IL-KUMMISSJONI EWROPEA
Brussell, 7.5.2025
COM(2025) 191 final
KOMUNIKAZZJONI TAL-KUMMISSJONI LILL-PARLAMENT EWROPEW, LILL-KUNSILL, LILL-KUMITAT EKONOMIKU U SOĊJALI EWROPEW U LILL-KUMITAT TAR-REĠJUNI
dwar il-Pjan ta' Azzjoni rivedut tal-Istrateġija Makroreġjonali tal-UE
għar-Reġjun Adrijatiku u Joniku
{SWD(2025) 114 final}
Werrej
1. INTRODUZZJONI
2. IL-KISBIET TAL-ISTRATEĠIJA
3. IL-PJAN TA’ AZZJONI RIVEDUT
4. IL-PILASTRI
5. SUĠĠETTI ORIZZONTALI
6. SUĠĠETTI TRASVERSALI
7. L-IMPLIMENTAZZJONI TAL-ISTRATEġIJA
8. KONKLUŻJONI
1.INTRODUZZJONI
Bejn l-2009 u l-2015, il-Kunsill Ewropew approva l-ħolqien ta’ erba’ strateġiji makroreġjonali tal-Unjoni Ewropea. Billi jirrikjedu li l-pajjiżi jiġbru flimkien ir-riżorsi u jieħdu approċċ ta’ governanza transsettorjali u f’diversi livelli għall-kooperazzjoni, l-istrateġiji jindirizzaw kwistjonijiet li l-ebda pajjiż ma jista’ jindirizza b’mod effettiv waħdu. L-istrateġiji makroreġjonali kollha jagħtu riżultati li jappoġġaw it-tranżizzjonijiet ekoloġiċi, diġitali u ġusti, l-iżvilupp reġjonali u t-tkabbir. L-istrateġiji ilhom joperaw b’suċċess għal aktar minn għaxar snin. Il-kunċett makroreġjonali huwa attraenti u jirċievi attenzjoni sinifikanti mill-partijiet ikkonċernati pubbliċi, privati, akkademiċi u tas-soċjetà ċivili madwar l-Ewropa.
Il-Kunsill Ewropew approva l-ħolqien tal-istrateġija makroreġjonali tal-Unjoni Ewropea għar-reġjun Adrijatiku u Joniku (minn hawn’ il quddiem “l-Istrateġija”) fl-2014. Dan kien it-tielet minn erba’ strateġiji li kellhom jinħolqu. Ir-reġjun jospita aktar minn 70 miljun abitant u jkopri 10 pajjiżi: erba’ Stati Membri tal-UE (il-Kroazja, il-Greċja, l-Italja, is-Slovenja), ħames pajjiżi kandidati (l-Albanija, il-Bożnija-Ħerzegovina, il-Montenegro, il-Maċedonja ta’ Fuq, is-Serbja) u pajjiż terz wieħed (San Marino). L-10 pajjiżi jipparteċipaw fuq bażi ugwali u jikkooperaw fuq firxa ta’ kwistjonijiet li jistgħu jiġu indirizzati biss flimkien, għall-benefiċċju ta’ kull pajjiż u tar-reġjun kollu.
Din l-Istrateġija hija unika peress li hija l-unika strateġija makroreġjonali li fiha l-pajjiżi kandidati tal-UE jisbqu l-Istati Membri parteċipanti. Hija wkoll waħda mill-akbar sfidi f’termini tad-differenzi soċjoekonomiċi kbar madwar ir-reġjun. Il-pajjiżi parteċipanti jikkondividu l-ħtieġa li jindirizzaw l-isfidi li jaffettwaw ir-reġjun b’mod transfruntier u transnazzjonali: il-konsegwenzi tat-tibdil fil-klima, l-iskart fil-baħar u l-iskart ma jieqfux mal-fruntiera. Barra minn hekk, ir-reġjun jista’ jirnexxi minn kooperazzjoni koordinata u aktar profonda bejn il-pajjiżi, pereżempju fi kwistjonijiet ta’ trasport, enerġija u turiżmu sostenibbli. Id-disparitajiet soċjali jistgħu wkoll jiġu indirizzati aħjar billi jittieħed approċċ reġjonali konsistenti. Billi jibbażaw fuq l-appoġġ taħt din l-Istrateġija, il-pajjiżi tal-Balkani tal-Punent jibbenefikaw minn kooperazzjoni aktar profonda f’ħames oqsma ewlenin, li tgħinhom fit-triq lejn l-integrazzjoni tal-UE, pereżempju fil-kisba tal-għan tan-newtralità klimatika għall-2050 stabbilit fil-Patt Ekoloġiku Ewropew.
Ir-reġjun Adrijatiku-Joniku għandu wirt storiku u kulturali rikk, riżorsi naturali abbundanti u livell għoli ta’ bijodiversità. Għandha potenzjal sinifikanti biex tiżviluppa riżorsi ta’ enerġija rinnovabbli u produzzjoni tal-ikel ta’ kwalità. Iżda r-reġjun qed jiffaċċja wkoll bosta sfidi. It-tibdil fil-klima għandu konsegwenzi kbar għaż-żona. Skont l-analiżi mwettqa għall-Aġenda Ekoloġika għall-Balkani tal-Punent, ir-reġjun se jkollu jġarrab żieda fit-temperatura sa 4 grad Celsius sa tmiem dan is-seklu 1 . In-nirien fil-foresti u n-nixfa diġà jikkawżaw sfidi sinifikanti kull sena. Is-sistemi tat-trasport u tal-enerġija huma frammentati, spiss skaduti u ħafna oqsma għadhom mhumiex konnessi tajjeb. Hemm bżonn li titħaffef it-tranżizzjoni ekoloġika. Jeħtieġ li jiġu żviluppati s-sajd sostenibbli u s-settur tal-akkwakultura fil-Baħar Adrijatiku u l-Baħar Jonju u jiġi evitat is-sajd eċċessiv. It-turiżmu tal-massa f’xi partijiet tar-reġjun qed iħalli impronta negattiva, u dan juri l-ħtieġa għal livell konġunt, koordinat u aktar b’saħħtu ta’ ġestjoni tat-turiżmu.
L-integrazzjoni tal-pajjiżi kandidati tal-Balkani tal-Punent fl-Unjoni Ewropea hija prijorità ewlenija tal-UE. Bl-istess mod, għall-pajjiżi kandidati li jipparteċipaw fl-Istrateġija, l-adeżjoni mal-UE hija prijorità għolja 2 . Madankollu, il-proċess ta’ adeżjoni pproċeda relattivament bil-mod. Il-livell baxx ta’ konverġenza huwa problema ewlenija għar-reġjun tal-Balkani tal-Punent; il-prodott domestiku gross tiegħu per capita bħalissa huwa madwar 35 % tal-medja fl-UE. Dan ifisser li hemm nuqqas ta’ fondi għall-proċess ta’ adeżjoni u riformi relatati, u jagħti lok għal migrazzjoni’ l barra fuq skala kbira u l-problema tad-depopolazzjoni 3 .
F’dawn l-aħħar għaxar snin kien hemm diversi kriżijiet, bil-bidu tal-gwerra ta’ aggressjoni tar-Russja kontra l-Ukrajna li wassal għal sitwazzjoni ġeopolitika ġdida u aktar instabbli. L-objettiv ġenerali tal-Istrateġija matul dan id-deċennju kien li tippromwovi l-prosperità ekonomika u soċjali u t-tkabbir fir-reġjun billi ttejjeb l-attraenza, il-kompetittività u l-konnettività tagħha. Dan l-objettiv jibqa’ validu. Madankollu, l-Istrateġija jeħtieġ li tiġi aġġornata biex tirrifletti l-iżviluppi reċenti u tipprovdi soluzzjonijiet aħjar għall-isfidi impenjattivi u multidimensjonali li qed jiffaċċja r-reġjun.
Din il-Komunikazzjoni tħares lejn il-pjan ta’ azzjoni rivedut imfassal taħt l-Istrateġija. Dan jispjega l-isfond, ir-raġunament, x’inbidel u kif l-Istrateġija se twieġeb għal bidliet ġodda u futuri.
2.IL-KISBIET TAL-ISTRATEĠIJA
Il-kisba ta’ riżultati dwar il-prijoritajiet ewlenin tal-UE
Mill-bidu nett, l-Istrateġija tat sensiela ta’ riżultati pożittivi u ta’ suċċess f’għadd ta’ suġġetti. Dan għen biex jiżdiedu l-kooperazzjoni u n-netwerking reġjonali taħt l-erba’ pilastri tematiċi inizjali. L-istrateġija rnexxielha tikseb riżultati fir-reġjun dwar il-prijoritajiet tal-UE għall-2019–2024. B’mod partikolari, kisbet riżultati dwar il-Patt Ekoloġiku Ewropew, l-Aġenda Ekoloġika Ewropea għall-Balkani tal-Punent u l-istrateġija diġitali Ewropea billi pprovdiet approċċ transsettorjali bbażat fuq governanza f’diversi livelli u involviment wiesa’ tal-partijiet ikkonċernati. Dan għen ukoll biex tittejjeb il-governanza integrata u sostenibbli tal-ispazju marittimu u taż-żoni kostali tal-Baħar Adrijatiku u tal-Baħar Jonju. Barra minn hekk, l-Istrateġija fasslet inizjattivi ewlenin tal-UE għall-ħtiġijiet speċifiċi tar-reġjun u għas-sitwazzjoni fih.
L-Istrateġija kellha wkoll rwol ewlieni fl-appoġġ tal-pajjiżi tal-Balkani tal-Punent li bbenefikaw mir-rwol tagħhom bħala sħab ugwali fl-Istrateġija. L-Istrateġija għenet biex tiġi stabbilita sistema komprensiva ta’ governanza multilaterali u ġabet stabbiltà akbar fir-reġjun, filwaqt li rawmet djalogu politiku u amministrattiv paċifiku dwar kwistjonijiet ta’ interess komuni għall-pajjiżi parteċipanti.
Riżultati tanġibbli għaċ-ċittadini
L-impatt tal-Istrateġija għaċ-ċittadini jista’ jintwera bl-aktar mod effettiv permezz ta’ eżempji ta’ proġetti speċifiċi li ġew identifikati, imwettqa u implimentati skont l-Istrateġija.
L-Istrateġija tejbet il-governanza tal-baċiri tal-baħar fir-reġjun billi bniet il-kapaċità amministrattiva u istituzzjonali fil-governanza marittima. Il-proġett “PoWER” (“Ports as driving Wheels of Entrepreneurial Realm”, Portijiet bħala xpruni ta’ Realm Intraprenditorjali) appoġġa l-iżvilupp tal-portijiet bħala ċentri ta’ innovazzjoni biex jisfruttaw il-potenzjal tan-negozju tagħhom u jagħtu spinta lill-kollaborazzjoni fost l-atturi ewlenin fil-katina tal-provvista tal-innovazzjoni.
L-Istrateġija ddiversifikat ukoll il-prodotti u s-servizzi tat-turiżmu tar-reġjun filwaqt li indirizzat in-natura staġjonali tad-domanda għat-turiżmu intern, kostali u marittimu. F’dan il-kuntest, il-proġett “ADRIONCYCLETOUR” (ir-rotta taċ-ċiklu Adrijatiku-Joniku għal turiżmu sostenibbli) għandu l-għan li joħloq rotta kostali għaċ-ċikliżmu tul il-kosta kollha tal-pajjiżi sħab kollha, mill-Italja sal-Greċja. Tippromwovi l-wirt storiku, artistiku, kulturali u naturali tar-reġjun u tiffoka fuq l-ekoturiżmu. Dan il-proġett huwa eżempju ta’ suċċess tal-“proċess ta’ inkorporazzjoni”, li jfisser li l-ideat u l-prijoritajiet tal-Istrateġija huma inkorporati f’diversi programmi ta’ finanzjament fir-reġjun, bi programmi differenti li jipprovdu finanzjament għal taqsimiet differenti tal-proġett 4 .
Il-proċess ta’ inkorporazzjoni
Dan il-proċess ta’ inkorporazzjoni huwa vitali għas-suċċess tal-Istrateġija, minħabba li, bħal fil-każ tal-istrateġiji makroreġjonali kollha, huwa mingħajr il-baġit tagħha stess. L-implimentazzjoni tiddependi fuq il-kapaċità li jiġu mobilizzati fondi minn sorsi relatati oħra (l-UE, is-settur nazzjonali, reġjonali u privat) u fuq l-użu kkoordinat tajjeb tal-finanzjament disponibbli f’livelli differenti.
Is-sorsi ewlenin ta’ finanzjament għall-implimentazzjoni tal-Istrateġija huma l-fondi tal-politika ta’ koeżjoni tal-UE, l-Istrument għall-Assistenza ta’ Qabel l-Adeżjoni, l-investiment u r-riformi fil-Pjan ta’ Tkabbir għall-Balkani tal-Punent u l-Pjan ta’ Investiment Ewropew għall-pajjiżi tal-Balkani tal-Punent.
Madankollu, is-sorsi kollha ta’ finanzjament jistgħu jiġu investigati u żviluppati. Pereżempju, il-proġett NAMIRS (Sistema ta’ Rispons għal Inċidenti Marittimi tat-Tramuntana tal-Adrijatiku), li jikkonsisti f’mekkaniżmi ta’ kooperazzjoni u miżuri biex jinkiseb livell għoli ta’ tħejjija u rispons għat-tniġġis tal-baħar ta’ emerġenza fis-Slovenja, fil-Kroazja u fl-Italja, ġie żviluppat fi proġett fattibbli skont l-Istrateġija, u minn dak iż-żmien ġie ffinanzjat permezz tal-Mekkaniżmu tal-Unjoni Ewropea għall-Protezzjoni Ċivili.
Il-bini ta’ sens akbar ta’ sjieda
Il-proċess biex jiġi rivedut il-pjan ta’ azzjoni enfasizza l-ħtieġa għal viżjoni aktar strateġika biex tiġi implimentata l-Istrateġija u approċċ aktar sistematiku biex jittejbu s-sjieda u s-sensibilizzazzjoni tal-Istrateġija fost il-pajjiżi parteċipanti kollha. Dan il-punt ġie enfasizzat ukoll f’rapport dwar il-kooperazzjoni fir-reġjun Adrijatiku-Joniku mill-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni u l-Iżvilupp Ekonomiċi fl-2019 5 .
3.IL-PJAN TA’ AZZJONI RIVEDUT
Matul l-aħħar għaxar snin, tfaċċaw jew żiedu l-aġenda politika għadd ta’ sfidi ġodda, inkluż it-tkabbir tal-UE, it-tibdil fil-klima u d-diġitalizzazzjoni.
Mill-2022, il-pajjiżi parteċipanti, f’kooperazzjoni mill-qrib mal-Kummissjoni, ħadmu flimkien b’mod f’diversi livelli, integrat u kkoordinat biex jipproduċu pjan ta’ azzjoni rivedut li jqis l-iżviluppi ġeopolitiċi u ta’ politika mill-2014. Il-pjan ta’ azzjoni rivedut jirrifletti wkoll it-tagħlimiet meħuda fl-implimentazzjoni tal-Istrateġija matul is-snin u jinkludi bidliet fil-governanza u l-ġestjoni tal-Istrateġija miġjuba matul l-aħħar għaxar snin.
Din il-ħidma wasslet għal pjan ta’ azzjoni rivedut li jirrifletti b’mod aktar preċiż il-ħtiġijiet u l-opportunitajiet tar-reġjun u jipprovdi qafas aktar robust li jippermetti lill-pajjiżi parteċipanti jaħdmu flimkien b’mod aktar effettiv biex jintlaħqu l-għanijiet tal-Istrateġija.
X’hemm ġdid?
a) l-ewwel bidla viżibbli ħafna fil-pjan ta’ azzjoni rivedut hija l-ħames pilastru ġdid flimkien mal-erbgħa oriġinali. Dan il-pilastru soċjali se jiffoka fuq azzjoni biex tingħata spinta lill-involviment taż-żgħażagħ, il-ħiliet u l-impjiegi, jittejbu l-kooperazzjoni u l-koordinazzjoni dwar kundizzjonijiet tax-xogħol ugwali u inklużivi, u tiġi promossa l-innovazzjoni soċjali. Se jfittex ukoll allinjament aktar mill-qrib mal-politiki soċjali tal-UE.
b) Il-pjan ta’ azzjoni preċedenti kien fih żewġ suġġetti trasversali. Il-pjan ta’ azzjoni rivedut għandu struttura ġdida bi tliet suġġetti orizzontali u tliet suġġetti trasversali. Is-suġġetti orizzontali huma ta’ importanza tali li għandhom jiġu integrati fil-pilastri kollha. Is-suġġetti trasversali għandhom jiġu integrati fejn rilevanti u possibbli fil-pilastri differenti.
It-tliet suġġetti orizzontali huma: tkabbir: il-bini ta’ kapaċità; u r-riċerka, l-innovazzjoni u l-iżvilupp (ara aktar dettalji fit-Taqsima 5 hawn taħt).
It-tliet suġġetti trasversali huma: l-ekonomija ċirkolari, l-iżvilupp rurali ekoloġiku u d-diġitalizzazzjoni (ara aktar dettalji fit-Taqsima 6 hawn taħt).
c) Inħolqot struttura governattiva ġdida biex tappoġġa l-implimentazzjoni effettiva. L-istruttura l-ġdida se tgħin biex tittejjeb il-governanza istituzzjonali u effettiva f’diversi livelli fir-reġjun. Se jkun essenzjali li tiġi żgurata l-parteċipazzjoni attiva tar-reġjuni, l-awtoritajiet lokali, l-akkademja, iż-żgħażagħ, in-negozji u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili fl-Istrateġija.
Is-sistema ta’ governanza tinkludi għall-ewwel darba Punt tal-Faċilità, li diġà ġie stabbilit u li qed jipprovdi assistenza teknika u relatata mal-kontenut biex jiġi implimentat il-pjan ta’ azzjoni. Il-punt tal-Faċilità se jimmonitorja u jirrapporta kontinwament dwar il-prestazzjoni ġenerali tal-Istrateġija meta mqabbla mal-objettivi u l-miri tal-output u tar-riżultati.
4.IL-PILASTRI
Il-ħames pilastri li ġejjin jiffurmaw il-qalba tal-pjan ta’ azzjoni rivedut. Dawn jippreżentaw l-aktar sfidi u suġġetti urġenti li jistgħu jiksbu l-aktar mill-kooperazzjoni transsettorjali u transreġjonali fost il-pajjiżi madwar ir-reġjun. B’dan il-fokus, il-pjan ta’ azzjoni rivedut jistieden lill-pajjiżi sħab biex jaħdmu lejn koerenza politika akbar fil-livelli ġeografiċi kollha.
Ekonomija blu sostenibbli
Taħt il-Pilastru 1, l-Istrateġija għandha l-għan li tiżviluppa teknoloġiji blu u ekoloġiċi għall-produzzjoni u l-konsum sostenibbli tal-frott tal-baħar, kif ukoll il-governanza u s-servizzi marittimi u tal-baħar biex iġġib prosperità lill-komunitajiet kostali u tipproteġi l-ambjent akkwatiku intern, tal-baħar u marittimu.
L-azzjoni taħt il-Pilastru 1 għandha wkoll l-għan li tippromwovi l-Patt tal-UE għall-Ħiliet u s-Sħubijiet Istituzzjonali, li ssaħħaħ is-suq reġjonali billi żżid il-kooperazzjoni fir-reġjun, u li tagħti spinta lill-involviment tal-partijiet ikkonċernati u lir-rabtiet kummerċjali. Il-bini ta’ ekosistemi tal-innovazzjoni li jippromwovu r-riċerka u l-innovazzjoni fit-teknoloġiji ekoloġiċi u blu fir-reġjun se jagħti spinta lill-kompetittività soċjoekonomika f’setturi relatati, kemm fiż-żoni kostali kif ukoll f’dawk interni.
L-azzjoni taħt dan il-pilastru se tindirizza wkoll il-ħtieġa li jiġi evitat is-sajd eċċessiv. Ġestjoni tas-sajd effettiva u aħjar fuq il-baħar u f’ilmijiet interni rilevanti teħtieġ koordinazzjoni mill-qrib bejn il-pajjiżi parteċipanti. Hija meħtieġa azzjoni koordinata biex ir-riżorsi tal-ilma ħelu jiġu restawrati u protetti biex jiġi żgurat l-aċċess għal ilma ħelu tajjeb għas-saħħa u sostenibbli. Bħalissa, livelli għoljin ta’ tniġġis fil-Baħar Adrijatiku u fil-Baħar Jonju jheddu l-ambjent tal-baħar fil-forma ta’ skart, mikroplastiċi, pestiċidi u antibijotiċi.
Trasport u enerġija
Il-konnessjonijiet tat-trasport huma kruċjali għall-iżvilupp ekonomiku. Is-sistema tat-trasport fir-reġjun hija diżintegrata u l-infrastruttura spiss hija skaduta, u dan ixekkel l-iżvilupp ekonomiku u jfixkel l-użu pubbliku. It-trasport ferrovjarju fir-reġjun għadu lura meta mqabbel mal-medja tal-UE kemm f’termini ta’ infrastruttura kif ukoll f’termini ta’ volumi ta’ merkanzija u passiġġieri. F’ħafna pajjiżi parteċipanti, u speċjalment fil-Balkani tal-Punent, il-kwalità tas-sistemi ferrovjarji hija fqira u t-toroq mhumiex sikuri.
Għalhekk, il-pjan ta’ azzjoni rivedut għandu l-għan li jżid il-kapaċità u l-kwalità tat-trasport bil-ferrovija u bit-triq billi jgħaqqad il-konnessjonijiet, itaffi l-konġestjonijiet u jappoġġa riformi ferrovjarji komprensivi. L-istrateġija se tappoġġa l-adozzjoni ta’ inizjattivi ta’ pjan ta’ mobbiltà urbana sostenibbli, speċjalment f’nodi urbani b’xejriet ta’ urbanizzazzjoni b’saħħithom. Se ttejjeb is-sikurezza u s-sigurtà tal-operazzjonijiet portwarji u tiżviluppa sistema portwarja interkonnessa kompetittiva u makroreġjonali.
Il-pjan ta’ azzjoni rivedut għandu wkoll l-għan li jrawwem is-sigurtà tal-provvista tal-enerġija u jagħti spinta lill-kompetittività tat-twassil tal-enerġija. L-objettiv aħħari huwa li jiġu żviluppati swieq tal-elettriku li jiffunzjonaw tajjeb, miksuba billi jitneħħew il-prezzijiet regolati tal-elettriku bl-imnut, titnaqqas il-konġestjoni tan-network, jiġu integrati s-sorsi tal-enerġija rinnovabbli fil-grilji tal-enerġija u jiġu permessi skambji transfruntiera tal-enerġija mingħajr xkiel. Illum, il-kapaċità tal-grilja mhux disponibbli għad-dispaċċ ta’ enerġija li tvarja minn sorsi rinnovabbli hija fattur li jillimita l-bidla għall-enerġija rinnovabbli. Il-konġestjonijiet fl-adozzjoni u d-distribuzzjoni tal-enerġija solari u eolika jeħtieġ li jiġu vvalutati u indirizzati. Id-dekarbonizzazzjoni tas-sistemi tal-enerġija u t-tranżizzjoni lejn ekonomiji b’emissjonijiet żero netti tal-karbonju se jinvolvu l-użu fuq skala kbira ta’ sorsi ta’ enerġija rinnovabbli u għażliet oħra ta’ enerġija b’livell baxx ta’ emissjonijiet tal-karbonju, effiċjenza enerġetika akbar u aktar elettrifikazzjoni.
Ambjent
Ir-reġjun Adrijatiku-Joniku qed jiġi affettwat dejjem aktar mit-tibdil fil-klima, inkluż iż-żieda fil-livelli tal-baħar, l-erożjoni, l-invażjoni tal-baħar, l-infiltrazzjoni tal-ilma mielaħ, in-nuqqas ta’ ilma, in-nixfiet u t-telf tal-bijodiversità.
It-trasport marittimu jħalli impronta sinifikanti fuq l-ambjent tal-baħar u l-mogħdijiet marittimi bi traffiku għoli huma hotspots tal-aċċidenti f’termini ta’ skariki taż-żejt. Is-sajd eċċessiv huwa kwistjoni ewlenija oħra, u t-tniġġis minn sorsi fuq l-art huwa sfida tal-baħar sinifikanti kkawżata mill-iskariku ta’ kontaminanti fil-baħar. Il-ġestjoni effettiva tal-iskart hija kruċjali, speċjalment tul il-kosti, u tenfasizza l-importanza li jittieħed approċċ olistiku biex tiġi indirizzata din il-problema.
Il-bijodiversità tal-baħar u tal-kosta fir-reġjun teħtieġ il-protezzjoni. L-enfasi tal-azzjoni taħt dan il-pilastru se tinkludi ġestjoni aħjar tal-bijodiversità u koordinazzjoni akbar dwar l-ippjanar spazjali marittimu u l-ġestjoni integrata tal-kosta. Jeħtieġ li jiġu indirizzati l-problemi ambjentali li jirriżultaw mill-ilma tas-saborra u minn rilaxxi oħra fil-baħar minn ilmijiet interni u ta’ tranżizzjoni. Il-ġestjoni tar-riżorsi naturali f’żoni protetti se tittejjeb billi tiżdied il-kooperazzjoni transfruntiera.
Turiżmu sostenibbli
Ir-reġjun jiddependi ħafna fuq it-turiżmu. Hemm ħtieġa ċara għal ġestjoni aħjar tal-flussi tat-turiżmu biex titħaffef id-domanda matul l-istaġuni, jiġi evitat il-qgħad fl-istaġuni baxxi u l-impatt negattiv tat-turiżmu eċċessiv fuq in-natura u l-ambjent lokali fl-istaġuni għoljin.
Hija meħtieġa azzjoni biex jiżdied il-livell ta’ għarfien dwar il-ġestjoni sostenibbli u intelliġenti tad-destinazzjoni fost in-negozji tat-turiżmu fuq skala żgħira u l-partijiet ikkonċernati tat-turiżmu. Se jingħata appoġġ biex jitfasslu linji gwida nazzjonali dwar it-taħriġ u l-edukazzjoni fis-setturi tat-turiżmu u biex jiġi implimentat b’mod effettiv il-Patt tal-Ħiliet tal-UE fl-ekosistema tat-turiżmu.
Se jkun hemm ukoll appoġġ biex tingħata spinta lit-turiżmu rurali, il-prodotti organiċi u biex jiġi promoss il-kunċett tad-dieta Mediterranja. Hemm potenzjal kbir biex ninsew rabtiet aktar mill-qrib bejn it-turiżmu sostenibbli u s-settur tal-ikel, li jwasslu għal vantaġġi kompetittivi li jagħtu spinta lis-sostenibbiltà ekonomika, ambjentali u soċjali tar-reġjun. B’mod aktar ġenerali, il-pjan ta’ azzjoni se jagħti spinta lill-kompetittività, ir-reżiljenza u s-sostenibbiltà tas-settur tal-ikel u tal-biedja.
Koeżjoni soċjali akbar
Ir-reġjun Adrijatiku-Joniku qed jiffaċċja sfidi soċjali u ekonomiċi sinifikanti, inklużi popolazzjoni li qed tixjieħ, żbilanċi fis-suq tax-xogħol, esklużjoni soċjali, l-influss ta’ refuġjati, żoni ta’ faqar u depopolazzjoni.
L-azzjoni taħt il-ħames pilastru l-ġdid għandha l-għan li tallinja r-reġjun mal-istrateġiji u l-politiki tal-UE biex ittejjeb il-koeżjoni soċjali u tgħin biex tingħata spinta lill-involviment taż-żgħażagħ, il-ħiliet, l-opportunitajiet indaqs u l-aċċess għas-suq tax-xogħol. L-istrateġija se tieħu approċċ intersezzjonali f’dawk l-oqsma u se tiżviluppa miżuri li jagħtu s-setgħa liż-żgħażagħ u jżidu l-kapaċità tagħhom li jipparteċipaw b’mod attiv fil-ħajja soċjali u ekonomika. Se tippromwovi ambjent tax-xogħol ugwali u inklużiv u tiżviluppa u tarmonizza l-politiki tal-ħiliet biex tagħti spinta lill-prospetti tal-impjiegi. Se tibni fuq il-kunċett tal-innovazzjoni soċjali u l-ekonomija soċjali billi żżid il-kooperazzjoni u t-trasferiment tal-għarfien f’dan il-qasam, filwaqt li tippromovi ekosistema Adrijatika-Jonika li twassal għall-innovazzjoni soċjali.
5.SUĠĠETTI ORIZZONTALI
Filwaqt li jirriflettu n-natura integrata u kkoordinata tal-kwistjonijiet indirizzati mill-Istrateġija, il-ħames pilastri kollha jridu jkopru t-tliet suġġetti orizzontali li ġejjin.
It-tkabbir
Bidliet rapidi fis-sitwazzjoni ġeopolitika f’dawn l-aħħar snin wara l-gwerra ta’ aggressjoni tar-Russja kontra l-Ukrajna kitbu mill-ġdid il-qafas politiku u ekonomiku għar-reġjun. It-tkabbir tal-Unjoni Ewropea sar prijorità ewlenija tal-UE. Din l-Istrateġija se tappoġġa lill-pajjiżi kandidati biex jaċċelleraw il-proċess ta’ adeżjoni u biex jallinjaw aktar mill-qrib mal-UE.
Il-pilastri kollha tal-Istrateġija se jqisu d-dimensjoni tat-tkabbir u se jikkontribwixxu għall-proċess ta’ adeżjoni billi jsegwu azzjonijiet relatati. Dan se jinkludi l-appoġġ għar-riformi, il-produzzjoni ta’ pjanijiet u l-ħolqien ta’ proġetti flimkien f’oqsma differenti, li kollha jwasslu għal allinjament aħjar mal-politiki tal-UE u integrazzjoni aktar rapida tal-pajjiżi kandidati fl-UE.
Bini tal-kapaċitajiet
Kapaċità amministrattiva robusta u effiċjenti hija prekundizzjoni kemm għal proċess ta’ governanza b’suċċess kif ukoll għall-implimentazzjoni tal-miżuri ppjanati skont l-istrateġija makroreġjonali. In-natura multinazzjonali u b’diversi sħab ta’ tali ħidma teħtieġ mekkaniżmi ta’ koordinazzjoni b’saħħithom bejn il-pajjiżi parteċipanti u bejniethom. B’mod parallel, il-bini tal-kapaċità huwa parti integrali mill-proċess tat-tkabbir: il-pajjiżi kandidati jeħtieġ li jiżviluppaw il-kapaċitajiet amministrattivi tagħhom stess sabiex ikunu lesti u kapaċi jittrattaw ir-rekwiżiti tas-sħubija fl-UE.
Konsegwentement, il-pilastri kollha fl-Istrateġija se jikkontribwixxu, fejn rilevanti, għal azzjoni biex tinbena l-kapaċità u tittejjeb il-kwalità tal-governanza fir-reġjun.
Riċerka, innovazzjoni u żvilupp
Ir-riċerka u l-innovazzjoni huma prijoritajiet indispensabbli biex pajjiż, u r-reġjun usa’ tiegħu, jiżviluppa u jirnexxi. Il-kapaċità li soluzzjonijiet innovattivi jiġu kkonvertiti f’oġġetti u servizzi li jistgħu jinbiegħu fis-suq hija indispensabbli wkoll. Il-pjan ta’ azzjoni rivedut se jgħin biex ix-xjenza u r-riċerka fil-pajjiżi kandidati jiġu allinjati maż-Żona Ewropea tar-Riċerka u billi jagħmel dan, jappoġġa lill-SMEs innovattivi u lin-negozji ġodda fir-reġjun kollu.
Il-pilastri kollha, fejn applikabbli, se jikkontribwixxu għat-tisħiħ tar-riċerka u l-innovazzjoni fir-reġjun. L-azzjonijiet se jkunu marbuta ma’ strateġiji ta’ speċjalizzazzjoni intelliġenti li l-pajjiżi u r-reġjuni stabbilew.
6.SUĠĠETTI TRASVERSALI
Matul il-proċess tar-reviżjoni tal-pjan ta’ azzjoni, ġew identifikati għadd ta’ suġġetti li setgħu ffurmaw pilastri tematiċi fihom infushom. Madankollu, wara li ġew eżaminati, instab li dawn is-suġġetti kienu jikkoinċidu ma’ diversi pilastri oħra. Sabiex jiġi evitat li jinħolqu wisq pilastri, dawn it-tliet suġġetti addizzjonali tfasslu bħala suġġetti trażversali għal azzjoni taħt diversi pilastri.
Ekonomija ċirkolari
Mhuwiex possibbli li tinkiseb in-newtralità klimatika mingħajr ma ssir tranżizzjoni lejn ekonomija kompletament ċirkolari. Il-mudell tal-ekonomija ċirkolari, li jinvolvi ż-żamma tal-valur u r-riżorsi fl-ekonomija għall-itwal żmien possibbli u l-minimizzazzjoni tal-ġenerazzjoni tal-iskart, inaqqas il-pressjoni fuq ir-riżorsi naturali u jappoġġa t-tkabbir sostenibbli.
Il-pjan ta’ azzjoni rivedut jipprevedi l-implimentazzjoni ta’ approċċi tal-ekonomija ċirkolari f’firxa wiesgħa ta’ setturi. Dan se jaqa’ b’mod partikolari taħt il-Pilastru 1, bl-enfasi tiegħu fuq it-teknoloġija ekoloġika u blu biex jitnaqqas l-impatt tal-bniedem fuq l-ambjent u l-ilmijiet, il-Pilastru 2, li jiffoka fuq l-enerġija rinnovabbli, u l-Pilastru 4, li jiffoka fuq it-turiżmu sostenibbli u ekoloġiku.
L-iżvilupp rurali ekoloġiku
Parti sinifikanti tar-reġjun Adrijatiku-Joniku hija rurali. L-identifikazzjoni tal-iżvilupp rurali ekoloġiku bħala kwistjoni trasversali tenfasizza l-importanza u l-isfida tal-ibbilanċjar tal-iżvilupp “blu” u “ekoloġiku” tar-reġjun usa’.
L-azzjoni se tkun konsistenti mal-viżjoni fit-tul għaż-żoni rurali tal-UE 6 u mal-Patt Rurali tal-UE, bl-għan li jsir progress lejn żoni rurali aktar b’saħħithom, konnessi, reżiljenti u prosperużi sal-2040. Dan se jkopri b’mod partikolari l-isfidi demografiċi u jappoġġa d-dritt effettiv taċ-ċittadini li jibqgħu fil-post fejn isejħulu d-dar. Il-pjan ta’ azzjoni rivedut jinkludi rabtiet mal-iżvilupp rurali ekoloġiku taħt il-ħames pilastri f’diversi livelli, b’enfasi fuq l-appoġġ għall-komunitajiet tas-sajd lokali, il-produzzjoni sostenibbli tal-enerġija, il-mobbiltà, l-ambjent u l-prattiki agrikoli, u l-prevenzjoni tal-eżodu ta’ mħuħ. Huwa rifless ukoll taħt is-suġġetti orizzontali fir-rigward ta’ kundizzjonijiet tal-għajxien u konnettività aħjar.
Diġitalizzazzjoni
It-tranżizzjoni diġitali hija essenzjali għall-kompetittività tal-kumpaniji fir-reġjun. L-Istrateġija se tappoġġa azzjoni dwar id-diġitalizzazzjoni fis-setturi kollha tal-ekonomija, filwaqt li tiżgura li l-benefiċċji jkunu disponibbli għaċ-ċittadini u l-partijiet ikkonċernati kollha. Prijorità taħt l-Istrateġija hija li jinħoloq network ta’ ċentri ta’ innovazzjoni diġitali fir-reġjun. Wara dan, l-enfasi se tinbidel lejn l-appoġġ għall-istabbiliment ta’ konnessjonijiet aktar b’saħħithom fi ħdan in-network. Id-diġitalizzazzjoni taffettwa s-setturi kollha; għalhekk, l-azzjoni f’dan il-qasam se tiġi integrata fil-pilastri kollha tal-Istrateġija.
7.L-IMPLIMENTAZZJONI TAL-ISTRATEġIJA
Il-governanza tal-Istrateġija għandha struttura fuq tliet livelli: politika, koordinazzjoni u implimentazzjoni. F’dawn il-livelli, għadd ta’ sfidi għall-proċess ta’ governanza għadhom jiżvelaw lok għal titjib. Involviment istituzzjonali limitat, livell għoli ta’ tibdil tal-persunal u riżultati limitati mill-proċess ta’ inkorporazzjoni huma kollha fatturi li dgħajfu l-effettività tal-Istrateġija fil-passat.
F’dan il-kuntest, il-pajjiżi parteċipanti u l-partijiet ikkonċernati ewlenin għamlu sforzi kbar biex jibnu u jiżguraw governanza aktar effettiva u effiċjenti għall-Istrateġija fil-livelli kollha.
Għal dan l-għan, it-tisħiħ tal-impenn politiku huwa essenzjali: l-awtoritajiet nazzjonali, reġjonali u lokali tal-pajjiżi involuti għandhom jipprovdu tmexxija aktar strateġika biex jitnaqqas id-distakk bejn l-impenji politiċi ambizzjużi u l-kapaċità tal-amministrazzjonijiet li jilħquhom.
Il-governanza tal-Istrateġija riveduta se ssaħħaħ ukoll il-kapaċità ta’ ġestjoni fil-livell strateġiku, iżżid it-teħid ta’ deċiżjonijiet effettiv u tikkonsolida approċċ ibbażat fuq ir-riżultati. Barra minn hekk, se tagħti s-setgħa lill-partijiet ikkonċernati, tibni sens akbar ta’ sjieda u tħeġġiġhom joħolqu network, jikkooperaw u jipparteċipaw fl-implimentazzjoni u l-iżvilupp tal-Istrateġija. Rabtiet ċari mat-tfassil tal-politika fil-livell nazzjonali u reġjonali se jservu biex jiżdied l-involviment tal-ministeri kompetenti, awtoritajiet pubbliċi oħra u s-soċjetà ċivili u biex jissolidifikaw l-appoġġ politiku u l-implimentazzjoni fil-pajjiżi parteċipanti tal-Istrateġija.
Livelli politiċi, ta’ koordinazzjoni u ta’ implimentazzjoni ta’ governanza
Il-livell politiku ta’ governanza huwa rrappreżentat mill-Ministri tal-Affarijiet Barranin, il-Ministri għall-Integrazzjoni Ewropea fejn applikabbli, u l-Ministri jew l-awtoritajiet inkarigati mill-politika ta’ koeżjoni. Dawn jipprovdu direzzjoni politika u strateġika għall-Istrateġija. Fil-futur, l-awtoritajiet reġjonali huma mistennija wkoll li jkollhom rwol importanti f’dawn id-diskussjonijiet.
Il-presidenza b’rotazzjoni annwali għandha rwol stabbilit sew, peress li l-pajjiżi parteċipanti jirrikonoxxu l-importanza tagħha fit-tmexxija tad-direzzjoni strateġika tal-Istrateġija. Ġiet stabbilita wkoll sistema ta’ “Triju ta’ Presidenzi” (presidenza preċedenti, attwali u futura) biex jiżdiedu l-koordinazzjoni u l-kontinwità bejn il-presidenzi.
Il-koordinaturi nazzjonali jwettqu koordinazzjoni tal-Istrateġija fi ħdan u bejn il-pajjiżi parteċipanti. B’mod konġunt, huma jaġixxu bħala punt ta’ kuntatt bejn il-livell politiku – li lilu jirrapportaw dwar l-implimentazzjoni u jissottomettu proposti − u l-livell ta’ implimentazzjoni – li lilu jipprovdu gwida strateġika. Ħafna pajjiżi parteċipanti daħħlu fis-seħħ mekkaniżmi ta’ koordinazzjoni fuq diversi livelli fil-livell nazzjonali, li qed jipproduċu riżultati inkoraġġanti. Madankollu, hemm bżonn ta’ kontinwità akbar tal-persunal u ta’ appoġġ amministrattiv suffiċjenti.
Ir-rwol tal-implimentaturi ewlenin (il-koordinaturi tal-pilastri u l-membri tal-gruppi ta’ tmexxija tematiċi) kiber b’mod notevoli, peress li dawn ir-rwoli jixprunaw l-implimentazzjoni ta’ kuljum tal-pjan ta’ azzjoni.
Is-sistema ta’ governanza f’diversi livelli u b’diversi partijiet ikkonċernati tal-Istrateġija tinvolvi sezzjoni trasversali wiesgħa ta’ atturi transnazzjonali, transsettorjali u transreġjonali f’tipi differenti ta’ attivitajiet. Il-pjan ta’ azzjoni rivedut se jinvolvi partijiet ikkonċernati ġodda u se joħloq dinamika ġdida u modi ġodda ta’ kooperazzjoni.
L-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili jaqdu rwol vitali biex jikkontribwixxu għal teħid ta’ deċiżjonijiet aħjar, billi jqarrbu l-komunitajiet lokali u reġjonali lejn l-Istrateġija. F’dan il-kuntest, il-forum tal-Kmamar tal-Kummerċ Adrijatiċi u Joniċi, il-Forum tal-Bliet Adrijatiċi u Joniċi u l-Assoċjazzjoni tal-Universitajiet tar-reġjun Adrijatiku u Joniku diġà jirrappreżentaw networks ta’ aktar minn 120 korp u istituzzjoni. Dawn l-organizzazzjonijiet għandhom ikunu involuti aktar mill-qrib fl-Istrateġija. B’mod aktar ġenerali, hija meħtieġa aktar ħidma biex jiġu mobilizzati s-soċjetà ċivili u l-komunitajiet lokali madwar l-għanijiet kondiviżi.
Wara l-istabbiliment tal-Kunsill taż-Żgħażagħ, il-pjan ta’ azzjoni rivedut jirrikonoxxi l-importanza li ż-żgħażagħ jiddaħħlu fil-proċess ta’ governanza wkoll. Huwa importanti li jintlaħqu ż-żgħażagħ biex jingħataw is-setgħa u jkunu jistgħu jwettqu attivitajiet f’konformità mal-interessi u t-tħassib tagħhom.
8.KONKLUŻJONI
Wara 10 snin ta’ progress pożittiv, wasal iż-żmien li l-Istrateġija tal-UE għar-reġjun Adrijatiku u Joniku tbiddel ir-ritmu u tadatta għall-isfidi ġeopolitiċi u ta’ politika l-ġodda li r-reġjun qed jiffaċċja llum. Bi struttura ta’ governanza galvanizzata, lista riveduta u estiża ta’ suġġetti ta’ prijorità, u sistema ta’ monitoraġġ u evalwazzjoni aktar b’saħħitha u aktar effettiva, l-Istrateġija u l-10 pajjiżi parteċipanti tagħha huma lesti li jibdew era ġdida ta’ kooperazzjoni makroreġjonali.
Il-Kummissjoni se tkompli tipprovdi l-appoġġ u l-pariri kollha meħtieġa lis-sħab tal-Istrateġija. Se tinvesti ħin u riżorsi biex tgħin lir-reġjun jilħaq l-objettivi ġenerali b’suċċess. Fl-istess ħin, il-Kummissjoni tenfasizza li r-responsabbiltà aħħarija għall-implimentazzjoni tal-Istrateġija hija tal-pajjiżi parteċipanti u tenfasizza l-importanza ta’ impenn politiku ta’ livell għoli u fit-tul mill-pajjiżi kollha involuti biex jiġi żgurat li l-Istrateġija tilħaq l-objettivi ġenerali tagħha.
Il-pjan ta’ azzjoni rivedut joffri soluzzjonijiet u jipprovdi ideat ġodda dwar kif għandhom jiġu indirizzati l-isfidi u l-opportunitajiet li qed jiffaċċja r-reġjun Adrijatiku-Joniku. Il-Kummissjoni tappoġġa bis-sħiħ dawn l-isforzi u l-pjan ta’ azzjoni rivedut.
Linji Gwida għall-Implimentazzjoni tal-Aġenda Ekoloġika għall-Balkani tal-Punent SWD (2020) 223 tas-6 ta’ Ottubru 2020 eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52020SC0223
Ewrobarometru Standard 99 – Rebbiegħa 2023.
Pjan ġdid ta’ Tkabbir għall-Balkani tal-Punent, Novembru 2023, il-Kummissjoni Ewropea.
Tliet programmi separati tal-politika ta’ koeżjoni ffinanzjaw taqsimiet ta’ dan il-proġett: Interreg Italja-Slovenja, Interreg Italja-Kroazja, u l-programm reġjonali Friuli-Venezia Giulia.
“Kooperazzjoni territorjali wiesgħa fir-reġjun Adrijatiku-Joniku: Prospettiva dwar il-Kooperazzjoni Transnazzjonali futura fir-Reġjun ", OECD, 2019.
COM(2021) 345 final.