RAPPORT MILL-KUMMISSJONI

LILL-PARLAMENT EWROPEW, LILL-KUNSILL, LILL-BANK ĊENTRALI EWROPEW, LILL-KUMITAT EKONOMIKU U SOĊJALI EWROPEW U LILL-KUMITAT TAR-REĠJUNI

L-introduzzjoni tal-euro fil-Latvja

1. Introduzzjoni

Fid-9 ta' Lulju 2013 il-Kunsill iddeċieda li l-Latvja ssodisfat il-kundizzjonijiet neċessarji biex tadotta l-euro u li d-deroga tagħha milli tipparteċipa fil-munita unika kellha tiġi abrogata b'effett mill-1 ta' Jannar 2014[1].

Il-Latvja segwiet il-prattika tal-Istati Membri kollha li adottaw l-euro wara l-ewwel mewġa tal-bidla (1999-2002) u użat l-hekk imsejjaħ xenarju ta' bidla “big-bang”, jiġifieri karti tal-flus u muniti tal-euro kisbu status ta’ valuta legali fil-jum tal-adozzjoni tal-euro[2]. Perjodu ta’ ġimagħtejn ta’ ċirkolazzjoni doppja, li matulu kemm il-karti tal-flus u l-muniti tal-euro kif ukoll tal-lats Latvjani ċċirkolaw b’mod parallel, ippermetta l-irtirar gradwali tal-flus kontanti lats. Din il-bidla b'suċċess għal darb'oħra kkonfermat li perjodu qasir ta' ċirkolazzjoni doppja huwa suffiċjenti jekk il-bidla tkun imħejjija sew[3]. Il-maġġoranza l-kbira tal-Latvjani (79 %) raw il-bidla bħala waħda mingħajr xkiel u effiċjenti[4].

Wara ż-żewġ rapporti tal-Kummissjoni dwar it-tħejjijiet prattiċi tal-bidla għall-euro fil-Latvja[5], dan ir-rapport ikopri l-aspetti l-aktar importanti tal-proċess tal-bidla minn perspettiva ex post li tiffoka fuq it-tħejjijiet għall-bidla tal-flus kontanti, il-perjodu ta’ ċirkolazzjoni doppja, il-miżuri meħuda biex jiġu evitati l-prattiki abbużivi tal-prezzijiet u l-perċezzjonijiet żbaljati tal-prezzijiet, ix-xejriet tal-prezzijiet u l-perċezzjonijiet tal-prezzijiet u l-komunikazzjoni dwar l-euro. Fejn ikun rilevanti, ir-rapport jistabbilixxi wkoll ir-rakkomandazzjonijiet tal-Kummissjoni dwar l-azzjoni ulterjuri possibbli li għandha tittieħed mill-awtoritajiet Latvjani u jiġbed konklużjonijiet li jistgħu jkunu ta’ valur għal bidliet fil-futur.

2. Il-bidla 2.1. Tħejjijiet għall-bidla tal-flus kontanti

Il-bidla tal-flus kontanti aktarx tikkostitwixxi l-aktar element viżibbli tal-bidla tal-munita minħabba li tinvolvi prattikament l-istituzzjonijiet finanzjarji, in-negozji u ċ-ċittadini kollha. Il-ġestjoni mingħajr xkiel u effiċjenti ta’ din l-operazzjoni tiddependi fuq provvista adattata ta’ euro fi flus kontanti lill-partijiet kollha involuti u fuq li l-banek u n-negozji jkunu mħejjija sew għall-volum kbir ta’ xogħol żejjed.

400 miljun munita tal-euro li għandhom in-naħat nazzjonali tal-Latvja kienu ffabbrikati fi Staatliche Münzen Baden-Württemberg (Stuttgart, il-Ġermanja), wara sejħa għall-offerti. Madwar 110 miljun karta tal-euro ta’ diversi denominazzjonijiet kienu mislufa mid-Deutsche Bundesbank.

Il-banek u l-impriżi ġew ipprovduti b'suċċess bi flus kontanti tal-euro qabel tmiem l-2013. Il-provvista minn qabel lill-istituzzjonijiet ta’ kreditu beda fl-1 ta’ Novembru 2013. Is-subprovvista regolari minn qabel lill-klijenti ewlenin tal-banek kummerċjali beda fl-10 ta' Diċembru 2013, filwaqt li klijenti korporattivi iżgħar li użaw subprovvista minn qabel issimplifikat ingħataw il-flus kontanti mis-27 ta' Diċembru 2013. L-uffiċċji postali rċevew il-flus kontanti tal-euro permezz ta' subprovvista minn qabel minn Citadele Bank. Il-valur totali ta’ karti tal-flus u muniti tal-euro forniti minn qabel kien ta’ EUR 283,2 miljun.

800 000 kitt tal-bidu li fihom taħlita tad-denominazzjonijiet kollha tal-muniti tal-euro Latvjani  (valur: EUR 14,23 għal kull kitt), jiġifieri bejn wieħed u ieħor kitt wieħed għal kull unità domestika, ġew disponibbli għall-pubbliku ġenerali mill-10 ta’ Diċembru 2013, permezz tal-banek kummerċjali, l-uffiċċji tal-posta u l-fergħat tal-bank ċentrali Latvjan, il-Bank tal-Latvja. Sal-1 ta’ Jannar 2014, inbiegħu mas-644 000 kitt tal-bidu. Meta wieħed iħares lura, fil-każ tal-Latvja, ir-regola ġenerali standard fiż-żona tal-euro li bejn wieħed u ieħor jenħtieġ kitt wieħed tal-bidu għal kull unità domestika,  kienet wisq ottimista. Mill-1 ta’ Jannar 2014, il-kitts tal-bidu li jifdal jistgħu jinxtraw minn kolletturi u kumpaniji ta’ bejgħ tal-muniti. 95,000 kitt speċifiku għall-bejjiegħa bl-imnut (kull wieħed fih EUR 200) kienu disponibbli mill-10 ta’ Diċembru 2013, u xi 70,000 kitt minnhom inbiegħu sal-1 ta’ Jannar 2014. Diversi banek kummerċjali ħejjew ukoll kitts tal-bidu individwali aġġustati mad-domanda medja tal-klijenti kummerċjali tagħhom.

Fuq l-isfond ta’ żieda fir-riskju ta' sigurtà, ġie żviluppat pjan ta' azzjoni ta' sigurtà li jipprevedi miżuri li jżidu s-sikurezza ta’ trasport tal-flus kontanti mis-settur tal-flus kontanti fi tranżitu (Cash-in-Transit - CIT) matul il-proċess tal-bidla. Ġie stabbilit pjan ta’ azzjoni ddedikat biex jindirizza l-possibbiltà ta' kundizzjonijiet ħżiena tat-temp. Ftit ġimgħat qabel u wara l-bidla, il-pulizija tal-Istat pprovdew skorti mingħajr ħlas għall-vetturi tat-trasport tal-flus kontanti tal-Bank tal-Latvja, il-banek kummerċjali u l-kumpaniji tal-flus kontanti fi tranżitu.

Partikolarment fl-aħħar jiem ta’ Diċembru 2013, il-banek kummerċjali u l-uffiċċji postali kellhom jittrattaw ammonti eċċezzjonalment kbar ta’ flus kontanti. Sabiex tiġi ffaċilitata l-loġistika tal-irtirar tal-muniti lat, il-kumpaniji tas-CIT u l-banek kummerċjali ngħataw kontenituri mobbli standard biex jintużaw għall-ġbir, il-ħażna u t-trasportazzjoni tal-muniti.

Is-settur bankarju Latvjan jinkludi 25 bank bi 371 fergħa, li minnhom 19-il bank bi 321 fergħa jipprovdu servizzi tal-flus kontanti. Biex ikun iffaċilitat il-proċess tal-bdil, xi banek estendew is-sigħat tagħhom tax-xogħol fl-aħħar ġimgħat tas-sena. Il-banek kummerċjali se jipprovdu servizzi ta' skambju ta’ flus kontanti bla limitu mingħajr ħlas sat-30 ta' Ġunju 2014.

Lejn l-aħħar ta' Settembru 2013, il-Bank tal-Latvja flimkien mal-Federazzjoni ta’ Min Iħaddem tal-Latvja offrew sessjonijiet ta' taħriġ għal dawk li jimmaniġġjaw il-flus kontanti u għall-kontabilisti dwar il-flus kontanti tal-euro b’mod ġenerali u l-karatteristiċi ta' sigurtà b’mod partikolari. Għal dawn is-sessjonijiet ta’ taħriġ kienu preżenti, b’mod partikolari, il-bejjiegħa bl-imnut u l-impjegati tal-uffiċċju tal-posta. L-impjegati tal-banek ingħataw taħriġ speċifiku minn min iħaddimhom dwar il-prinċipji ġenerali tal-introduzzjoni tal-euro u l-implikazzjonijiet tagħha fuq is-servizzi bankarji kif ukoll fuq id-disponibbiltà tas-servizzi bankarji għall-ħabta tal-1 ta' Jannar 2014.

Sabiex jittejjeb l-aċċess għas-servizzi tal-iskambju tal-flus, b'mod partikolari fiż-żoni rurali, Latvijas Pasts (il-Posta Latvjana) se tieħu sehem attiv ukoll fl-iskambju tal-flus. Is-servizzi għall-iskambju tal-flus kontanti qed jiġu offruti lill-pubbliku ġenerali fit-302 uffiċċji postali sal-31 ta’ Marzu 2014 (jistgħu jiġu estiżi sa massimu ta’ tliet xhur oħra).

Skont stħarriġ tal-Kummissjoni li sar fl-aħħar ta' Diċembru 2013[6], proporzjon kbir taċ-ċittadini Latvjani diġà kellhom xi flus kontanti tal-euro qabel il-bidla: 43 % kellhom il-karti tal-flus tal-euro (56 % minn vjaġġ barra mill-pajjiż, 46 % minn skambju f'bank fil-Latvja) u 60 % kellhom il-muniti tal-euro (57 % minn vjaġġ barra mill-pajjiż u 48 % minn kitt tal-bidu).

Il-bidla fil-flus kontanti fil-Latvja kienet waħda mħejjija sew u organizzata. Il-banek u n-negozji u ċ-ċittadini kienu fornuti sew bil-flus kontanti tal-euro qabel il-bidla. Fid-dawl tal-esperjenza Latvjana, l-istima standard għan-numru ta’ kitts tal-muniti li għandhom jiġu prodotti għall-pubbliku ġenerali għandha tiġi riveduta ‘l isfel.

2.2. Il-perjodu ta' ċirkolazzjoni doppja

Il-perjodu ta’ ċirkolazzjoni doppja ta’ ġimagħtejn fejn l-euro u l-lats Latvjani kienu qed jiċċirkolaw b’mod parallel skada fl-14 ta’ Jannar 2014.

L-1,061 magna awtomatika għall-ġbid tal-flus (ATMs) fil-Latvja kienu disponibbli għall-irtirar tal-euro mis-1:00 ta' filgħodu fl-1 ta' Jannar 2014. L-ATMs kienu mgħobbija bi flus kontanti tal-euro (l-aktar bid-denominazzjonijiet ta’ EUR 10, 20 u 50) prinċipalment fl-aħħar jiem ta’ Diċembru 2013. Id-denominazzjonijiet ta’ EUR 5 ġew disponibbli f'242 ATM mill-1 ta’ Jannar 2014 u f’460 ATM oħra mill-14 ta’ Jannar 2014. F’nofs Jannar 2014, id-denominazzjoni tal-EUR 5 tirrappreżenta terz tal-karti tal-flus tal-euro maħruġin. It-terminals tal-punt tal-bejgħ inqelbu awtomatikament għall-euro fl-1 ta’ Jannar 2014. Minnhom, 99,3 % bħalissa huma konformi maż-Żona Unika ta' Pagamenti bl-Euro (SEPA). Il-klijenti tal-banek kienu mħeġġa jużaw il-pagamenti elettroniċi iktar spiss b’mod partikolari fl-ewwel ġranet wara l-1 ta' Jannar 2014. Matul il-perjodu ta’ ċirkolazzjoni doppja, il-karti ta’ pagament ġew użati f'6,6 miljun tranżazzjoni b’valur totali ta’ EUR 122 miljun. Meta mqabbel ma’ Jannar 2013, l-użu ta’ pagamenti elettroniċi żdied b’20-30 % f’Jannar 2014.

Xi fergħat tal-banek kif ukoll is-sitt punti ta' ħlas kollha tal-Bank tal-Latvja kienu miftuħa għas-servizzi tal-flus kontanti fl-1 ta’ Jannar 2014. L-uffiċċji tal-posta li normalment ikunu magħluqa nhar ta’ Sibt kienu miftuħa nhar is-Sibt 4 ta’ Jannar, bil-ħsieb li jiffaċilitaw l-aċċess għall-iskambju tal-flus kontanti għall-popolazzjoni, b’mod partikolari f’żoni remoti u rurali.

Permezz tat-tħejjijiet bir-reqqa, il-banek u l-uffiċċji tal-posta rnexxielhom ilaħħqu mal-volum ta' xogħol żejjed matul il-perjodu ta' ċirkolazzjoni doppja. Bosta banek skjeraw persunal addizzjonali f’fergħat għal operazzjonijiet tal-flus kontanti. Is-servizzi ta’ ġbir ta’ flus kienu proattivament ipprovduti lill-bejjiegħa bl-imnut u lil klijenti kummerċjali oħra. Ġew aġġustati l-faċilitajiet tal-għadd u tal-ħażna fil-fergħat.

Sad-9 ta’ Jannar 2014, xi EUR 120,15-il miljun kienu skambjati fl-akbar banek kummerċjali li jkopru 77 % tal-bażi totali tal-klijenti (b’kollox skambju ta’ EUR 98,9 miljun), fl-uffiċċji postali (EUR 16,1 miljun) u mill-Bank tal-Latvja (EUR 5,15-il miljun). L-għadd u l-volum ta’ ġbid minn ATMs baqgħu l-istess bħaż-"żminijiet tal-lats" matul l-ewwel jiem ta’ Jannar. 98 % ta’ magni awtomatiċi tal-bejgħ inqalbu għall-euro sas-6 ta’ Jannar 2014.

Skont stħarriġ tal-Kummissjoni li sar bejn is-16 u t-18 ta' Jannar fil-Latvja[7], 88 % ta' dawk li pparteċipaw ma esperjenzawx problemi mal-banek fl-ewwel ġimgħa ta' Jannar meta skambjaw il-flus kontanti lat jew meta ġibdu flus kontanti euro. Dan huwa inqas minn matul il-bidla għall-euro fl-Estonja (95 %) iżda b’mod ġenerali f’konformità mal-bidliet preċedenti[8].

Il-grafika 1 hawn taħt turi l-evoluzzjoni tal-pagamenti ta' flus kontanti esklussivament fl-euro matul il-perjodu ta' ċirkolazzjoni doppja fil-Latvja meta mqabbla mas-Slovakkja u s-Slovenja.

Diġà fl-ewwel jum tan-negozju ta’ wara l-bidla għall-euro (it-2 ta’ Jannar 2014), sehem pjuttost kbir tal-pubbliku (30 %) li ħallas fi flus kontanti ħallas bi flus kontanti tal-euro. Fl-4 ta’ Jannar, diġà żewġ terzi taċ-ċittadini mistħarrġa ħallsu bi flus kontanti tal-euro biss. Wara dan, is-sehem tal-pagamenti bi flus kontanti tal-euro għamel progress lejn tmiem il-perjodu ta’ ċirkolazzjoni doppja bl-eċċezzjoni tal-Ġimgħa 10 ta’ Jannar 2014 fejn naqas minn 91 % għal 87 %, iżda malajr reġa’ żdied għal darb’ oħra għal 91 % t-Tnejn ta’ wara. B’mod ġenerali, l-evoluzzjoni tal-pagamenti bi flus kontanti tal-euro kien aktar mgħaġġel milli fl-Estonja u s-Slovakkja iżda inqas stabbli milli fis-Slovenja.

Is-settur tal-bejgħ bl-imnut ukoll laħħaq tajjeb mal-isfidi tal-proċess tal-bidla u l-immaniġġjar ta' żewġ muniti fl-istess ħin. Il-bejjiegħa bl-imnut kellhom provvista tajba ta' flus kontanti tal-euro u ma kinux irrapportati problemi kbar ta' kjus. Kif jidher fil-grafika 2 hawn taħt, fit-2 ta' Jannar diġà kien hemm 94 % taċ-ċittadini li rċevew il-bqija f'euro biss. Dan is-sehem żdied għal 100 % fis-7 ta’ Jannar u baqa' f’dan il-livell sal-14 ta’ Jannar 2014.

L-istħarriġ tal-Kummissjoni li sar eżatt wara tmiem il-perjodu ta' ċirkolazzjoni doppja juri li maġġoranza kbira ħafna ta' Latvjani (79 %) raw il-bidla bħala waħda mingħajr ebda xkiel u effiċjenti[9].

2.3. Irtirar tal-munita storika

Għalkemm naqset iċ-ċirkolazzjoni ta' flus kontanti lats mill-bidu tal-2013, l-irtirar miċ-ċirkolazzjoni tal-flus kontanti lats kien ta’ sfida partikolari.

Qabel il-bidla diġà kien ġie rkuprat proporzjon sinifikanti tal-flus kontanti lats Latvjani miċ-ċirkolazzjoni. Sal-31 ta' Diċembru 2013, il-valur tal-lats fiċ-ċirkolazzjoni kien naqas bi kważi 50 % meta mqabbel ma' Jannar tal-2013 (minn LVL 1,2 biljun għal LVL 630,8 miljun).

B’kollox, 293 miljun munita (757 tunnellata) kellhom jiġu rtirati. Id-demonetizzazzjoni tal-muniti lat bdiet fil-5 ta’ Settembru 2013. Kien stmat li 33 % tal-muniti lat kienu meqruda sal-31 ta’ Diċembru 2013. Bil-għan li jonqsu l-flus kontanti lat qabel l-1 ta' Jannar 2014, bosta banek bdew joffru lill-klijenti tagħhom il-faċilità li jagħmlu depożitu f'muniti lat fil-kontijiet ta’ tfaddil mingħajr ħlas minn Ottubru 2013. Barra minn hekk, il-Bank tal-Latvja qed joffri skambju mingħajr restrizzjonijiet u mingħajr ħlas ta’ muniti lat f’karti tal-flus lat. Il-banek kummerċjali żiedu l-promozzjoni ta’ pagamenti mhux fi flus kontanti lill-klijenti. Sabiex jitnaqqas l-għadd ta' karti tal-flus lat f'denominazzjoni għolja fiċ-ċirkolazzjoni hekk kif joqrob l-1 ta' Jannar 2014, il-kumpaniji tas-CIT u l-intrapriżi ġew imħeġġa biex joqogħdu lura milli jordnaw karti tal-flus b’denominazzjoni għolja.

Il-bidla fil-Latvja kienet waħda mħejjija sew u implimentata mingħajr ebda xkiel. L-ATMs u t-terminals tal-punt tal-bejgħ ġew konvertiti fil-ħin u l-banek u l-uffiċċji tal-posta rnexxielhom ilaħħqu sew mal-volum tax-xogħol żejjed matul il-perjodu ta' ċirkolazzjoni doppja. Il-bejjiegħa bl-imnut ukoll irnexxielhom ilaħħqu tajjeb mal-isfidi tal-proċess tal-bidla u mal-immaniġġjar ta' żewġ muniti simultanjament. Kienu fornuti sew bil-flus kontanti tal-euro u skont stħarriġ tal-Kummissjoni, fit-2 ta’ Jannar 2014, diġà kien hemm 94 % miċ-ċittadini mistħarrġa li rċevew il-bqija f’euro biss.[10]

3. Prevenzjoni ta' prattiki abbużivi fil-prezzijiet u perċezzjonijiet żbaljati tal-prezzijiet

Il-pubbliku ġenerali kien imħasseb dwar l-impatt possibbli tal-bidla għall-euro fuq il-prezzijiet. Huwa għalhekk partikolarment importanti li l-awtoritajiet Latvjani jieħdu l-passi kollha meħtieġa kemm biex jevitaw prattiki abbużivi u kif ukoll biex jeliminaw il-perċezzjonijiet żbaljati tal-evoluzzjoni tal-prezzijiet.

Minn Jannar 2013, il-prezzijiet ta' 120 prodott u servizz li jinxtraw frekwentement fl-aktar punti popolari tal-bejgħ fis-seba' l-akbar bliet fil-Latvja ġew immonitorjati. Is-servizzi mmonitorjati jinkludu servizzi li, abbażi tal-esperjenza ta’ bidliet preċedenti, l-aktar li għandhom ċans li jintlaqtu minn żieda fil-prezzijiet relatata mal-bidla huma l-parrukkiera, ir-ristoranti/il-kafetteriji u s-servizzi tat-tiswija tal-karozzi. Ir-riżultati tal-monitoraġġ ġew ippubblikati regolarment fuq is-sit tal-Ministeru tal-Ekonomija u fuq dak tal-bidla għall-euro.

Il-konformità mar-rekwiżiti tal-wiri tal-prezzijiet u l-konverżjoni tagħhom (pereżempju r-regoli dwar it-tqarrib) matul il-perjodu ta' wiri doppju u l-implimentazzjoni tal-Memorandum "Introduttur Ġust tal-Euro" ġiet immonitorjata miċ-Ċentru għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Konsumatur (CRPC), minn organizzazzjonijiet mhux governattivi (NGOs) li jħarsu d-drittijiet tal-konsumatur, mis-Servizz Alimentari u Veterinarju tal-Istat u mis-Servizz tad-Dħul tal-Istat. Mill-1 ta' Ottubru 2013 inbdew kontrolli intensivi. Wara l-ewwel rapport speċifiku tal-Kummissjoni Ewropea dwar it-tħejjijiet prattiċi tal-Latvja għall-introduzzjoni tal-euro, l-għadd totali ta’ spetturi involuti żdied b’mod sinifikanti (issa 346 spettur).

Il-wiri obbligatorju taż-żewġ prezzijiet fil-lat u fl-euro beda fl-1 ta’ Ottubru 2013 u se jibqa’ sejjer sat-30 ta’ Ġunju 2014. Minn Ottubru 2013, saru 14,849 kontroll (l-għadd totali ta' kontrolli previsti: 28,000). Is-CRPC u l-Assoċjazzjoni għall-Protezzjoni tal-Interess tal-Konsumatur għamlu 14,849 kontroll u osservaw ksur f'5,486 punt ta’ bejgħ. In-nuqqas l-iżjed frekwenti li nstab kien kambju ħażin f’4,245 każ. It-tieni nuqqas l-iżjed frekwenti kkonċerna l-wiri doppju tal-prezzijiet (1,720 każ). Sal-aħħar ta’ Jannar 2014, il-ksur ġie rimedjat f’4,231 punt ta’ bejgħ. Fl-2,453 punt ta’ bejgħ dan sar fuq il-post fil-preżenza ta’ spettur CRPC. F’39 każ, ġew imposti multi li l-ammont tagħhom kien jitla' sa LVL 500 (EUR 711,44). S’issa, ġew imnedija proċeduri amministrattivi fi 83 każ. Is-Servizz Alimentari u Veterinarju tal-Istat wettaq 4,454 kontroll tal-prezzijiet (kontravvenzjonijiet misjuba f'186 punt ta' bejgħ) u s-Servizz tad-Dħul tal-Istat wettaq 79 kontroll (ksur misjub f'22 punt ta' bejgħ). L-għadd ta’ kontravvenzjonijiet fir-rigward tar-rekwiżiti ta’ wiri doppju naqas maż-żmien.

Il-Latvjani ġeneralment ikkunsidraw il-wiri taż-żewġ prezzijiet bħala għodda utli li tiffaċilita t-tqabbil tal-prezzijiet u biex jidraw jaħsbu bil-munita l-ġdida tagħhom. Skont stħarriġ tal-Kummissjoni li sar f'Jannar[11], kważi tlieta minn kull erba' (74 %) Latvjani kkunsidraw il-wiri taż-żewġ prezzijiet bħala utli ħafna jew pjuttost utli. Barra minn hekk, 84 % ikkunsidraw li dawn kienu dejjem (44 %) jew kważi dejjem (40 %) implimentati b’mod tajjeb, liema riżultat huwa konformi mar-riżultati mill-bidliet għall-euro riċenti.

Meta ġew mistoqsija dwar il-konverżjonijiet fil-prezz, 46 % tal-Latvjani kellhom l-impressjoni li l-konverżjoni tal-prezz għall-euro ma kinitx ġusta kultant (33 %), spiss (10 %) jew spiss ħafna (3 %). Dan ir-riżultat huwa xi mkien bejn ir-riżultati mill-bidliet preċedenti.

Il-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro" li kienet imnedija fit-12 ta' Lulju 2013 tistieden lin-negozji jikkommettu li ma jagħmlux użu ħażin mill-bidla għall-qligħ tagħhom, jirrispettaw ir-regoli tal-bidla u jipprovdu l-assistenza neċessarja lill-klijenti tagħhom. Hija timxi fuq il-passi tal-inizjattivi volontarji li ntużaw b'suċċess fil-bidliet preċedenti. Il-kampanja hija mmexxija mill-Ministeru tal-Ekonomija. L-abbonati tal-kampanja huma intitolati li jużaw sticker bil-logo “Introduttur Ġust tal-Euro" li turi l-parteċipazzjoni tagħhom u huma elenkati fuq “lista bajda” disponibbli fuq is-sit tal-Proġett tal-Euro. Sal-aħħar ta’ Jannar 2014, madwar 1,224 kumpanija (aktar minn 11,000 punt ta’ bejgħ) li jbiegħu oġġetti jew servizzi lill-konsumaturi ngħaqdu mal-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro". Il-parteċipanti jinkludu l-akbar ħames katini ta’ bejgħ bl-imnut. Il-ftehim tal-ipprezzar ġust huwa inizjattiva importanti ħafna sabiex ikun hemm prevenzjoni tal-abbużi potenzjali fil-prezzijiet u biex jitwaqqfu l-perċezzjonijiet żbaljati tal-prezzijiet. Meta mqabbel mal-għadd totali ta’ negozji fil-Latvja, il-mira oriġinarjament prevista (mill-inqas madwar 10,000 kumpanija jew 30,000 punt ta’ bejgħ) u l-esperjenza miksuba mill-bidliet preċedenti[12], jidher li kien hemm ambitu ulterjuri biex tkompli tinfirex il-kopertura tal-iskema.

Sa mill-1 ta' Ottubru 2013 il-konsumaturi jistgħu jressqu ilmenti dwar il-ksur tar-regoli dwar l-indikazzjoni tal-prezzijiet lis-CRPC permezz ta’ linja telefonika ddedikata għall-ilmenti, il-hotline tal-informazzjoni ġenerali dwar l-euro, posta elettronika u ittri. L-ilmenti jiġu segwiti mis-CRPC jew NGO li jikkoopera fi żmien massimu ta’ 48 siegħa wara li jitressaq l-ilment. L-ilmenti espressi miċ-ċittadini prinċipalment kienu relatati ma’ kwistjonijiet bħall-wiri ta’ prezzijiet u l-applikazzjoni ta’ regoli ta’ tqarrib. L-ilmenti dwar iż-żidiet possibli fil-prezzijiet relatati mal-euro ġew ivvalutati mill-Kunsill tal-Kompetizzjoni Latvjan.

Il-Latvja implimentat il-wiri taż-żewġ prezzijiet u l-inizjattiva tal-ipprezzar ġust f'konformità mar-rakkomandazzjonijiet tal-Kummissjoni[13]. L-awtoritajiet Latvjani għandhom ikomplu jiżguraw li l-ilmenti kollha miċ-ċittadini jiġu investigati kif suppost u jkomplu jagħmlu monitoraġġ tal-implimentazzjoni korretta tal-Memorandum "Introduttur Ġust tal-Euro" matul il-kampanja.

Il-parteċipazzjoni fl-inizjattiva tal-ipprezzar ġust kienet pjuttost diżappuntanti meta mqabbla ma’ bidliet għall-euro preċedenti. Pajjiżi li introduċew l-euro għandhom jimmiraw lejn rata ta’ abbonament għall-ftehim ta’ mill-inqas 75 %.

4. Xejriet u perċezzjonijiet tal-prezzijiet 4.1. Xejriet tal-prezzijiet

Fil-Latvja, il-bidla għall-euro kienet preċeduta minn perjodu ta' inflazzjoni baxxa ħafna u okkażjonalment negattiva. Id-diżinflazzjoni kienet primarjament immexxija minn komponent tal-enerġija u sa ċertu punt minn prodotti industrijali mhux tal-enerġija u iktar riċentement mill-ikel mhux ipproċessat. Dawn ix-xejriet huma simili għal dawk osservabbli fid-dejta aggregata fiż-żona tal-euro u f’pajjiżi ġirien tal-Latvja.

B’mod konformi mal-prattika stabbilita b'segwitu għall-adozzjoni tal-euro fi Stati Membri oħra, l-Eurostat qed jippjana li jħejji valutazzjoni tal-iżviluppi fil-prezzijiet wara l-bidla għall-euro fil-Latvja,  ladarba jkun hemm biżżejjed dejta għad-dispożizzjon. In-nota rispettiva hija ppjanata li tiġi ppubblikata mill-Eurostat f’Mejju 2014.

4.2. Perċezzjonijiet tal-prezzijiet

Skont stħarriġ riċenti tal-Kummissjoni[14], il-maġġoranza tal-Latvjani (57 %) jaħsbu li l-euro se żżid l-infazzjoni f'pajjiżhom (imqabbla ma' 55 % tal-Estonjani, 19 % tas-Slovakki, 66 % taċ-Ċiprijotti, 37 % tal-Maltin u 52 % tas-Sloveni eżatt wara l-bidliet rispettivi tagħhom) filwaqt li 19 % biss emmnu li billi jingħaqdu maż-żona tal-euro l-Latvja se tiġi mgħejuna żżomm l-istabbiltà fil-prezzijiet.

Sa nofs l-2013, l-inflazzjoni perċepita fil-Latvja kienet qed tonqos b’mod kostanti minn meta laħqet l-ogħla livell tagħha fir-rebbiegħa tal-2011, u dan jirrifletti mill-qrib l-iżviluppi tal-inflazzjoni attwali. Madankollu bejn Lulju u Novembru 2013, l-inflazzjoni perċepita żdiedet, filwaqt li l-inflazzjoni annwali tal-HICP naqset għal rati taħt iż-żero. Filwaqt li din iż-żieda fl-inflazzjoni perċepita fil-kuntest ta’ tnaqqis tal-inflazzjoni reali setgħet kienet minħabba l-bidla għall-euro imminenti, huwa diffiċli li jiġi identifikat impatt kawżali speċifiku tal-bidla fuq il-perċezzjonijiet tal-inflazzjoni. Għal ħabta taż-żmien tal-bidla, f’Diċembru 2013 u f’Jannar 2014, naqset l-inflazzjoni perċepita. Dejta mill-Istħarriġ Konġunt tal-Konsumaturi turi li, f’termini mhux aġġustati b’mod staġjonali, naqset għal 21,9 f’Jannar, minn 24,6 f’Diċembru.

5. Komunikazzjoni dwar l-euro

Wara d-Deċiżjoni tal-Kunsill tad-9 ta’ Lulju 2013, l-awtoritajiet Latvjani varaw il-fażi intensiva tal-implimentazzjoni tal-attivitajiet ta' komunikazzjoni relatati mal-bidla għall-euro.

Il-verżjoni finali tal-“Istrateġija ta’ Komunikazzjoni għall-Bidla għall-Euro fil-Latvja” li ġiet approvata fit-22 ta’ Ottubru 2012 mill-Grupp ta’ Ħidma tal-Proġett tal-Euro għat-Tqajjim tal-Għarfien u għall-Komunikazzjoni tal-pubbliku stabbilixxa linji gwida għall-kampanja informattiva dwar l-introduzzjoni tal-euro. B'mod kwantitattiv, il-kampanja mmirat li tiżgura li 90 % tar-residenti kollha kienu infurmati sew dwar l-aspetti prattiċi kollha tal-bidla għall-euro.

Il-kampanja ta’ komunikazzjoni, ikkoordinata mill-Ministeru tal-Finanzi, involviet taħlita ta’ għodod ta’ komunikazzjoni u strumenti (posta diretta fid-djar, seminars u taħriġ, il-mezzi tal-komunikazzjoni soċjali, u kampanja fit-televiżjoni u f'dik stampata) u kienet immirata lejn gruppi differenti (pereż. il-pubbliku ġenerali, it-tfal tal-iskola, il-gruppi vulnerabbli, in-negozji). Il-Kanċellerija Statali, il-Ministeru tal-Ekonomija, il-Bank Ċentrali Latvjan, il-Ministeru tal-Ekonomija, il-Ministeru tal-Edukazzjoni u x-Xjenza, l-assoċjazzjoni Latvjana ta’ banek kummerċjali u istituzzjonijiet pubbliċi u privati oħra wettqu attivitajiet ta’ komunikazzjoni kumplimentari.

Mill-2012, bdew isiru seminars, avvenimenti reġjonali u fora reġjonali, fuq bażi regolari, fir-reġjuni għan-negozji, għall-persuni professjonali li jimmaniġġjaw il-flus kontanti u għall-gruppi vulnerabbli. Il-Konfederazzjoni Latvjana ta’ Min Iħaddem, il-Kamra tal-Kummerċ Latvjana u l-Assoċjazzjoni tan-Negozjanti Latvjana organizzaw workshops għan-negozji biex jinformawhom dwar il-kampanja "Introduttur Ġust tal-Euro," li kienu jinkludu laqgħat ma’ uffiċjali tal-gvern u ekonomisti.

Il-Konferenza tal-Bidla għall-Euro, organizzata b’mod konġunt mill-Bank tal-Latvja, il-Bank Ċentrali Ewropew, il-Kummissjoni Ewropea u l-Ministeru tal-Finanzi, saret f’Riga fit-12 ta’ Settembru 2013.

Il-kampanja fil-midja tal-massa bdiet f’Settembru 2013 b'reklami televiżivi bil-għan li jinvolvu lill-pubbliku emozzjonalment filwaqt li jispjegaw dwar l-aspetti prattiċi tal-proċess ta' bidla għall-euro. Il-kampanja kienet kkumplimentata b'reklamar fil-midja stampata, fuq ir-radju, onlajn u fit-toroq. Fil-proċess tal-għażla tal-midja, qed tingħata attenzjoni speċjali biex jintlaħqu l-gruppi vulnerabbli fiż-żoni remoti u l-popolazzjoni Russofona.

Biex jinforma lill-għalliema u lit-tfal tal-iskola, il-Ministeru tal-Edukazzjoni u x-Xjenza qassam lill-iskejjel kollha fuljett ta’ informazzjoni, għall-għalliema u pproduċa kartuns biex jiġu introdotti fil-kurrikula tal-iskejjel.

Diversi attivitajiet mmiraw kemm lejn dawk neqsin mid-dawl kif ukoll lejn dawk bi problemi ta’ smigħ permezz ta’ taħriġ dwar id-disinn ta’ karti tal-flus u muniti ġodda, elementi ta’ sigurtà u l-kundizzjonijiet tal-bidla ġenerali.

Posta diretta f’ħames verżjonijiet adattati skont ir-reġjun, inkluża l-verżjoni Russa, li kienet tħejjiet mill-Ministeru tal-Finanzi flimkien mal-Kummissjoni Ewropea, kienet mibgħuta lejn l-unitajiet domestiċi kollha lejn tmiem l-2013. Ftit wara, il-Bank Ċentrali Ewropew u l-Bank tal-Latvja flimkien bagħtu fuljett biex jinformaw dwar id-disinn ta’ karti tal-flus u muniti u l-elementi ta’ sigurtà.

Fil-qafas ta’ Ftehim ta’ Sħubija ffirmat bejn il-Ministeru tal-Finanzi Latvjan u l-Kummissjoni fl-10 ta’ Lulju 2012, u ta' ftehim ta’ għotja sussegwenti ffirmat fit-30 ta’ April 2013, il-Kummissjoni Ewropea kkontribwiet għall-implimentazzjoni tal-istrateġija ta’ komunikazzjoni billi ffinanzjat sa 50 % tal-ispejjeż eliġibbli tal-attivitajiet ta’ komunikazzjoni. Barra minn hekk, il-Kummissjoni ffinanzjat il-wirja tal-euro li ddur f'bosta postijiet f’Riga u fi bliet Latvjani ewlenin oħra minn Settembru 2013 sa Jannar 2014, organizzat seminar għal ġurnalisti Latvjani u kkooperat fir-rigward tal-Konferenza tal-Bidla għall-Euro f’Settembru 2013. Il-Kummissjoni pprovdiet ukoll diversi pubblikazzjonijiet u wettqet stħarriġ tal-opinjoni tal-Eurobarometer qabel, matul u wara l-perjodu ta’ ċirkolazzjoni doppja.

Il-Bank Ċentrali Ewropew ikkoopera mal-Bank tal-Latvja biex jagħmel użu mis-sinerġiji u jimmassimizza l-impatt tal-kampanja. Il-Bank Ċentrali Ewropew ipprovda pubblikazzjonijiet, ipparteċipa fil-wirja dwar l-euro, koorganizza mal-Konferenza tal-Bidla għall-Euro f’Settembru 2013 u implimenta kampanja ta’ informazzjoni permezz tal-midja tal-massa li tiffoka fuq l-apparenza viżwali u l-fatti tas-sigurtà tal-karti tal-flus u l-muniti tal-euro, il-fatti ewlenin u d-dati tal-bidla.

 

Il-komunikazzjoni u l-kampanja ta’ għarfien pubbliku kkontribwixxew għal tranżizzjoni bla xkiel għall-euro. Minkejja bidu kemxejn tard, id-diversi gruppi ta’ mira kienu infurmati sew dwar l-aspetti prattiċi tal-bidla għall-euro, inklużi gruppi speċifiċi bħal minoranzi, persuni li jgħixu f’żoni remoti, iż-żgħażagħ u l-anzjani. Il-mira ta’ 90 % ta’ abitanti Latvjani li jħossuhom infurmati biżżejjed tista’ tiġi ġġudikata li ġiet sodisfatta b’89 % tal-Latvjani li jħossuhom infurmati tajjeb dwar l-euro[15]. Barra minn hekk, b’mod ġenerali, 80 % huma sodisfatti bl-informazzjoni pprovduta mill-awtoritajiet Latvjani. L-appoġġ għall-euro laħaq 52 % (stħarriġ fil-Latvja, Jannar 2014), li beda minn livell pjuttost baxx kmieni fl-2013 (33 %, stħarriġ fil-Latvja, Jannar 2013). Sabiex dan jiżdied aktar, huwa rrakkomandat li jissoktaw xi sforzi għall-għoti ta' informazzjoni u biex titkompla s-superviżjoni tal-opinjoni pubblika dwar l-aspetti relatati mal-euro. B’mod partikolari, l-impatt tal-euro fuq il-prezzijiet u l-konfigurazzjonijiet abbużivi fil-prezzijiet għadhom ta’ tħassib għall-Latvjani[16]. Għalhekk, huwa rrakkomandat li tissokta s-superviżjoni tal-wiri doppju tal-prezzijiet, ir-regoli korretti ta’ konverżjoni u ta’ tqarrib u l-evoluzzjoni ta’ prezzijiet b’mod ġenerali għal ftit xhur addizzjonali.

[1]               Id-Deċiżjoni tal-Kunsill 2013/387/EU tad-9 ta’ Lulju 2013 dwar l-adozzjoni tal-euro mil-Latvja fl-1 ta’ Jannar 2014 (ĠU L 195, 18.7.2013, p. 24).

[2]               L-Istati Membri li kienu fl-ewwel mewġaadottaw l-euro skont ix-"Xenarju ta' Madrid”, li kien jinvolvi perjodu ta’ tranżizzjoni ta’ tliet snin (sena għall-Greċja).

[3]               L-Estonja, is-Slovakkja u s-Slovenja wkoll kellhom perjodu ta' ġimagħtejn ta' ċirkolazzjoni doppja, filwaqt li Malta u Ċipru kellhom xahar.

[4]               Flash Eurobarometer 393, ir-riċerka fuq il-post li saret bejn is-16 u t-18 ta' Jannar 2014, disponibbli fuq:  [http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/communication/polls/index_en.htm].

[5]               Ara wkoll it-Tnax ir-Rapport tal-Kummissjoni dwar it-tħejjijiet prattiċi għat-tkabbir fil-futur taż-żona tal-euro - (COM(2013) 540 final, 23.7.2013;                 http://ec.europa.eu/economy_finance/pdf/2013/twelfth_report_on_the_practical_preparations_en.pdf; http://ec.europa.eu/economy_finance/pdf/2013/thirteenth_report_on_the_practical_preparations_en.pdf; u t-Tlettax ir-Rapport tal-Kummissjoni dwar it-tħejjijiet prattiċi għat-tkabbir fil-futur taż-żona tal-euro - COM(2013) 855 final, 3.12.2013 -          http://ec.europa.eu/economy_finance/pdf/2013/thirteenth_report_on_the_practical_preparations_en.pdf.

[6]               Flash Eurobarometer 390, ir-riċerka fuq il-post li saret bejn it-28 u t-30 ta' Diċembru 2013, disponibbli fuq: http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/communication/polls/index_en.htm.

[7]               Flash Eurobarometer 393 (ara n-nota ta' qiegħ il-paġna 4).

[8]               Iċ-ċifra korrispondenti kienet 90 % fis-Slovakkja, 88 % f'Ċipru, 85 % f'Malta u 96 % fis-Slovenja.

[9]               Flash Eurobarometer 393 (ara n-nota ta' qiegħ il-paġna 4).

[10]             Flash Eurobarometer 393 (ara n-nota ta' qiegħ il-paġna 4).

[11]             Flash Eurobarometer 393 (ara n-nota ta' qiegħ il-paġna 4).

[12]             526 entità kienu koperti bl-iskema korrispondenti fl-Estonja, madwar 7,600 negozju f’Ċipru, madwar 7,900 f’Malta u xi 20,000 punt tal-bejgħ fis-Slovakkja.

[13]             Ir-Rakkomandazzjoni tal-Kummissjoni tal-10 ta' Jannar 2008 dwar miżuri li jiffaċilitaw il-bidliet għall-euro fil-ġejjieni (ĠU L 23, 26.1.2008, p. 30).

[14]             Stħarriġ Flash Eurobarometer 393 (ara n-nota ta' qiegħ il-paġna 4).

[15]             Stħarriġ Flash Eurobarometer 393 (ara n-nota ta' qiegħ il-paġna 4).

[16]             Stħarriġ Flash Eurobarometer 393 (ara n-nota ta' qiegħ il-paġna 4).