett li jeżoneraw u lanqas li jaqilbu l-oneru tal-prova fuq l-awtorità tal-kompetizzjoni, b’mod li hija tkun obbligata turi l-materjalizzazzjoni konkreta tad-dannu li jirriżulta mill-aġir ikkontestat ( 100 ), anki meta jkun għadda ħafna żmien, mit-twettiq tal-aġir abbużiv ( 101 ). Barra minn hekk, bħala regola prinċipali, in-natura antikompetittiva ta’ aġir għandha tiġi evalwata fil-mument meta dan l-aġir ikun twettaq ( 102 ), li huwa fil-fatt konformi mal-prinċipju ġenerali ta’ ċertezza legali, peress li l-impriżi dominanti għandha tkun tista’ tevalwa l-legalità tal-aġir tagħha fuq il-bażi ta’ elementi eżistenti ( 103 ).

115.

Fit-tieni lok, din l-istess ġurisprudenza tikkonferma madankollu l-obbligu li jiġu evalwati ċ-ċirkustanzi rilevanti kollha tal-każ sabiex jiġi stabbilit jekk aġir huwiex effettivament kapaċi li jipproduċi l-allegati effetti antikompetittivi (kemm jekk dawn l-effetti sussegwentement effettivament seħħew u kemm jekk le).

116.

F’dan ir-rigward, l-ewwel nett, jidhirli, li huwa inkontestabbli li, mill-aspett proċedurali, il-provi ta’ assenza ta’ effetti antikompetittivi prodotti ex post għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni minn awtorità tal-kompetizzjoni, b’mod partikolari meta dawn il-provi jikkonċernaw aġir li jkun intemm sew qabel l-adozzjoni tad-deċiżjoni li tikkonstata l-abbuż. Fil-fatt, fis-sentenza Intel, il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat li, fil-każ fejn l-impriża dominanti ssostni, matul il-proċedura amministrattiva u abbażi ta’ provi ta’ sostenn, li l-aġir tagħha ma kellux il-kapaċità li jirrestrinġi l-kompetizzjoni, il-Kummissjoni hija obbligata teżamina diversi elementi sabiex tevalwa l-kapaċità tal-aġir inkwistjoni “ta’ esklużjoni tal-kompetituri li tal-inqas huma daqstant effettivi” ( 104 ). Barra minn hekk, il-kapaċità ta’ esklużjoni hija rilevanti wkoll għall-evalwazzjoni dwar jekk l-aġir jistax ikun oġġettivament iġġustifikat jew jekk l-effetti restrittivi jistgħux ikunu kkumpensati b’vantaġġi f’termini ta’ effikaċja ( 105 ). F’dan il-kuntest, prova ekonomika li turi, wara li jingħata temm għall-aġir ikkontestat, l-assenza ta’ effetti ta’ esklużjoni trid titqies ammissibbli meta l-impriża dominanti tkun tixtieq tipprova l-assenza ta’ kapaċità ta’ restrizzjoni tal-kompetizzjoni. Barra minn hekk, l-effett antikompetittiv ta’ prattika partikolari ma għandux ikun ta’ natura purament ipotetika ( 106 ), u provi li jikkontestaw il-kapaċità ta’ restrizzjoni tal-kompetizzjoni jistgħu jikkorroboraw tali natura ipotetika. Għaldaqstant, mill-aspett proċedurali, inkwantu l-oneru tal-prova dwar l-effetti ta’ esklużjoni antikompetittivi jaqa’ fuq l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni, jidhirli li dawn l-awtoritajiet għandhom l-obbligu li bir-reqqa jieħdu inkunsiderazzjoni l-provi ppreżentati mill-impriża dominanti, anki ex post, fil-kuntest tal-analiżi tagħhom fuq l-eżistenza tal-abbuż.

117.

Imbagħad, għal dak li jirrigwarda l-valur probatorju ta’ din it-tip ta’ provi fir-rigward tal-eżistenza tal-abbuż, huwa importanti li jiġi rrilevat li l-assenza ta’ materjalizzazzjoni tal-effetti restrittivi ta’ aġir tista’ tkun ir-riżultat ta’ diversi affarijiet. Għaldaqstant, ma jistax jiġi eskluż mill-ewwel li l-assenza ta’ tali effetti hija dovuta għall-fatt li l-aġir inkwistjoni ma kellux, min-natura tiegħu stess, il-kapaċità li jirrestrinġi l-kompetizzjoni. F’dan is-sens, awtorità tal-kompetizzjoni, skont il-kuntest partikolari, għandha tieħu inkunsiderazzjoni dan it-tip ta’ provi bħala element li jikkorrobora potenzjalment l-assenza ta’ tali kapaċità.

118.

F’dan ir-rigward, nosserva li l-Qorti tal-Ġustizzja ma stabbilixxietx fil-ġurisprudenza tagħha l-livell ta’ intensità mitlub mill-probabbiltà ta’ effett ta’ esklużjoni tal-kompetizzjoni, jew, fi kliem ieħor, il-portata tal-kapaċità ta’ esklużjoni ( 107 ). Tali rekwiżit jiddependi evidentement mill-kuntest, legali, ekonomiku u fattwali ta’ kull kawża, iżda jidhirli li din il-kapaċità għandha tirreferi għal elementi konkreti, bħalma huma t-tul u l-kopertura suffiċjenti tas-suq rilevanti.

119.

F’dan il-kuntest, l-importanza li għandha tingħata għal provi ta’ assenza ta’ effetti restrittivi ex post tvarja skont jekk il-kapaċità astratta li tipproduċi effetti restrittivi hija bbażata fuq riskju ta’ esklużjoni li għandu effetti attwali jew potenzjali, peress li n-nuqqas ta’ effetti reali fuq il-kompetizzjoni huma inqas rilevanti fit-tieni każ. Għall-kuntrarju, l-assenza tal-effetti reali fis-suq jista’ jkun rilevanti, irrispettivament minn jekk it-teorija ta’ esklużjoni hija bbażata fuq riskju potenzjali jew le, meta l-aġir ikun antik u, bħal f’dan il-każ, jintemm ferm qabel l-investigazzjoni ta’ awtorità tal-kompetizzjoni. Fil-fatt, skont il-Linji Gwida, “[j]ekk l-imġiba ilha sseħħ għal perjodu ta’ żmien suffiċjenti, ir-rendiment fis-suq tal-impriża dominanti u l-kompetituri tagħha jistgħu jipprovdu evidenza diretta dwar esklużjoni antikompetittiva” ( 108 ). Fil-każ kuntrarju, fil-fehma tiegħi, l-ineżistenza ta’ effetti reali tista’ tippermetti li wieħed jaħseb li l-prattika ma kinitx ta’ natura, anki teorika, li tikkawża ħsara lill-kompetituri, b’tali mod li t-teorija ta’ dannu tkun purament ipotetika. Dan huwa b’mod partikolari l-każ meta jintwera li l-assenza ta’ tali effetti reali ma tistax ma tistax tkun affettwata minn fatturi sussegwenti oħrajn, li ma humiex relatati mal-aġir inkwistjoni.

120.

Fl-aħħar nett, għall-finijiet ta’ kompletezza, infakkar li l-assenza ta’ effetti huwa rilevanti wkoll fl-evalwazzjoni tal-gravità tal-ksur, ħaġa li tista’ tnaqqas b’mod sostanzjali l-ammont tas-sanzjonijiet li jiġu imposti fuq l-impriża awtriċi tal-abbuż.

121.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha preċedenti, nipproponi li tingħata risposta għat-tielet domanda fis-sens li l-Artikolu 102 TFUE għandu jiġi interpretat fis-sens li, biex tiġi kkonstatata l-eżistenza ta’ abbuż minn pożizzjoni dominanti, awtorità tal-kompetizzjoni hija obbligata turi, fid-dawl taċ-ċirkustanzi rilevanti u meħud kont b’mod partikolari tal-provi prodotti mill-impriża dominanti, li l-aġir ta’ din l-impriża kellu l-kapaċità li jirrestrinġi l-kompetizzjoni, billi tanalizza, jekk ikun il-każ u f’dan ir-rigward, anki l-provi li juru li l-aġir inkwistjoni ma kellux effetti antikompetittivi fis-suq rilevanti.

122.

Permezz tar-raba’ domanda preliminari tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, dwar ir-rilevanza tal-intenzjoni restrittiva tal-kompetizzjoni tal-impriża dominanti sabiex jiġi evalwat jekk aġir huwiex abbużiv.

123.

Green Network tesprimi dubji dwar l-ammissibbiltà ta’ din id-domanda preliminari. Mingħajr ma titlob madankollu li hija tiġi ddikjarata inammissibbli, hija tikkonstata li, peress li l-AGCM analizzat effettivament in-natura intenzjonali tal-aġir abbużiv, ma hijiex meħtieġa risposta għal din id-domanda. Barra minn hekk, ir-risposta toħroġ inkontestabbilment mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja.

124.

Dawn l-oġġezzjonijiet għandhom, fil-fehma tiegħi, jiġu miċħuda, għall-istess raġunijiet bħal dawk imsemmija fil-punti 85 u 86 ta’ dawn il-konklużjonijiet. Fil-fatt, il-qorti tar-rinviju tiġġustifika n-neċessità tagħha billi tispjega, essenzjalment li l-ġurisprudenza ma hijiex ċara u twassal għal konfużjoni ( 109 ). Barra minn hekk, mid-deċiżjoni tar-rinviju jirriżulta li d-domanda għandha rapport dirett mas-suġġett tal-kawża prinċipali u ma hijiex ipotetika, inkwantu, f’dan il-każ, l-AGCM ġabret dokumenti tal-investigazzjoni li huma intiżi li juru l-eżistenza tar-rieda strateġika tal-grupp Enel li jinnewtralizzaw it-tluq tal-klijenti billi jinkoraġġuhom jiċċaqalqu għas-suq liberu ma’ EE.

125.

Ir-raba’ domanda preliminari għandha żewġ partijiet:

126.

Permezz ta’ din l-ewwel parti, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk il-prova tal-intenzjoni ta’ esklużjoni f’moħħ l-impriża dominanti tikkostitwixxix prova neċessarja jew suffiċjenti għall-finijiet tal analiżi tal-eżistenza ta’ abbuż.

127.

F’dan ir-rigward, infakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja indikat ripetutament li l-isfruttament abbużiv ta’ pożizzjoni dominanti pprojbit mill-Artikolu 102 TFUE huwa kunċett oġġettiv ( 110 ), anki fin-nuqqas ta’ kwalunkwe ħtija ( 111 ), u li, għall-finijiet tal-applikazzjoni ta’ din id-dispożizzjoni, bl-ebda mod ma huwa meħtieġ li tiġi kkonstatata l-eżistenza ta’ intenzjoni antikompetittiva f’moħħ l-impriża li tkun f’pożizzjoni dominanti ( 112 ). Minn dan isegwi li, minbarra f’każijiet eċċezzjonali ( 113 ), il-motiv suġġettiv tal-impriża dominanti ma hijiex fost l-elementi li jikkostitwixxu l-abbuż, b’mod li l-awtorità tal-kompetizzjoni ma hijiex obbligata turi l-prova tiegħu biex tikkonstata l-eżistenza ta’ tali abbuż.

128.

Madankollu, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li l-prova ta’ tali intenzjoni, għalkemm ma hijiex suffiċjenti waħidha, tikkostitwixxi ċirkustanza fattwali li tista’ tittieħed inkunsiderazzjoni għall-finijiet tal-konstatazzjoni tal-abbuż minn pożizzjoni dominanti. Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li, fil-kuntest tal-eżami tagħha tal-aġir ta’ impriża f’pożizzjoni dominanti u għall-finijiet tal-identifikazzjoni ta’ abbuż possibbli minn tali pożizzjoni, il-Kummissjoni għandha tieħu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi fattwali rilevanti kollha li jikkaratterizzaw dan l-aġir u li dan l-eżerċizzju jinkludi wkoll evalwazzjoni tal-istrateġija kummerċjali mfittxija. F’dan il-kuntest, jidher li huwa normali li l-Kummissjoni ssemmi fatturi ta’ natura suġġettiva, jiġifieri l-motivi li fuqhom hija bbażata l-istrateġija kummerċjali inkwistjoni. Għaldaqstant, skont il-Qorti tal-Ġustizzja, l-eżistenza tal-eventwali intenzjoni antikompetittiva tikkostitwixxi biss waħda mill-ħafna ċirkustanzi fattwali li jistgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni għall-finijiet tal-konstatazzjoni ta’ tali abbuż ( 114 ).

129.

Tali intenzjoni antikompetittiva, jekk tkun ċara u stabbilita, tista’ effettivament tirriżulta rilevanti għall-konstatazzjoni ta’ abbuż minn pożizzjoni dominanti. Fil-fatt, il-Kummissjoni indikat li l-“evidenza diretta ta’ strateġija għall-esklużjoni” tikkostitwixxi wieħed mill-fatturi ġeneralment meqjusa għall-finijiet tal-evalwazzjoni mhux biss dwar jekk aġir abbużiv preżunt jirriskjax li jwassal għal esklużjoni antikompetittiva, imma wkoll “fl-interpretazzjoni tal-imġiba tal-impriża dominanti”. Tali provi jistgħu jikkonsistu, f’“dokumenti interni li fihom evidenza diretta ta’ strateġija għall-esklużjoni ta’ kompetituri, bħal pjan dettaljat għal impenn f’ċerta imġiba sabiex jiġi eskluż kompetitur, għall-prevenzjoni ta’ dħul jew ta’ antiċipazzjoni ta’ suq li jkun se jinħoloq, jew evidenza ta’ theddid konkret ta’ azzjoni esklużjonarja” ( 115 ).

130.

Fir-realtà, fil-parti l-kbira tal-każijiet, il-prattiki ta’ esklużjoni abbużiva ma humiex ibbażati fuq il-prova tal-intenzjoni suġġettiva speċifika tal-impriża dominanti biex tirrestrinġi l-kompetizzjoni, imma fuq il-loġika ekonomika tal-aġir inkwistjoni, kif tirriżulta oġġettivament mill-karatteristiċi ta’ dan l-aġir u mill-kuntest tagħhom. Tali loġika antikompetittiva ta’ aġir tista’, pereżempju, tkun dedotta min-“nuqqas ta’ kwalunkwe ġustifikazzjoni ekonomika oġġettiva” ( 116 ). Għaldaqstant, fin-nuqqas ta’ tali loġika, l-użu ta’ provi suġġettivi jista’ jirriżulta li huwa partikolarment utli. Fil-fatt, dan it-tip ta’ provi intuża kemm fil-każ ta’ prattiki tariffarji ( 117 ), kif ukoll fil-każ ta’ prattiki mhux tariffarji ( 118 ).

131.

Fir-rigward, għaldaqstant, ta’ waħda mill-ħafna ċirkustanzi fattwali li jistgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni għall-finijiet tad-determinazzjoni ta’ abbuż, hija biss l-awtorità tal-kompetizzjoni li għandha tevalwa l-valur probatorju tal-provi diretti ta’ strateġija ta’ esklużjoni. F’dan ir-rigward, huma rilevanti l-punti li ġejjin.

132.

L-ewwel, biex dawn il-provi jkunu rilevanti, anki jekk bħala indizji, fir-rigward tal-eżistenza ta’ prattika abbużiva ta’ esklużjoni, l-intenzjoni ta’ esklużjoni għandha twassal ukoll għal kapaċità ta’ esklużjoni ( 119 ). L-analiżi tal-intenzjoni ma tistax għaldaqstant tissostitwixxi l-analiżi tal-effetti. F’dan ir-rigward, il-Qorti tal-Ġustizzja indikat espressament li meta l-impriża dominanti tikkontesta li l-aġir tagħha kellu l-kapaċità li jirrestrinġi l-kompetizzjoni, il-Kummissjoni hija, fost l-oħrajn, “obbligata wkoll tevalwa l-eżistenza eventwali ta’ strateġija intiża li teskludi l-kompetituri li tal-inqas huma daqstant effettivi” ( 120 ).

133.

It-tieni, tali provi jistgħu jagħtu indikazzjonijiet importanti dwar in-natura tal-aġir inkwistjoni u, konsegwentement, dwar it-tendenza tiegħu li jirrestrinġi l-kompetizzjoni. Pereżempju, dawn l-indikazzjonijiet jistgħu jikkonsistu fi provi li juru li l-impriża dominanti ppretendiet b’mod ċar li l-aġir tagħha jkollu effett antikompetittiv, abbażi tal-analiżi tagħha jew tal-għarfien tagħha tas-suq, peress li dawn it-tip ta’ indikazzjonijiet huma rilevanti, b’teħid inkunsiderazzjoni tal-għarfien espert tal-impriża dominanti dwar l-istruttura tas-suq li topera fih. Għaldaqstant, jekk din l-impriża tadotta strateġija partikolari bil-għan li teskludi lill-kompetituri tagħha mis-suq jew timmarġinalizzahom, minn dan jista’ jiġi dedott li dan l-aġir huwa tali li jipproduċi tali effetti.

134.

It-tielet, il-valur probatorju ta’ prova tal-intenzjoni jiddependi fuq il-kuntest fattwali. Kliem dwar esklużjoni li jintqalu mill-persunal tad-direzzjoni – responsabbli sabiex teżerċita influwenza deċiżiva fuq il-prattiki tal-impriża – jew li ntqalu fil-kuntest ta’ preżentazzjonijiet formali huma iktar rilevanti minn kliem spontanju ( 121 ). F’dan ir-rigward, infakkar li l-għan stess tal-kompetizzjoni huwa li tinkoraġġixxi lill-impriżi biex jaqbżu waħda lill-oħra. Għaldaqstant, dikjarazzjonijiet li jirrigwardaw jew imaqdru lill-kompetituri huma komuni f’ambjent ikkaratterizzat mill-kompetizzjoni fuq il-mertu u għandhom jitqiesu bħala rilevanti biss meta jifformaw parti minn strateġija ta’ esklużjoni. Fl-aħħar nett, jidhirli evidenti li tali provi għandhom jirrigwardaw il-perijodu tal-aġir inkwistjoni.

135.

Ir-raba’, l-eżistenza ta’ provi li jistgħu juru li impriża dominanti ma kellhiex l-intenzjoni li teskludi l-kompetituri tagħha tista’ tkun rilevanti wkoll għall-finijiet tal-kalkolu tal-multa, u tikkostitwixxi fattur mitiganti, b’mod partikolari fir-rigward tal-punt dwar jekk il-ksur seħħx intenzjonalment jew b’mod negliġenti ( 122 ).

136.

Fir-rigward tat-tieni parti, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk il-prova tal-intenzjoni ta’ esklużjoni għandhiex il-funzjoni li taqleb l-oneru tal-prova dwar l-effett ta’ esklużjoni antikompetittiv tal-aġir, billi din tinqaleb fuq l-impriża dominanti.

137.

F’dan ir-rigward, jidhirli li huwa loġiku li wieħed jaħseb li ma għandux ikun hemm konsegwenzi f’dan is-sens marbutin mal-konstatazzjoni ta’ intenzjoni suġġettiva sabiex tkun ristretta l-kompetizzjoni peress li tali prova, li tikkostitwixxi sempliċi ċirkustanza fattwali, ma hijiex suffiċjenti biex tistabbilixxi, fiha nnifisha, li tali aġir jikser l-Artikolu 102 TFUE ( 123 ). Għalhekk, din il-konstatazzjoni ma hijiex ibbażata fuq preżunzjoni konfutabbli ta’ tali aġir peress li tali approċċ ma jidhirx li huwa kompatibbli man-natura oġġettiva tal-kunċett ta’ abbuż, fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE. Fil-fatt, tali preżunzjoni legali ta’ dan it-tip tista’ twassal biex tiġi kkonstatata l-eżistenza ta’ abbuż sempliċiment fid-dawl tal-intenzjoni tal-impriża f’pożizzjoni dominanti, ħaġa li tkun tmur kontra l-ġurisprudenza stabbilita tal-Qorti tal-Ġustizzja u ċċitata iktar ’il fuq.

138.

Madankollu, jidhirli li huwa loġiku li, jekk l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni jistgħu jużaw dan it-tip ta’ provi sabiex jikkorroboraw l-eżistenza ta’ abbuż, l-impriżi kkonċernati għandhom, huma wkoll, ikunu jistgħu jużaw id-dokumenti interni insostenn tal-assenza ta’ intenzjoni għall-esklużjoni ( 124 ). Madankollu, tali prova, li hija ta’ natura negattiva, hija evidentement diffiċli li tinġieb, u, anki jekk wieħed jippreżumi li tinġieb, ma tistax, minnha nfisha, turi l-assenza ta’ abbuż ( 125 ).

139.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li tingħata risposta għar-raba’ domanda fis-sens li, biex prattika ta’ esklużjoni ta’ impriża f’pożizzjoni dominanti tiġi kklassifikata bħala abbużiva, ma huwiex meħtieġ li tiġi stabbilita l-intenzjoni suġġettiva tagħha biex teskludi lill-kompetituri tagħha. Madankollu, din l-intenzjoni tista’ tittieħed inkunsiderazzjoni, bħala ċirkustanza fattwali, b’mod partikolari, biex jiġi kkonstatat li dan l-aġir huwa kapaċi li jirrestrinġi l-kompetizzjoni. Il-prova ta’ intenzjoni ta’ esklużjoni preżunta ma twassal għall-ebda inverżjoni tal-oneru tal-prova dwar in-natura abbużiva tal-imsemmi aġir.

140.

Permezz tal-ħames domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi, essenzjalment, jekk l-appartenenza għall-istess grupp ta’ kumpanniji li pparteċipaw direttament għall-aġir abbużiv hijiex suffiċjenti biex timputa r-responsabbiltà lill-kumpannija omm li hija proprjetarja tal-kapital kollu ta’ dawn il-kumpanniji, mingħajr ma jkun meħtieġ li tinġieb il-prova tal-involviment ta’ din tal-aħħar fil-prattika abbużiva jew, tal-inqas, ta’ koordinazzjoni attiva bejn il-kumpanniji differenti li joperaw fi ħdan il-grupp ( 126 ).

141.

L-AGCM u l-AIGET għandhom dubji dwar l-ammissibbiltà ta’ din id-domanda, li tirrigwarda l-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni tal-preżunzjoni tar-responsabbiltà tal-kumpannija omm ( 127 ), minħabba n-nuqqas ta’ rilevanza għas-soluzzjoni tal-kawża, peress li l-AGCM ma bbażatx ir-responsabbiltà ta’ ENEL fuq il-preżunzjoni li tirriżulta mill-kontroll sħiħ ta’ SEN u EE, imma fuq l-involviment dirett fil-prattiki meqjusa bħala abbużivi. L-investigazzjoni tal-AGCM żvelat, fil-fatt, l-eżistenza ta’ strateġija vera tal-grupp – u għaldaqstant imputabbli wkoll lil ENEL – intiża li tittrasferixxi l-ikbar numru ta’ klijenti possibbli tal-kumpannija li topera fis-suq protett (SEN) lejn il-kumpannija responsabbli mis-suq liberu (EE).

142.

ENEL, għall-kuntrarju, tirrileva li fid-deċiżjoni kontenzjuża tagħha, l-AGCM ikkunsidrat li hija kienet koresponsabbli mill-ksur, kemm minħabba l-involviment attiv tagħha fl-istrateġija abbużiva kif ukoll minħabba l-preżunzjoni tal-influwenza determinanti. F’dan ir-rigward, minħabba r-ristrutturazzjoni tal-organizzazzjoni fi ħdan il-grupp, hija uriet b’mod suffiċjenti li ma kienx għad għandha l-kontroll deċiżjonali tas-sussidjarji tagħha u, għaldaqstant, ikkonfutat il-preżunzjoni tal-influwenza determinanti.

143.

Peress li l-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni ta’ din il-preżunzjoni huma, skont il-konstatazzjonijiet tal- qorti tar-rinviju, parti mid-dibattitu quddiemha, u li, fi kwalunkwe każ, hija l-qorti nazzjonali biss li għandha tevalwa, fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari ta’ kull kawża, kemm in-neċessità ta’ deċiżjoni preliminari sabiex tkun tista’ tagħti d-deċiżjoni tagħha kif ukoll ir-rilevanza tad-domandi li hija tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja, jidhirli li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiddeċiedi fuq din id-domanda ( 128 ).

144.

Barra minn hekk, jidhirli li l-kundizzjonijiet għall-applikazzjoni tal-preżunzjoni ta’ influwenza determinanti jistgħu jkunu rilevanti għas-soluzzjoni tal-kawża prinċipali. Fil-fatt, ENEL issostni quddiem il-qorti tar-rinviju li l-AGCM ikkonstatat li hija kienet attivament involuta fl-aġir ikkontestat mingħajr ma ħadet inkunsiderazzjoni d-dokumenti li hija kienet ipproduċiet biex tikkorrobora l-fatt li hija kienet abbandunat il-kompetenzi deċiżjonali tagħha wara r-ristrutturazzjoni tal-grupp. Issa, jekk il-qorti tar-rinviju tikkonstata li dawn il-provi huma konvinċenti, hija xorta waħda jkollha tiddeċiedi dwar l-applikazzjoni ta’ din il-preżunzjoni. Għalhekk jixraq li wieħed ikun jaf jekk l-imsemmija preżunzjoni tistax tibqa’ tapplika abbażi biss tal-appartenenza għall-grupp. Għaldaqstant, il-kwistjoni ma hijiex ipotetika ( 129 ).

145.

Biex tingħata risposta għall-ħames domanda fil-mertu, jeħtieġ li jsir riferiment għal kunċetti stabbiliti tad-dritt tal-kompetizzjoni, bħalma huma l-kunċetti ta’ “impriża” u tal-“preżunzjoni ta’ influwenza determinanti”, li fuqhom hija bbażata l-loġika tal-imputabbiltà tar-responsabbiltà ta’ ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni ( 130 ).

146.

L-ewwel nett, infakkar li l-awturi tat-trattati għażlu li jużaw il-kunċett ta’ “impriża” biex jindikaw l-awtur ta’ ksur tad-dritt tal-kompetizzjoni ( 131 ). Dan il-kunċett awtonomu tad-dritt tal-Unjoni jkopri kull entità kkostitwita minn elementi personali, materjali u immaterjali li teżerċita attività ekonomika, indipendentement mill-istatus legali u mill-metodu ta’ finanzjament tagħha. B’hekk, l-imsemmi kunċett għandu jinftiehem bħala li jirreferi għal unità ekonomika mill-perspettiva tal-għan tal-prattika antikompetittiva inkwistjoni, anki jekk, mill-perspettiva legali, din l-unità ekonomika hija kkostitwita minn diversi persuni fiżiċi jew morali ( 132 ).

147.

Minn din l-għażla jirriżulta, minn naħa, li, meta tali entità ekonomika tikser ir-regoli tal-kompetizzjoni, hija għandha tkun responsabbli, skont il-prinċipju ta’ responsabbiltà personali, għal dan il-ksur u, min-naħa l-oħra, li persuna ġuridika tista’, f’ċerti kundizzjonijiet, tinżamm personalment u in solidum responsabbli għall-aġir antikompetittiv ta’ persuna ġuridika oħra li tkun tappartjeni lil din l-istess entità ekonomika ( 133 ).

148.

Minn dan isegwi li r-responsabbiltà tal-aġir ta’ sussidjarja jista’ jiġi imputat lill-kumpannija omm b’mod partikolari meta, din is-sussidjarja ma tiddeterminax b’mod awtonomu l-aġir tagħha fis-suq, iżda tapplika essenzjalment l-istruzzjonijiet mogħtija lilha mill-kumpannija omm, b’mod partikolari fir-rigward tar-rabtiet ekonomiċi, organizzattivi u ġuridiċi li jgħaqqdu lil dawn iż-żewġ entitajiet ġuridiċi ( 134 ). Fil-fatt, f’tali sitwazzjoni, peress li l-kumpannija omm u s-sussidjarja tagħha jifformaw parti mill-istess unità ekonomika u jifformaw għaldaqstant impriża waħda, deċiżjoni li timponi multi tista’ tiġi indirizzata lill-kumpannija omm mingħajr ma jkun meħtieġ li jiġi stabbilit l-involviment personali ta’ din tal-aħħar fil-ksur ( 135 ).

149.

F’dan ir-rigward, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, fil-każ partikolari, bħalma huwa dak tal-kawża prinċipali, fejn kumpannija omm għandha (direttament jew indirettament) 100 % mill-kapital tas-sussidjarja tagħha li wettqet ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni, minn naħa, din il-kumpannija omm tista’ teżerċita influwenza determinanti fuq l-aġir ta’ din is-sussidjarja u, min-naħa l-oħra, teżisti preżunzjoni konfutabbli (imsejħa wkoll “sempliċi”) li skontha l-imsemmija kumpannija omm teżerċita effettivament tali influwenza, sakemm il-kumpannija omm ma tipprovax bil-kontra ( 136 ).

150.

Tali preżunzjoni timplika, sakemm ma tkunx ikkonfutata, li l-eżerċizzju effettiv ta’ influwenza determinanti mill-kumpannija omm fuq is-sussidjarja tagħha titqies ipprovata b’mod li l-ewwel waħda tinżamm responsabbli għall-aġir tat-tieni, mingħajr ma jkun hemm il-bżonn li tinġieb xi evidenza addizzjonali ( 137 ). Il-kumpannija omm li jiġi imputat lilha l-aġir tas-sussidjarja tagħha li jikkostitwixxi ksur tiġi personalment ikkundannata għall-ksur tar-regoli tal-kompetizzjoni tal-Unjoni li hija titqies li wettqet, minħabba l-influwenza determinanti li hija kienet teżerċita fuq is-sussidjarja tagħha u li ppermettitilha tiddetermina l-aġir ta’ din tal-aħħar ( 138 ).

151.

Minn dan isegwi li, f’dawn iċ-ċirkustanzi, huwa suffiċjenti li l-awtorità tal-kompetizzjoni tipprova li l-kapital kollu ta’ sussidjarja huwa proprjetà tal-kumpannija omm biex ikun jista’ jiġi preżunt li din tal-aħħar teżerċita effettivament influwenza determinanti fuq il-politika kummerċjali ta’ din is-sussidjarja. Din l-awtorità tkun f’pożizzjoni, imbagħad, li tikkunsidra l-kumpannija omm bħala responsabbli in solidum għall-ħlas tal-multa imposta fuq is-sussidjarja tagħha, sakemm din il-kumpannija omm, li fuqha jaqa’ l-obbligu li tirribatti din il-preżunzjoni, ma tipproduċix provi suffiċjenti tali li juri li s-sussidjarja tagħha taġixxi b’mod awtonomu fis-suq ( 139 ). Għaldaqstant, l-implimentazzjoni tal-preżunzjoni ta’ influwenza determinanti ma hijiex, għaldaqstant, suġġetta għall-produzzjoni ta’ indizji addizzjonali dwar l-eżerċizzju effettiv ta’ influwenza tal-kumpannija omm ( 140 ).

152.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, l-appartenenza lill-istess grupp ta’ kumpanniji li pparteċipaw direttament fl-aġir abbużiv hija suffiċjenti biex timputa r-responsabbiltà lill-kumpannija omm li hija proprjetarja tal-kapital kollu ta’ dawn il-kumpanniji, mingħajr ma huwa meħtieġ li tinġieb kwalunkwe prova addizzjonali, sakemm din il-kumpannija omm ma tipproduċix provi suffiċjenti tali li juru li dawn il-kumpanniji aġixxew b’mod awtonomu fis-suq.

153.

Issa, f’dan il-każ, huwa paċifiku li ENEL hija proprjetarja 100 % tal-kapital tas-sussidjarji tagħha SEN u EE. Għaldaqstant, ENEL tikkontesta mhux l-applikabbiltà tal-preżunzjoni ta’ influwenza determinanti, imma biss ċerti aspetti ta’ din l-applikazzjoni.

154.

Fl-ewwel lok, hija ssostni li s-sempliċi eżistenza ta’ relazzjoni ta’ kontroll ma hijiex biżżejjed minnha nnifisha biex tissanzjona kumpannija omm minħabba l-aġir ta’ sussidjarja, anki f’każ ta’ kontroll totali. Fil-fehma tagħha, anki f’tali konfigurazzjoni, jeħtieġ li jiġi żgurat li l-kumpannija omm għandha s-setgħa li teżerċita effettivament influwenza determinanti fuq is-sussidjarja.

155.

Fil-fehma tiegħi, tali argument ma jistax ireġġi. Fil-fatt, mill-ġurisprudenza jirriżulta ċar li l-preżunzjoni ta’ influwenza determinanti timplika preċiżament li l-eżerċizzju effettiv ta’ influwenza determinanti jkun stabbilit, mingħajr l-obbligu li tiġi prodotta kwalunkwe prova. Interpretazzjoni kuntrarja tkun tmur kontra l-effett utli ta’ din il-preżunzjoni li hija bbażata fuq l-premessa li ż-żamma ta’ kontroll totali fuq is-sussidjarja tippreżumi neċessarjament il-kapaċità (ekonomika) li teżerċita tali influwenza ( 141 ). Fil-fatt, il-Qorti tal-Ġustizzja stabbilixxiet li ma hijiex is-sempliċi żamma tal-kapital tas-sussidjarja fiha nnifisha li tikkostitwixxi l-bażi ta’ din il-preżunzjoni, iżda l-livell ta’ kontroll li din iż-żamma tinvolvi ( 142 ).

156.

Fit-tieni lok, ENEL issostni li, għal dak li jirrigwardja l-preżunzjoni konfutabbli, jekk il-kumpannija omm tipproduċi provi tali li juru li s-sussidjarja aġixxiet b’mod awtonomu fis-suq, hija l-awtorità tal-kompetizzjoni li jkollha l-obbligu li timmotiva b’mod adegwat il-pożizzjoni differenti tagħha. F’dan il-każ, ENEL tikkontesta l-fatt li hija eżerċitat influwenza determinanti peress li, wara r-ristrutturazzjoni organika tal-grupp li seħħet matul is-sena 2014, hija ma baqgħetx teżerċita rwol deċiżjonali jew operazzjonali, imma llimitat ruħha biex tippromwovi s-sinerġiji u l-aħjar prattiki bejn is-sussidjarji operazzjonali differenti. F’dan ir-rigward, hija pproduċiet dokumenti li, madankollu, ma ttieħdux inkunsiderazzjoni jew li ġew irrifjutati mingħajr motivazzjoni adegwata mill-AGCM.

157.

Dawn l-argumenti jeħtieġu tliet settijiet ta’ rimarki.

158.

L-ewwel, għal dak li jirrigwardja l-oneru tal-prova, peress li l-preżunzjoni ta’ influwenza determinanti hija konfutabbli, huwa paċifiku li huwa l-obbligu tal-kumpannija omm li tipproduċi provi li juru l-assenza tagħha ( 143 ). Madankollu, il-fatt biss li jitressqu dawn il-provi ma huwiex suffiċjenti biex jinqaleb ipso facto l-oneru tal-prova. Fil-fatt, hija l-awtorità tal-kompetizzjoni biss li tista’ tikkonstata jekk kumpannija omm jirnexxilhiex tirribatti l-preżunzjoni ta’ influwenza determinanti billi turi l-awtonomija tas-sussidjarja tagħha. Jekk dan ikun il-każ, ir-responsabbiltà tal-kumpannija omm ma tkunx tista’ tiġi imputata lilha minħabba l-fatt biss li hija proprjetarja tal-kapital kollu tas-sussidjarja ( 144 ) u, jekk din l-awtorità tiddeċiedi tfittex lill-kumpannija omm, ikollha tibbaża r-responsabbiltà fuq elementi konkreti oħra ta’ influwenza determinanti. Fil-fatt, bħal f’dan il-każ, l-awtoritajiet tal-kompetizzjoni spiss jagħmlu l-għażla li jikkorroboraw din il-preżunzjoni abbażi ta’ elementi fattwali oħra ( 145 ).

159.

It-tieni, għal dak li jirrigwarda l-obbligu ta’ motivazzjoni tal-awtorità tal-kompetizzjoni, jirriżulta mill-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja li deċiżjoni ta’ applikazzjoni tad-dritt tal-kompetizzjoni għandu jkun fiha motivazzjoni suffiċjenti fir-rigward ta’ kull wieħed mid-destinatarji tagħha, partikolarment fir-rigward ta’ dawk fosthom li jkollhom ibatu l-konsegwenzi ta’ dan il-ksur. Għaldaqstant, fir-rigward ta’ kumpannija omm miżmuma bħala responsabbli għall-aġir li jikkostitwixxi ksur tas-sussidjarja tagħha, tali deċiżjoni għandha, ikun fiha espożizzjoni dettaljata tal-motivi tali li tiġġustifika l-imputabbiltà tal-ksur għal din il-kumpannija ( 146 ). Jekk tali deċiżjoni tkun ibbażata esklużivament fuq il-preżunzjoni ta’ influwenza determinanti, awtorità tal-kompetizzjoni hija – taħt piena li trendi din il-preżunzjoni de facto inkonfutabbli – obbligata li tipprovdi b’mod adegwat ir‑‑raġunijiet li għalihom il-punti ta’ fatt u ta’ liġi invokati ma kinux biżżejjed sabiex jirribattu din il-preżunzjoni ( 147 ).

160.

Dan l-obbligu biex awtorità tal-kompetizzjoni timmotiva d-deċiżjonijiet tagħha fuq dan il-punt jirriżulta b’mod partikolari min-natura konfutabbli tal-preżunzjoni ta’ influwenza determinanti. Fil-fatt, infakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li din il-preżunzjoni hija intiża li tibbilanċja l-importanza, minn naħa, tal-għan li jikkonsisti fl-ikkastigar tal-aġir li jikser ir-regoli tal-kompetizzjoni, u li ma titħalliex ir-repetizzjoni tiegħu u, min-naħa l-oħra, tar-rekwiżiti ta’ ċerti prinċipji ġenerali tad-dritt tal-Unjoni bħalma huma, b’mod partikolari, il-prinċipji ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza, ta’ individwalità tal-pieni u ta’ ċertezza legali kif ukoll id-drittijiet tad-difiża, inkluż il-prinċipju ta’ opportunitajiet ugwali għall-partijiet. Huwa b’mod partikolari għal din ir-raġuni li l-preżunzjoni hija konfutabbli ( 148 ). Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja kkunsidrat li l-fatt li huwa diffiċli li tinġieb il-prova kuntrarja biex tirribatti l-preżunzjoni ta’ influwenza determinanti ma jimplikax, minnu nnifsu, li din hija, de facto, inkonfutabbli u għaldaqstant kontra l-prinċipju ta’ preżunzjoni ta’ innoċenza ( 149 ).

161.

Dan premess, jeħtieġ li jitfakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Kummissjoni ma hijiex meħtieġa f’tali kuntest li tieħu pożizzjoni dwar elementi li huma manifestament irrilevanti, mingħajr tifsira jew b’mod ċar sekondarji ( 150 ). Barra minn hekk, dan id-dmir ta’ motivazzjoni ma jitlobx neċessarjament l-obbligu li tiġi pprovduta espożizzjoni li ssegwi b’mod eżawrjenti u wieħed wieħed ir-raġunamenti kollha mressqa mill-partijiet fil-kawża. Għaldaqstant, il-motivazzjoni tista’ tkun impliċita, bil-kundizzjoni li tippermetti lill-partijiet ikkonċernati jidentifikaw ir-raġunijiet li fuqhom tkun ibbażata d-deċiżjoni u lil awtorità ġudizzjarja li jkollha biżżejjed elementi sabiex teżerċita l-istħarriġ tagħha fil-kuntest ta’ appell ( 151 ). Dawn il-prinċipji jistgħu japplikaw b’analoġija wkoll għall-awtoritajiet nazzjonali tal-kompetizzjoni.

162.

It-tielet, mingħajr ma rrid nindaħal fuq l-evalwazzjoni li ser tiġi definittivament adottata fil-kawża prinċipali mill-qorti tar-rinviju, infakkar li l-Qorti tal-Ġustizzja diġà kellha l-opportunità tippreċiża, l-ewwel nett, li l-fatt li l-kumpanniji (kompletament) ikkontrollati kienu jgawdu minn ċerta awtonomija għal dak li jikkonċerna l-attivitajiet industrijali tagħhom, li l-kumpannija omm kellha rwol ta’ sempliċi koordinatriċi teknika u finanzjarja jew li hija kienet tipprovdi lil dawn il-kumpanniji assistenza finanzjarja u patrimonjali ma huwiex biżżejjed, minnu nnifsu, biex jirribatti l-preżunzjoni ta’ influwenza determinanti ( 152 ). Imbagħad, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet ukoll li l-fatt li entità tkun “holding finanzjarja”, nieqsa mill-kwalità ta’ impriża, ma jistax jaffettwa l-applikazzjoni, fil-konfront tagħha, ta’ din il-preżunzjoni ( 153 ). Fl-aħħar nett, il-Qorti tal-Ġustizzja ċaħdet l-argument li jgħid li l-applikazzjoni tal-imsemmija preżunzjoni għal “holding ta’ parteċipazzjoni” tkun tikser l-Artikolu 14 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar il-Protezzjoni
tad-Drittijiet tal-Bniedem, iffirmat f’Ruma fl‑4 ta’ Novembru 1950, l-Artikoli 17 u 21 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, kif ukoll l-Artikolu 345 TFUE inkwantu din twassal għal differenza fit-trattament li hija arbitrarja u inġustifikata bejn is-sistemi ta’ proprjetà differenti ( 154 ).

163.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li tingħata risposta għall-ħames domanda fis-sens li l-appartenenza ta’ kumpannija omm għal grupp ta’ kumpanniji magħmul b’mod partikolari minn sussidjarji 100 % proprjetà tagħha li pparteċipaw direttament fl-aġir abbużiv fis-sens tal-Artikolu 102 TFUE, hija suffiċjenti biex jiġi preżunt li din il-kumpannija omm eżerċitat influwenza determinanti fuq il-politika ta’ dawn is-sussidjarji, b’mod li awtorità tal-kompetizzjoni tista’ timputalha r-responsabbiltà għal dan l-aġir mingħajr ma jkun meħtieġ li tiġi prodotta l-prova tal-parteċipazzjoni ta’ din tal-aħħar fil-prattika abbużiva. L-oneru li tirribatti din il-preżunzjoni konfutabbli, billi tipproduċi provi li jippermettu li juru li s-sussidjarji ġabu ruħhom b’mod awtonomu fis-suq, jaqa’ fuq l-imsemmija kumpannija omm. F’tali każ, din l-awtorità għandha l-obbligu li tesponi b’mod adegwat ir-raġunijiet li għalihom hija tikkunsidra li dawn l-elementi ma humiex suffiċjenti biex jirribattu l-imsemmija preżunzjoni, sakemm ma tqisx li dawn l-elementi huma manifestament irrilevanti, mingħajr tifsira jew b’mod ċar sekondarji.

164.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi lill-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi bil-mod kif ġej għad-domandi preliminari magħmula mill-Consiglio di Stato (il-Kunsill tal-Istat, l-Italja):