1. 

It-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda l-interpretazzjoni tal-Artikoli 3(1), 4(2) u 5 tad-Direttiva tal-Kunsill 93/13/KEE tal‑5 ta’ April 1993 dwar klawżoli inġusti f’kuntratti mal-konsumatur (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 15, Vol. 2, p. 288) (iktar ’il quddiem id-“Direttiva tal‑1993”). F’din it-talba l-Qorti tal-Ġustizzja hija mitluba għal darba oħra tiddikjara ruħha dwar l-eżekuzzjoni tad-Direttiva tal‑1993 fil-kuntest ta’ kuntratti ta’ self konklużi bejn l-istituzzjonijiet ta’ kreditu u l-konsumaturi.

2. 

Din it-talba partikolari saret fil-kuntest ta’ tilwima bejn Gyula Kiss, Emil Kiss u Gyuláné Kiss maċ-CIB Bank Zrt. (iktar ’il quddiem il-“Bank”) rigward talba sabiex tiġi stabbilita l-allegata inġustizzja ta’ ċerti klawżoli li kienu jinsabu f’kuntratt ta’ self iddenominat f’munita barranija. F’dan il-kuntest, il-qorti tar-rinviju tistaqsi b’mod partikolari jekk ir-rekwiżit stabbilit fl-Artikoli 4(2) u 5 tad-Direttiva tal‑1993 ta’ redazzjoni ċara u li tinftiehem għandux jiġi interpretat fis-sens li kull klawżola tariffarja għandha tindika s-servizzi speċifiċi pprovduti b’korrispettiv. Qabel ma jitqiesu dawn il-kwistjonijiet, jeħtieġ, madankollu, li jiġu stabbiliti d-dispożizzjonijiet legali rilevanti.

3.

Il-premessi tnax, tlettax, sittax, dsatax u għoxrin tad-Direttiva tal‑1993 jiddikjaraw:

“Billi, iżda, kif inhuma bħalissa, il-liġijiet nazzjonali jippermettu li tiġi kkunsidrata biss armonizzazzjoni parzjali; billi b’mod partikolari, din id-Direttiva tkopri biss klawżoli kuntrattwali li ma jkunux ġew innegozjati individwalment; billi l-Istati Membri għandu jkollhom l-għażla b’konsiderazzjoni xierqa tat-Trattat, li joffru lill-konsumaturi livell ogħla ta’ protezzjoni permezz ta’ disposizzjonijiet nazzjonali li jkunu aktar stretti minn dawk ta’ din id-Direttiva;

Billi d-disposizzjonijiet statutorji jew regolatorji ta’ l-Istati Membri li jistabbilixxu direttament jew indirettament il-klawżoli tal-kuntratti tal-konsumatur huma preżunti li ma’ fihomx klawżoli inġusti; billi, għal dan il-għan, ma jidhirx li huwa meħtieġ li jiġu assoġġettati l-klawżoli li jirriflettu disposizzjonijiet mandatarji statutorji jew regolatorji u l-prinċipji jew id-disposizzjonijiet tal-konvenzjonijiet internazzjonali li għalihom huma parti l-Istati Membri jew il-Komunità; billi f’dak ir-rigward il-kliem ‘disposizzjonijiet mandatarji statutorji jew regolatorji’ fl-Artikolu 1(2) ikopru wkoll ir-regoli li, skond il-liġi, għandhom jgħoddu bejn il-partijiet kontraenti sakemm ma twaqqfux xi arranġamenti oħra;

[…]

Billi l-istima, skond il-kriterji ġenerali magħżula, tal-karattru inġust ta’ klawżoli, b’mod partikolari fil-bejgħ jew f’attivitajiet ta’ provvista ta’ natura pubblika li jipprovdu servizzi kollettivi li jqisu s-solidarjetà fost l-utenti, għandha tiġi supplimentata billi ssir valutazzjoni globali tad-diversi interessi involuti; billi din tikkostitwixxi l-ħtieġa ta’ buona fede; billi, waqt li tkun qed issir stima ta’ buona fede, għandha titqies b’mod partikolari s-saħħa tal-posizzjonijiet tal-ftehim tal-partijiet, kemm jekk il-konsumatur kellu xi jħajru biex jaqbel mal-klawżola kif ukoll jekk il-merkanzija jew is-servizzi nbiegħu jew ġew ipprovduti bl-ordni speċjali tal-konsumatur; billi l-ħtieġa ta’ buona fede tista’ tkun sodisfatta mill-bejjiegħ jew mill-fornitur meta dan jittratta b’mod ġust u ekwu mal-parti l-oħra li huwa għandu jikkunsidra l-interessi leġittimi tagħha;

[…]

Billi, għall-finijiet ta’ din id-Direttiva, m’għandhiex issir stima ta’ karattru inġust ta’ klawżoli li jiddeskrivu l-kwistjoni prinċipali tas-suġġett tal-kuntratt u lanqas il-proporzjon bejn kwalità/il-prezz tal-merkanzija jew is-servizzi pprovduti; billi l-kwistjoni prinċipali tas-suġġett tal-kuntratt u l-proporzjon bejn kwalità/prezz jistgħu madankollu jiġu kkunsidrati meta tkun qiegħda ssir l-istima dwar jekk klawżoli oħra jkunux ġusti; billi jsegwi, inter alia, li f’kuntratti ta’ assigurazzjoni, il-klawżoli li b’mod ċar jistabbilixxu jew jiċċirkoskrivu r-riskju assigurat u r-responsabbiltà ta’ assiguratur m’għandhomx ikunu suġġetti għal din l-istima peress li dawn jiġu kkunsidrati waqt li jkun qiegħed jiġi kkalkulat il-premju li għandu jitħallas mill-konsumatur;

Billi l-kuntratti għandhom jiġu abbozzati f’lingwa ċara, li tiftiehem, il-konsumatur għandu fil-fatt jingħata opportunità biex jeżamina l-klawżoli kollha u, jekk ikollu xi dubju, l-interpretazzjoni l-aktar favorevoli lejn il-kunsumatur għandha tirbaħ”.

4.

L-Artikolu 3(1) u (2) tad-Direttiva tal‑1993 jistabbilixxi:

“1.   Klawżola kuntrattwali li ma tkunx ġiet negozjata individwalment għandha titqies inġusta jekk, kontra l-ħtieġa ta’ buona fede, tkun tikkawża żbilanċ sinifikanti fid-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li joħorġu mill-kuntratt, bi ħsara għall-konsumatur.

2.   Klawżola għandha dejjem tiġi kkunsidrata li ma tkunx ġiet innegozjat individwalment meta din tkun ġiet abbozzata minn qabel u l-konsumatur b’hekk ma jkunx seta’ jinfluwenza s-sustanza tal-klawżola, b’mod partikolari fil-kuntest ta’ kuntratt standard imfassal minn qabel.

Il-fatt li ċerti aspetti ta’ klawżola jew klawżola speċifika waħda tkun ġiet innegozjata individwalment m’għandux jeskludi l-applikazzjoni ta’ dan l-Artikolu għall-bqija ta’ kuntratt jekk stima globali tal-kuntratt tindika li dan ikun madankollu kuntratt standard ippreparat minn qabel.

Meta xi bejjiegħ jew fornitur jippretendi li klawżola standard ikun ġie nnegozjat b’mod individwali, il-piż tal-prova f’dan ir-rigward għandu jaqa’ fuqu.”

5.

L-Artikolu 4(2) tad-Direttiva tal‑1993 jaqra kif ġej:

“L-istima tan-natura inġusta tal-klawżoli la għandha tirrelata mad-definizzjoni tal-kwistjoni prinċipali tas-suġġett tal-kuntratt u lanqas mas-suffiċjenza tal-prezz u r-remunerazzjoni, fuq naħa waħda, kontra s-servizzi jew il-merkanzija provduti bi tpartit, fuq in-naħa l-oħra, safejn dawn il-klawżoli jkunu f’lingwaġġ sempliċi u ċar.”

6.

L-Artikolu 5 tad-Direttiva tal‑1993 jipprovdi:

“Fil-każ ta’ kuntratti fejn ċerti klawżoli jew il-klawżoli kollha offruti lill-konsumatur ikunu bil-miktub, dawn il-klawżoli għandhom ikunu abbozzati b’lingwaġġ sempliċi u ċar. Fejn ikun hemm dubju dwar it-tifsir ta’ klawżola, għandha tirbaħ l-interpretazzjoni l-aktar favorevoli għall-konsumatur. Din ir-regola dwar l-interpretazzjoni m’għandhiex tgħodd fil-kuntest tal-proċeduri stabbiliti fl-Artikolu 7(2).”

7.

Fil-kliem tal-Artikolu 8 tad-Direttiva tal‑1993:

“L-Istati Membri jistgħu jadottaw jew iżommu l-aktar disposizzjonijiet stretti kompatibbli mat-Trattat fil-qasam kopert minn din id-Direttiva, biex jiżguraw grad massimu ta’ protezzjoni għall-konsumatur.”

8.

L-Artikolu 3(3) tad‑Direttiva 2003/55/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tas‑26 ta’ Ġunju 2003 rigward regoli komuni għas-suq intern fil-gass naturali u li tħassar id-Direttiva 98/30/KE (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 12, Vol. 2, p. 230) jaqra kif ġej:

“[…] L-Istati Membri […] [g]ħandhom jaċċertaw livelli għoljin ta’ protezzjoni tal-konsumatur, b’mod partikolari rigward trasparenza rigward it-termini u l-kondizzjonijiet ġenerali ta’ l-appalti, informazzjoni ġenerali u mekkaniżmi għar-riżoluzzjoni tat-tilwim.”

9.

L-Artikolu 6(d) tad-Direttiva 2005/29/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑11 ta’ Mejju 2005 dwar prattiċi kummerċjali żleali fin-negozju mal-konsumatur fis-suq intern u li temenda d-Direttiva tal-Kunsill 84/450/KEE, id-Direttivi 97/7/KE, 98/27/KE u 2002/65/KE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill, u r-Regolament (KE) Nru 2006/2004 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill (Direttiva dwar Prattiċi Kummerċjali Żleali) (ĠU 2005, L 149, p. 22, rettifika fil-ĠU 2006, L 114, p. 86), jipprovdi:

“1.   Prattika kummerċjali għandha titqies bħala qarrieqajekk tikkontjeni tagħrif falz u li għalhekk ma tikkorrispondix għall-verità jew li b’xi mod, anki bil-preżentazzjoni totali tagħha, tqarraq jew x’aktarx tqarraq bil-konsumatur medju, anke jekk it-tagħrif ikun korrett fattwalment, fir-rigward ta’ wieħed jew iktar mill-elementi li ġejjin, u li f’kull każ iġġiegħlu jew x’aktarx iġġiegħlu jieħu deċiżjoni transazzjonali li ma kienx jieħu f’ċirkostanzi oħra:

[…]

[…]”

10.

Il-premessi 4 u 30 tad-Direttiva 2014/17/UE tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal‑4 ta’ Frar 2014 dwar kuntratti ta’ kreditu għall-konsumaturi marbutin ma’ proprjetà immobbli residenzjali u li temenda d-Direttivi 2008/48/KE u 2013/36/UE u r-Regolament (UE) Nru 1093/2010 (ĠU 2014, L 60, p. 34, rettifika fil-ĠU 2015, L 246, p. 11) jiddikjaraw:

[…]

11.

Skont l-Artikolu 23 tad-Direttiva 2014/17, intitolat “Self f’munita barranija”:

“1.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li, fejn kuntratt ta’ kreditu jirrigwarda self f’munita barranija, ikun hemm fis-seħħ qafas regolatorju xieraq fiż-żmien li fih jiġi konkluż il-kuntratt ta’ kreditu biex għall-inqas jiġi żgurat li:

2.   Il-munita alternattiva msemmija f’punt (a) ta’ paragrafu 1 għandha tkun:

L-Istati Membri jistgħu jispeċifikaw jekk l-għażliet imsemmijiet fil-punti (a) u (b) tal-ewwel subparagrafu humiex it-tnejn disponibbli għall-konsumatur jew waħda minnhom biss jew jistgħu jħallu lill-kredituri jispeċifikaw jekk l-għażliet imsemmijiet fil-punti (a) u (b) tal-ewwel subparagrafu humiex it-tnejn disponibbli għall-konsumatur jew waħda minnhom biss.

3.   Fejn konsumatur għandu dritt li jikkonverti kuntratt ta’ kreditu f’munita alternattiva skont punt (a) ta’ paragrafu 1, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li r-rata tal-kambju li fiha ssir il-konverżjoni tkun ir-rata tal-kambju tas-suq applikabbli fil-jum tal-applikazzjoni għall-konverżjoni sakemm ma jkunx speċifikat mod ieħor fil-kuntratt ta’ kreditu.

4.   L-Istati Membri għandhom jiżguraw li fejn konsumatur għandu self f’munita barranija, il-kreditur iwissi lill-konsumatur fuq bażi regolari fuq karta jew b’mezz ieħor dejjiemi għall-inqas fejn il-valur tal-ammont totali pagabbli mill-konsumatur li jibqa’ pendenti jew tal-pagamenti regolari jvarja b’aktar minn 20 % minn dak li jkun kieku ġiet applikata r-rata tal-kambju bejn il-munita tal-kuntratt ta’ kreditu u l-munita tal-Istat Membru applikabbli fiż-żmien tal-konklużjoni tal-kuntratt ta’ kreditu. It-twissija għandha tgħarraf lill-konsumatur dwar żieda fl-ammont totali pagabbli mill-konsumatur, tistipula fejn applikabbli d-dritt li ssir konverżjoni għal munita alternattiva u l-kundizzjonijiet biex isir dan u tfisser kull mekkaniżmu applikabbli ieħor biex jiġi limitat ir-riskju tar-rata tal-kambju li għalih huwa espost il-konsumatur.

5.   L-Istati Membri jistgħu jirregolaw aktar is-self f’munita barranija sakemm regolament bħal dan ma jiġix applikat b’effett retrospettiv.

6.   L-arranġamenti applikabbli skont dan l-Artikolu għandhom jiġu ddivilgati lill-konsumatur fil-FEIS u fil-kuntratt ta’ kreditu. Fejn m’hemm l-ebda dispożizzjoni fil-kuntratt ta’ kreditu biex jiġi limitat ir-riskju tar-rata tal-kambju li għalih huwa espost il-konsumatur għal ċaqliq fir-rata tal-kambju ta’ inqas minn 20 %, il-FEIS għandu jinkludi eżempju illustrattiv tal-impatt ta’ ċaqliq ta’ 20 % fir-rata tal-kambju.”

12.

L-Artikolu 209/B tal-a Polgári Törvénykönyvről szóló 1959. Évi IV. Törvény (il-Liġi Nru IV tal‑1959 li Tistabbilixxi l-Kodiċi Ċivili) (iktar ’il quddiem il-“Kodiċi Ċivili Ungeriż”), fil-verżjoni tiegħu fis-seħħ fiż-żmien li seħħew il-fatti fil-kawża prinċipali, kien jistabbilixxi:

“(1)   Kundizzjoni kuntrattwali ġenerali jew klawżola f’kuntratt konkluż ma’ konsumatur hija inġusta meta, bi ksur tar-rekwiżit ta’ bona fide, unilateralment u mingħajr raġuni tiddetermina, għad-detriment ta’ waħda mill-partijiet, id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li jirriżultaw mill-kuntratt;

(2)   Id-drittijiet u l-obbligi sfavorevoli għandhom jitqiesu li jiġu ddeterminati unilateralment u mingħajr raġuni:

(3)   Sabiex tiġi evalwata n-natura inġusta tal-klawżola, għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni ċ-ċirkustanzi kollha madwar il-konklużjoni tal-kuntratt li wasslu għalih, kif ukoll in-natura tas-servizzi previsti u r-relazzjoni bejn il-klawżola kkonċernata, minn naħa, u d-dispożizzjonijiet l-oħra tal-kuntratt jew ta’ kuntratti oħra, min-naħa l-oħra.

(4)   Dispożizzjonijiet speċjali jistgħu jindikaw il-klawżoli kklassifikati bħala inġusti f’kuntratt konkluż ma’ konsumatur jew li għandhom jiġu kklassifikati bħala inġusti sakemm ma jiġix ipprovat mod ieħor.

(5)   Id-dispożizzjonijiet li jirrigwardaw il-klawżoli inġusti ta’ kuntratt ma għandhomx japplikaw għad-dispożizzjonijiet li jiddefinixxu s-servizz u l-kontroparti tiegħu, sakemm il-kliem tagħhom huwa redatt b’mod ċar u li jinftiehem għaż-żewġ partijiet.

(6)   Klawżola kuntrattwali ma għandhiex tiġi kklassifikata bħala inġusta jekk din hija imposta minn dispożizzjoni leġiżlattiva jew regolatorja.”

13.

L-Artikolu 523 tal-Kodiċi Ċivili Ungeriż jipprovdi:

“(1)   Taħt kuntratt ta’ self, l-istituzzjoni ta’ kreditu jew kull kreditur ieħor għandu jqiegħed għad-dispożizzjoni tad-debitur l-ammont miftiehem; id-debitur għandu jħallas lura l-ammont skont il-kuntratt.

Fl-assenza ta’ dispożizzjonijiet kuntrarji, jekk il-kreditur huwa istituzzjoni ta’ kreditu, id-debitur għandu jħallas l-interessi (self bankarju).”

14.

Fis‑16 ta’ Settembru 2005, Gyula Kiss u żewġ persuni oħra kkonkludew kuntratt ta’ self ta’ EUR 16516 għal skop mhux speċifikat mal-predeċessur legali tal-Bank b’rata ta’ interessi annwali ta’ 5.4 % għal perijodu ta’ 20 sena. Minbarra din ir-rata ta’ interessi, id-debituri kienu meħtieġa li jħallsu l-ispejjeż tal-ġestjoni ta’ 2.4 % kull sena u s-somma ta’ HUF 40000 (madwar EUR 125) bħala ħlas ta’ kummissjoni. Ir-rata perċentwali annwali imposta (iktar ’il quddiem ir-“RPAI”) stipulata fil-kuntratt kienet ta’ 8.47 %.

15.

Gyula Kiss ippreżenta rikors għal dikjarazzjoni li l-klawżoli li jistabbilixxu l-ammont tal-ispejjeż tal-ġestjoni u l-ħlas ta’ kummissjoni huma inġusti abbażi tal-fatt li s-servizzi pprovduti b’korrispettiv ma kinux speċifikati mill-Bank.

16.

Il-Bank ma kkontestax il-fatt li s-servizzi pprovduti b’korrispettiv għal dawn l-ispejjeż ma kinux speċifikament imsemmija. Madankollu, huwa sostna li l-ħlas ta’ kummissjoni jikkorrispondi għall-ispejjeż tal-formalitajiet li kellu jwettaq qabel jiġi konkluż il-kuntratt, filwaqt li l-ispejjeż tal-ġestjoni jkopru l-formalitajiet li kellhom jiġu mwettqa wara li jiġi konkluż il-kuntratt.

17.

Il-qorti tal-ewwel istanza ddeċidiet li l-klawżola li tistabbilixxi l-ammont tal-ħlas ta’ kummissjoni hija inġusta u ċaħdet it-talba għal dikjarazzjoni ta’ invalidità tal-klawżola li tirrigwarda l-ispejjeż tal-ġestjoni.

18.

Il-qorti tat-tieni istanza, li ġiet adita bil-kawża wara l-appelli li tressqu minn Gyula Kiss u mill-Bank, ikkonfermat is-sentenza tal-ewwel istanza. Hija rrimarkat li l-klawżoli li jirrigwardaw l-ispejjeż tal-ġestjoni kienu redatti b’mod ċar u li jinftiehmu peress li l-ammont li kellu jiġi mħallas mid-debitur f’dan ir-rigward kien iddefinit u n-natura tal-kontroparti magħrufa sew. Dawn jinkludu servizzi bħall-ipproċessar, il-ġestjoni, ir-reġistrazzjoni u l-ġbir tas-self. Rigward il-ħlas ta’ kummissjoni, il-qorti tat-tieni istanza ddeċidiet li ma setax jiġi ddeterminat is-servizz li kien kopert minn din il-kummissjoni. Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet din l-ispiża ġiet ikklassifikata bħala inġusta.

19.

Gyula Kiss u l-Bank ippreżentaw appelli fil-kassazzjoni quddiem il-Kúria (il-Qorti Suprema, l-Ungerija). Gyula Kiss jargumenta li l-kuntratt ma kienx jistipula b’mod ċar is-servizz li għalih kellu jħallas dawn l-ispejjeż tal-ġestjoni. Huwa jsostni li l-Bank naqas milli jistabbilixxi li l-ipproċessar u l-ġestjoni tas-self taw lok għal dawn l-ispejjeż li ma kinux diġà koperti mill-interessi fuq il-kapital misluf.

20.

Fl-appell tiegħu fil-kassazzjoni, il-Bank jitlob li tingħata sentenza li tiċħad it-talba fir-rigward tal-ħlas ta’ kummissjoni. Il-Bank jargumenta, fost l-oħrajn, li meta ġie konkluż il-kuntratt, l-ebda dispożizzjoni legali ma kienet tobbligah li jistipula s-servizzi speċifiċi mwettqa b’korrispettiv għal din il-kummissjoni.

21.

Il-qorti nazzjonali tqis li l-ġurisprudenza eżistenti tal-Qorti tal-Ġustizzja ma tippermettix li hija tiddetermina jekk iż-żewġ klawżoli humiex redatti b’mod ċar u li jiftiehmu u, f’każ li jkun hekk, li tevalwa jekk humiex inġusti, u tirrimarka li l-ġurisprudenza tal-qrati Ungeriżi ma hijiex uniformi rigward din il-kwistjoni. Fil-parti l-kbira tal-każijiet, dawn il-qrati nazzjonali ddeċidew li l-konklużjoni ta’ kuntratti ta’ self teħtieġ biss li jkun ċar it-total tal-ispejjeż tas-self, mingħajr il-ħtieġa li jiġu speċifikati s-servizzi kollha b’korrispettiv u, barra minn hekk, li din il-kundizzjoni hija ssodisfatta jekk tiġi indikata r-RPAI, peress li din tal-aħħar hija kkalkolata abbażi kemm tal-interessi kif ukoll tat-tariffi dovuti, li jippermetti lid-debitur jikkompara l-offerti ta’ self differenti. Madankollu, il-minoranza ta’ dawn il-qrati jqisu li s-servizzi pprovduti b’korrispettiv għal kull spiża għandhom ikunu ddettaljati u speċifikati. Fil-fatt, ikun utli għall-konsumatur li ma jkunx biss f’pożizzjoni li jikkompara r-RPAI, iżda wkoll is-servizzi pprovduti b’korrispettiv. Barra minn hekk, is-separazzjoni artifiċjali tal-interessi f’żewġ komponenti ma tkunx leġittima u, skont dawn il-qrati, il-bażi għall-ispejjeż tal-ġestjoni hija differenti minn dik użata għall-kalkolu tar-rata tal-interessi.

22.

Skont il-qorti tar-rinviju, l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva tal‑1993 jista’ jiġi interpretat fis-sens li l-assenza ta’ dettalji tas-servizzi pprovduti b’korrispettiv għal tariffa jew kummissjoni tikkostitwixxi ksur tar-rekwiżit ta’ bona fide msemmi f’dan l-artikolu. Madankollu, xorta waħda tibqa’ l-kwistjoni dwar jekk għandux jiġi evalwat jekk hemmx żbilanċ bejn id-drittijiet u l-obbligi li jirriżultaw mill-kuntratt, għad-detriment tal-konsumatur. Jekk din l-evalwazzjoni hija meħtieġa, il-Kúria (il-Qorti Suprema) tindika li hija għandha dubji dwar jekk huwiex xieraq li jiġu eżaminati biss is-servizzi u l-kontropartijiet tagħhom li jirrigwardaw l-imsemmija klawżoli, jew jekk għandhomx jittieħdu inkunsiderazzjoni l-klawżoli kollha tal-kuntratt sabiex jiġu evalwati l-vantaġġi u l-iżvantaġġi kollha li jirriżultaw mill-kuntratt.

23.

F’dawn iċ-ċirkustanzi, il-Kúria (il-Qorti Suprema) iddeċidiet li tissospendi l-proċeduri u li tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi li ġejjin:

24.

Forsi l-ewwel li għandu jiġi osservat huwa li l-għan tad-Direttiva tal‑1993 ma huwiex li tarmonizza l-liġi dwar il-kuntratti b’mod ġenerali jew il-kwistjoni tal-kunsens b’mod partikolari. L-għan tad-Direttiva huwa pjuttost prinċipalment li tipprojbixxi l-klawżoli li joħolqu, kuntrarjament għar-rekwiżiti ta’ bona fide, żbilanċ sinjifikattiv bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li jirriżultaw mill-kuntratt, għad-detriment tal-konsumatur. Huwa importanti li nkunu ċari dwar dan minħabba li, minkejja li d-Direttiva tal‑1993 hija ċertament sinjifikattiva fil-qasam tal-protezzjoni tal-konsumatur, hija ma tfittixx li tindirizza kull tip ta’ prattika kummerċjali illegali.

25.

B’mod partikolari, sa fejn jeżistu direttivi oħra li jkopru l-liġi dwar il-konsumatur, huwa importanti għall-finijiet ta’ konsistenza li l-Qorti tal-Ġustizzja tadotta approċċ rigoruż rigward id-delimitazzjoni tal-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dawn id-dispożizzjonijiet leġiżlattivi.

26.

Permezz tal-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment tistaqsi jekk l-Artikolu 4(2) u l-Artikolu 5 tad-Direttiva tal‑1993 għandhomx jiġu interpretati fis-sens li, f’kuntratt ta’ self konkluż ma’ konsumatur, ir-rekwiżit li r-redazzjoni tal-klawżoli għandha tkun ċara u li tinftiehem huwa ssodisfatt permezz ta’ klawżola kuntrattwali mhux innegozjata individwalment li tiddetermina bi preċiżjoni l-ammont tal-ispejjeż li għandhom jitħallsu mill-konsumatur, il-metodu ta’ kalkolu tagħhom u meta dawn għandhom jitħallsu, iżda li madankollu ma tispeċifikax min-naħa l-oħra liema servizzi speċifiċi huma koperti minn dawn l-ispejjeż.

27.

Minkejja li kemm l-Artikolu 4(2) kif ukoll l-Artikolu 5 tad-Direttiva tal‑1993 jistipulaw li r-redazzjoni ta’ ċerti klawżoli għandha tkun ċara u li tinftiehem, il-kuntest li fih isir ir-riferiment għal dan ir-rekwiżit huwa madankollu differenti. L-Artikolu 4(2) essenzjalment jipprovdi li n-natura ġusta tal-klawżoli li jiddefinixxu l-essenza tal-kuntratt – bħall-prezz – ma tistax tiġi eżaminata, sakemm ir-redazzjoni ta’ dawn il-klawżoli ma hijiex ċara u li tinftiehem. Min-naħa l-oħra, l-Artikolu 5 jipprovdi li l-klawżoli kuntrattwali kollha għandhom jissodisfaw dan ir-rekwiżit ta’ intelliġibbiltà u li meta ma jiġix issodisfatt, jiġifieri “meta jeżistu dubji dwar it-tifsira ta’ klawżola, l-interpretazzjoni l-iktar favorevoli għall-konsumatur għandha tipprevali” ( 2 ). Għalhekk, nipproponi li l-ewwel domanda mressqa mill-qorti tar-rinviju għandha tiġi eżaminata mill-perspettiva tal-Artikolu 4(2) u tal-Artikolu 5 tad-Direttiva tal‑1993 b’mod suċċessiv.

28.

Skont l-Artikolu 4(2) tad-Direttiva tal‑1993, l-“istima tan-natura inġusta tal-klawżoli la għandha tirrelata mad-definizzjoni tal-kwistjoni prinċipali tas-suġġett tal-kuntratt u lanqas mas-suffiċjenza tal-prezz u r-remunerazzjoni, fuq naħa waħda, kontra s-servizzi jew il-merkanzija provduti bi tpartit, fuq in-naħa l-oħra, safejn dawn il-klawżoli jkunu f’lingwaġġ sempliċi u ċar”. Peress li l-Artikolu 4(2) jistabbilixxi żewġ eċċezzjonijiet għall-mekkaniżmu ta’ reviżjoni tas-sustanza tal-klawżoli inġusti stabbilit minn din id-direttiva, din l-eċċezzjoni għandha tiġi interpretata b’mod strett ( 3 ). Għalhekk, l-Artikolu 4(2) fil-fatt jistabbilixxi li l-klawżoli tariffarji ma jaqgħux fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva, sakemm, madankollu, ir-redazzjoni ta’ dawn il-klawżoli hija ċara u li tinftiehem. Kif ser nipprova nuri, il-klawżoli li jipprovdu għall-ispejjeż tal-ġestjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali jaqgħu direttament fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-eċċezzjoni prevista fl-Artikolu 4(2), sabiex b’hekk in-natura ġusta ta’ dawn l-ispejjeż ma tistax tiġi kkunsidrata sakemm ir-redazzjoni ta’ din il-klawżola ma tkunx ċara u li tinftiehem.

29.

L-ewwel eċċezzjoni stabbilita fl-Artikolu 4(2) tirreferri għall-klawżoli li jirrigwardaw il-“kwistjoni prinċipali tas-suġġett tal-kuntratt”. Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, il-klawżoli kuntrattwali li jaqgħu taħt il-kunċett tal-“kwistjoni prinċipali tas-suġġett tal-kuntratt”, fis-sens tal-Artikolu 4(2) tad-Direttiva tal‑1993, għandhom jinftiehmu li huma dawk li jistabbilixxu l-obbligi essenzjali tal-kuntratt u, bħala tali, li jikkaratterizzawh ( 4 ). Min-naħa l-oħra, il-klawżoli ta’ natura aċċessorja meta mqabbla ma’ dawk li jiddefinixxu l-essenza nnifisha tar-relazzjoni kuntrattwali ma jistgħux jaqgħu taħt il-kunċett tal-“kwistjoni prinċipali tal-kuntratt”.

30.

It-tieni eċċezzjoni tirrigwarda s-“suffiċjenza tal-prezz u r-remunerazzjoni, fuq naħa waħda, kontra s-servizzi jew il-merkanzija provduti bi tpartit, fuq in-naħa l-oħra”, jew, skont il-premessa dsatax ta’ din id-direttiva, il-klawżoli “li jiddeskrivu […] kwalità/il-prezz tal-merkanzija jew is-servizzi pprovduti” ( 5 ). Għalhekk, dawn iż-żewġ sitwazzjonijiet imsemmija fl-Artikolu 4(2) ma humiex ekwivalenti; l-ewwel nett waħda teskludi ċerti klawżoli minħabba l-għan tagħhom, filwaqt li t-tieni eċċezzjoni tipprekludi lill-qorti milli tiddikjara klawżola tariffarja bħala inġusta sempliċement minħabba li l-prezz imsemmi ma huwiex xieraq jew huwa eċċessiv.

31.

Nipproponi li l-ewwel għandha tiġi eżaminata t-tieni sitwazzjoni. Fil-fatt, minkejja li Gyula Kiss argumenta kemm fin-noti tiegħu kif ukoll fis-seduta li l-ispejjeż tal-ġestjoni u l-ħlas ta’ kummissjoni huma sproporzjonati meta mqabbla mal-ammont tas-self, jirriżulta mit-talba għal deċiżjoni preliminari li l-kwistjoni mressqa quddiem il-qorti tar-rinviju ma hijiex rigward is-self ipprovdut jew il-metodu ta’ kalkolu użat. Hija pjuttost tikkonċerna l-kwistjoni partikolari dwar jekk il-kuntratt ta’ self kellux jindika s-servizzi “speċifiċi” ipprovduti b’korrispettiv għall-ispejjeż tal-ġestjoni u l-ħlas ta’ kummissjoni. Għalhekk, it-tieni eċċezzjoni stabbilita fl-Artikolu 4(2) tad-Direttiva tal‑1993 ma tidhirx li hija rilevanti.

32.

Fir-rigward tal-ewwel eċċezzjoni, skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja, l-espressjoni “suġġett prinċipali tal-kuntratt” għandha tinftiehem li tirreferi għall-obbligu li, bħala tali, jikkaratterizza l-kuntratt. Fil-każ ta’ self, l-obbligu prinċipali tal-kreditur huwa li jqiegħed għad-dispożizzjoni tad-debitur ċertu ammont ta’ flus ( 6 ).

33.

Madankollu, għandu jiġi mfakkar li fil-kawża Matei, il-Qorti tal-Ġustizzja ma eskludietx il-possibbiltà li l-klawżoli tariffarji setgħu jaqgħu taħt l-ewwel ċirkustanza msemmija fl-Artikolu 4(2), iżda pjuttost iddeċidiet li dan ikun jiddependi fuq jekk l-oġġetti jew is-servizzi pprovduti b’korrispettiv kinux is-suġġett prinċipali tal-kuntratt ( 7 ). Għalhekk, il-klawżoli, bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali, li jipprevedu l-ħlas ta’ spejjeż jew ta’ kummissjoni huma, fil-fehma tiegħi, fir-rigward biss tal-prezz stipulat minn dawn il-klawżoli, parti mis-suġġett prinċipali tal-kuntratt jekk huma l-kontroparti tal-oġġetti jew is-servizzi primarjament ipprovduti. Madankollu, dawn huma kwistjonijiet li fl-aħħar mill-aħħar għandhom jiġu kkonstatati u vverifikati mill-qrati nazzjonali ( 8 ).

34.

Fil-kawża prinċipali, il-partijiet ma jaqblux, b’mod partikolari, dwar jekk l-ispiża tal-ġestjoni hijiex kontroparti.

35.

Madankollu, fil-fehma tiegħi, ma għandu jkun hemm l-ebda dubju dwar dan. Sa fejn l-għan ta’ din l-ispiża huwa li jkopri l-ispejjeż amministrattivi sostnuti mis-self mogħti li jidher, mill-informazzjoni pprovduta mill-qorti tar-rinviju, li huwa l-uniku servizz previst mill-kuntratt, tali spejjeż għandhom jitqiesu bħala parti mill-prezz imħallas b’korrispettiv għal dan is-self.

36.

Billi nesprimi din il-fehma, ma nsejtx l-argument imressaq minn Gyula Kiss, fis-sens li din il-klawżola tfisser li l-bank jgħaddi lill-konsumaturi l-ispejjeż tal-operat tiegħu, inkluż dawk relatati mal-obbligi legali tiegħu. Madankollu, il-fatt li l-konsumaturi huma dawk li, direttament jew indirettament, iħallsu l-ispejjeż li għandhom jitħallsu mill-kumpannija sempliċement jirrappreżenta r-realtà ekonomika peress li huwa diffiċli li wieħed jistabbilixxi min iktar jista’ jħallashom. Għalhekk, b’dan l-argument, Gyula Kiss qiegħed effettivament ifittex li jikkontesta l-proporzjonalità tar-remunerazzjoni tal-Bank, li hija kwistjoni li, skont l-Artikolu 4(2), ma taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-eżami tan-natura inġusta stabbilit fl-Artikolu 3(1), ovvjament sakemm ir-redazzjoni ta’ din il-klawżola tkun ċara u li tinftiehem.

37.

Huwa minnu li l-prezz speċifikat f’din il-klawżola ġie espress fil-forma ta’ rata ta’ interessi. Madankollu dan ma jistax ibiddel il-konklużjoni li din il-klawżola tistabbilixxi element wieħed tal-prezz li għandu jitħallas bħala korrispettiv għas-self li ngħata. Fil-fatt, ir-remunerazzjoni tal-bank tista’ tieħu l-forma ta’ ammont fiss jew varjabbli jew it-tnejn. Kif irrimarka l-Bank fis-seduta, f’ħafna każijiet, il-parti tal-prezz imħallsa sabiex tkopri l-ispejjeż amministrattivi sostnuti mill-istituzzjoni ta’ kreditu hija sempliċement inkluża f’rata ta’ interessi unika. Minkejja li fil-kawża preżenti l-prezz li għandu jitħallas inqasam fi tliet klawżoli, dan ma jnaqqasx mill-fatt li kull parti tal-prezz globali hija dovuta b’korrispettiv għas-self.

38.

Għalhekk, jekk il-Qorti tal-Ġustizzja ssegwi l-motivazzjoni adottata fil-kawża Matei, il-klawżoli li jipprevedu spejjeż tal-ġestjoni jistgħu, bħala prinċipju, jitqiesu li huma esklużi mill-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva tal‑1993. Madankollu, kif ser nispjega fl-aħħar ta’ dawn il-konklużjonijiet, jistgħu jkunu applikabbli dispożizzjonijiet oħra tad-dritt tal-Unjoni f’sitwazzjoni bħal dik inkwistjoni fil-kawża prinċipali.

39.

Fi kwalunkwe każ, l-Artikolu 4(2) jispeċifika li, sabiex tapplika waħda miż-żewġ eċċezzjonijiet stabbiliti f’din id-dispożizzjoni, ir-redazzjoni tal-klawżola inkwistjoni għandha tkun ċara u li tinftiehem. Għalhekk, tqum il-kwistjoni dwar jekk il-klawżoli inkwistjoni fil-kawża odjerna jissodisfawx din il-kundizzjoni.

40.

Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja din il-kundizzjoni tirrifletti l-idea li “l-informazzjoni, qabel il-konklużjoni ta’ kuntratt, fuq il-kundizzjonijiet kuntrattwali u l-konsegwenzi tal-imsemmija konklużjoni hija, għal konsumatur, ta’ importanza fundamentali. Huwa b’mod partikolari abbażi ta’ din l-informazzjoni li dan tal-aħħar jiddeċiedi jekk jixtieqx jintrabat kuntrattwalment ma’ bejjiegħ jew fornitur billi jaċċetta l-kundizzjonijiet imfassla minn qabel minnu.” Għalhekk, il-kundizzjoni stabbilita fl-Artikolu 4(2) ma tistax tiġi ridotta sempliċement għal rekwiżit li l-klawżoli inkwistjoni għandhom ikunu formalment u grammatikalment intelliġibbli ( 9 ). Il-kwistjoni hija pjuttost jekk il-konsumatur jinsabx f’pożizzjoni li jevalwa, abbażi ta’ kriterji ċari u intelliġibbli, il-konsegwenzi ekonomiċi fil-konfront tiegħu li jirriżultaw mill-kuntratt ( 10 ).

41.

Fid-dawl ta’ din il-ġurisprudenza, jiena nqis li meta l-kuntratt huwa relattivament twil u l-prezz li għandu jiġi mħallas b’korrispettiv għas-servizzi differenti jkun ġie maqsum f’diversi klawżoli b’kull waħda minnhom ikollha metodu ta’ kalkolu differenti – bħalma jidher li huwa l-kuntratt inkwistjoni fil-kawża prinċipali – dawn il-klawżoli kollha għandhom għalhekk jingħaqdu flimkien fl-istess post fil-kuntratt jew għall-inqas l-effetti tagħhom f’daqqa għandhom jiġu speċifikati. Fil-fatt, il-konsumatur ma jistax jitqies li jinsab f’pożizzjoni li jevalwa, abbażi ta’ kriterji ċari u intelliġibbli, il-konsegwenzi ekonomiċi fil-konfront tiegħu li jirriżultaw mill-kuntratt jekk il-prezz tas-servizz li għandu jitħallas jiġi stipulat, pereżempju, parzjalment fil-bidu ta’ kuntratt twil ħafna, parzjalment fin-nofs u parzjalment fl-aħħar tal-kuntratt.

42.

L-istess fil-każijiet fejn il-prezz li għandu jitħallas jista’ jvarja peress li tal-aħħar huwa indiċjat fuq rata tal-kambju f’munita barranija, bħall-każ fil-kawża prinċipali, jiena nqis li r-rekwiżit ta’ redazzjoni ċara u li tinftiehem jista’ jitqies li ġie ssodisfatt jekk il-metodu użat sabiex jiġi kkalkolat il-prezz huwa spjegat b’mod ċar u preċiż li jippermetti lill-konsumatur jifhem in-natura tar-riskju li huwa espost għalih.

43.

Huwa minnu li, skont id-Direttiva 2014/17 u d-Direttiva 2008/48/KE ( 11 ), il-kuntratt ta’ self għandu jsemmi r-RPAI applikabbli, li hija kkalkolata abbażi mhux biss tar-rati ta’ interessi applikabbli iżda wkoll tat-tariffi applikabbli ( 12 ) u li l-għan ta’ dan l-obbligu huwa preċiżament li jiġi żgurat li l-kredituri jipprovdu lil min jissellef informazzjoni ġenerali ċara u komprensiva dwar il-kuntratt ta’ self ( 13 ).

44.

Madankollu, jiena nqis li, fid-dawl tar-rekwiżit ta’ intelliġibbiltà stabbilit fl-Artikolu 4(2), ir-riferiment għar-RPAI ma jnaqqasx mill-fatt li meta l-prezz ġie maqsum fi klawżoli differenti, b’kull waħda bbażata fuq metodu differenti ta’ kalkolu tal-imsemmi prezz u ppreżentati kollha f’partijiet differenti tal-kuntratt, it-termini tal-kuntratt relatati mal-prezz ma jistgħux jitqiesu li ġew abbozzati b’mod ċar u li jinftiehem. Fil-fatt, jiena nosserva li r-RPAI hija biss illustrattiva. Kif imsemmi fl-Artikolu 17(4) tad-Direttiva 2014/17, “[f]il-każ ta’ kuntratti ta’ kreditu li jkollhom klawżoli li jippermettu varjazzjonijiet fir-rata tal-imgħax tas-self u, fejn applikabbli, fl-imposti inklużi fir-RPAI iżda li ma jistgħux jiġu kkwantifikati fil-mument tal-kalkolu, ir-RPAI għandha tiġi kkalkolata fuq il-preżunzjoni li r-rata tal-imgħax tas-self u imposti oħrajn ser jibqgħu fissi b’rabta mal-livell stabbilit mal-konklużjoni tal-kuntratt.” Barra minn hekk, ir-RPAI ma tipprovdi ebda indikazzjoni dwar kif għandu jiġi mħallas il-prezz. Bil-kontra, hija tista’ tissuġġerixxi li l-prezz għandu jieħu l-forma ta’ pagament skedat, filwaqt li dan jista’ ma jkunx neċessarjament il-każ.

45.

Madankollu, ma nemminx li l-Artikolu 4(2) għandu jiġi interpretat li jeħtieġ li kull klawżola tariffarja għandha ssemmi s-servizzi jew l-oġġetti speċifiċi pprovduti b’korrispettiv.

46.

Huwa minnu li fis-sentenza tagħha tal‑21 ta’ Marzu 2013, fil-kawża RWE Vertrieb (C‑92/11, EU:C:2013:180, punt 45), il-Qorti tal-Ġustizzja rrimarkat li jeżisti rekwiżit ta’ trasparenza. Madankollu, peress li f’din il-kawża l-Qorti tal-Ġustizzja użat din l-espressjoni sabiex tindika l-obbligu li tiġi pprovduta l-informazzjoni neċessarja lill-konsumaturi, f’każ li l-klawżola li tirrigwarda s-suġġett prinċipali tal-kuntratt ma hijiex suffiċjentement preċiża, sabiex huma jevalwaw il-konsegwenzi ekonomiċi li jirriżultaw mill-kuntratt, l-użu ta’ din l-espressjoni ma għandux konsegwenza iktar wiesgħa ( 14 ). Madankollu, fil-kawża Matei, il-Qorti tal-Ġustizzja marret pass lil hinn u ddikjarat li din il-kundizzjoni għandha tiġi interpretata li teħtieġ mhux biss li l-konsumatur għandu jkun kapaċi li jifhem dak li qiegħed jaffaċja, iżda wkoll li hu jaf ir-raġunijiet li jiġġustifikaw il-klawżola inkwistjoni ( 15 ).

47.

Naħseb li din id-dikjarazzjoni għandha madankollu tinftiehem b’riferiment għaċ-ċirkustanzi partikolari ta’ dan il-każ. Fil-fatt, fil-punt 77 ta’ din is-sentenza, il-Qorti tal-Ġustizzja rrimarkat li “il-persuna li silfet ipproponiet lill-persuni li ssellfu li l-isem tal-imsemmija klawżoli jinbidel b’dak ta’ ‘kummissjoni għall-amministrazzjoni tal-kreditu’, mingħajr ma jinbidel il-kontentut ta’ dawn tal-aħħar”, li qajmet dubji leġittimi dwar l-eżistenza ta’ servizz li effettivament ġie pprovdut b’korrispettiv għal din l-ispiża.

48.

Lanqas ma jien konvint minn din il-ġurisprudenza eżistenti li l-Artikolu 4(2) għandu jiġi interpretat fis-sens li l-fornituri għandhom isemmu għal kull klawżola tariffarja s-servizzi jew l-oġġetti speċifiċi pprovduti b’korrispettiv. Nasal għal din il-konklużjoni għar-raġunijiet li ġejjin.

49.

L-ewwel nett, id-Direttiva tal‑1993 ma fiha l-ebda riferiment għal tali rekwiżit. Kif għadni kif spjegajt, l-eżistenza ta’ rekwiżit ta’ trasparenza ġiet użata għall-ewwel darba fil-kawża RWE Vertrieb. Madankollu, f’din il-kawża, il-kwistjoni kienet tikkonċerna l-interpretazzjoni kemm tad-Direttiva tal‑1993 kif ukoll tad-Direttiva 2003/55 fejn l-Artikolu 3(3) ta’ din l-aħħar direttiva jipprevedi espressament dan ir-rekwiżit.

50.

It-tieni nett, kuntrarjament għal dak li huwa ssuġġerit fil-kliem tal-ewwel domanda magħmula mill-qorti tar-rinviju, ma setax ikun hemm servizzi speċifiċi pprovduti b’korrispettiv għal kull klawżola ( 16 ). Fil-fatt, servizz wieħed jista’ jagħti lok għal diversi klawżoli tariffarji ( 17 ). Jekk il-kreditur jitlob li nofs jiġi mħallas fil-forma ta’ interessi b’rata perċentwali u nofs fil-forma ta’ tariffa fissa, nemmen li bħala prinċipju huwa għandu jkun intitolat li jagħmel hekk ( 18 ). Fil-fehma tiegħi, dak li effettivament jgħodd f’tali sitwazzjonijiet huwa li l-konsumatur jiġi informat bl-eżistenza tal-metodi differenti ta’ remunerazzjoni magħżula u għalhekk li jkun kapaċi jevalwa l-konsegwenzi li jinħolqu mill-klawżola li tirrigwarda s-suġġett prinċipali tal-kuntratt, mhux il-kawża jew ir-raġuni ta’ dawn il-klawżoli.

51.

It-tielet nett, jiena nemmen li l-Artikolu 4(2) għandu jinqara fid-dawl tal-Artikolu 3(1) tad-Direttiva tal‑1993. Skont dan l-artikolu, il-klawżoli li ma ġewx innegozjati individwalment biss huma suġġetti għall-eżami tan-natura inġusta stabbilit fl-Artikolu 3(1) ( 19 ). Għalhekk, nemmen li r-raġuni għal dan ir-rekwiżit hija li, sa fejn il-klawżoli jirrigwardaw is-suġġett prinċipali tal-kuntratt, il-konsumaturi huma mistennija li jistaqsu dwar il-kontenut tagħhom u li jagħtu l-kunsens tagħhom għall-kuntratt abbażi ta’ dawn l-elementi. Anki jekk il-konsumatur ma jipparteċipax fl-elaborazzjoni ta’ dawn il-klawżoli, u b’differenza għall-klawżoli oħra ta’ kuntratt ta’ adeżjoni li l-konsumaturi normalment ma jaqrawx, huwa improbabbli li l-konsumatur ma kienx ser ikun jaf bihom. Madankollu, id-Direttiva tal‑1993 tippreżupponi n-neċessità li r-redazzjoni tas-suġġett prinċipali tal-kuntratt tkun saret b’mod ċar u li jinftiehem. Għalhekk, kif tiddikjara l-premessa għoxrin tad-Direttiva 93/19, il-konsumaturi għandhom għall-inqas jingħataw l-opportunità li jeżaminaw il-klawżoli tal-kuntratt. Din hija r-raġuni li fuqha huwa bbażat ir-rekwiżit tal-Artikolu 4(2) li r-redazzjoni tal-klawżola għandha tkun ċara u li tinftiehem ( 20 ). Madankollu, dan ma jfissirx li l-konsumatur għandu jifhem ir-raġuni speċifika ta’ kull klawżola: huwa biżżejjed li l-konsegwenzi li wieħed jikkonkludi l-kuntratt jistgħu raġonevolment jinftiehmu mill-konsumatur raġonevoli medju ( 21 ).

52.

Ir-raba’ nett, jekk l-Artikolu 4(2) jiġi interpretat fis-sens li, fir-rigward ta’ kull klawżola tariffarja, il-bejjiegħa għandhom jindikaw is-servizzi pprovduti b’korrispettiv, dan jista’ jfisser li l-fornituri jistgħu jiġu dissważi milli jistipulaw il-prezz li għandu jiġi mħallas għas-servizzi pprovduti sabiex ma jiġġustifikawx kull klawżola tariffarja. Tali interpretazzjoni tal-Artikolu 4(2) tkun ukoll eċċessivament normattiva u ta’ piż kunsiderevoli. Hija donnha wkoll tmur kontra wieħed mill-għanijiet ewlenin tad-dritt tal-konsumatur tal-Unjoni ( 22 ), jiġifieri, li tiżgura li l-konsumatur jinsab f’pożizzjoni li jagħmel għażla ekonomika informata qabel jikkonkludi l-kuntratt inkwistjoni.

53.

Fid-dawl ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet, jiena nqis li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha ssostni l-ġurisprudenza tradizzjonali tagħha li tistabbilixxi li r-rekwiżit ta’ redazzjoni ċara u li tinftiehem stabbilit fl-Artikolu 4(2) għandu jinftiehem li jeħtieġ biss li l-konsumatur jinsab f’pożizzjoni li jevalwa l-konsegwenzi ekonomiċi fil-konfront tiegħu li jirriżultaw mill-kuntratt u mhux ir-raġuni ta’ kull klawżola.

54.

Madankollu, dan ma jfissirx li s-servizz jew is-servizzi pprovduti permezz tal-klawżoli tariffarji ma jistgħux jiġu identifikati. Fil-fatt, il-qrati nazzjonali jeħtieġ jiddeterminaw liema huma dawn is-servizzi, mhux minħabba r-rekwiżit li r-redazzjoni tagħhom għandha tkun ċara u li tinftiehem, iżda minħabba l-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 4(2). Fil-fatt, skont is-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-kawża Matei, jekk jiġi pprovdut iktar minn servizz wieħed, fosthom primarji u oħrajn anċillari, il-qorti nazzjonali jkollha tivverifika liema servizz(i) jew oġġett(i) huwa jew huma pprovduti b’korrispettiv għal kull klawżola tariffarja sabiex tiddetermina jekk tal-aħħar taqax taħt “is-suġġett prinċipali” tal-kuntratt ( 23 ).

55.

Madankollu, il-fatt li l-qrati nazzjonali għandhom iwettqu tali eżami ma jfissirx li l-fornitur huwa meħtieġ li jsemmi liema servizz(i) jew oġġett(i) huma pprovduti b’korrispettiv fir-rigward ta’ kull klawżola tariffarja. Meta jiġu pprovduti diversi servizzi huwa suffiċjenti li s-servizz ipprovdut b’korrispettiv għall-klawżola tariffarja jista’ jiġi raġonevolment dedott mill-kontenut tal-kuntratt.

56.

Għandu ovvjament jiġi osservat li, skont l-Artikolu 8 tad-Direttiva tal‑1993, l-Istati Membri jistgħu jadottaw kundizzjonijiet iktar ristrettivi minn dawk previsti mid-Direttiva stess, bil-kundizzjoni li jkunu intiżi li jipprovdu livell ogħla ta’ protezzjoni lill-konsumatur ( 24 ). Għalhekk, anki jekk din id-direttiva ma teħtieġx li, sabiex wieħed jibbenifika mill-eċċezzjoni prevista fl-Artikolu 4(2), il-klawżoli tariffarji ma jispeċifikawx is-servizzi pprovduti b’korrispettiv, l-Istati Membri huma bħala prinċipju liberi li jipprovdu għal tali rekwiżit fil-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħhom dwar il-protezzjoni tal-konsumatur.

57.

L-Artikolu 5 tad-Direttiva tal‑1993 jipprovdi li “[f]il-każ ta’ kuntratti fejn ċerti klawżoli jew il-klawżoli kollha offruti lill-konsumatur ikunu bil-miktub, dawn il-klawżoli għandhom ikunu abbozzati b’lingwaġġ sempliċi u ċar. Fejn ikun hemm dubju dwar it-tifsir ta’ klawżola, għandha tirbaħ l-interpretazzjoni l-aktar favorevoli għall-konsumatur”.

58.

F’dan ir-rigward, għandu jiġi enfasizzat li d-Direttiva tal‑1993 ma għandhiex l-għan li tindirizza l-kwistjoni tan-nuqqas ta’ kunsens bħala tali, u wisq inqas li tarmonizza l-liġi dwar il-kuntratti: hija pjuttost tfittex li tirrimedja l-iżbilanċ bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li jista’ jiġi kkawżat minn ċerti klawżoli.

59.

It-tieni nett, kif osservajt fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Lovasné Tóth ( 25 ), il-kliem tal-Artikolu 5 ma jistipulax espressament li klawżola li ma tkunx redatta b’mod ċar u li tinftiehem tikkostitwixxi motiv distint li abbażi tiegħu l-klawżola tista’ tiġi ddikjarata inġusta. L-Artikolu 5 pjuttost sempliċement jipprovdi li f’każ li l-klawżola kuntrattwali ma tkunx redatta “b’lingwaġġ sempliċi u ċar”, u għalhekk “[f]ejn ikun hemm dubju dwar it-tifsir ta’ klawżola”, l-interpretazzjoni li hija l-iktar favorevoli għall-konsumatur għandha tipprevali. Huwa ċar mis-sittax‑il premessa u mill-Artikolu 3(1) tad-Direttiva tal‑1993 li jeżisti eżami wieħed biss dwar x’jikkostitwixxi klawżola kuntrattwali inġusta, jiġifieri l-eżami previst fl-Artikolu 3(1) stess.

60.

Għalhekk, nemmen li kif erġajt enfasizzajt fil-kawża Lovasné Tóth, l-Artikolu 5 ma jikkostitwixxix eżami alternattiv tan-natura inġusta: huwa pjuttost sempliċement jipprovdi regola interpretattiva sabiex tiġi ddeterminata l-konsegwenza legali li tirriżulta minn dawn il-klawżoli. Il-klawżola kuntrattwali tista’ tiġi kklassifikata bħala inġusta, anki skont interpretazzjoni b’riferiment għar-regola interpretattiva speċjali li tinsab fl-Artikolu 5, biss meta tibqa’ toħloq żbilanċ għad-detriment tal-konsumatur.

61.

F’dan il-kuntest, ir-rekwiżit ta’ redazzjoni ċara u li tinftiehem għandu jinftiehem bħala dikjarazzjoni ġenerali li għandha l-għan li tintroduċi r-regola interprettativa stabbilita fl-Artikolu 5. Għalhekk, dak li huwa importanti ma huwiex kif il-konsumatur jifhem il-klawżola, iżda pjuttost jekk tal-aħħar hijiex oġġettivament ambigwa. Għalhekk, għal dawn ir-raġunijiet kollha, inqis li l-Artikolu 5 għandu jiġi interpretat li jeħtieġ li l-kuntratt ta’ self, konkluż bi klawżola tariffarja, jeħtieġ jispeċifika s-servizzi pprovduti b’korrispettiv.

62.

Anki jekk il-Qorti tal-Ġustizzja, fid-dawl tal-ġurisprudenza imsemmija iktar ’il fuq, ikollha tqis li l-Artikolu 5 jistabbilixxi eżami separat tan-natura inġusta, nemmen li r-rekwiżit ta’ redazzjoni ċara u li tinftiehem għandu essenzjalment jinftiehem li jeħtieġ li l-konsumatur għandu jitqiegħed f’pożizzjoni li jifhem il-konsegwenzi ekonomiċi fil-konfront tiegħu li jirriżultaw mill-kuntratt. Għalhekk, nirrepeti għal darb’oħra li l-fatt li l-klawżola tariffarja ma tispeċifikax liema huma s-servizzi speċifiċi pprovduti b’korrispettiv, ma huwiex fih innifsu suffiċjenti biex jiġi ddikjarat li klawżola hija inġusta. Sabiex dan isir huwa meħtieġ li n-natura tas-servizzi effettivament ipprovduti ma jistgħux raġonevolment jinftiehmu jew jirriżultaw mill-kuntratt kollu.

63.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li r-risposta li għandha tingħata għall-ewwel domanda għandha tkun li la l-Artikolu 4(2) u lanqas l-Artikolu 5 tad-Direttiva tal‑1993 ma għandhom jiġu interpretati fis-sens li f’kuntratt ta’ self konkluż ma’ konsumaturi r-rekwiżit ta’ redazzjoni ċara u li tinftiehem jeħtieġ li kull klawżola tariffarja tispeċifika s-servizzi speċifiċi pprovduti b’korrispettiv, sakemm in-natura tas-servizzi effettivament ipprovduti tista’ raġonevolment tinftiehem jew tirriżulta minn analiżi tal-kuntratt kollu fl-intier tiegħu.

64.

Permezz tat-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva tal‑1993 għandux jiġi interpretat fis-sens li l-klawżoli kuntrattwali użati fir-rigward tal-ispejjeż, meta ma jkunx possibbli li jiġi identifikat b’mod inekwivoku, fuq il-bażi tal-kuntratt, liema huma s-servizzi speċifiċi pprovduti b’korrispettiv għal dawn l-ispejjeż użata fil-każ inkwistjoni fir-rigward tal-ispejjeż, meta, joħolqu għad-detriment tal-konsumatur, kuntrarjament għar-rekwiżiti ta’ bona fide, żbilanċ sinjifikattiv bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li jirriżultaw mill-kuntratt.

65.

F’dan ir-rigward, għandu jiġi mfakkar li l-Artikolu 3(1) jipprovdi li “[k]lawżola kuntrattwali li ma tkunx ġiet negozjata individwalment għandha titqies inġusta jekk, kontra l-ħtieġa ta’ buona fede, tkun tikkawża żbilanċ sinifikanti fid-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li joħorġu mill-kuntratt, bi ħsara għall-konsumatur.”

66.

Kif spjegajt fil-konklużjonijiet tiegħi fil-kawża Lovasné Tóth, inqis li l-assenza ta’ bona fide ma hijiex kundizzjoni awtonoma li għandha tiġi stabbilita addizjonalment għall-eżistenza ta’ żbilanċ sinjifikattiv bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet. Dak li għandu jiġi stabbilit huwa pjuttost li l-eżistenza ta’ tali żbilanċ fih innifsu juri l-assenza tal-bona fide fis-sens tad-Direttiva tal‑1993. Għalhekk, isegwi li r-rekwiżit ta’ bona fide ma jeħtieġx id-dimostrazzjoni ta’ intenzjoni jew dannu volontarju.

67.

Għalhekk, peress li l-eżami tan-natura inġusta previst f’dan l-artikolu huwa bbażat fuq il-konsegwenzi legali li tipproduċi l-klawżola inkwistjoni, jiġifieri li din tal-aħħar toħloq żbilanċ sinjifikattiv bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet, il-fatt li din il-klawżola kuntrattwali ma tispeċifikax is-servizzi speċifiċi pprovduti b’korrispettiv ma jidhirx, preliminarjament, li jwassal għall-konklużjoni li hija inġusta fis-sens tal-Artikolu 3(1).

68.

Madankollu, jekk il-qrati nazzjonali ma jistgħux jevalwaw ir-relazzjoni bejn il-prezz imħallas u s-servizz attwalment ipprovdut, huma jistgħu madankollu jiddikjaraw klawżola bħala inġusta għall-finijiet tal-Artikolu 3(1) għal raġunijiet oħra li ma humiex il-prezz li tipprovdi din il-klawżola ( 26 ). Eżempju ta’ dan jista’ jkun fejn il-prezz inkwistjoni jipprovdi għal penali, jekk din il-penali ma tapplikax ukoll meta jkun il-fornitur li jkun naqas. Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġusitzzja ddeċidiet li t-tilwima dwar jekk il-kreditur ma jipprovdix servizz attwali bi ħlas ma jikkonċernax l-adegwatezza tal-prezz imħallas u tas-servizz attwalment ipprovdut ( 27 ). Jista’ għalhekk ikun meħtieġ għall-qrati nazzjonali li jiddeterminaw f’ċerti ċirkustanzi liema servizz huwa pprovdut għal klawżola partikolari. Minn din il-perspettiva, huwa neċessarju, għalhekk, fejn jiġu pprovduti bosta servizzi, li l-kontenut tas-servizz jew tas-servizzi pprovduti bi klawżola tariffarja jista’ għall-inqas jiġi dedott mill-kuntratt.

69.

Rigward l-għan tat-tieni domanda mressqa mill-qorti tar-rinviju, jiena għalhekk nipproponi li r-risposta għandha tkun li l-Artikolu 3(1) tad-Direttiva tal‑1993 għandu jiġi interpretat li ma jfissirx li l-fatt li klawżola użata fir-rigward tal-ispejjeż ma tispeċifikax is-servizzi speċifiċi pprovduti b’korrispettiv toħloq kuntrarjament għar-rekwiżiti ta’ bona fide, żbilanċ sinjifikattiv bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet li jirriżultaw mill-kuntratt għad-detriment tal-konsumatur. Madankollu, jekk ma jkunx possibbli li jiġu identifikati s-servizzi pprovduti b’korrispettiv għall-ispejjeż sostnuti, tali klawżola għandha għalhekk tiġi ddikjarata li hija inġusta għall-finijiet tal-Artikolu 3(1).

70.

Fl-aħħar nett, ser nagħmel żewġ osservazzjonijiet dwar il-kuntratt inkwistjoni fil-kawża prinċipali.

71.

L-ewwel nett, fid-dawl ta’ kif ġiet ippreżentata l-kawża minn Gyula Kiss matul is-seduta, il-fatti li huma għall-qorti tar-rinviju li tivverifika, jidher li r-raġuni wara d-deċiżjoni tal-Bank li jaqsam il-prezz li għandu jiġi mħallas fi tliet klawżoli tariffarji separati li, rispettivament, jieħdu l-forma ta’ interess prinċipali, spejjeż tal-ġestjoni u ħlas ta’ kummissjoni, hija li din ser tippermetti lill-Bank li jnaqqas l-interess prinċipali mitlub u, għalhekk, li jippreżenta dik li kienet tidher bħala l-offerta ta’ self l-iktar attraenti. Aġir ta’ dan it-tip jaqa’ taħt l-Artikolu 6(1)(d) tad-Direttiva 2005/29. Dan jipprovdi li prattika kummerċjali għandha tiġi kklassifikata bħala qarrieqa jekk hija tqarraq jew tista’ tqarraq il-konsumatur medju, anki jekk l-informazzjoni hija fattwalment korretta, fir-rigward tal-prezz jew il-mod li bih jiġi kklakulat il-prezz, u twassal jew tista’ twassal lil dan il-konsumatur jieħu deċiżjoni kummerċjali li ma kienx jieħu mod ieħor.

72.

It-tieni nett, il-qorti nazzjonali tista’ tkun tixtieq tqis jekk il-klawżoli tariffarji, bħal dawk inkwistjoni fil-kawża prinċipali, għandhomx jiġu ddikjarati li huma inġusti, mhux minħabba li ma jiġix speċifikat is-servizz speċifiku pprovdut b’korrispettiv jew il-prezz mitlub, iżda minħabba t-trasferiment tar-riskju tal-munita mill-Bank, – li probabbilment jeħtieġ rifinanzjament f’Euro, – lill-konsumatur. Fil-fatt, dak it-trasferiment jirrappreżenta, fil-fehma tiegħi, kwistjoni li, skont iċ-ċirkustanzi, tista’ titqies li ma hijiex is-suġġett prinċipali tal-kuntratt u, għalhekk, tista’ tiġi evalwata separatament mill-adegwatezza ta’ dak il-prezz mas-servizz ipprovdut ( 28 ).

73.

Huwa minnu li, peress li l-Artikolu 23 tad-Direttiva 2014/17/UE espressament jipprevdi l-possibiltà li jiġi offrut lill-konsumaturi self li jirrigwarda proprjetà residenzjali f’munita barranija, tali klawżola ma tistax tiġi ddikjarata li hija inġusta fuq din il-bażi waħedha. Madankollu, minkejja li din id-direttiva ma hijiex applikabbli, hija xorta waħda tenfasizza l-fatt li l-klawżoli li jirriżultaw fit-trasferiment mingħajr limitu u irriversibbli tar-riskju tar-rata tal-kambju, mingħajr ebda possibbiltà għall-konsumatur li jillimita l-espożizzjoni tiegħu għar-riskju tal-kambju, jistgħu jitqiesu li jikkawżaw żbilanċ sinjifikattiv bejn id-drittijiet u l-obbligi tal-partijiet għad-detriment tal-konsumatur.

74.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet imsemmija iktar ’il fuq, nipproponi li r-risposta li għandha tingħata mill-Qorti tal-Ġustizzja għaż-żewġ domandi magħmula mill-Kúria (il-Qorti Suprema, l-Ungerija) hija s-segwenti: