IL-KUMMISSJONI EWROPEA

Brussell, 28.11.2024

COM(2024) 549 final

RAPPORT TAL-KUMMISSJONI LILL-PARLAMENT EWROPEW, LILL-KUNSILL U LILL-KUMITAT EKONOMIKU U SOĊJALI EWROPEW

Evalwazzjoni ex-post tal-Programm ta' Riċerka u Taħriġ tal-Euratom 2014-2020

{SWD(2024) 271 final} - {SWD(2024) 272 final}

1Introduzzjoni

1.1L-għan tal-evalwazzjoni

Dan ir-rapport jippreżenta r-riżultati tal-evalwazzjoni ex post tal-programmi ta’ riċerka u taħriġ tal-Euratom għall-2014–2018 1 u l-2019–2020 2 (“il-Programm”) 3 . L-għan ta’ dan ir-rapport huwa li janalizza r-raġunament, l-implimentazzjoni u l-kisbiet tal-Programm, kif ukoll l-impatti u s-sostenibbiltà aktar fit-tul tal-miżuri meħuda bħala parti mill-programm, biex jinforma t-tħejjija u t-tfassil ta’ programmi tal-Euratom futuri.

L-evalwazzjoni hija bbażata fuq ir-rekwiżit legali fir-regolamenti li jistabbilixxu l-programmi 4 . L-evalwazzjoni twettqet mill-Kummissjoni bl-għajnuna ta’ esperti indipendenti magħżula abbażi ta’ proċess trasparenti. Ir-rapport huwa strutturat skont il-mistoqsijiet ewlenin tal-evalwazzjoni, u jispiċċa bil-konklużjonijiet. L-Annessi ta’ dan ir-rapport jistabbilixxu s-sejbiet u r-rakkomandazzjonijiet mill-esperti u l-osservazzjonijiet tal-Kummissjoni stess. L-evalwazzjoni hija mirfuda minn korp estensiv ta’ evidenza, inklużi: (i) erba’ studji tematiċi mħejjija minn esperti dwar azzjonijiet indiretti meħuda bħala parti mill-programm (dawn ir-rapporti tematiċi huma bbażati fuq rapporti tal-proġetti, riżultati tanġibbli u intervisti mal-koordinaturi); (ii) ir-rapport mill-grupp ta’ esperti tal-Kummissjoni dwar l-azzjonijiet diretti; u (iii) konsultazzjoni mal-partijiet ikkonċernati. Ir-rapport huwa akkumpanjat minn żewġ dokumenti ta’ ħidma tal-persunal, wieħed għal azzjonijiet diretti u ieħor għal azzjonijiet indiretti. Dawn iż-żewġ dokumenti ta’ ħidma tal-persunal jippreżentaw valutazzjoni dettaljata tal-attivitajiet tal-Programm, il-metodoloġija użata, u r-riżultati tal-konsultazzjoni mal-partijiet ikkonċernati. Il-limitazzjoni ewlenija ta’ din l-evalwazzjoni hija li kwalunkwe stampa tar-riżultati u l-impatti tal-Programm tista’ tkun biss parzjali fil-preżent. L-evalwazzjoni qed issir 3 snin wara t-tmiem tal-Programm, filwaqt li kważi terz tal-proġetti (29) se jitlestew fl-2024 jew fl-2025. L-isfida ewlenija għall-evalwaturi hija l-perjodu twil meħtieġ biex il-proġetti juru l-impatti tagħhom, u dan jikkomplika l-proċessi ta’ monitoraġġ u ta’ evalwazzjoni. Għalkemm il-Programm għen biex jiġu prodotti riżultati importanti tar-riċerka, impatti sinifikanti minn dawn ir-riżultati tar-riċerka (bħall-introduzzjoni ta’ soluzzjonijiet u tekniki ġodda mill-operaturi tal-impjanti tal-enerġija nukleari (NPP, nuclear power-plant) u disinji jew influwenzi ġodda fuq il-qafas regolatorju) se jeħtieġu aktar żmien biex isiru evidenti. Dawn l-effetti fit-tul huma wkoll aktar diffiċli biex jinqabdu permezz tas-sistemi indikaturi tas-soltu, u spiss jeħtieġu xogħol investigattiv kumpless biex iqabblu l-outputs minn proġetti tal-passat b’impatti eventwali ħafna snin wara, xi drabi f’oqsma tekniċi differenti. Il-limitazzjonijiet tad-data jinkludu kwistjonijiet relatati mad-disponibbiltà tad-data u l-kejl tal-eżiti. Biex jittaffew dawn il-limitazzjonijiet, id-dokumenti ta’ ħidma tal-persunal huma trasparenti fl-indikazzjoni tas-sorsi tad-data tagħhom. 

1.2Il-programm ta’ riċerka u taħriġ tal-Euratom (2014–2020)

Il-Programm kien il-programm ewlieni ta’ finanzjament tal-UE għar-riċerka nukleari għal dan il-perjodu, b’baġit kif stabbilit fit-tabella ta’ hawn taħt.

	Il-programm 2014–2018 (EUR)	Il-programm 2019–2020 (EUR)	Totali (EUR)
Azzjonijiet diretti (fissjoni biss)	559 562 000	268 807 000	828 369 000
Azzjonijiet indiretti (fissjoni)	315 535 000	151 579 000	467 114 000
Azzjonijiet indiretti (fużjoni)	728 232 000	349 834 000	1 078 066 000
Totali	1 603 329 000	770 220 000	2 373 549 000

Il-Programm iffoka fuq iż-żamma tal-ogħla standards ta’ sikurezza nukleari u l-ħaddiema tal-UE bil-ħiliet meħtieġa fil-qasam nukleari. Għal dan il-għan, il-Programm kellu l-għan li: (i) jappoġġja r-riċerka u t-taħriġ; (ii) itejjeb is-sikurezza tal-NPPs eżistenti u futuri; u (iii) itejjeb il-protezzjoni mir-radjazzjoni jonizzanti, inkluż permezz ta’ maniġġjar sikur ta’ skart radjuattiv u attivitajiet ta’ dekummissjonar. Barra minn hekk, il-Programm iffinanzja l-iżvilupp tal-enerġija mill-fużjoni, għażla fit-tul għall-produzzjoni tal-elettriku fuq skala kbira u b’livell baxx ta’ karbonju, li tista’ tgħin biex tiġi indirizzata d-domanda għall-enerġija fil-futur. Id-dettalji dwar l-objettivi speċifiċi tal-Programm huma pprovduti fil-Kaxxa 1.

Il-programm ġie implimentat permezz ta’: (i) azzjonijiet diretti fil-fissjoni fil-forma ta’ riċerka mwettqa miċ-Ċentru Konġunt tar-Riċerka (JRC, Joint Research Centre) tal-Kummissjoni; (ii) azzjonijiet indiretti fil-fissjoni u l-fużjoni permezz ta’ riċerka permezz ta’ sejħiet għal proposti kompetittivi (fis-sikurezza tal-fissjoni, il-ġestjoni tal-iskart u l-protezzjoni mir-radjazzjoni); u (iii) azzjoni komprensiva ta’ kofinanzjament b’isem benefiċjarju dwar l-enerġija mill-fużjoni ġestita mid-Direttorat Ġenerali għar-Riċerka u l-Innovazzjoni (RTD) tal-Kummissjoni. Ir-riċerka tal-Euratom dwar il-fissjoni taqa’ kemm taħt azzjonijiet diretti kif ukoll indiretti, filwaqt li r-riċerka kollha tal-Euratom dwar il-fużjoni taqa’ taħt azzjonijiet indiretti ġestiti mid-DĠ RTD.

Il-programmi ta’ riċerka u taħriġ tal-Euratom ġew implimentati mill-Kummissjoni mill-1959. Ir-Regolamenti tal-Kunsill li jistabbilixxu dawn il-programmi jistabbilixxu l-linji ġenerali ta’ azzjoni u jistabbilixxu l-ammont finanzjarju indikattiv għall-finanzjament tagħhom. Il-programmi ta’ ħidma tal-Euratom għal azzjonijiet diretti u indiretti jiġu adottati mill-Kummissjoni, li tistabbilixxi l-prijoritajiet, il-baġit u l-istrumenti dettaljati li għandhom jintużaw, normalment fuq bażi ta’ sentejn.

2Sommarju tas-sejbiet ewlenin

2.1Rilevanza tal-programm

L-objettiv ġenerali tal-Programm fl-2014–2020 kien li jitwettqu attivitajiet ta’ riċerka u taħriġ nukleari b’enfasi fuq it-titjib kontinwu tas-sikurezza, is-sigurtà u l-protezzjoni mir-radjazzjoni nukleari. It-tieni nett, il-Programm kellu wkoll l-għan li jikkontribwixxi għad-dekarbonizzazzjoni fit-tul tas-sistema tal-enerġija b’mod sikur, effiċjenti u sigur. L-objettivi u l-ambitu tal-Programm kienu bbażati fuq il-kompromess milħuq mill-Kunsill wara l-inċident nukleari ta’ Fukushima f’Marzu 2011. F’konformità ma’ dan il-kompromess, il-Programm kellu l-għan li jiżgura l-użu sikur tat-teknoloġiji nukleari, filwaqt li jsib il-bilanċ it-tajjeb bejn il-ħtieġa li tiġi appoġġjata s-sikurezza tat-teknoloġiji nukleari eżistenti fl-Ewropa u l-ħtieġa li tiġi sostnuta s-sikurezza fil-futur.

Ir-riżultati tal-evalwazzjoni juru li l-Programm appoġġja azzjonijiet ta’ riċerka u taħriġ rilevanti ħafna fis-sikurezza, is-sigurtà u l-protezzjoni mir-radjazzjoni nukleari, u għen biex jiġi żgurat li l-Ewropa tilħaq l-ogħla standards f’dawn l-oqsma. Fl-istess ħin, il-Programm ikkontribwixxa għad-dekarbonizzazzjoni fit-tul tas-sistema tal-enerġija tal-UE billi pprovda bażi ta’ għarfien u soluzzjonijiet għal: (i) l-operat fit-tul tal-NPPs eżistenti; (ii) l-iżvilupp tal-enerġija mill-fużjoni; u (iii) il-każ tas-sikurezza għal sistemi nukleari avvanzati. Il-konsultazzjoni żvelat li l-Programm kien pertinenti wkoll għall-partijiet ikkonċernati tar-riċerka u għall-utenti finali tar-riċerka nukleari, jiġifieri l-industrija nukleari, l-operaturi tal-impjanti tal-enerġija, u l-awtoritajiet tas-sikurezza. Ir-rilevanza tal-azzjonijiet proposti fil-programmi ta’ ħidma ntweriet ukoll mill-interess sostnut fis-sejħiet kompetittivi. F’konformità mal-programmi ta’ ħidma, il-Programm iffinanzja portafoll ta’ 96 proġett ta’ riċerka u taħriġ, 3 programmi konġunti Ewropej (EJPs, European joint programmes) u azzjonijiet tal-JRC li jappoġġjaw ir-riċerka rilevanti għal objettivi speċifiċi (ara t-tabella hawn taħt).

Objettiv speċifiku	Azzjonijiet indiretti tal-Euratom imnedija matul l-2014–2020
Is-sikurezza nukleari	-Is-sikurezza tal-NPPs eżistenti u installazzjonijiet nukleari oħra inkluż it-tħaddim fit-tul: 32 proġett -Is-sikurezza ta’ sistemi nukleari avvanzati: 13-il proġett -Id-dekummissjonar u l-iżmantellar: 7 proġetti -Proġetti oħra għas-sikurezza: 6 proġetti
L-immaniġġjar tal-iskart radjuattiv	-Id-disponiment ġeoloġiku ta’ fjuwil użat u l-iskart radjuattiv ta’ ħajja twila, riċerka ta’ qabel id-disponiment: Il-programm konġunt EURAD u l-proġett PREDIS -Kwistjonijiet xjentifiċi u teknoloġiċi speċifiċi fil-karatterizzazzjoni, it-trattament, id-disponiment u l-monitoraġġ tal-iskart: 13-il proġett
L-għarfien espert u l-eċċellenza nukleari	Appoġġ għal attivitajiet ta’ taħriġ u mobbiltà li jżommu ħiliet nukleari multidixxiplinari: 15-il proġett (barra minn hekk, l-azzjonijiet kollha ta’ riċerka u innovazzjoni ffinanzjati mill-Euratom iddedikaw madwar 4–5 % tal-baġit tagħhom għat-taħriġ (fil-livell tal-PhD u inqas))
Il-protezzjoni mir-radjazzjoni u l-applikazzjonijiet mediċi tar-radjazzjoni	-Riċerka dwar ir-riskji minn dożi baxxi minħabba esponiment industrijali, mediku jew ambjentali: Il-programm konġunt tal-Euratom CONCERT, il-proġett RadoNorm -Ottimizzazzjoni tal-protezzjoni mir-radjazzjoni f’applikazzjonijiet mediċi tar-radjazzjoni jonizzanti (l-immaġnijiet, ir-radjoterapija): 4 proġetti -Riċerka dwar l-iżgurar tal-produzzjoni tal-UE ta’ isotopi radjuattivi mediċi fir-reatturi tar-riċerka: proġett 1
Enerġija mill-fużjoni (fattibbiltà, tħejjijiet għal impjanti tal-enerġija mill-fużjoni futuri, innovazzjoni)	-Introduzzjoni ta’ organizzazzjoni ġdida ta’ riċerka dwar il-fużjoni (konsorzju EUROfusion) -L-iżvilupp u l-implimentazzjoni tal-pjan direzzjonali ffukaw fuq: (1) esperimenti fuq apparati ta’ fużjoni biex jipprovdu bażi għall-estrapolazzjonijiet għall-ITER u għall-impjanti tal-enerġija mill-fużjoni; (2) l-iżvilupp ta’ disinn u teknoloġiji tal-impjanti tal-enerġija għall-impjanti tal-enerġija mill-fużjoni futuri (materjali, breeding blankets, eċċ.) -Trasferiment tat-teknoloġija tal-fużjoni għall-industrija (azzjoni tal-EUROfusion)
Infrastrutturi tar-riċerka	L-appoġġ għall-kwalifika ta’ fjuwil innovattiv għal reatturi ta’ riċerka (2 proġetti), l-iżgurar ta’ drittijiet ta’ aċċess għal reatturi ta’ riċerka futuri (proġett wieħed), l-appoġġ għall-użu koordinat ta’ reatturi ta’ riċerka fl-Ewropa (proġett 1), tħejjijiet tal-IFMIF-DONES (proġett 1)

Azzjonijiet indiretti (għotjiet għar-riċerka u azzjonijiet ta’ taħriġ)

a)Is-sikurezza tas-sistemi nukleari

Il-Programm iffinanzja proġetti fir-riċerka dwar il-fissjoni ffukati fuq kwistjonijiet kruċjali relatati mas-sikurezza, (inklużi kwistjonijiet bħas-sikurezza operattiva tal-NPPs u karatteristiċi ta’ sikurezza għal disinji ġodda), f’konformità mal-programmi ta’ ħidma u abbażi ta’ feedback minn riċerka kontinwa. L-età medja dejjem tiżdied tal-flotta tal-NPPs fl-Ewropa kienet — u għadha — teħtieġ attenzjoni partikolari għall-istrateġiji tagħhom li qed jeqdiemu u ta’ operat fit-tul. Hija meħtieġa riċerka biex jiġu mifhuma l-mekkaniżmi ta’ degradazzjoni tal-komponenti rilevanti għas-sikurezza u l-impatt ta’ din id-degradazzjoni fuq is-sikurezza ġenerali. L-għarfien prodott minn din ir-riċerka jista’ jappoġġja valutazzjoni bbażata fuq ix-xjenza tal-marġnijiet tas-sikurezza u jagħmel possibbli l-implimentazzjoni f’waqtha tat-titjib tas-sikurezza. L-għodod ta’ previżjoni u l-metodi ta’ valutazzjoni prodotti mir-riċerka ta’ dan it-tip se jkunu ta’ benefiċċju għar-rieżamijiet perjodiċi tas-sikurezza tal-installazzjonijiet nukleari eżistenti. Dawn se jgħinu wkoll lir-regolaturi biex jivvalutaw disinji ġodda. Ir-riċerka ffinanzjata mill-Programm, b’mod partikolari r-riċerka dwar l-iffaċilitar tal-operat fit-tul tal-NPPs, uriet ukoll benefiċċji trasversali sinifikanti tar-riċerka nukleari għall-politiki dwar l-enerġija u l-klima, kif ukoll għas-sigurtà tal-provvista tal-enerġija.

b)L-iżvilupp ta’ soluzzjonijiet sikuri u fit-tul għall-immaniġġjar tal-iskart radjuattiv

Azzjonijiet ta’ riċerka mnedija permezz ta’ programmi ta’ ħidma sussegwenti tal-Euratom immirati biex jgħinu lill-Istati Membri jindirizzaw kwistjonijiet ewlenin għall-immaniġġjar sikur u effettiv tal-iskart radjuattiv fl-UE, kif meħtieġ mid-Direttiva 2011/70/Euratom li tistabbilixxi qafas Komunitarju għall-ġestjoni responsabbli u sikura ta’ fjuwil użat u skart radjuattiv. Il-kwistjonijiet indirizzati minn dawn l-azzjonijiet ta’ riċerka kienu jinkludu: (i) is-sikurezza tal-faċilitajiet ta’ disponiment ġeoloġiku futuri; (ii) il-kundizzjonament tal-iskart radjuattiv; (iii) l-imġiba fit-tul tal-fjuwil użat f’repożitorju; u (iv) it-tindif ta’ siti dekummissjonati. L-azzjonijiet tal-Programm kellhom ukoll l-għan li jużaw ipprogrammar konġunt f’dan il-qasam biex jgħinu lill-Istati Membri jiżviluppaw u jimplimentaw il-programmi nazzjonali tagħhom dwar l-iskart.

c)L-iżvilupp u s-sostenibbiltà tal-għarfien espert u l-eċċellenza nukleari fl-UE

Il-Programm iffinanzja azzjonijiet speċifiċi biex jinżammu l-ħiliet u l-kapaċitajiet kritiċi fis-settur nukleari. U f’konformità mal-programmi ta’ ħidma, il-Programm iddedika parti mill-baġit tal-azzjonijiet kollha ta’ riċerka u innovazzjoni għal dan il-għan. L-użu tat-teknoloġiji nukleari fl-oqsma kollha ta’ applikazzjoni kif ukoll is-sikurezza u s-sigurtà nukleari jeħtieġu forza tax-xogħol speċjalizzata ħafna u l-preservazzjoni tal-bażi tal-għarfien. Is-sitwazzjoni ġenerali tal-forza tax-xogħol fl-UE kienet — u għadha — f’riskju minħabba l-irtirar u t-tnaqqis fl-għadd ta’ studenti li jistudjaw suġġetti rilevanti.

d)Il-protezzjoni mir-radjazzjoni u l-iżvilupp ta’ applikazzjonijiet mediċi tar-radjazzjoni

Permezz ta’ sejħiet għal proposti, il-Programm iffinanzja azzjonijiet li: (i) ippermettew fehim aħjar tal-effetti dannużi tar-radjazzjoni minn sorsi naturali u artifiċjali; u (ii) għenu biex jespandu l-applikazzjonijiet ta’ benefiċċju tat-teknoloġiji tar-radjazzjoni, b’mod partikolari fil-qasam mediku (l-immaġnijiet u r-radjoterapiji). Azzjonijiet magħżula għall-finanzjament fl-2014–2020, inklużi b’mod partikolari l-programm konġunt Ewropew (EJP, European joint programme) CONCERT 5 . Dan l-EJP segwa approċċ ġdid promoss mill-pjattaformi Ewropej għar-riċerka dwar il-protezzjoni mir-radjazzjoni fil-ħames oqsma ewlenin ta’: riskji ta’ doża baxxa; dożimetrija; emerġenza u tħejjija; radouekoloġija; u l-applikazzjonijiet mediċi. Hija meħtieġa aktar riċerka multidixxiplinari li tintegra komunitajiet xjentifiċi differenti biex jiġu ddeterminati l-mekkaniżmi involuti f’dawn ir-riskji u biex jiġu kkwantifikati r-riskji ta’ kanċers latenti u mard vaskulari f’dawn id-dożi baxxi.

e)Riċerka dwar l-enerġija mill-fużjoni (dimostrazzjoni ta’ fattibbiltà, preparazzjonijiet ta’ impjanti tal-enerġija)

L-evalwazzjoni tenfasizza r-rilevanza tal-azzjonijiet iffinanzjati mill-Euratom biex isir progress lejn tnejn mill-objettivi speċifiċi tal-Programm: il-wiri tal-fattibbiltà tal-fużjoni bħala sors tal-enerġija u t-tħejjija għall-impjanti tal-enerġija mill-fużjoni futuri. Biex jinkiseb dan il-progress (97 % tal-istadji importanti miksuba fl-2020), l-organizzazzjoni tar-riċerka dwar il-fużjoni ffinanzjata mill-Euratom kienet teħtieġ approċċ ġdid, skont il-mandat tar-Regolament tal-Kunsill. Fl-2014, il-laboratorji Ewropej tal-fużjoni waqqfu organizzazzjoni ġdida ta’ riċerka, il-konsorzju EUROfusion, li implimenta EJP iċċentrat madwar il-pjan direzzjonali dwar il-fużjoni u bbażat fuq tmien “missjonijiet” tematiċi. Il-pjan direzzjonali dwar il-fużjoni rrappreżenta approċċ komprensiv, dettaljat u orjentat lejn l-għanijiet għall-iżvilupp ta’ fużjoni b’konfinament manjetiku bħala sors ta’ enerġija. L-implimentazzjoni tiegħu ppermettiet progress konsiderevoli lejn l-istabbiliment ta’ bażi xjentifika għall-kostruzzjoni u l-isfruttament tal-ITER 6 , il-proġett internazzjonali ta’ riċerka dwar il-fużjoni nukleari, u l-avvanz tal-bażi teknika għal impjant tal-enerġija mill-fużjoni futur. L-organizzazzjoni l-ġdida ppermettiet lil-laboratorji nazzjonali b’kofinanzjament nazzjonali sostanzjali (45 % tal-baġit tal-konsorzju) jingħaqdu flimkien fl-esplojtazzjoni tal-faċilitajiet komuni tar-riċerka minn 5 815-il riċerkatur, inġinier u persunal ta’ sostenn (734 student attiv fid-dottorat fl-2020), li wasslu għal varjetà wiesgħa ta’ skoperti u ħolqien tal-għarfien (permezz ta’ 5 350 pubblikazzjoni rieżaminata bejn il-pari). Ir-rilevanza tal-azzjonijiet tal-EUROfusion ġiet ikkonfermata mill-ITER u mill-Kumitat Xjentifiku u Tekniku tal-Euratom.

Azzjonijiet diretti mill-JRC

L-evalwazzjoni ex post uriet ir-rilevanza tal-azzjonijiet diretti kontra l-objettivi speċifiċi mill-Programm, jiġifieri: (i) it-titjib tas-sikurezza nukleari u tas-sigurtà nukleari; (ii) iż-żieda tal-eċċellenza fil-bażi tax-xjenza nukleari għall-istandardizzazzjoni; (iii) it-trawwim tal-ġestjoni tal-għarfien, l-edukazzjoni u t-taħriġ; u (iv) l-appoġġ għall-politiki relatati man-nukleari. Billi ssodisfat dawn l-objettivi, ir-riċerka nukleari tal-JRC għenet biex jiġu indirizzati l-ħtiġijiet u l-isfidi eżistenti fil-qasam nukleari, u b’hekk uriet rilevanza kontinwa. Ir-rilevanza kienet kontinwament: (i) żgurata permezz tal-bidliet meħtieġa fil-programm ta’ ħidma biannwali tal-JRC, (ii) eżaminata skont l-objettivi speċifiċi tal-Programm; u (iii) aġġustata għall-bidliet fix-xenarju nukleari.

Matul il-perjodu evalwat, ir-rilevanza tal-attivitajiet tal-JRC ġiet ivverifikata wkoll permezz tar-riċerka tiegħu dwar il-materjali nukleari. Din ir-riċerka: (i) saħħet kemm l-analiżi tas-sikurezza għall-operazzjoni possibbli fit-tul tal-flotta nukleari attwali tal-UE; kif ukoll (ii) wittiet it-triq għall-valutazzjoni tas-sikurezza ta’ disinji nukleari ġodda bħal reatturi modulari żgħar (SMRs, small modular reactors). Ir-riċerka diretta dwar il-materjali ta’ referenza għenet biex jiġi armonizzat il-kejl tar-radjuattività fl-ambjent ġewwa u barra l-UE, u b’hekk intlaħaq l-objettiv ġenerali ta’ żieda fl-istandardizzazzjoni. L-għarfien espert tal-JRC għen ukoll fl-implimentazzjoni tas-sistema ta’ salvagwardji nukleari tal-Euratom. Fl-2014–2020, l-iżvilupp mill-JRC taċ-ċentru ta’ taħriġ tal-EUSECTRA kien strumentali biex jintlaħaq l-objettiv tat-tisħiħ tal-kapaċitajiet tas-sigurtà nukleari fl-Istati Membri tal-UE permezz tat-taħriġ ta’ aktar minn 1 600 uffiċjal tal-ewwel linja u tal-infurzar tal-liġi fid-detezzjoni nukleari u l-forensika. L-għarfien espert li ilu jeżisti u r-riċerka rivoluzzjonarja mill-JRC, bis-saħħa tal-azzjonijiet diretti fil-qasam tal-applikazzjonijiet mediċi tax-xjenza nukleari, kellhom ukoll impatt sinifikanti fuq it-trattament tal-kanċer.

Permezz tal-attivitajiet tiegħu, il-JRC appoġġja l-objettivi ta’: (i) il-bini u ż-żamma ta’ ħiliet essenzjali; u (ii) l-appoġġ għall-ġestjoni tal-għarfien fl-oqsma tas-sikurezza, is-sigurtà u s-salvagwardji nukleari fl-UE. Dan sar possibbli wkoll, fil-biċċa l-kbira, permezz tal-programm ta’ aċċess miftuħ għall-faċilitajiet ta’ riċerka tiegħu, li minnu bbenefikaw 84 istituzzjoni minn 23 Stat Membru u pajjiżi assoċjati matul il-perjodu evalwat, li pproduċew 140 dokument xjentifiku u ppermettew il-kisba ta’ 64 teżi tal-PhD bħala riżultati diretti.

L-għarfien espert tekniku u xjentifiku indipendenti miksub mill-JRC permezz tal-Programm appoġġja DĠ oħra tal-Kummissjoni Ewropea fi tliet oqsma ta’ implimentazzjoni. Dan appoġġja l-implimentazzjoni tad-Direttivi tal-Kunsill dwar is-sikurezza nukleari6, l-imanniġġjar tal-fjuwil użat u tal-iskart radjuattiv7, il-vjeġġi ta’ skart radjuattiv u ta’ kombustibbli nukleari eżawrit 7 , u l-istandards bażiċi tas-sikurezza8. L-għarfien espert tekniku u xjentifiku tal-JRC ikkontribwixxa wkoll għall-implimentazzjoni tal-Istrument għall-Kooperazzjoni dwar is-Sikurezza Nukleari 8 u indirizza l-aspetti nukleari u radjoloġiċi tal-Istrument li jikkontribwixxi għall-Istabbiltà u l-Paċi 9 .

Sabiex jissodisfa l-objettivi stabbiliti fil-Programm, il-JRC jipparteċipa fil-fora, in-networks u l-pjattaformi teknoloġiċi xierqa bħal: (i) SNE-TP (il-Pjattaforma Teknoloġika tal-Enerġija Nukleari Sostenibbli); (ii) IGD-TP (il-Pjattaforma Teknoloġika ta’ Implimentazzjoni tad-Disponiment Ġeoloġiku); (iii) il-programm konġunt tal-EERA (l-Alleanza Ewropea għar-Riċerka dwar l-Enerġija) dwar il-materjali nukleari; u (iv) l-Assoċjazzjoni tan-Network Ewropew għat-Taħriġ fil-qasam Nukleari Il-JRC ikkonkluda wkoll strumenti ta’ kollaborazzjoni ma’ varjetà ta’ sħab, inklużi: (i) partijiet ikkonċernati ewlenin mill-istituzzjonijiet tar-riċerka tal-UE; (ii) sħab internazzjonali (bħall-Aġenzija Internazzjonali tal-Enerġija Atomika u l-Aġenzija għall-Enerġija Nukleari-OECD); u (iii) istituzzjonijiet minn pajjiżi mhux tal-UE bħad-Dipartiment tal-Enerġija tal-Istati Uniti jew l-Aġenzija tal-Enerġija Atomika tal-Ġappun. L-għan tal-istrumenti ta’ kollaborazzjoni ma’ dawn is-sħab huwa li jiġu identifikati l-oqsma kritiċi tar-riċerka nukleari fejn l-attivitajiet nukleari tal-JRC huma l-aktar rilevanti u jippreżentaw interess kritiku għall-Komunità tal-Euratom.

2.2L-effikaċja tal-programm

L-evidenza minn azzjonijiet kompluti u li għadhom għaddejjin tindika li l-azzjonijiet diretti u indiretti taw kontribut tanġibbli għall-kisba tal-objettivi kollha tal-Programm b’mod ġenerali 10 .

Azzjonijiet indiretti – Fissjoni

Sa tmiem l-2020, il-Kummissjoni kienet ippubblikat ħames sejħiet għal proposti fir-riċerka dwar il-fissjoni. Intgħażlu 98 proġett, li jinvolvu forza tax-xogħol stmata ta’ madwar 8 000 persuna inklużi 200 maniġer xjentifiku (2,5 % tat-8 000 involuti), 5 000 riċerkatur tal-esperjenza (62,5 %), 500 riċerkatur (6,25 %), 800 student tal-PhD part-time jew full-time fuq proġett (10 %) u 1 500 f’setturi oħra (inġiniera, tekniċi, appoġġ amministrattiv) (18,75 %).

Il-proġetti dwar is-sikurezza nukleari pproduċew ħafna riżultati rilevanti. F’xi każijiet, dawn ir-riżultati għamlu progress sinifikanti fl-ogħla livell oriġinali fl-oqsma ewlenin tas-sikurezza u l-operat fit-tul tal-NPPs eżistenti, il-kunċetti futuri u d-dekummissjonar. Il-kisbiet ewlenin jinkludu:

·l-istabbiliment ta’ mudelli avvanzati tal-kompjuter u simulazzjonijiet għall-analiżi tas-sikurezza — inkluż fil-każ ta’ inċidenti serji — ta’ sistemi differenti ta’ reatturi (Ġenerazzjoni II u III tal-NPPs);

·it-tħejjija ta’ strateġiji għall-ġestjoni ta’ inċidenti serji biex tiġi żgurata ż-żamma fil-bastiment tal-qalba tar-reattur imdewweb;

·il-kontribut għad-dimostrazzjoni tas-sikurezza u l-valutazzjoni ta’ reatturi ġeneriċi ta’ disinn tal-Ġenerazzjoni IV kif ukoll l-ittestjar u l-kwalifikazzjoni tal-komponenti rilevanti għas-sikurezza;

·il-produzzjoni ta’ bażijiet ta’ data dwar xenarji ta’ inċidenti għat-tipi kollha eżistenti u ġodda ta’ NPPs fl-Ewropa;

·il-produzzjoni ta’ bażijiet ta’ data dwar materjali rradjati u mudelli għall-valutazzjoni tal-integrità fit-tul tas-sistemi u l-komponenti primarji;

·it-tħejjija ta’ protokolli għall-ittestjar tar-reħja tal-komponenti NPP;

·it-tfassil u l-ittestjar ta’ sistemi innovattivi tat-tkessiħ ta’ riżerva li jistgħu jiġu mmodifikati b’mod retroattiv fl-NPPs eżistenti u inklużi fl-NPPs futuri;

·l-iżvilupp ta’ materjali avvanzati għas-sistemi nukleari, inklużi mudelli tal-kompjuter għall-evalwazzjoni tal-effetti tar-radjazzjoni, u l-iżvilupp ta’ materjali strutturali ġodda u s-simulazzjoni ta’ kriżi tagħhom;

·għodod u metodi għad-dekummissjonar u l-iżmantellar sikur, li għandhom inaqqsu r-riskji.

F’xi każijiet, l-outputs u r-riżultati tanġibbli diġà qed jintużaw mill-partijiet ikkonċernati tal-proġett (l-industriji, l-utilitajiet, l-operaturi tas-sistemi ta’ trażmissjoni, l-awtoritajiet tas-sikurezza, eċċ.) u l-utenti finali.

Il-Programm irnexxa fil-qasam tal-protezzjoni mir-radjazzjoni billi: (i) laqqa’ flimkien diversi pjattaformi ta’ riċerka, organizzazzjonijiet u istituzzjonijiet għall-ewwel darba fl-UE; u (ii) żviluppa l-ewwel pjan direzzjonali konġunt għall-protezzjoni mir-radjazzjoni. It-tagħlimiet meħuda mill-abbozzar ta’ dan l-ewwel pjan direzzjonali diġà huma riflessi fl-iżvilupp ta’ aġenda strateġika tar-riċerka (SRA, strategic research agenda) aktar speċifika fil-qasam mediku bħala parti mill-proġett EURAMED rocc-n-roll. Barra minn hekk, il-pjattaforma CONCERT wettqet l-ewwel sejħiet bl-użu tat-tagħlimiet meħuda minn sejħiet oħra taħt l-EJPs. B’mod parallel mat-tħejjija tal-SRA, twettqu b’suċċess 13-il proġett ta’ riċerka fundamentali b’riżultati promettenti. Il-Programm ta kontribut ċar għall-valutazzjoni tar-riskju, l-ottimizzazzjoni tal-protezzjoni mir-radjazzjoni u l-ġestjoni kemm tar-radon kif ukoll ta’ materjali radjuattivi li jinsabu fin-natura (NORM).

Kien hemm kisbiet kbar fl-2014–2020 fid-disponiment ġeoloġiku tal-iskart radjuattiv u tal-fjuwil użat, bħal: (i) l-għoti ta’ liċenzji għar-repożitorji tal-blat kristallin fil-Finlandja u fl-Iżvezja; (ii) l-applikazzjoni għal liċenzja tal-kostruzzjoni u tal-operat għal repożitorju tat-tafal fi Franza; u (iii) il-progress fil-lokalizzazzjoni (eż. fl-Iżvizzera). Dan jindika li kunċetti differenti ta’ repożitorji ġeoloġiċi f’diversi blat ospitanti laħqu l-maturità xjentifika u teknoloġika meħtieġa biex jappoġġjaw il-valutazzjoni tas-sikurezza u l-użu industrijali. F’dawk l-Istati Membri avvanzati, programmi nazzjonali b’saħħithom ta’ R&Ż u proġetti tal-Euratom kofinanzjati matul id-deċennji, inklużi l-proġetti taħt rieżami, kienu essenzjali biex jintlaħaq l-istatus attwali fl-implimentazzjoni tar-repożitorji tal-fjuwil użat u tal-iskart ta’ livell għoli. Matul il-programmi suċċessivi, l-inċertezzi (eż. fir-rigward tal-prestazzjonijiet tad-disponimenti u l-marġnijiet tas-sikurezza), ġew identifikati progressivament u indirizzati fil-livell it-tajjeb. Konsegwentement, il-bażi tal-għarfien għamlitha possibbli li jinbena każ solidu fir-rigward tas-sikurezza. Issa ttieħdu l-ewwel passi biex jiġu identifikati oqsma għall-ottimizzazzjoni u innovazzjonijiet teknoloġiċi potenzjali.

Azzjonijiet indiretti – Fużjoni

Għalkemm l-enerġija mill-fużjoni tibqa’ sforz fit-tul, l-evalwazzjoni turi li fl-2014–2020 il-konsorzju EUROfusion għamel progress inkrementali skont il-pjan direzzjonali, u kiseb 97 % tal-istadji importanti stabbiliti għall-2014–2020.

Il-konsorzju EUROfusion naqqas ukoll b’mod sostanzjali r-riskji u tejjeb il-prestazzjoni projettata tal-ITER, filwaqt li żied il-fiduċja li l-ITER, ladarba jitlesta, se jilħaq l-għanijiet bażiċi tiegħu. Id-59 MJ ta’ enerġija mill-fużjoni li kiser ir-rekord miksub fil-Joint European Torus (JET) fil-21 ta’ Diċembru 2021 huwa suċċess ċar u l-kisba ewlenija tal-Programm. Filwaqt li r-riżultat tal-JET jipprovdi l-għanijiet ewlenin u x-xenarji integrati għall-ITER, huwa appoġġjat minn progress sostanzjali fil-fehim tal-fiżika tal-plażma tal-konfinament. L-għodod ta’ simulazzjoni ta’ tbassir ġew ivvalidati skont ir-riżultati sperimentali f’laboratorji differenti fl-Ewropa.

Sar ukoll progress f’teknoloġiji speċifiċi għall-impjanti tal-enerġija mill-fużjoni futuri (materjali, breeding blankets, eċċ.) u l-isforz tad-disinn tad-DEMO 11 . Intgħażlu materjali kandidati għall-komponenti kollha ta’ reatturi tal-fużjoni futuri, li jeħtieġu faċilità tal-ittestjar għall-materjali tal-fużjoni. Il-ħidma tal-inġinerija wara d-disinn prekunċettwali tad-DEMO ġabet ċarezza ħafna akbar kemm għal għadd ta’ kwistjonijiet kritiċi tad-disinn kif ukoll għall-isfida ġenerali tal-integrazzjoni.

Madankollu, ir-riċerka ta’ DEMO għadha ma wasslitx għal disinn kunċettwali ta’ riskju baxx biżżejjed biex wieħed jipproċedi għad-disinn tal-inġinerija, b’mod partikolari fir-rigward tax-xenarji li jikkonċernaw il-plażma u l-immaniġġjar tal-enerġija.

Fil-qasam tal-edukazzjoni u t-taħriġ, id-data mill-EUROfusion turi xejra pożittiva fl-għadd ta’ dottorati li qegħdin jaħdmu fuq suġġetti rilevanti (li żdiedu b’ 9 % sena wara sena għal 734 student tal-PhD fl-2020) u studenti postdottorali (żieda ta’ 100 % għal 34 fis-sena fl-2020). Dan għandu jżomm l-għadd ta’ riċerkaturi dwar il-fużjoni f’livell meħtieġ għall-implimentazzjoni tal-pjan direzzjonali.

B’mod ġenerali, ir-riċerka dwar il-fużjoni appoġġjata mill-Programm hija pass lejn l-iżgurar li l-UE jkollha l-għarfien u l-ħiliet biex topera l-ITER ladarba jitlesta, filwaqt li tavvanza b’mod parallel fuq il-bażi xjentifika u teknika ta’ impjant tal-enerġija mill-fużjoni futur. Dawn l-għanijiet doppji kienu — u għadhom — fundamentali għall-iżvilupp tal-fużjoni bħala sors ta’ enerġija. Ir-rilevanza ta’ dawn l-azzjonijiet issir saħansitra aktar evidenti meta wieħed jara f’kuntest aktar reċenti, ikkaratterizzat minn: (i) l-intensifikazzjoni tal-kompetizzjoni internazzjonali fil-qasam tar-riċerka dwar il-fużjoni, inkluż għat-talent; (ii) il-ħolqien ta’ settur privat attiv fil-qasam, inklużi negozji ġodda; u (iii) interess qawwi tal-investituri.

Azzjonijiet diretti – Fissjoni

L-evalwazzjoni tal-effettività tal-attivitajiet tal-JRC ikkonfermat l-impatt tal-JRC fuq ix-xjenza u t-tfassil tal-politika fl-oqsma identifikati mill-objettivi speċifiċi tal-Programm. Fil-fatt, il-kontribut tal-JRC kien strumentali fit-tfassil u fl-appoġġ tal-implimentazzjoni tal-politiki tal-UE f’dawk l-oqsma, kif muri mill-istudji tal-każ speċifiċi li ġejjin, li ntgħażlu u ġew evalwati minn esperti indipendenti. Dawn l-attivitajiet jikkontribwixxu biex jintlaħaq b’mod effettiv kull wieħed mill-objettivi speċifiċi stabbiliti għall-azzjonijiet diretti kif muri mill-istudji tal-każijiet li ġejjin:

·iċ-Ċentru ta’ Skambju ta’ Informazzjoni tal-UE dwar l-Esperjenza Operattiva għall-NPPs;

·il-parteċipazzjoni tal-JRC fl-Assoċjazzjoni Ewropea tar-Riċerka u tal-Iżvilupp tas-Salvagwardji;

·l-aċċess miftuħ mogħti lill-faċilitajiet tar-riċerka nukleari tal-JRC;

·riċerka dwar terapija alfa mmirata;

·iċ-ċentri ta’ eċċellenza CBRN (kimiku, bijoloġiku, radjoloġiku u nukleari);

·riċerka dwar il-karatterizzazzjoni tal-fjuwil użat biex tgħin fit-titjib tal-valutazzjoni tas-sikurezza tal-ħżin interim estiż;

·appoġġ għall-implimentazzjoni tal-Istrument għall-Kooperazzjoni dwar is-Sikurezza Nukleari (INSC);

·l-implimentazzjoni tal-Istrument li jikkontribwixxi għall-Istabbiltà u l-Paċi.

L-attivitajiet evalwati tqiesu li jiksbu impatti soċjetali fit-tul f’aktar minn 90 % tal-każijiet, li jindirizzaw kwistjonijiet ambjentali, soċjali jew tas-saħħa. L-evalwazzjoni nnutat ukoll titjib fl-interazzjonijiet tal-JRC mal-partijiet ikkonċernati u r-rilevanza politika tiegħu. Il-JRC ta kontribut notevoli għall-għarfien xjentifiku billi pproduċa ħidma kkwotata sew u rieżaminata bejn il-pari ppubblikata fl-ogħla ġurnali xjentifiċi. B’mod ġenerali, abbażi tal-valutazzjoni tal-attivitajiet ta’ riċerka tiegħu, il-JRC huwa servizz ta’ xjenza u għarfien kompetenti u effettiv.

Għan 1: It-titjib tas-sikurezza nukleari (inkluż fir-reatturi u l-fjuwils nukleari, il-ġestjoni tal-iskart u t-tħejjija għall-emerġenzi): 

Ir-riċerka tal-JRC għenet biex tittejjeb is-sikurezza tar-reatturi u l-fjuwils nukleari, u appoġġjat il-valutazzjoni tas-sikurezza tal-NPPs li qed jeqdiemu għal operazzjoni fit-tul permezz tal-iżvilupp ta’ software għall-immudellar tal-inċidenti; għodod u data ta’ referenza; u l-kodiċijiet. Din ir-riċerka appoġġjat ukoll l-analiżi tas-sikurezza u l-prestazzjoni tal-fjuwils nukleari konvenzjonali. Permezz taċ-Ċentru ta’ Skambju ta’ Informazzjoni tal-UE dwar l-Esperjenza Operattiva operat mill-JRC, is-sikurezza nukleari tjiebet billi: (i) ikkondividiet l-aħjar prattiki; (ii) ipproduċiet studji topiċi; u (iii) żammet id-data u l-analiżi dwar l-okkorrenzi ta’ inċidenti f’installazzjonijiet nukleari. Il-JRC ipprovda wkoll għarfien espert tekniku biex iżomm u jopera s-sistema EURDEP għall-iskambju ta’ data radjoloġika u s-sistema ECURIE biex iwettaq notifika bikrija ta’ xi aċċident jew emerġenza radjoloġika, u b’hekk appoġġja t-twettiq tad-Deċiżjoni tal-Kunsill 87/600 (Arranġamenti ECURIE) u r-Rakkomandazzjoni 2000/473/Euratom.

Dwar it-teknoloġiji innovattivi u s-sistemi tal-Ġenerazzjoni IV, il-JRC wettaq riċerka sottostanti u applikata, b’enfasi fuq il-ġestjoni tal-iskart radjuattiv, is-sikurezza nukleari u r-reżistenza għall-proliferazzjoni ta’ sistemi nukleari avvanzati. Din ir-riċerka tikkontribwixxi għall-valutazzjoni tas-sikurezza ta’ teknoloġiji nukleari innovattivi. L-iżvilupp u l-kontribut futur potenzjali għal sistema tal-enerġija sostenibbli ta’ dawn it-teknoloġiji (f’dawk l-Istati Membri li jiddeċiedu li jużawhom) għandhom impatt fuq il-politiki tal-UE. F’dan il-kuntest, il-JRC huwa wkoll l-aġent ta’ implimentazzjoni tal-Euratom fil-Forum Internazzjonali tal-Ġenerazzjoni IV.

L-azzjonijiet diretti fil-qasam tal-ġestjoni tal-iskart radjuattiv koprew aspetti xjentifiċi u tekniċi rilevanti għal strateġija soda għall-ġestjoni tal-iskart radjuattiv. L-azzjonijiet diretti appoġġjaw ukoll l-iżvilupp ta’ proċeduri regolatorji u ta’ liċenzjar għad-disponiment ġeoloġiku ta’ fjuwil użat u skart radjuattiv ta’ livell għoli. L-outputs tar-riċerka rriżultaw mill-investigazzjoni tal-karatteristiċi tal-fjuwil użat, kif ukoll mill-proprjetajiet u l-imġiba tat-tubi tal-fjuwil użati matul il-ħżin.

Għan 2: It-titjib tas-sigurtà nukleari (inklużi s-salvagwardji, in-nonproliferazzjoni, il-forensika u t-traffikar illeċitu)

Għas-salvagwardji nukleari u n-nonproliferazzjoni, il-JRC għen biex jiġu żviluppati u appoġġjati t-teknoloġiji ta’ salvagwardja permezz tar-R&Ż, l-iżvilupp tat-tagħmir, u t-taħriġ għall-ispetturi tal-Euratom biex tiġi żgurata l-implimentazzjoni effettiva tar-reġim tas-salvagwardji tal-Euratom. Tali appoġġ tekniku ġie pprovdut ukoll kemm lill-Aġenzija Internazzjonali tal-Enerġija Atomika (IAEA) permezz tal-Programm ta’ Appoġġ tal-Kummissjoni Ewropea kif ukoll lil partijiet ikkonċernati oħra sabiex jissaħħaħ ir-reġim ta’ salvagwardji internazzjonali. Attivitajiet oħra ta’ riċerka (bħall-ġbir ta’ informazzjoni, l-analiżi, u l-istudji dwar oġġetti b’użu doppju) kellhom l-għan li jsaħħu r-reġim ta’ nonproliferazzjoni nukleari tal-UE. Is-sigurtà nukleari hija qasam b’domanda għolja fost l-Istati Membri tal-UE, u l-għarfien espert tal-JRC f’dan il-qasam iffoka fuq: (i) id-detezzjoni ta’ traffikar illeċitu ta’ materjali nukleari u materjali radjuattivi oħra, u r-rispons għalih; u (ii) attivitajiet ta’ bini tal-kapaċità.

Għan 3: Żieda fl-eċċellenza fil-bażi tax-xjenza nukleari għall-istandardizzazzjoni

Fil-qasam tal-monitoraġġ ambjentali u l-protezzjoni mir-radjazzjoni, ir-riċerka kellha l-għan li tarmonizza l-kejl tar-radjuattività mwettaq mil-laboratorji nazzjonali permezz ta’ diversi attivitajiet, inklużi eżerċizzji ta’ tqabbil bejn il-laboratorji biex jitħarreġ il-persunal madwar l-Istati Membri tal-UE. Il-faċilitajiet nukleari sperimentali tal-ogħla livell tal-JRC ippermettew il-produzzjoni ta’: (i) id-data nukleari; (ii) il-kejl tal-materjali ta’ referenza; u (iii) l-għodod ta’ konformità. Dawn għenu biex id-data nukleari tinżamm aġġornata u disponibbli, u b’hekk ikkontribwew direttament għal-libreriji internazzjonali tad-data ta’ referenza.

Għan 4: Trawwim tal-ġestjoni tal-għarfien, l-edukazzjoni u t-taħriġ

L-infrastruttura tar-riċerka saret aċċessibbli għall-utenti esterni mill-Istati Membri tal-UE permezz tal-programm ta’ aċċess miftuħ, bħala mod kif tiġi kkomplementata r-riċerka nazzjonali u jiġi ottimizzat l-użu ta’ infrastruttura speċjalizzata ħafna fi ħdan il-Euratom. Dan ippermetta lill-JRC ikompli jkollu rwol ewlieni fil-ġestjoni tal-għarfien, l-edukazzjoni u t-taħriġ. Il-JRC ippromwova wkoll l-għarfien u t-taħriġ permezz ta’ diversi korsijiet u taħriġ.

Għan 5: Appoġġ għall-politika tal-UE dwar is-sikurezza u s-sigurtà nukleari

L-għarfien espert tekniku tal-JRC għen biex jappoġġja varjetà ta’ attivitajiet fis-sikurezza u s-sigurtà nukleari. Pereżempju, il-JRC appoġġja l-implimentazzjoni tad-Direttiva dwar l-immaniġġjar sikur tal-iskart radjuattiv u tal-fjuwil użat, billi rrieżamina l-programmi nazzjonali u r-rapporti nazzjonali perjodiċi. Il-JRC appoġġja wkoll l-implimentazzjoni ta’ salvagwardji fl-UE bħala parti mill-obbligu legali derivat mill-Kapitolu 7 tat-Trattat Euratom. Il-JRC wettaq attivitajiet dedikati biex jiżviluppa kunċetti, għodod u metodoloġiji li jappoġġjaw direttament il-politika tal-UE f’dan il-qasam. It-titjib tas-sikurezza nukleari barra mill-UE nkiseb ukoll permezz tal-Istrument għall-Kooperazzjoni dwar is-Sikurezza Nukleari, li l-implimentazzjoni effettiva tiegħu hija appoġġjata mill-JRC.

Fil-qasam tas-sigurtà nukleari u tar-riskji CBRN, il-JRC appoġġja l-programmi tal-Kummissjoni f’pajjiżi mhux tal-UE permezz tal-Istrument li jikkontribwixxi għall-Istabbiltà u l-Paċi.

2.3L-effiċjenza tal-programm

Azzjonijiet indiretti

B’mod ġenerali, l-evalwazzjoni ex post turi livell għoli ta’ effiċjenza kemm fil-ġestjoni proprja tal-Kummissjoni (eż. il-ġestjoni tal-għotjiet u l-evalwazzjoni tal-proposti għal azzjonijiet indiretti) kif ukoll fl-implimentazzjoni mill-konsorzji tar-riċerka. Il-Kummissjoni żammet in-nefqa amministrattiva tagħha stess għal azzjonijiet indiretti ferm taħt il-medja ta’ 6,5 % tal-baġit operattiv għall-2014–2020. Il-miżuri ta’ simplifikazzjoni introdotti mill-bidu ta’ Orizzont 2020 u l-Programm tejbu ħafna l-effiċjenza, b’mod partikolari għall-metrika taż-żmien għall-għotja.

Sal-2020, kienu ġew ippubblikati ħames sejħiet taħt il-Programm u, sa meta ngħalqu dawn is-sejħiet, kienu ġew ippreżentati 254 proposta eliġibbli, li talbu kontribuzzjoni finanzjarja totali ta’ EUR 726 miljun. Minn dawn il-proposti eliġibbli, 98 intgħażlu għall-finanzjament, b’kontribuzzjoni tal-Euratom ta’ EUR 415-il miljun.

Iż-żmien medju għall-għotja għall-Programm kien ta’ 238 jum (bidla minn 313-il jum għall-programm tal-Euratom 2007–2013).

L-analiżi tal-effiċjenza tal-EJPs fir-riċerka dwar il-fużjoni, il-protezzjoni mir-radjazzjoni u l-iskart radjuattiv, b’mod partikolari fl-oqsma tal-ġestjoni u l-governanza, hija partikolarment importanti peress li dawn l-istrumenti jammontaw għal 75 % tal-baġit għal azzjonijiet indiretti.

L-arkitettura organizzattiva għar-riċerka dwar il-fużjoni għaddiet minn ristrutturar kbir bit-tnedija tal-Programm. Ir-riċerka dwar il-fużjoni kienet ilha qasam apparti minħabba: (i) in-natura u l-iskala tal-impriża; (ii) it-taħlita unika ta’ strumenti użati; u (iii) ir-rwol uniku ta’ koordinazzjoni tal-Kummissjoni li, minkejja li naqas gradwalment mid-disgħinijiet, kien għadu differenti minn dak li jiġri f’oqsma oħra. Sabiex jiġi implimentat b’mod effettiv il-pjan direzzjonali tal-2012 dwar il-fużjoni, l-organizzazzjoni tar-riċerka dwar il-fużjoni appoġġjata permezz tal-Programm kienet teħtieġ approċċ ġdid 12 .

Wara evalwazzjoni indipendenti, fl-2014 il-Kummissjoni tat għotja ta’ 5 snin lill-konsorzju EUROfusion ta’ laboratorji u istituti nazzjonali tal-fużjoni biex jimplimentaw EJP ibbażat fuq il-pjan direzzjonali dwar il-fużjoni. Fl-2019, wara l-adozzjoni tar-Regolament li jistabbilixxi l-Programm tal-Euratom 2019–2020 13 , l-għotja tal-EUROfusion ġiet estiża sa tmiem l-2022. Il-kontribuzzjoni baġitarja totali mill-Euratom lill-EJP kienet ta’ EUR 679 miljun, li tirrappreżenta 51 % tal-baġit totali tal-konsorzju. L-estensjoni lil hinn mill-2020 ipprevediet tranżizzjoni bla xkiel għal sħubija Ewropea kofinanzjata fir-riċerka dwar il-fużjoni — EUROfusion — li għadha attiva llum.

L-integrazzjoni effettiva tal-isforzi nazzjonali kollha madwar l-Ewropa tirrappreżenta l-ewwel waħda għar-riċerka appoġġjata mill-UE u tinkludi attivitajiet ta’ riċerka komprensivi f’madwar 33 pakkett ta’ ħidma separat (proġetti u taskforces). Dawn il-pakketti ta’ ħidma separati jkopru azzjonijiet ta’ edukazzjoni u taħriġ, aspetti ta’ kooperazzjoni internazzjonali, involviment industrijali, ġestjoni ċentralizzata tal-programmi, u l-użu effiċjenti ta’ riżorsi ewlenin permezz ta’ approċċ ta’ aċċess verament tranżnazzjonali għal faċilitajiet ewlenin. Il-ġestjoni tal-programmi u tal-proġetti — u l-istrutturi ta’ governanza relatati magħhom — saru aktar trasparenti, b’informazzjoni issa faċilment disponibbli għall-Kummissjoni, li żżomm ir-responsabbiltajiet ġenerali ta’ monitoraġġ u valutazzjoni. L-evalwazzjoni wriet ukoll li l-istruttura organizzazzjonali tal-EUROfusion fl-2014–2020 kienet adattata għall-iskop tagħha biex ikompli jiġi implimentat il-pjan direzzjonali dwar il-fużjoni fil-perjodu ta’ programmazzjoni 2021–2025, jekk wieħed jassumi li l-kamp ta’ applikazzjoni u l-firxa tal-pjan direzzjonali jibqgħu simili għall-2014–2020.

Azzjonijiet diretti tal-JRC

L-esperti tal-evalwazzjoni ġew rikonoxxuti: (i) l-isforzi li saru biex tiġi introdotta metodoloġija komuni għall-ġestjoni tal-proġetti fil-JRC kollu; u (ii) iż-żieda fl-effiċjenza maħluqa bil-ġbir tal-attivitajiet nukleari kollha taħt direttorat wieħed. Il-baġit totali allokat għal azzjonijiet diretti matul il-perjodu evalwat 2014–2020 kien ta’ EUR 828 369 000.

Matul l-istess perjodu, il-JRC irċieva EUR 30 miljun addizzjonali fis-sena bħala kreditu speċifiku biex jiffinanzja l-programm ta’ dekummissjonar ta’ xi wħud mill-faċilitajiet ta’ riċerka nukleari obsoleti tiegħu. Filwaqt li din il-kontribuzzjoni finanzjarja kienet separata mill-baġit għal azzjonijiet diretti, l-ispejjeż għall-persunal tal-JRC involut f’attivitajiet ta’ dekummissjonar iġġarrbu mill-baġit tar-riċerka.

Fl-eżekuzzjoni baġitarja għall-azzjonijiet diretti tal-JRC, il-kostijiet ġenerali tal-persunal irrappreżentaw 55 % tal-baġit, li jammontaw għal 710 persuna fil-bidu tal-perjodu ta’ rapportar fl-2014, li gradwalment naqsu għal 660 sal-2020. Dan kien jinkludi persunal li jwettaq attivitajiet taħt azzjonijiet diretti (madwar 47 %) persunal assenjat għall-infrastruttura, il-manutenzjoni u l-protezzjoni mir-radjazzjoni (madwar 12 %), il-persunal involut f’attivitajiet ta’ dekummissjonar (11 %) u l-persunal li jaħdem f’funzjonijiet oħra ta’ appoġġ (29 %).

Sabiex jiġi żgurat il-monitoraġġ effiċjenti tal-prestazzjoni tal-JRC bħala parti mill-programmi ta’ riċerka, titwettaq reviżjoni annwali fl-organizzazzjoni kollha. Dan l-eżerċizzju għandu l-għan li jkejjel kemm il-produttività kif ukoll l-impatt, jivvaluta l-outputs tal-appoġġ għall-politika u l-pubblikazzjoni xjentifika f’ġurnali ta’ rieżami bejn il-pari minn naħa waħda u l-impatt ta’ appoġġ għall-politika tal-output min-naħa l-oħra.

Matul il-perjodu 2014–2020, twasslu varjetà ta’ outputs ta’ appoġġ għall-politika (1 114-il rapport xjentifiku u tekniku, 147 sistema teknika, 154 kors ta’ taħriġ) lil utenti speċifiċi u b’appoġġ għall-politiki tal-UE. Permezz tal-azzjonijiet diretti tal-JRC, ġew prodotti wkoll għadd kbir ta’ outputs xjentifiċi, b’1 076 artikolu u kontribuzzjoni għall-proċedimenti ta’ konferenzi ppubblikati f’perjodiċi rieżaminati bejn il-pari; 444 artikolu kkontribwew għal monografiji jew ippubblikati f’perjodiċi oħra; u 51 kotba jew kapitoli ta’ kotba. 28 dissertazzjoni tal-PhD tlestew ukoll b’suċċess minn studenti li bbenefikaw mill-aċċess għall-faċilitajiet tal-JRC. Abbażi ta’ indikaturi bibliometriċi u metriċi tal-impatt, il-prestazzjoni tal-JRC f’termini ta’ pubblikazzjoni tar-riċerka kklassifikat ferm ogħla mill-medja bi produttività rispettabbli, li kienet tinkludi fost l-aktar pubblikazzjonijiet ikkwotati jew fil-ġurnali l-aktar ikkwotati.

Dawn l-outputs kollha rriżultaw fl-għoti ta’ appoġġ xjentifiku għall-politiki tal-UE, bi 373 impatt tanġibbli identifikati matul il-perjodu ta’ evalwazzjoni. Il-pandemija tal-COVID-19 kellha impatt negattiv sinifikanti fuq l-attivitajiet ta’ riċerka fl-2020 u rriżultat f’xi dewmien fit-twassil tal-outputs. Madankollu, ġew stabbiliti għadd ta’ miżuri ta’ mitigazzjoni, li jiżguraw il-kontinwità tal-ħidma tal-ogħla prijorità f’oqsma bħal-laboratorji tas-salvagwardji nukleari. Il-kwistjoni tal-aċċess miftuħ għall-faċilitajiet nukleari tal-JRC (li saret diffiċli minħabba restrizzjonijiet ta’ lockdown) ġiet ukoll parzjalment evitata permezz ta’ monitoraġġ remot tal-esperimenti, u għadd ta’ korsijiet ta’ taħriġ saru disponibbli virtwalment.

Ir-rapport ta’ evalwazzjoni interim tal-Programm tal-Euratom għall-2014–2018 kien irrakkomanda li l-JRC jipprovdi prova tal-kosteffettività tiegħu. Bi tweġiba għal din ir-rakkomandazzjoni, twettaq studju komparattiv fuq tliet proġetti taħt azzjonijiet indiretti fejn ir-rwol tal-JRC kien partikolarment rilevanti. Dan l-istudju wera li l-kosteffettività tal-parteċipazzjoni tal-JRC kienet konformi ma’ dik ta’ sħab oħra. Għalkemm l-esperti rrakkomandaw ukoll fl-evalwazzjoni tagħhom li l-JRC għandu jiżviluppa indikaturi ewlenin tal-prestazzjoni għall-kejl tal-effiċjenza tax-xjenza tiegħu għall-appoġġ tal-politika, ta’ min isemmi li issa ġie propost sett komplut ta’ indikaturi għall-programm tal-Euratom 2021–2025. Dan is-sett sħiħ ta’ indikaturi se jgħin biex jitkejjel il-perkors tal-impatt fuq terminu qasir, medju u twil.

2.4Il-koerenza tal-programm u l-valur miżjud tal-UE

Il-Programm kien koerenti internament u ma’ programmi u politiki oħra tal-UE. Fi ħdan il-Programm innifsu, il-Kummissjoni żgurat rabtiet bejn ir-riċerka dwar il-fissjoni u l-fużjoni billi appoġġjat proġetti li jindirizzaw suġġetti rilevanti għaż-żewġ oqsma, bħar-riċerka tal-materjali u l-ġestjoni tat-tritju. Is-sinerġiji u l-komplementarjetajiet bejn l-azzjonijiet diretti u indiretti ġew żgurati wkoll permezz tal-parteċipazzjoni tal-JRC fi 38 proġett mis-86 mogħtija taħt l-azzjonijiet indiretti (bħala membru tal-konsorzji tar-riċerka) u billi ngħata aċċess għall-infrastrutturi tar-riċerka tiegħu lil varjetà ta’ riċerkaturi.

Dan iggarantixxa l-kondiviżjoni ġenerali tal-għarfien espert. Il-JRC żgura l-koerenza fil-ħames objettivi speċifiċi tal-azzjonijiet diretti deskritti fil-Programm u bejn l-oqsma differenti tar-riċerka (is-sikurezza u l-ġestjoni tal-iskart radjuattiv; is-sigurtà u s-salvagwardji; l-edukazzjoni u t-taħriġ; u l-ġestjoni tal-għarfien). Barra minn hekk, sabiex tiġi promossa kooperazzjoni tajba bejn l-oqsma differenti ta’ attività, fl-2016 ġiet adottata struttura ġdida fi ħdan il-JRC biex tiġbor flimkien ir-responsabbiltà kollha għall-implimentazzjoni tal-azzjonijiet diretti tal-Euratom taħt direttorat wieħed. Dan wassal għal komunikazzjoni u trasparenza mtejba, u kellu impatt pożittiv fuq l-effettività, l-effiċjenza u l-koerenza tal-attivitajiet imwettqa.

Il-koerenza ma’ programmi u politiki oħra tal-UE ġiet żgurata permezz tas-servizzi tal-JRC u r-rekwiżiti tal-għotjiet tal-azzjonijiet indiretti biex tiġi appoġġjata l-implimentazzjoni tad-Direttivi u l-Istrumenti tal-Euratom 14 . Oqsma possibbli ta’ titjib jinkludu l-ħtieġa li jiġu sfruttati s-sinerġiji ma’ oqsma tematiċi oħra ta’ Orizzont Ewropa sabiex jiġu indirizzati aspetti trasversali bħas-saħħa, is-sistemi tal-enerġija spazjali u r-riċerka dwar is-sigurtà ċivili.

Il-koerenza esterna tal-Programm mal-programmi ta’ riċerka mwettqa kemm mill-Istati Membri tal-UE kif ukoll minn organizzazzjonijiet internazzjonali ġiet żgurata permezz ta’ allinjament bir-reqqa tal-ambitu tal-attività tal-JRC. Dan ġie żgurat ukoll permezz tal-parteċipazzjoni tal-JRC stess fi u l-iskambji ma’: (i) pjattaformi jew networks teknoloġiċi (bħal SNE-TP (Pjattaforma Teknoloġika tal-Enerġija Nukleari Sostenibbli), IGD-TP (Pjattaforma Teknoloġika ta’ Implimentazzjoni tad-Disponiment Ġeoloġiku) jew il-programm konġunt tal-EERA dwar il-Materjali Nukleari); u (ii) assoċjazzjonijiet bħan-Network Ewropew għat-Taħriġ fil-qasam Nukleari Il-ftehimiet ta’ kooperazzjoni bilaterali mal-partijiet ikkonċernati esterni servew ukoll biex jappoġġjaw il-koerenza tal-ħidma tal-JRC taħt il-Programm fil-livell tal-UE u dak globali. Dawn il-partijiet ikkonċernati esterni inkludew ukoll l-IAEA, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Aġenzija għall-Enerġija Nukleari (OECD-NEA), u pajjiżi mhux tal-UE.

Il-valur miżjud tal-UE tal-Programm irriżulta mill-kapaċità li jimmobilizza ġabra usa’ ta’ eċċellenza, għarfien espert u multidixxiplinarjetà fir-riċerka dwar il-fissjoni u l-fużjoni milli kien ikun possibbli mill-Istati Membri individwali li jaġixxu waħedhom.

Dan jintwera fil-qasam tal-fissjoni mill-portafoll varjat ta’ proġetti mnedija taħt il-Programm. Eżempju ieħor huwa l-isfruttament konġunt tal-infrastrutturi tar-riċerka dwar il-fużjoni, li jiddependi fuq l-isforzi kollettivi tar-riċerkaturi u l-inġiniera appoġġjati mill-finanzjament tal-Euratom minn madwar l-Ewropa kollha (madwar 8 300 persuna matul il-perjodu kopert mill-Programm). Din il-koordinazzjoni wiesgħa hija ta’ benefiċċju partikolari għal Stati Membri iżgħar li jistgħu jieħdu vantaġġ mill-ekonomiji ta’ skala mogħtija mill-effett ta’ ġabra. Fir-riċerka dwar il-fużjoni, dan huwa eżempju ta’ laboratorji iżgħar li jistgħu jispeċjalizzaw f’suġġetti xjentifiċi jew f’subsistemi għal faċilitajiet ta’ riċerka dwar il-fużjoni fl-Ewropa biex jagħmlu kontributi sinifikanti filwaqt li jżommu l-viżibbiltà fil-konsorzju Ewropew.

Il-valur miżjud tal-UE tal-azzjonijiet diretti kien ibbażat fuq il-pożizzjoni unika tal-JRC bħala servizz tekniku u xjentifiku indipendenti u fit-tul, li jappoġġja t-tħejjija, l-implimentazzjoni u l-monitoraġġ tal-politiki tal-UE, b’mod partikolari d-Direttivi dwar in-Nukleari 15 (id-Direttivi dwar is-Sikurezza Nukleari, l-Istandards Bażiċi tas-Sikurezza, is-Sikurezza tal-Iskart Radjuattiv u l-Fjuwil Użat, u l-Vjeġġi tal-Iskart Radjuattiv u l-Fjuwil Użat). Eżempju ieħor kien fil-qasam tas-salvagwardji, fejn l-għarfien espert tal-JRC kien essenzjali fl-għoti tal-appoġġ meħtieġ għas-sistema ta’ salvagwardji tal-Euratom.

B’mod ġenerali, permezz tal-Programm, il-JRC seta’ jiżviluppa aktar għarfien u jżomm il-ħiliet u l-għarfien espert, u b’hekk ġab valur miżjud lill-Euratom. Dan huwa eżempju, pereżempju, fi:

·il-ġbir ta’ esperjenzi operattivi fl-UE permezz tal-Clearinghouse, li jikkontribwixxi għal sikurezza nukleari mtejba;

·l-aċċess għall-infrastrutturi nukleari tal-JRC bħala parti mill-proġetti tal-UE, li jippermetti lill-utenti esterni jwettqu esperimenti li mhumiex possibbli fl-organizzazzjoni tal-oriġini tagħhom;

·it-tmexxija ta’ ċentru ta’ taħriġ fis-sigurtà tal-UE li jipprovdi taħriġ fis-salvagwardji u s-sigurtà nukleari lill-uffiċjali tal-ewwel linja, jew il-koordinazzjoni tal-isforzi ta’ riċerka tal-Euratom fis-sistemi tal-Ġenerazzjoni IV bħala aġent ta’ implimentazzjoni tal-Euratom fil-Forum Internazzjonali Ġenerazzjoni IV.

3Konklużjonijiet u tagħlimiet meħuda biex jikkontribwixxu għall-proċess tat-teħid tad-deċiżjonijiet

3.1Konklużjonijiet

L-evalwazzjoni tikkonkludi li l-Programm appoġġja b’mod sinifikanti s-sikurezza, is-sigurtà u l-protezzjoni mir-radjazzjoni nukleari fl-UE, u għen biex jiġi żgurat li l-Ewropa tilħaq l-ogħla standards f’dawn l-oqsma. Fl-istess ħin, il-Programm ikkontribwixxa għad-dekarbonizzazzjoni fit-tul tas-sistema tal-enerġija tal-UE billi pprovda bażi ta’ għarfien u soluzzjonijiet għall-operat fit-tul tal-NPPs eżistenti. Il-Programm għen ukoll biex javvanza kemm: (i) l-għarfien u t-teknoloġiji meħtieġa għall-iżvilupp tal-enerġija mill-fużjoni; u (ii) il-każ tas-sikurezza għal sistemi nukleari avvanzati.

L-evalwazzjoni tipprovdi għadd ta’ konklużjonijiet importanti, li sitta minnhom huma stabbiliti fil-paragrafi ta’ hawn taħt.

1.Permezz ta’ riċerka kooperattiva, il-Programm ippermetta approċċ mifrux mal-Ewropa kollha għat-tnejn li huma: (i) it-titjib tas-sikurezza nukleari u l-protezzjoni mir-radjazzjoni fl-oqsma kollha ta’ applikazzjoni; u (ii) l-isfida tal-iżvilupp tal-fużjoni bħala sors ta’ enerġija. Il-Programm żied b’mod sinifikanti l-kapaċità tal-UE li timmobilizza ġabra usa’ ta’ eċċellenza, għarfien espert u multidixxiplinarjetà fir-riċerka nukleari, filwaqt li kiseb impatti li jestendu ferm lil hinn minn dak li kien jinkiseb fil-livell nazzjonali jew reġjonali. Dan huwa ta’ benefiċċju partikolari għal Stati Membri iżgħar, li kienu kapaċi jieħdu vantaġġ mill-ekonomiji ta’ skala mogħtija mill-effett ta’ ġabra mifrux madwar l-Ewropa kollha u l-aċċess miftuħ għall-faċilitajiet tal-JRC.

L-evalwazzjoni wriet involviment importanti tal-Istati Membri li ssieħbu fl-UE wara l-2004 peress li 89 % tal-proġetti kienu jinvolvu mill-inqas entità waħda minn dawn l-Istati Membri. L-Istati Membri li ma jużawx l-enerġija nukleari pparteċipaw prinċipalment fi proġetti dwar il-protezzjoni mir-radjazzjoni, l-applikazzjonijiet mediċi u l-ġestjoni tal-iskart radjuattiv. Xi Stati Membri, bħall-Awstrija, id-Danimarka, il-Greċja, l-Irlanda u l-Portugall, ipparteċipaw ukoll fir-riċerka dwar is-sikurezza nukleari u d-data nukleari biex iżommu l-ħiliet f’dawn l-oqsma.

2.Il-Programm kellu rwol sinifikanti fiż-żamma tal-ħiliet u l-kapaċitajiet kritiċi fis-settur nukleari. Il-proġetti tal-Euratom involvew madwar 13 815-il riċerkatur, inġinier u persunal ta’ sostenn (8 000 fil-fissjoni u 5 815 fil-fużjoni), li pprovdew ambjent ta’ appoġġ għall-iskambju ta’ ideat u għat-taħriġ ta’ ġenerazzjoni ġdida ta’ riċerkaturi.

Ir-riżultati tal-Programm se jiġu vvalutati skont kuntest ta’ politika li nbidel b’mod profond illum. Dan il-kuntest ta’ politika mibdul huwa kkaratterizzat minn: (i) ir-realtà ġeopolitika u ekonomika ġdida (il-miri tad-dekarbonizzazzjoni tal-UE, l-ispinta għas-sigurtà tal-enerġija, u enfasi fuq is-sikurezza u s-sigurtà tal-installazzjonijiet eżistenti); u (ii) interess akbar fl-enerġija nukleari u l-ħtiġijiet ta’ riċerka (teknoloġiji emerġenti bħall-SMRs). Dan il-kuntest ta’ politika mibdul ta spinta lill-interess fil-qasam nukleari, u enfasizza varjetà ta’ ħtiġijiet ġodda għar-riċerka.

3.Kien hemm rata konsiderevoli ta’ sottoskrizzjoni żejda għall-għotjiet għar-riċerka fis-sejħiet għall-proposti tal-Euratom (2.6 proposta ppreżentata għal kull proġett magħżul). Dan jindika: (i) livell għoli ta’ interess kemm fil-komunità tar-riċerka kif ukoll fl-industrija; u (ii) livell għoli ta’ kapaċità kemm fil-komunità tar-riċerka kif ukoll fl-industrija għal proġetti ta’ riċerka eċċellenti. In-natura kompetittiva tal-proċess ta’ finanzjament tal-Euratom kompliet iżżid il-kwalità tal-proposti, filwaqt li żgurat li r-riċerka twettqet f’oqsma ta’ rilevanza sinifikanti għas-sikurezza nukleari u l-protezzjoni mir-radjazzjoni. Id-data turi wkoll li kien hemm mobilizzazzjoni sinifikanti ta’ finanzjament pubbliku u privat mill-partijiet ikkonċernati li jipparteċipaw fi proġetti ta’ riċerka tal-Euratom u fl-EJPs.

Dan jindika li għalkemm hemm domanda ċara għal aktar finanzjament pubbliku, il-mobilizzazzjoni ta’ fondi minn partijiet ikkonċernati privati u pubbliċi għadha possibbli u se tkun saħansitra aktar meħtieġa fil-futur biex jitmexxew ’il quddiem l-objettivi tal-Euratom. Il-mobilizzazzjoni tal-finanzjament pubbliku u privat se tkun meħtieġa b’mod speċjali kemm biex: (i) jinżammu u jitrawmu l-ktajjen tal-valur industrijali u l-kompetittività ġenerali fis-settur nukleari tal-UE; u biex (ii) jużaw il-potenzjal tal-innovazzjoni tas-settur privat tal-UE biex jaċċelleraw l-iżvilupp tat-teknoloġija tal-fużjoni.

4.Ir-riċerka ffinanzjata mill-Programm uriet il-benefiċċji trażversali sinifikanti tar-riċerka nukleari għal: (i) il-politiki dwar l-enerġija u l-klima; (ii) is-sigurtà tal-provvista tal-enerġija; u (iii) applikazzjonijiet li ma jużawx enerġija, b’mod partikolari fil-kura tas-saħħa.

5.Ir-riżultati mill-Programm jindikaw li kien hemm xi titjib fil-bilanċ bejn il-ġeneri. Filwaqt li ċifri simili huma kondiviżi minn ħafna setturi oħra tal-inġinerija u tax-xjenza, huwa ċar li l-inugwaljanza bejn il-ġeneri fir-riċerka nukleari trid tiġi indirizzata b’mod ħafna aktar vigoruż taħt il-programmi attwali u futuri tal-Euratom.

6.L-evalwazzjoni tal-Programm enfasizzat il-ħtieġa għal komunikazzjoni u viżibbiltà aħjar għar-riċerka nukleari, li se tgħin ukoll biex jittejbu kemm il-kwalità tal-valutazzjoni xjentifika kif ukoll l-użu tar-riżultati tar-riċerka. Il-Kummissjoni se tħeġġeġ aktar sensibilizzazzjoni lejn dawk li jfasslu l-politika u partijiet ikkonċernati ewlenin oħra. Fl-istrateġija nukleari l-ġdida tiegħu għall-2021–2025, il-JRC diġà fassal pjan għal komunikazzjoni sistematika u mmirata dwar l-attivitajiet nukleari.

3.2Tagħlimiet

L-evalwazzjoni ex post wasslet għal sejbiet sinifikanti bbażati fuq l-evidenza, li jenfasizzaw oqsma ewlenin għal titjib.

Għal azzjonijiet indiretti fir-riċerka dwar il-fissjoni (is-sikurezza nukleari), l-evalwazzjoni tissuġġerixxi li l-effiċjenza tista’ tittejjeb billi jiġu appoġġjati proġetti akbar u aktar integrati li jinkludu l-kwistjonijiet u l-aspetti differenti kollha ta’ suġġett partikolari, pereżempju, l-effetti tat-tiqdim fir-reċipjent taħt pressjoni tar-reatturi Sabiex jiġi ggarantit approċċ xieraq ta’ inġinerija u integrazzjoni tas-sistema, l-evalwazzjoni qalet li l-industrija Ewropea għandha tikkoordina proġetti ta’ sikurezza relatati mal-iżvilupp ta’ reatturi tal-enerġija ġodda. Għandha titkompla wkoll il-ħidma fuq l-integrazzjoni tar-riċerka magħmula bl-appoġġ tal-għotjiet tal-Euratom (azzjonijiet indiretti) kemm ma’: (i) il-ħidma rilevanti mwettqa fil-livell nazzjonali; u (ii) il-ħidma rilevanti mwettqa permezz ta’ azzjonijiet diretti tal-Euratom (imwettqa mill-JRC). Fl-aħħar nett, l-evalwazzjoni rrakkomandat li l-kooperazzjoni internazzjonali għandha tiżdied biex tinkludi riċerka rilevanti taħt l-awspiċi tal-IAEA u tal-OECD-NEA.

L-evalwazzjoni identifikat ħtieġa għal rappurtar imtejjeb minn konsorzji li jimplimentaw proġetti ta’ fissjoni ffinanzjati mill-Euratom. Rappurtar ċar, konċiż u fattwali huwa kruċjali biex jipprovdi fehim komprensiv tal-progress, il-kisbiet u l-eżiti mistennija tal-proġetti.

L-evalwazzjoni turi li aktar progress fir-riċerka dwar sistemi nukleari avvanzati se jirrikjedi li l-isforzi u r-riżorsi jiġu kkonċentrati fuq il-ftit sistemi u applikazzjonijiet nukleari avvanzati li huma verament ta’ interess għall-industrija Ewropea.

L-esperti rrakkomandaw li jinvolvu ruħhom ma’ sħab mhux nukleari u mhux tradizzjonali rilevanti fl-avvanz tar-riċerka nukleari. Eżempji ta’ oqsma li fihom tista’ tiżviluppa r-riċerka nukleari jinkludu: l-intelliġenza artifiċjali; il-manifattura avvanzata; l-istampar 3D applikat għat-teknoloġiji nukleari; is-sistemi tal-enerġija integrati u ibridi; u l-applikazzjonijiet tal-enerġija nukleari għajr dawk li jiġġeneraw l-elettriku (bħas-sħana nukleari, il-produzzjoni tal-idroġenu, id-dekarbonizzazzjoni tal-industriji intensivi fl-enerġija u d-desalinizzazzjoni nukleari). Is-sinerġiji bejn il-fużjoni u l-fissjoni għandhom jiġu żviluppati aktar, mhux biss fil-qasam tradizzjonali tal-materjali avvanzati iżda wkoll: l-intelliġenza artifiċjali; l-applikazzjonijiet li ma jużawx enerġija; l-immudellar u s-simulazzjoni avvanzati; u t-testijiet sperimentali.

Fir-riċerka dwar il-protezzjoni mir-radjazzjoni, l-evalwazzjoni tindika li approċċ multidixxiplinari jista’ jiġi mħeġġeġ aktar biex tiżdied il-kopertura ta’ spettru usa’ ta’ kwistjonijiet xjentifiċi, inklużi riskji ta’ doża baxxa u diversi mistoqsijiet oħra relatati ma’ sitwazzjonijiet ta’ esponiment ippjanati, eżistenti u ta’ emerġenza. Il-pjan direzzjonali għall-protezzjoni mir-radjazzjoni mħejji minn CONCERT EJP u SRA fl-applikazzjonijiet mediċi tar-radjazzjoni jonizzanti jipprovdi bażi soda għal sejħiet futuri tal-ogħla livell ta’ żvilupp tekniku u għandu jiġi żviluppat b’mod sistematiku.

L-evalwazzjoni turi li, minħabba l-progress miksub fl-immaniġġjar tal-iskart radjuattiv, ir-riċerka għandha titbiegħed progressivament mill-akkwist ta’ għarfien xjentifiku pur biex minflok tiffoka fuq l-operat, l-għeluq u s-sorveljanza ta’ faċilitajiet ġeoloġiċi profondi. Il-governanza ta’ programm konġunt għandha tintegra din l-evoluzzjoni billi ssaħħaħ ir-rwol tal-organizzazzjonijiet tal-immaniġġjar tal-iskart u tal-organizzazzjonijiet tekniċi tas-sikurezza. Il-bażi etika għall-għażliet strateġiċi li saru fl-immaniġġjar u d-disponiment tal-iskart radjuattiv jistħoqqilhom ukoll aktar attenzjoni.

Filwaqt li l-Programm għamel progress sostanzjali fl-enerġija mill-fużjoni, dan il-qasam ta’ riċerka nbidel b’mod rapidu f’dawn l-aħħar snin hekk kif tiżdied il-kompetizzjoni internazzjonali u jitfaċċa settur privat vibranti li jaħdem fuq il-fużjoni globalment. L-evalwazzjoni turi li, biex jipproċedi bit-tfassil tal-inġinerija ta’ impjant tal-enerġija mill-fużjoni futur, il-programm tal-Euratom għandu jiffoka issa u fil-ftit snin li ġejjin fuq l-identifikazzjoni tal-kwistjonijiet u r-riskji kritiċi u d-determinazzjoni ta’ kemm riskju huwa aċċettabbli. L-innovazzjoni mbagħad se tkun meħtieġa biex jiġu indirizzati t-teknoloġiji abilitanti kritiċi għall-enerġija mill-fużjoni u biex jittaffew ir-riskji relatati. Filwaqt li l-Programm għen biex isir progress sostanzjali fil-fehim tagħna tal-fiżika tal-plażma għall-ITER u lil hinn minnu, hemm ukoll il-ħtieġa li jiġu żviluppati għodod komputazzjonali biex inkomplu nbassru, nanalizzaw u ninterpretaw ir-riżultati sperimentali. Impjant tal-enerġija mill-fużjoni futur jeħtieġ ukoll inġinerija effiċjenti tal-proġetti. Għalkemm l-inġinerija effiċjenti tal-proġetti hija mistennija li titwassal mill-industrija, l-azzjonijiet iffinanzjati mill-Euratom jistgħu jinkludu skema ta’ inġinerija tal-proġetti u taħriġ maniġerjali flimkien ma’ għarfien speċjalizzat dwar il-fużjoni.

Il-passi li jmiss: L-għarfien u l-konklużjonijiet misluta minn din l-evalwazzjoni finali tal-Programm huma mistennija li jkollhom rwol sinifikanti mhux biss fit-tfassil tal-implimentazzjoni li għaddejja tal-programm 2021–2025 iżda wkoll fl-influwenzar tal-iżvilupp tal-politika għal inizjattivi futuri ta’ riċerka nukleari. Il-biċċa l-kbira tal-osservazzjonijiet magħmula minn esperti indipendenti diġà ġew indirizzati fil-programm tal-Euratom 2021–2025 li għaddej bħalissa (ara l-Anness għad-dettalji). L-evalwazzjoni identifikat ukoll għadd ta’ sfidi għar-riċerka ffinanzjata mill-Euratom bħal: (i) il-kwalità tar-rapportar u d-disponibbiltà tad-data; (ii) il-ħtieġa għall-evoluzzjoni tar-riċerka dwar il-fużjoni; u (iii) sħubijiet ta’ fissjoni li jqisu x-xenarju tar-riċerka li qed jinbidel. Dawn il-kwistjonijiet se jitqiesu flimkien mal-evalwazzjoni interim li jmiss tal-programm attwali 2021–2025, meta tiġi ppreżentata l-proposta tal-Kummissjoni għall-estensjoni tal-programm tal-Euratom għall-2026–2027 u għall-qafas finanzjarju pluriennali li jmiss.

Anness 1 – Rakkomandazzjonijiet mill-esperti dwar azzjonijiet indiretti u t-tweġiba tal-Kummissjoni

Rakkomandazzjonijiet dwar ir-riċerka dwar il-fużjoni

1.Biex jipproċedu bid-disinn tal-inġinerija ta’ impjant tal-enerġija mill-fużjoni futur, il-programmi tal-Euratom għandhom jiffukaw issa u fil-ftit snin li ġejjin fuq: (i) l-identifikazzjoni tal-kwistjonijiet u r-riskji kritiċi; u (ii) id-determinazzjonita’kemm riskju huwa aċċettabbli. L-innovazzjoni għaldaqstant se tkun meħtieġa biex jittaffew dawn ir-riskji. L-isfida reali se tkun li jiġi stabbilit proċess li jidentifika u jipprijoritizza dawn l-innovazzjonijiet u li jinkorporahom fil-programm tal-Euratom.

2.Filwaqt li l-Programm għen biex isir progress sostanzjali fil-fehim tal-fiżika tal-plażma għall-ITER u lil hinn minnu, hemm bżonn li jiġu żviluppati aktar l-għodod komputazzjonali taħt il-programm tal-Euratom għall-2021–2025 biex jiġu mbassra, analizzati u interpretati r-riżultati sperimentali. Dawn l-għodod jistgħu mbagħad jintużaw biex jipproduċu analiżi komprensiva bejn ix-shot għall-ITER.

3.Impjant tal-enerġija mill-fużjoni futur jeħtieġ inġinerija effiċjenti tal-proġetti. Għalkemm dan l-element huwa mistenni li jitwassal mill-industrija, EUROfusion għandu jikkunsidra l-iżvilupp ta’ skema ta’ taħriġ għall-inġinerija u l-ġestjoni tal-proġetti adattata għal għarfien speċjalizzat dwar il-fużjoni.

It-tweġiba tal-Kummissjoni

Il-Kummissjoni tikkondividi l-fehmiet tal-esperti u għandha l-għan li ttejjeb ir-riċerka dwar il-fużjoni ffinanzjata mill-programm tal-Euratom. Ix-xenarju tar-riċerka dwar il-fużjoni qed jinbidel malajr hekk kif il-kompetizzjoni internazzjonali qed tiżdied u qed jitfaċċa settur privat vibranti fil-qasam tal-fużjoni globalment. L-għarfien dwar il-fużjoni Ewropew u l-kapaċità industrijali jistgħu jintilfu jekk il-mod kif norganizzaw ir-riċerka tagħna ma jiġix adattat u jekk il-potenzjal tal-innovazzjoni tas-settur privat fl-UE ma jintużax biex jaċċellera l-iżvilupp tat-teknoloġija. Pass importanti jkun li tiġi appoġġjata l-innovazzjoni fl-UE dwar teknoloġiji abilitanti kritiċi għall-enerġija mill-fużjoni.

L-evalwazzjoni interim tal-programm tal-Euratom li għaddej għall-2021–/2025 se tindirizza firxa wiesgħa ta’ kwistjonijiet essenzjali biex jitħaffef it-twassil tal-elettriku mill-fużjoni. Wara l-konklużjoni tal-evalwazzjoni interim, il-Kummissjoni biħsiebha tressaq proposta biex testendi l-programm tal-Euratom għall-2026–2027, li fiha se jiġu indirizzati l-aktar kwistjonijiet urġenti.

Rakkomandazzjonijiet dwar ir-riċerka dwar il-fissjoni u r-rispons tal-Kummissjoni

1.Sabiex jiżdiedu l-effiċjenza u l-effettività tal-azzjonijiet indiretti fis-sikurezza nukleari, il-Kummissjoni għandha tiffavorixxi s-sottomissjoni ta’ proġetti akbar u aktar integrati li jinkludu l-kwistjonijiet u l-aspetti differenti kollha ta’ suġġett partikolari, pereżempju l-effetti tat-tiqdim fir-reċipjenti taħt pressjoni tar-reatturi. Il-finanzjament għandu jiżdied biex jappoġġja l-edukazzjoni u t-taħriġ, il-ġestjoni tal-għarfien, l-iżvilupp tal-ħiliet, u l-kapaċità tal-persunal. Huwa ta’ importanza kbira li l-ħidma mwettqa bl-appoġġ tal-għotjiet tal-Euratom (azzjonijiet indiretti) u permezz tal-azzjonijiet diretti tal-Euratom (imwettqa mill-JRC) tiġi integrata mal-ħidma rilevanti mwettqa fil-livell nazzjonali. Sabiex jiġi ggarantit approċċ xieraq ta’ inġinerija u integrazzjoni tas-sistema, il-proġetti kollha ta’ sikurezza relatati mal-iżvilupp ta’ reatturi tal-enerġija ġodda għandhom jiġu kkoordinati mill-industrija Ewropea. Fl-aħħar nett, il-kooperazzjoni internazzjonali għandha tiżdied biex tinkludi l-IAEA u l-OECD-NEA.

It-tweġiba tal-Kummissjoni: fil-programm 2021–2025, il-Kummissjoni introduċiet dispożizzjonijiet li diġà jindirizzaw xi wħud minn dawn ir-rakkomandazzjonijiet. Suġġetti ta’ sejħiet inqas preskrittivi milli fil-programm preċedenti jagħtu lill-konsorzji aktar libertà fl-awtoorganizzazzjoni, u b’hekk tiżdied l-effiċjenza. Il-pjan tagħna għal proġetti akbar li sistematikament jappoġġjaw l-aċċess għall-edukazzjoni, it-taħriġ u l-infrastrutturi għandu jtejjeb is-sitwazzjoni fit-tul. L-integrazzjoni tal-azzjonijiet diretti u indiretti tal-Programm għandha tissaħħaħ aktar bl-introduzzjoni tal-aċċess għall-faċilitajiet u l-għarfien tal-JRC għall-konsorzji fis-sejħiet għall-proposti tal-Euratom. L-evalwazzjoni interim tal-Programm se tivvaluta dawn l-azzjonijiet u se tipprovdi gwida ulterjuri għall-appoġġ futur tal-Euratom.

2.Wasal iż-żmien li l-Euratom tissimplifika l-appoġġ għall-attivitajiet ta’ riċerka u tikkonċentra l-isforzi u r-riżorsi tagħha fuq il-ftit sistemi u applikazzjonijiet nukleari avvanzati li fihom l-industrija Ewropea għandha interess reali. Sistemi oħra li mhumiex ta’ interess għall-industrija tal-UE m’għandhomx jiġu ffinanzjati jew, jekk jiġu ffinanzjati, għandhom ikunu biss iż-żamma tal-ħiliet ġenerali.

It-tweġiba tal-Kummissjoni: il-programm 2021–2025 jiffoka fuq sistemi nukleari avvanzati, li għalihom il-proġetti ta’ riċerka jistgħu jipprovdu bażi xjentifika għar-regolaturi biex jivvalutaw is-sikurezza u juru l-konformità mad-Direttivi dwar is-sikurezza nukleari. Wara l-evalwazzjoni tas-sejħa, il-Programm nieda proġetti bbażati fuq il-proposti tal-ogħla kwalità u appoġġjati minn konsorzji solidi, inkluż mill-komunità tar-riċerka u mill-industrija. L-evalwazzjoni interim tal-Programm se tevalwa dawn l-azzjonijiet u se tipprovdi aktar gwida dwar l-appoġġ futur tal-Euratom għal sistemi avvanzati. Il-Kummissjoni se tikkunsidra wkoll ix-xenarju industrijali u tar-riċerka li qed jevolvi, inklużi r-riżultati tal-alleanza industrijali tal-SMR u l-ħidma skont l-Att dwar l-Industrija b’Emissjonijiet Żero Netti.

3.Il-kwalità tar-rappurtar minn konsorzji li jimplimentaw proġetti ta’ fissjoni ffinanzjati mill-Euratom tista’ tittejjeb. Ir-rapporti għandhom jiddeskrivu b’mod ċar, konċiż u fattwali: (i) il-progress li jkun sar fir-rigward tal-ogħla livell ta’ żvilupp tekniku inizjali; (ii) il-lakuni koperti; (iii) il-kisbiet ewlenin; u (iv) l-eżiti mistennija. Ir-rapporti għandhom jinkludu wkoll referenza għall-interazzjonijiet ma’ utenti finali eżistenti u potenzjali tar-riżultati tar-riċerka.

It-tweġiba tal-Kummissjoni: il-Kummissjoni se taħdem ma’ konsorzji biex tiżgura li l-kwalità tar-rappurtar tittejjeb u tiffoka fuq l-elementi enfasizzati mill-evalwazzjoni biex jiġu ffaċilitati l-monitoraġġ tal-proġetti u l-evalwazzjoni futura tal-Programm. Għal dan il-għan, il-Kummissjoni se tuża s-setgħat tagħha bħala awtorità awtorizzanti biex titlob bidliet perjodiċi fir-rapport qabel ma tagħmel pagamenti ta’ għotjiet sussegwenti.

4.Għas-suġġetti u t-teknoloġiji l-aktar innovattivi li diġà għandhom applikazzjoni wiesgħa barra mill-komunità nukleari, huwa rrakkomandat ħafna li jkun hemm involviment ma’ sħab mhux nukleari u mhux tradizzjonali rilevanti u l-involviment tagħhom. Eżempji ta’ oqsma li fihom tista’ tiżviluppa r-riċerka nukleari jinkludu: l-intelliġenza artifiċjali; il-manifattura avvanzata; l-istampar 3D applikat għat-teknoloġiji nukleari; is-sistemi tal-enerġija integrati u ibridi; u l-applikazzjoni tal-enerġija nukleari għajr għall-ġenerazzjoni tal-elettriku (bħas-sħana nukleari, il-produzzjoni tal-idroġenu, id-dekarbonizzazzjoni tal-industriji intensivi fl-enerġija u d-desalinazzjoni nukleari).

It-tweġiba tal-Kummissjoni: l-appoġġ għal sinerġiji transsettorjali li jingranaw il-progress f’diversi setturi biex tiżdied is-sikurezza nukleari huwa essenzjali għall-Kummissjoni fil-programm tal-Euratom li għaddej bħalissa għall-2021–2025. Il-Kummissjoni tagħmel ukoll enfasi qawwija fuq l-indirizzar tal-aspetti tas-sikurezza ta’ applikazzjonijiet alternattivi tal-enerġija nukleari. Fl-aħħar nett, il-Programm jipprovdi finanzjament għall-iżvilupp ta’ applikazzjonijiet li ma jużawx enerġija tar-radjazzjoni jonizzanti fil-qasam mediku u f’oqsma innovattivi oħra bħal: (i) tekniki nukleari għall-awtonomija strateġika tal-UE (il-produzzjoni u l-irkupru ta’ materja prima); (ii) l-ekonomija ċirkolari (it-tnaqqis ta’ skart mhux radjuattiv); u (iii) il-monitoraġġ tat-tibdil fil-klima u t-tniġġis. Il-Kummissjoni indirizzat dawn is-suġġetti fis-sejħiet għal proposti tal-Euratom 2021–2025, li se jiġu diskussi fid-dettall fl-evalwazzjoni interim.

5.Is-sinerġiji bejn ir-riċerka dwar il-fużjoni u dwar il-fissjoni għandhom jiġu żviluppati aktar, mhux biss fil-qasam tradizzjonali tal-materjali avvanzati, iżda wkoll fl-użu tal-intelliġenza artifiċjali, l-applikazzjonijiet li ma jużawx enerġija, l-immudellar u s-simulazzjoni avvanzati; u t-testijiet sperimentali.

It-tweġiba tal-Kummissjoni: taħt il-programm 2021–2025 li għaddej bħalissa, il-Kummissjoni qed issegwi l-iżvilupp ta’ sinerġiji ta’ fużjoni u ta’ fissjoni f’oqsma bħall-armonizzazzjoni tal-valutazzjoni tas-sikurezza, il-ġestjoni tat-tritju, u d-data nukleari. Il-Kummissjoni tenfasizza wkoll l-użu ulterjuri tat-teknoloġiji tal-fużjoni f’applikazzjonijiet mhux tal-enerġija permezz tal-programm ta’ trasferiment tat-teknoloġija tal-EUROfusion. Il-Kummissjoni indirizzat dawn is-suġġetti kemm fis-sejħiet għal proposti tal-Euratom kif ukoll permezz tas-sħubija tal-EUROfusion, li se jiġu diskussi fid-dettall fl-evalwazzjoni interim.

6.Approċċ multidixxiplinarju għandu jiġi mħeġġeġ aktar fil-protezzjoni mir-radjazzjoni. Il-Euratom għandha żżid il-kopertura tagħha ta’ spettru usa’ ta’ kwistjonijiet xjentifiċi, mhux biss dwar riskji ta’ doża baxxa iżda wkoll dwar diversi kwistjonijiet oħra relatati ma’ sitwazzjonijiet ippjanati, eżistenti u ta’ esponiment ta’ emerġenza.

It-tweġiba tal-Kummissjoni: il-Kummissjoni inkarigat lil PIANOFORTE, sħubija Ewropea kofinanzjata ġdida fil-protezzjoni mir-radjazzjoni, sabiex tadotta approċċ komprensiv u multidixxiplinari għar-riċerka u l-innovazzjoni f’dan il-qasam taħt il-programm 2021–2025. Is-sejħiet għal proposti ta’ PIANOFORTE jikkonfermaw dan l-approċċ, billi jinkludu sejħiet dwar kwistjonijiet bħal theddid li jirriżulta minn gwerra, kunflitt armat, diżastri naturali, u tħejjija u rispons għal emerġenza għal teknoloġiji nukleari ġodda. L-evalwazzjoni interim tal-Programm se tivvaluta dawn l-azzjonijiet u se tipprovdi gwida ulterjuri għall-appoġġ futur tal-Euratom għas-sħubija.

7.L-SRA fil-qasam tal-applikazzjonijiet mediċi tar-radjazzjoni jonizzanti u l-protezzjoni mir-radjazzjoni relatata, imħejjija flimkien ma’ pjan direzzjonali korrispondenti mill-proġett EURAMED rocc-n-roll, jipprovdi bażi eċċellenti għal sejħiet futuri tal-ogħla livell ta’ żvilupp tekniku. L-SRAs għandhom jiġu żviluppati b’mod sistematiku fl-oqsma kollha ta’ sitwazzjonijiet ta’ esponiment ippjanati, eżistenti u ta’ emerġenza. Il-pjan direzzjonali konġunt għall-protezzjoni mir-radjazzjoni mħejji minn CONCERT EJP jista’ jkun punt tat-tluq tajjeb.

It-tweġiba tal-Kummissjoni: bl-għotja tal-Euratom u t-twaqqif tas-sħubija PIANOFORTE fl-2022, illum jeżisti forum iddedikat għall-partijiet ikkonċernati biex jiddiskutu u jkomplu jiżviluppaw l-SRAs u l-pjanijiet direzzjonali tar-riċerka fil-protezzjoni mir-radjazzjoni u f’oqsma relatati. Dawn id-dokumenti se jsawru l-azzjonijiet PIANOFORTE u se jinfurmaw l-implimentazzjoni ta’ azzjonijiet oħra taħt il-programm tal-Euratom. L-evalwazzjoni interim tal-Programm se tivvaluta dawn l-azzjonijiet u se tipprovdi gwida ulterjuri dwar l-appoġġ futur tal-Euratom għall-protezzjoni mir-radjazzjoni.

8.Ir-riċerka tal-EURAD fl-immaniġġjar tal-iskart radjuattiv hija r-riżultat ta’ proċess ta’ deċiżjoni konġunta bejn l-organizzazzjonijiet tal-immaniġġjar tal-iskart (WMOs, waste-management organisations), l-organizzazzjonijiet tas-sikurezza teknika (TSOs, technical safety organisations) u l-entitajiet tar-riċerka, li jippermetti approċċ ibbilanċjat għall-ħtiġijiet tar-riċerka. Madankollu, id-direzzjonijiet ta’ riċerka magħżula għadhom f’konformità qawwija mal-azzjonijiet preċedenti tal-Euratom. Meta wieħed iqis li l-faċilitajiet tad-disponiment bħalissa huma diġà liċenzjati (il-Finlandja, l-Iżvezja) jew taħt rieżami tal-liċenzjar (Franza), ir-riċerka għandha titbiegħed progressivament mill-akkwist ta’ għarfien xjentifiku pur u minflok tiffoka fuq l-operat, l-għeluq u s-sorveljanza. Il-governanza tal-EURAD għandha tintegra din l-evoluzzjoni billi ssaħħaħ ir-rwol tad-WMOs u t-TSOs u tippermetti rwol aktar bikri u aktar effettiv għall-Kumitat Konsultattiv Estern fid-deċiżjoni dwar ir-riċerka. Ir-riċerka se jkollha tevolvi għal livell strateġiku biex tindirizza kwistjonijiet emerġenti ta’ interess komuni. Il-pedament etiku tal-għażliet strateġiċi fundamentali li saru għall-ġestjoni u d-disponiment tal-iskart radjuattiv jistħoqqlu wkoll aktar attenzjoni.

It-tweġiba tal-Kummissjoni: fl-2024, il-Kummissjoni għandha l-għan li tniedi sħubija Ewropea kofinanzjata dwar l-immaniġġjar tal-iskart radjuattiv (EURAD-2). Il-Kummissjoni diġà stabbiliet diversi rekwiżiti biex ittejjeb l-organizzazzjoni tar-riċerka f’dan il-qasam, b’mod partikolari biex: (i) tikkonsolida l-għarfien dwar il-bidu u t-tħaddim sikur tal-faċilitajiet tad-disponiment ġeoloġiku; u (ii) tappoġġja lill-Istati Membri bi programmi nazzjonali inqas avvanzati. Il-EURAD-2 trid tinvolvi ruħha wkoll f’interazzjonijiet regolari mal-korpi regolatorji u mal-partijiet ikkonċernati industrijali biex is-sħubija futura ssir komprensiva. Barra minn hekk, jeħtieġ li l-EURAD-2 tkun aktar inklużiva u tilħaq lill-Istati Membri li ma pparteċipawx fl-EURAD, peress li l-kamp ta’ applikazzjoni tas-sħubija jkopri l-Istati Membri kollha b’inventarji ta’ skart radjuattiv u mhuwiex limitat għall-pajjiżi li għandhom enerġija nukleari. L-evalwazzjoni interim tal-Programm se tivvaluta l-progress u tiggwida l-appoġġ futur tal-Euratom.

Anness 2 – Rakkomandazzjonijiet mill-Grupp ta’ Esperti tal-Kummissjoni dwar azzjonijiet diretti u r-rispons tal-Kummissjoni

Rakkomandazzjonijiet dwar il-prijoritizzazzjoni tax-xogħol 

1.Il-JRC għandu jkun involut fi stadju bikri fit-tfassil tal-prijoritajiet fost id-Direttorati Ġenerali tal-politika, u jistabbilixxi proċess ċentralizzat biex jiżgura li l-programm ta’ ħidma jirrifletti kemm dawn il-prijoritajiet kif ukoll il-firxa tal-għarfien meħtieġ biex jappoġġja l-prijoritajiet. Dan il-proċess għandu jinċentiva wkoll lid-Direttorati Ġenerali tal-politika u lill-JRC biex ikissru s-silos u jintegraw flussi ta’ ħidma xierqa.

2.Il-bord iħeġġeġ lill-JRC jiżviluppa u japplika b’mod sistematiku kriterji fir-rigward tal-punti b’saħħithom uniċi u r-rilevanza politika tiegħu biex jiddeċiedi jekk jinvolvix/jiddiżinvolvix ruħu f’attività partikolari.

It-tweġiba tal-Kummissjoni

Il-bord ta’ esperti enfasizza li, meta wieħed iqis il-firxa tal-attivitajiet koperti mill-azzjonijiet diretti tal-JRC: (i) kien hemm lok għall-JRC biex jiffoka aħjar ir-riżorsi fuq attivitajiet bl-ogħla impatt; u (ii) kien hemm xi oqsma li fihom il-JRC jinsab f’pożizzjoni unika biex jipprovdi l-evidenza xjentifika meħtieġa. L-istrateġija nukleari l-ġdida tal-JRC tinkludi sett sħiħ ta’ azzjonijiet immirati biex jipprijoritizzaw il-ħidma tiegħu u jistabbilixxu b’mod ċar il-prijoritajiet għall-attivitajiet attwali u prospettivi.

Il-bord indika ċertu nuqqas ta’ integrazzjoni tad-diversi attivitajiet imwettqa fil-JRC, u qal li dan xi drabi wassal għal approċċ frammentat. Sabiex tiġi miġġielda din ix-xejra, il-JRC organizza mill-ġdid il-programm ta’ ħidma tiegħu billi introduċa portafolli. Dawn il-portafolli għandhom l-għan li jipprovdu viżjoni integrata u koordinazzjoni aħjar tal-attivitajiet rilevanti taħt prijoritajiet definiti b’mod ċar.

L-antiċipazzjoni tar-riċerka u l-ħtiġijiet ta’ politika minn Direttorati Ġenerali oħra fil-Kummissjoni Ewropea hija żgurata permezz ta’ laqgħat ta’ raggruppamenti ppjanati ma’ diversi Direttorati Ġenerali sabiex jiġu stabbiliti prijoritajiet ibbażati fuq valutazzjoni koordinata. F’dawn il-laqgħat, diversi Direttorati Ġenerali tal-Kummissjoni Ewropea huma mistiedna jesprimu u jiddiskutu l-prijoritajiet tagħhom mal-JRC. Fil-qasam nukleari, il-JRC jorganizza laqgħat addizzjonali ta’ koordinazzjoni mad-Direttorati Ġenerali sħab inkarigati mir-riċerka u l-innovazzjoni, l-enerġija, is-sħubijiet internazzjonali, l-affarijiet interni, eċċ. għal skambji dwar ħtiġijiet futuri.

B’mod ġenerali, l-esperti sabu għarfien tajjeb fi ħdan il-JRC dwar il-qawwiet uniċi tiegħu, inklużi l-indipendenza tiegħu, il-pedament xjentifiku sod, l-għarfien espert li ilu jeżisti, il-kondiviżjoni tal-faċilitajiet tar-riċerka ma’ riċerkaturi oħra, u l-kapaċità li jipprovdi kontinwità tar-riċerka fejn atturi oħra jkunu marbuta minn imperattivi differenti. Dawn il-punti b’saħħithom tal-JRC jikkomplementaw l-istrateġija nukleari l-ġdida tagħha, u t-tisħiħ ta’ dawn il-punti b’saħħithom identifikati huwa fil-biċċa l-kbira kompatibbli mal-implimentazzjoni tal-pjan strateġiku tal-JRC, inkluż il-prijoritizzazzjoni u l-ottimizzazzjoni tal-infrastrutturi tar-riċerka u l-programmi ta’ aċċess miftuħ.

Rakkomandazzjonijiet dwar approċċ olistiku għall-attivitajiet nukleari u mhux nukleari

1.Il-JRC għandu juża approċċi aktar olistiċi fit-tfassil kemm tal-programm ta’ ħidma tiegħu kif ukoll tar-rispons tiegħu għall-ħtiġijiet ta’ politika. Għandu jiżviluppa, bħala parti mill-mudell tan-negozju tiegħu, pjan strateġiku għall-integrazzjoni tax-xjenzi soċjali fir-riċerka tiegħu.

2.Il-JRC għandu jintegra r-riċerka fix-xjenza soċjali fl-attivitajiet tal-Euratom, b’mod partikolari fil-qasam tal-valutazzjoni tar-riskju, it-tħejjija għall-kriżijiet, u r-rispons, u jagħmel użu mill-approċċi li huma żviluppati għall-JRC kollu kemm hu.

3.Il-JRC għandu jinkorpora aktar il-kunċett ta’ reżiljenza u t-tranżizzjoni ekoloġika u diġitali fil-parti tal-Euratom tal-programm ta’ ħidma tiegħu.

It-tweġiba tal-Kummissjoni

Il-ħtieġa għal integrazzjoni aktar olistika u multidixxiplinari tal-prijoritajiet ta’ politika ġiet enfasizzata mill-esperti, li indikaw il-valur miżjud tal-indirizzar tal-aspetti tax-xjenza soċjali fir-riċerka nukleari. Taħt ir-riorganizzazzjoni tal-programm ta’ ħidma, il-portafolli ġew stabbiliti bl-idea li jittejbu l-kollaborazzjoni u l-interazzjoni bejn l-oqsma nukleari u dawk mhux nukleari. L-integrazzjoni fid-dixxiplini kollha għalhekk se tiżvolġi matul iż-żmien. Pereżempju, saru sforzi biex tiġi integrata r-riċerka fix-xjenza soċjali fi ħdan il-portafoll dwar il-ġestjoni tar-riskji u tal-kriżijiet, fejn ir-riskju nukleari issa qed jiġi vvalutat bl-użu ta’ approċċ olistiku flimkien ma’ riskji CBRN oħra żviluppati minn direttorat mhux nukleari ieħor tal-JRC. Kooperazzjoni simili max-xjenzati soċjali sseħħ ukoll dwar is-suġġett tal-SMRs bħala parti mir-riċerka dwar l-applikazzjonijiet li ma jużawx enerġija tat-teknoloġija nukleari bħall-produzzjoni tal-idroġenu, it-tisħin distrettwali, u l-applikazzjonijiet mediċi tax-xjenza nukleari. Dan l-approċċ għandu l-għan li jżid l-impatt tal-JRC fuq il-politika u jaqsam l-għarfien espert/ir-riżorsi, filwaqt li jkopri aspetti differenti tal-istess sfida.

Dan l-approċċ integrat bejn l-attivitajiet nukleari u dawk mhux nukleari huwa mmirat ukoll fl-implimentazzjoni tal-istrateġija nukleari tal-JRC. L-esperti nnutaw ukoll li l-opportunitajiet għall-integrazzjoni ta’ kwistjonijiet trażversali bħad-diġitalizzazzjoni, l-intelliġenza artifiċjali jew it-tagħlim awtomatiku għandhom jiġu vvalutati fl-oqsma tas-sigurtà nukleari, is-salvagwardji u l-ġestjoni tal-iskart radjuattiv. L-isforzi biex dawn il-kwistjonijiet trażversali jiġu integrati fil-ħidma tal-JRC ġew riflessi fil-governanza mfassla mill-ġdid u l-istruttura l-ġdida bbażata fuq il-portafoll. L-użu avvanzat tat-teknoloġiji diġitali issa huwa l-fokus speċifiku ta’ direttorat ġdid fil-JRC u, b’mod aktar speċifiku, ta’ unità fid-direttorat nukleari, li timmira lejn is-salvagwardji nukleari u r-riċerka dwar in-nonproliferazzjoni, iżda bil-potenzjal li tiġi estiża aktar għal oqsma oħra.

Rakkomandazzjoni dwar il-komunikazzjoni

1.Il-JRC għandu jiżviluppa strateġija ta’ komunikazzjoni biex itejjeb il-komunikazzjoni tiegħu f’livelli differenti, billi jadatta din il-komunikazzjoni għal gruppi fil-mira differenti u juża l-aktar kanali xierqa (diġitali jew tradizzjonali) biex jilħaq lil dawn il-gruppi.

It-tweġiba tal-Kummissjoni

L-esperti enfasizzaw opportunità biex tittejjeb il-komunikazzjoni f’livelli differenti: (i) fi ħdan il-JRC; (ii) bejn il-JRC u l-Kummissjoni Ewropea; u (iii) bejn il-JRC u l-partijiet ikkonċernati esterni tiegħu. Dan jipprovdi aktar ċarezza dwar ir-riċerka mwettqa mill-JRC u l-impatti tanġibbli li kiseb. Fergħa ta’ azzjonijiet fi ħdan l-istrateġija nukleari tal-JRC għandha l-għan li tindirizza din il-kwistjoni billi tenfasizza komunikazzjoni aktar strateġika u l-identifikazzjoni ta’ udjenzi fil-mira, kif ukoll kooperazzjoni aħjar mal-partijiet ikkonċernati rilevanti.

Rakkomandazzjoni dwar ir-riżorsi

1.Il-JRC għandu jimplimenta approċċ proattiv għall-akkwist tat-talenti fil-livelli kollha ta’ pożizzjonijiet għoljin, bl-għan li tiġi stabbilita forza tax-xogħol aktar diversa, b’mod partikolari fir-rigward tal-bilanċ bejn il-ġeneri. Dan japplika għar-reklutaġġ estern iżda wkoll għal programmi interni ta’ żvilupp xierqa biex jinċentivaw u jimmotivaw kandidati potenzjali.

It-tweġiba tal-Kummissjoni

Minħabba t-tnaqqis tal-baġit tal-Euratom taħt il-qafas finanzjarju pluriennali 2021–2027, il-JRC qed jiffaċċja sitwazzjoni diffiċli fl-iżvilupp u ż-żamma tal-forza tax-xogħol b’ħiliet speċjalizzati li jeħtieġ. Minkejja din il-kwistjoni, il-JRC inkluda fergħa ta’ azzjonijiet fl-istrateġija nukleari tiegħu li jimmiraw il-ħiliet u l-aspetti tal-persunal biex jippruvaw itaffu l-impatt ta’ dan it-tnaqqis maż-żmien. Dan l-eżerċizzju għandu l-għan li jiżgura li l-għarfien jiġi ġestit b’mod effiċjenti filwaqt li jitqiesu l-ħiliet kritiċi meħtieġa li jridu jinżammu jew jiġu sostitwiti. Għandu wkoll l-għan li jirkupra talent ġdid varjat (fi ħdan ir-restrizzjonijiet stretti attwali) biex jintegra persunal futur b’ħiliet għolja li x’aktarx jiskatta l-innovazzjoni f’konformità mal-prijoritajiet li qed jevolvu tal-JRC.

Sabiex il-kompetenzi u l-għarfien nukleari jinġabru b’mod aktar effettiv ġewwa u barra l-JRC, l-istrateġija għandha l-għan li tottimizza l-ġestjoni tal-persunal u tnaqqas il-frammentazzjoni billi tintegra attivitajiet ta’ riċerka simili f’postijiet uniċi fis-siti tal-JRC. L-attivitajiet sperimentali li jinvolvu l-użu ta’ materjali nukleari u radjuattivi se jiġu integrati f’żewġ siti tal-JRC biss: Geel, fil-Belġju, u Karlsruhe, fil-Ġermanja.

Rakkomandazzjonijiet dwar il-monitoraġġ tal-impatt u l-effiċjenza

1.Il-JRC għandu jirrieżamina l-indikaturi għall-kejl tal-impatt, filwaqt li jqis l-inizjattivi attwali tal-Kummissjoni dwar ir-riforma tal-metodoloġiji tal-valutazzjoni tar-riċerka.

2.Il-JRC għandu jiżviluppa indikaturi ewlenin tal-prestazzjoni għall-kejl tal-effiċjenza tax-xjenza tiegħu għall-appoġġ tal-politika.

It-tweġiba tal-Kummissjoni

Il-bord ta’ esperti rrikonoxxa kemm: (i) id-diffikultà biex titkejjel l-effiċjenza f’kuntest ta’ riċerka; u (ii) l-isforzi magħmula mill-JRC, bi tweġiba għar-rakkomandazzjoni ta’ evalwazzjoni interim, biex jipprovdi evidenza tal-kosteffettività tiegħu. Il-JRC ivvaluta l-involviment ta’ riżorsi u outputs derivati mill-parteċipazzjoni tiegħu f’diversi proġetti taħt azzjonijiet indiretti kontra dak ta’ sħab oħra tal-konsorzju. Filwaqt li l-interpretazzjoni ta’ dawn il-paraguni mhijiex dejjem ċara, il-JRC iddetermina li l-kosteffettività tiegħu kienet simili għal dik ta’ sħab oħra. L-esperti nnutaw ukoll l-introduzzjoni reċenti ta’ metodoloġija komuni għall-ġestjoni tal-proġetti fost il-JRC u l-ġbir flimkien ta’ attivitajiet ta’ riċerka nukleari taħt direttorat wieħed biex tittejjeb l-effiċjenza.

Barra minn hekk, matul l-abbozzar tal-programm tal-Euratom għall-2021–2025, sett sħiħ ta’ indikaturi tal-impatt ġie rieżaminat u inkorporat fil-programm bħala parti mid-Deċiżjoni tal-Kunsill. Dawn jinkludu indikaturi għall-impatti fuq terminu qasir, medju u twil, filwaqt li jitqiesu d-dimensjonijiet xjentifiċi, soċjetali, tal-innovazzjoni u tal-politika.

Rakkomandazzjonijiet dwar is-sikurezza, is-sigurtà u l-ħiliet nukleari

1.Fir-rigward tal-SMRs, minbarra l-istudju tal-aspetti regolatorji, il-JRC għandu jiffoka wkoll fuq approċċi ta’ sikurezza, sigurtà u salvagwardji għal dawn it-teknoloġiji ġodda.

2.Il-JRC għandu jsaħħaħ il-ħiliet tiegħu biex jappoġġja attivitajiet relatati mad-disponiment ta’ fjuwil nukleari użat u jiżviluppa strateġiji biex jiġbor u jikkondividi l-aħjar prattiki minn proġetti tal-UE u nazzjonali mal-Istati Membri kollha tal-UE.

It-tweġiba tal-Kummissjoni

Il-bord ta’ esperti rrikonoxxa li bil-bini u ż-żamma tal-ħiliet fis-sikurezza, is-sigurtà u s-salvagwardji nukleari, il-JRC kien serva għat-tfassil tal-politika kemm tal-UE kif ukoll tal-Istati Membri. Il-Bord ħeġġeġ ukoll lill-JRC biex ikompli jwieġeb u jiffoka fuq għadd ta’ sfidi u motivaturi, b’mod partikolari teknoloġiji ġodda bħall-SMRs iżda wkoll: (i) id-dekummissjonar tal-NPPs; (ii) il-kwistjonijiet ta’ operazzjoni fit-tul; (iii) iċ-ċibersigurtà; (iv) is-salvagwardji; u (v) l-aċċess miftuħ għall-infrastrutturi nukleari.

Filwaqt li jirrikonoxxi li r-regolamentazzjoni tas-sikurezza nukleari hija responsabbiltà nazzjonali, il-JRC, bħala parti mir-riorganizzazzjoni tal-programm ta’ ħidma tiegħu, ġabar flimkien l-attivitajiet taħt portafoll iddedikat dwar l-SMRs. L-għan tiegħu huwa li dan il-portafoll jiffoka fuq id-desktop, is-simulazzjoni u r-riċerka sperimentali fir-R&Ż parzjalment biex jappoġġja l-proċess ta’ liċenzjar billi jgħin biex jiġu armonizzati l-prattika u l-linji gwida fil-livell tal-UE. Portafolli oħra, bħan-NUCTEC, jindirizzaw is-suġġetti rilevanti l-oħra msemmija bħat-tħaddim fit-tul tal-NPPs u l-ġestjoni tal-fjuwil użat u tal-iskart radjuattiv. L-aċċess miftuħ għall-infrastrutturi nukleari huwa inkluż kemm jista’ jkun fi proġetti ta’ riċerka rilevanti. B’mod ġenerali, il-muturi għal riċerka ġdida indikati hawn fuq jidhru fost il-prijoritajiet identifikati fl-istrateġija nukleari tal-JRC, bl-eċċezzjoni parzjali tad-dekummissjonar, li issa huwa s-suġġett ta’ strument separat 16 li jindirizza: (i) attivitajiet operazzjonali ta’ dekummissjonar tal-JRC; (ii)_, kif ukoll il-ġestjoni u t-tixrid tal-għarfien dwar id-dekummissjonar.

B’mod partikolari, l-esperti enfasizzaw opportunità biex tittejjeb l-għażla tal-objettivi u tal-attivitajiet li jappoġġjaw il-politiki tas-sikurezza nukleari sabiex tiġi segwita kwalunkwe bidla fid-domanda għas-sistemi tal-enerġija. L-esperti enfasizzaw ukoll li l-iżgurar tal-kontinwità tar-riżorsi Ewropej fis-sikurezza u s-sigurtà nukleari huwa ta’ importanza kbira biex wieħed ikun jista’ jirreaġixxi għal avvenimenti u kriżijiet mhux mistennija. L-attenzjoni u r-rispons tal-JRC għaċ-ċaqliq tal-prijoritajiet/ħtiġijiet relatati kemm mal-istandards tas-sikurezza nukleari kif ukoll mas-sigurtà nukleari huma riflessi fl-evoluzzjoni tal-programm ta’ ħidma tiegħu stess. Dan huwa partikolarment evidenti fir-rispons mogħti għal avvenimenti speċifiċi, bħall-valutazzjoni tas-sikurezza nukleari tas-sitwazzjoni wara l-aggressjoni u l-invażjoni Russa fl-Ukrajna. Il-JRC għen ukoll biex jitfasslu sanzjonijiet fuq ir-Russja, abbażi ta’ analiżi strateġika tal-kummerċ u għarfien espert dwar il-kontroll tal-esportazzjoni żviluppati għal skopijiet ta’ nonproliferazzjoni.

Rakkomandazzjonijiet dwar l-antiċipazzjoni u l-prospettiva

1.Il-JRC għandu jiżviluppa attivitajiet ta’ prospettiva għall-enerġija nukleari biex jappoġġja t-tranżizzjoni ekoloġika u jippromwovi r-reżiljenza tas-sistema tal-enerġija.

2.Il-JRC għandu: (i) jagħti prijorità għolja lill-kapaċitajiet ta’ antiċipazzjoni, kif stabbilit fl-istrateġija tal-JRC 2030; (ii) jalloka biżżejjed riżorsi; u (iii) iwaqqaf struttura ta’ governanza biex jiġu ottimizzati l-isforzi.

3.Il-JRC għandu jibni kapaċitajiet u għodod biex iħejji għal xokkijiet futuri u jirreaġixxi għalihom. Għal dan il-għan, għandu jinvesti fil-ġbir u ż-żamma ta’ data dwar xokkijiet tal-passat u futuri.

It-tweġiba tal-Kummissjoni

Il-JRC jimplimenta l-antiċipazzjoni bħala prijorità fi ħdan l-attivitajiet nukleari tiegħu billi kemm: (i) iżomm kuntatt permanenti mas-sħab u mal-partijiet ikkonċernati ewlenin tiegħu; u (ii) jesplora l-ħtiġijiet u x-xejriet emerġenti fl-oqsma nukleari kemm fil-livell tal-UE kif ukoll f’dak internazzjonali. Il-JRC jipparteċipa wkoll fi pjattaformi u assoċjazzjonijiet teknoloġiċi Ewropej li jiġbru l-partijiet ikkonċernati ewlenin u jipprovdu gwida dwar il-prijoritajiet tar-riċerka f’oqsma nukleari relatati.

L-antiċipazzjoni u l-prospettiva huma inkorporati fl-approċċ tal-portafoll u jintegraw aspetti relatati mal-antiċipazzjoni tal-kriżijiet. Dan huwa l-każ għall-portafoll dwar l-għarfien tas-sitwazzjoni għall-ġestjoni tal-kriżijiet, li jintegra l-kapaċitajiet kollha fi ħdan il-JRC għall-analiżi tar-riskju, il-valutazzjoni tar-riskju, u t-twissija bikrija. Dan jinkludi attivitajiet nukleari speċifiċi bħall-operazzjoni ta’ żewġ sistemi ta’ twissija, il-EURDEP u l-ECURIE.

L-enfasi fuq il-prospettiva hija waħda mill-prijoritajiet identifikati fl-istrateġija nukleari tal-JRC. Id-Direttorat għas-Sikurezza u s-Sigurtà Nukleari fil-JRC jopera wkoll in-network u l-attivitajiet ta’ prospettiva tiegħu stess bħala parti minn sforz regolari ta’ “analiżi tal-prospettivi”, li jinkludi wkoll direttorati mhux nukleari oħra. Għaddejjin ukoll pjanijiet biex jiġi introdott eżerċizzju ta’ “xenarju tal-futuri” f’konformità ma’ sforz simili mwettaq mill-IAEA fl-2022 dwar is-salvagwardji. Qabel tmiem l-2023 ġie organizzat workshop ta’ prospettiva mal-partijiet ikkonċernati esterni.

Il-ġestjoni tal-JRC daħħlet fis-seħħ mekkaniżmi ta’ ħidma flessibbli li se jagħmluha possibbli li jinġabru flimkien ir-riżorsi normalment allokati għar-riċerka, il-koordinazzjoni jew l-attivitajiet ta’ appoġġ għar-rispons għal xokkijiet mhux antiċipati.

Rakkomandazzjoni dwar is-salvagwardji

1.Il-JRC għandu jżomm programm ta’ riċerka b’saħħtu għas-salvagwardji nukleari u n-nonproliferazzjoni.

It-tweġiba tal-Kummissjoni

L-esperti rrikonoxxew ir-rwol essenzjali tal-JRC fl-appoġġ u l-iżvilupp tas-salvagwardji nukleari u n-nonproliferazzjoni fl-UE u globalment. Għalhekk għandhom jiġu żgurati biżżejjed persunal u infrastrutturi għall-ħidma sperimentali u l-attivitajiet ta’ mmudellar. Ir-rilevanza taż-żamma ta’ programm ta’ riċerka b’saħħtu fis-salvagwardji hija inkluża fl-istrateġija nukleari tal-JRC. Element importanti f’din il-kapaċità huwa l-kontribut dirett tal-JRC għas-salvagwardji tal-Euratom, li jeħtieġ għadd suffiċjenti ta’ persunal ikkwalifikat u disponibbiltà ta’ infrastruttura sperimentali. Minħabba t-tnaqqis fil-baġit u l-pressjoni fuq id-disponibbiltà tal-persunal, l-istrateġija nukleari għandha l-għan li tikkonċentra l-attivitajiet sperimentali u l-laboratorji kollha użati b’materjali nukleari u radjuattivi fuq żewġ siti ta’ riċerka (Karlsruhe u Geel) u se tevalwa l-opportunitajiet għall-implimentazzjoni konġunta tal-attivitajiet bis-salvagwardji tal-Euratom.

Il-JRC iżomm programm ta’ riċerka b’saħħtu għas-salvagwardji u n-nonproliferazzjoni billi jinteraġixxi mal-atturi ewlenin rilevanti fl-UE permezz ta’ networking u kollaborazzjoni fi ħdan l-Assoċjazzjoni Ewropea tar-Riċerka u tal-Iżvilupp tas-Salvagwardji. Il-JRC jipprovdi wkoll appoġġ xjentifiku u tekniku sinifikanti lill-IAEA permezz tal-programm ta’ appoġġ iddedikat tal-Kummissjoni Ewropea dwar is-salvagwardji. Fil-qasam tan-nonproliferazzjoni, il-JRC jipprovdi għarfien espert dwar kwistjonijiet strateġiċi ta’ kontroll tal-kummerċ u jintegra aktar il-ħidma bejn il-partijiet nukleari u mhux nukleari tal-programm ta’ ħidma tiegħu.

(1)      Ir-Regolament tal-Kunsill (Euratom) Nru 1314/2013 tas-16 ta’ Diċembru 2013 dwar il-Programm ta’ Riċerka u Taħriġ tal-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika (2014–2018) li jikkumplementa l-Programm Qafas għar-Riċerka u l-Innovazzjoni Orizzont 2020 (ĠU L 347, 20.12.2013, p. 948).

(2)      Ir-Regolament tal-Kunsill (Euratom) 2018/1563 tal-15 ta’ Ottubru 2018 dwar il-Programm ta’ Riċerka u Taħriġ tal-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika (2019–2020) li jikkumplimenta l-Programm Qafas għar-Riċerka u l-Innovazzjoni Orizzont 2020, u li jħassar ir-Regolament (Euratom) Nru 1314/2013 (ĠU L 262, 19.10.2018, p. 1).

(3)      L-Artikolu 7 tat-Trattat Euratom, li huwa l-bażi legali għall-programmi ta’ riċerka u taħriġ, ipoġġi limitu ta’ 5 snin fuq it-tul ta’ dawn il-programmi. Għal din ir-raġuni, sabiex jiġi segwit iċ-ċiklu ta’ 7 snin tal-qafas finanzjarju pluriennali tal-UE, il-programmi tal-Euratom huma proposti l-ewwel bħala programm ta’ 5 snin segwit minn programm ta’ sentejn.

(4)      L-Artikolu 22(1) tar-Regolament tal-Kunsill (Euratom) Nru 1314/2013 u l-Artikolu 22(1) tar-Regolament tal-Kunsill (Euratom) 2018/1563.

(5)      Minn Orizzont Ewropa u l-Programm tal-Euratom 2021–2025, l-EJPs ingħataw l-isem ġdid ta’ Sħubijiet Ewropej. It-terminoloġija użata fil-Programmi tal-Euratom 2014–2020 tinżamm hawnhekk.

(6)      Ara https://www.iter.org/

(7)      Id-Direttiva tal-Kunsill 2006/117/Euratom tal-20 ta’ Novembru 2006 dwar is-superviżjoni u l-kontroll ta’ vjeġġi ta’ skart radjuattiv u ta’ kombustibbli nukleari eżawrit.

(8)      Ir-Regolament tal-Kunsill (Euratom) Nru 237/2014 tat-13 ta’ Diċembru 2013 li jistabbilixxi Strument għall-Kooperazzjoni dwar is-Sikurezza Nukleari.

(9)      Ir-Regolament (UE) Nru 230/2014 tal-Parlament Ewropew u tal-Kunsill tal-11 ta’ Marzu 2014 li jistabbilixxi strument li jikkontribwixxi għall-istabbiltà u l-paċi.

(10)      Għal aktar dettalji ara d-Dokumenti ta’ Ħidma tal-Persunal li jakkumpanjawhom.

(11) L-impjant tal-enerġija DEMOnstration, għal aktar informazzjoni ara https://euro-fusion.org/programme/demo/

(12)      Dan l-approċċ ġdid ġie ppreżentat għall-ewwel darba fid-Dokument ta’ Ħidma tal-Persunal tal-Kummissjoni Towards a Modern Euratom Fusion Research Programme (SWD(2013(213).

(13)      Ir-Regolament tal-Kunsill (Euratom) 2018/1563 tal-15 ta’ Ottubru 2018 dwar il-Programm ta’ Riċerka u Taħriġ tal-Komunità Ewropea tal-Enerġija Atomika (2019–2020) li jikkumplimenta l-Programm Qafas għar-Riċerka u l-Innovazzjoni Orizzont 2020, u li jħassar ir-Regolament (Euratom) Nru 1314/2013 (ĠU L 262, 19.10.2018, p. 1).

(14)        Ara t-Taqsima 1.3.

(15)        Ara t-Taqsima 1.3