1.

“Ħadd ma jikkontesta li l-edukazzjoni taż-żgħar teħtieġ l‑attenzjoni speċjali tal-leġiżlatur […] iżda għandha tittieħed inkunsiderazzjoni l-mistoqsija, x’inhi l-edukazzjoni […]” ( 2 ).

2.

Il-leġiżlatur Ewropew tassew adotta leġiżlazzjoni għal dan il-għan, li, inter alia tirrikonoxxi d-dritt għal edukazzjoni bħala dritt fundamentali ( 3 ). Madankollu, ma tax definizzjoni tal-kunċett ta’ “edukazzjoni”. Din it-talba għal deċiżjoni preliminari titlob lill-Qorti tal‑Ġustizzja tagħti risposta għal din id-domanda antika, issa mqajma fil‑kuntest tad-dritt tal-Unjoni, u b’mod iktar preċiż tad-Direttiva tal‑Kunsill 2000/43/KE ( 4 ). X’inhi l-edukazzjoni?

3.

L-għan tad-Direttiva 2000/43 huwa li tistabbilixxi l-qafas għall‑ġlieda kontra d-diskriminazzjoni bbażata fuq ir-razza jew l-oriġini etnika ( 5 ).

4.

L-Artikolu 2(1) jipprojbixxi kemm id-diskriminazzjoni diretta kif ukoll dik indiretta bbażata fuq ir-razza jew l-oriġini etnika. L‑Artikolu 2(2) jiddefinixxi diskriminazzjoni diretta bħala li “tiġri fejn persuna tiġi ttrattata inqas favorevolment minn oħra, kienet jew tkun sejra tiġi ttrattata f’sitwazzjoni komparabbli għal raġunijiet ta’ l-oriġini tar‑razza jew l-etniċità” u diskriminazzjoni indiretta bħala li“tiġri fejn dispożizzjonijiet, kriterju jew prattika apparentement newtrali, jitfgħu persuni ta’ oriġini, ta’ razza jew grupp etniku fi żvantaġġ partikolari pparagunati ma’ persuni oħra, għajr jekk din id-dispożizzjoniji, dan il‑kriterja jew din il-prattika jkunu ġġustifikati oġġettivament minn mira leġittima u jekk il-mezzi għall-kisba ta’ din il-mira jkunu sewwa u meħtieġa”.

5.

L-Artikolu 3(1) jiddefinixxi l-portata tad-Direttiva bħala li tapplika “[f]il-limiti tal-poteri mogħtija lill-Komunità, din id-Direttiva għandha tapplika għall-persuni kollha, f’dak li għandu x’jaqsam mas-setturi pubbliċi u privati, inklużi l-korpi pubbliċi, f’relazzjoni ma’: […] (g) l‑edukazzjoni […]”.

6.

Id-Direttiva 2000/43 ġiet trasposta fil-Ġermanja permezz tal-Allgemeines Gleichbehandlungsgesetz (il-Liġi Ġenerali dwar l-Ugwaljanza fit‑Trattament, iktar ’il quddiem l-“AGG”).

7.

Il-paragrafu 1 tal-AGG jipprojbixxi kwalunkwe diskriminazzjoni bbażata fuq, inter alia, ir-razza jew l-oriġini etnika. Il‑paragrafu 2(1)(7), li jittrasponi l-Artikolu 3(1)(g) tad‑Direttiva 2000/43, jiddefinixxi l-portata tal-projbizzjoni bħala li tinkludi diskriminazzjoni fir-rigward ta’, inter alia, l-edukazzjoni. Il‑paragrafu 3(1) u (2) jiddefinixxi diskriminazzjoni diretta u indiretta pprojbita b’dik il-liġi.

8.

H. J. Maniero huwa ċittadin Taljan imwieled u residenti fil‑Ġermanja. Fl-2013, kiseb Baċellerat tal-Liġi minn università fl‑Armenja.

9.

Fil-11 ta’ Diċembru 2013, H. J. Maniero kkuntattja lill‑iStudienstiftung des deutschen Volkes eV (Fondazzjoni Ġermaniża ta’ Boroż ta’ Studju Akkademiċi, iktar ’il quddiem il-“Fondazzjoni”), assoċjazzjoni rreġistrata li tagħti boroż ta’ studju, bil-għan li japplika għal borża ta’ studju għall-“Programm tal-Liġi Bucerius”, relatat mal‑promozzjoni ta’ riċerka u studji legali f’pajjiżi barranin ( 6 ).

10.

Il-Fondazzjoni wieġbet fis-17 ta’ Jannar 2014 billi indikat li l‑applikanti kellhom jgħaddu mill-Ewwel Eżami tal-Istat ta’ Liġi. H. J. Maniero wieġeb li l-“lawrea wara kors ta’ ħames snin” li kien kiseb fl-Armenja kienet paragunabbli għat-Tieni Eżami tal-Istat ta’ Liġi peress li kienet tikkwalifika lid-detentur tagħha għal rwol ġudizzjarju jew biex jaġixxi bħala avukat f’dan l-Istat. Huwa ssuġġerixxa li r-rekwiżit tal‑Fondazzjoni seta’ jikser l-AGG inkwantu jikkostitwixxi diskriminazzjoni bbażata fuq ir-razza jew l-oriġini etnika.

11.

H. J. Maniero ma applikax għall-borża ta’ studju. F’korrispondenza sussegwenti mal-Fondazzjoni, huwa sostna li l‑attitudni negattiva tal-Fondazzjoni kienet żammitu lura milli jagħmel dan.

12.

H. J. Maniero ippreżenta rikors quddiem il-Landgericht (il-Qorti Reġjonali, il-Ġermanja) li permezz tagħha talab li l-Fondazzjoni tiġi ordnata tieqaf u ma tkomplix tiddiskrimina abbażi tal-età jew l-oriġini tiegħu u li tħallsu EUR 18 734.60 bħala danni u kumpens għal spejjeż ta’ vjaġġar. Dak ir-rikors, kif ukoll l-appell minnu, ġew miċħuda.

13.

Sussegwentement H. J. Maniero ppreżenta appell fuq punt ta’ liġi quddiem il-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federal tal-Ġustizzja, il-Ġermanja) (iktar ’il quddiem, il-“qorti tar-rinviju”).

14.

Din tal-aħħar osservat li l-appell jista’ jintlaqa’ biss jekk l‑għoti tal-boroż ta’ studju huwa kopert bil-kunċett ta’ edukazzjoni fil‑paragrafu 2(1)(7) tal-AGG, li jittrasponi l‑Artikolu 3(1)(g) tad‑Direttiva 2000/43. Jekk dan ikun l-każ, il‑kwistjoni sussegwenti hija dwar jekk ir-rekwiżit li student għandu jgħaddi mill-Ewwel Eżami tal-Istat ta’ Liġi jikkostitwixxix jew le diskriminazzjoni indiretta pprojbita mill‑paragrafu 3(2) tal-AGG, li jittrasponi l-Artikolu 2(2)(b) tad‑Direttiva 2000/43. F’dan l-isfond, il-qorti tar-rinviju tistaqsi d‑domandi segwenti lill-Qorti tal-Ġustizzja:

15.

Ġew sottomessi osservazzjonijiet bil-miktub mill-Fondazzjoni, mill‑Gvern Ġermaniż u mill-Kummissjoni Ewropea. Fis-seduta tat‑30 ta’ Mejju 2018 saru sottomissjonijiet orali minn H. J. Maniero, mill‑Fondazzjoni, mill-Gvern Ġermaniż u mill-Kummissjoni.

16.

Kif mitlub mill-Qorti tal-Ġustizzja, f’dawn il-konklużjonijiet ser nillimita ruħi sabiex neżamina l-ewwel domanda.

17.

Il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk l-għoti ta’ boroż ta’ studju bil-għan li jippromwovu proġetti ta’ riċerka u studji barra mill-pajjiż minn assoċjazzjoni rreġisitrata jaqax fil-portata tal-Artikolu 3(1)(g) tad-Direttiva 2000/43 inkwantu huwa relatat mal-“edukazzjoni”. Mill-bidu nett, ninnota li din il‑kawża tirrigwarda l-kunċett ta’ “edukazzjoni” fil-kuntest tad‑Direttiva 2000/43 u mhux l-implikazzjonijiet possibbli għar‑rikonoxximent tad-diplomi jew għall-moviment liberu tal-persuni.

18.

Il-Fondazzjoni u l-Gvern Ġermaniż jissottomettu li l-kunċett ta’ edukazzjoni għandu jiġi interpretat fis-sens li ma jinkludix l-għoti ta’ boroż ta’ studju. Huma jibbażaw l-argumenti tagħhom prinċipalment fuq l‑istorja leġiżlattiva u l-istruttura tad-Direttiva.

19.

Min-naħa l-oħra l-Kummissjoni targumenta li d‑Direttiva 2000/43 għandha tiġi interpretata b’mod wiesa’, argument li miegħu jaqbel H. J. Maniero. B’hekk l-għoti ta’ boroż ta’ studju għandu jiġi inkluż fil-kamp ta’ applikazzjoni tat-terminu “edukazzjoni” fl‑Artikolu 3(1)(g).

20.

Skont ġurisprudenza stabbilita, il-ħtieġa ta’ applikazzjoni uniformi tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni u l-prinċipju ta’ ugwaljanza fit‑trattament jirrikjedu li l-kliem ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni li ma jagħmel ebda riferiment espliċitu għad-dritt tal-Istati Membri bl‑iskop li jiġu stabbiliti t-tifsira u l-portata tagħha għandhom normalment jingħataw interpretazzjoni awtonoma u uniformi fl-Unjoni Ewropea kollha. Filwaqt li l-formulazzjoni tad‑Direttiva 2000/43 ma jagħtix gwida speċifika dwar kif għandu jinftiehem it-terminu “edukazzjoni”, din lanqas ma tagħmel riferiment għal-liġijiet nazzjonali fir-rigward tat-tifsira ta’ dak it-terminu. Minn dan isegwi li t-terminu “edukazzjoni” għandu, għall-finijiet tad‑Direttiva, jitqies li jirreferi għal kunċett awtonomu tad‑dritt tal-Unjoni li għandu jiġi interpretat b’mod uniformi fl-Istati Membri ( 7 ).

21.

Kif iddeċidiet b’mod konsistenti l-Qorti tal-Ġustizzja, id‑determinazzjoni tat-tifsira u tal-portata ta’ terminu li għalih id-dritt tal‑Unjoni ma jagħti l-ebda definizzjoni għandha tiġi stabbilita skont is‑sens abitwali tagħha fil-lingwaġġ kurrenti, filwaqt li jittieħed inkunsiderazzjoni wkoll il-kuntest li fih jintuża u l-għanijiet segwiti mil‑leġiżlazzjoni li jifforma parti minnha ( 8 ).

22.

L-edukazzjoni normalment hija pperċepita bħala “the act or process of acquiring knowledge, especially systematically during childhood and adolescence” ( 9 ). Definizzjonijiet illustrattivi tal‑“edukazzjoni” ma humiex nieqsa ( 10 ); l-International Standard Classification of Edukazzjoni (2011) jipproponi: “il-proċessi li bihom soċjetajiet deliberament jittrażmettu informazzjoni akkumulata, għarfien, ftehim, attitudnijiet, valuri, ħiliet, kompetenzi u mġieba mifruxa fuq ġenerazzjonijiet differenti. Tinvolvi komunikazzjoni intiża biex twassal għat-tagħlim” ( 11 ). Minn dan isegwi li l-edukazzjoni hija proċess intelletwali. L-edukazzjoni għalhekk hija magħmula minn żewġ aspetti, l-ewwel wieħed sostanzjali (huwa “intelletwali”) u l-ieħor funzjonali (huwa “proċess”). Normalment, iżda mhux dejjem, l‑edukazzjoni sseħħ fi skola jew f’università. Nipproponi l-inklużjoni tar-riċerka fit-terminu, meta ssir fi stabbiliment edukattiv, peress li l-għan ta’ tali riċerka huwa l-akkwist u t-trażmissjoni ta’ għarfien iktar milli l-iżvilupp ta’ għanijiet kummerċjali. Minkejja li l-edukazzjoni normalment tirreferri għal persuni ta’ età żgħira, għandu jiġi enfasizzat li l-edukazzjoni tirrigwarda l-etajiet kollha. It-tagħlim tul il-ħajja llum għandu rwol importanti fl-evoluzzjoni professjonali u personali ta’ individwi ( 12 ). Għalhekk, hemm inizjattivi bħall-“università tat-terza età” li tippermetti lil dawk li rtiraw mill-ħajja ekonomika attiva li jespandu l-għarfien tagħhom.

23.

Mit-tifsira li normalment tingħata lill-kelma “edukazzjoni” li, nosserva, hija wiesgħa ferm, ma huwiex evidenti li l-għoti ta’ boroż ta’ studju huwa neċessarjament inkluż fil-portata tagħha.

24.

Għalhekk ser indur fuq il-kuntest u l-għan tar-regoli li minnhom dan it-terminu jifforma parti.

25.

L-għan tad-Direttiva 2000/43 huwa li tipprovdi qafas għall-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni abbażi tar-razza jew tal-oriġini etnika, sabiex timplimenta l-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament fl-Istati Membri ( 13 ). Hija tagħti espressjoni speċifika, fil-kamp tal-applikazzjoni tagħha, lill‑prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni abbażi tar-razza u tal-oriġini etnika stabbilit fl-Artikolu 21 tal-Karta ( 14 ). Il-preambolu tad-Direttiva jiddeskrivi l-protezzjoni kontra d-diskriminazzjoni bħala dritt universali u f’dan is‑sens jirreferi għal diversi ftehimiet internazzjonali li jirrikonoxxu dan id‑dritt ( 15 ).

26.

Barra minn hekk, fil-premessi 9, 12 u 13, il-leġiżlatur tal-Unjoni spjega li (i) id-diskriminazzjoni bbażata fuq ir-razza jew l-oriġini etnika tista’ tippreġudika l-kisba tal-għanijiet tat-Trattat, b’mod partikolari l-kisba ta’ livell għoli ta’ impjiegi u protezzjoni soċjali, it-titjib tal-livell ta’ għixien u tal-kwalità tal-ħajja, u l-promozzjoni tal-koeżjoni ekonomika u soċjali u s-solidarjetà, u tista’ tippreġudika wkoll l-għan li l-Unjoni Ewropea tiżviluppa f’żona ta’ libertà, sigurtà u ġustizzja u (ii) il-projbizzjoni ta’ kull diskriminazzjoni ta’ dan it-tip hija intiża, b’mod partikolari, sabiex tiżgura l-iżvilupp ta’ soċjetatjiet demokratiċi u tolleranti li jippermettu l‑parteċipazzjoni tal-persuni kollha irrispettivament mir-razza jew mill‑oriġini etnika tagħhom ( 16 ).

27.

Il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva 2000/43 huwa wiesa’. Minn naħa, hija ratione personae, inkwantu tkopri l-persuni kollha u tipproteġihom minn diskriminazzjoni abbażi tar-razza jew tal-oriġini etnika ( 17 ). Din il-protezzjoni tapplika kemm għas-setturi pubbliċi kif ukoll għal dawk privati, inklużi l-organi pubbliċi ( 18 ). Min-naħa l-oħra, hija ratione materiae, inkwantu tmur lil hinn mill-aċċess għall-attivitajiet tal-ħaddiema u tal-persuni li jaħdmu għal rashom u tkopri l-oqsma kollha elenkati fl-Artikolu 3(1) ( 19 ).

28.

Kif il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat b’mod konsistenti, fid-dawl tal‑għan tad-Direttiva 2000/43 u tan-natura tad-drittijiet li hija intiża li tipproteġi, il-kamp ta’ applikazzjoni tagħha ma jistax jiġi ddefinit b’mod restrittiv ( 20 ). Dik il-konklużjoni tapplika għat-termini tad-Direttiva li jiddefenixxu l-kamp ta’ applikazzjoni sostantiv tagħha, bħall-impjieg, il‑gwida vokazzjonali u t-taħriġ, il-kundizzjonijiet tax-xogħol, il‑protezzjoni u l-benefiċċji soċjali u, ovvjament l-edukazzjoni ( 21 ).

29.

Din l-interpretazzjoni wiesgħa tat-terminu “edukazzjoni” tkopri wkoll l-għoti ta’ boroż ta’ studju?

30.

L-għoti ta’ boroż ta’ studju ma jikkorrispondix, bħala tali, għall‑proċess intelletwali li jikkostitwixxi edukazzjoni. Huwa jikkonċerna l‑aċċess għall-edukazzjoni.

31.

Madankollu, fl-opinjoni tiegħi, l-aċċess għall-edukazzjoni huwa komponent essenzjali tal-edukazzjoni fiha nnifisha, speċjalment fil‑kuntest ta’ strument legali li jiġġieled kontra d-diskriminazzjoni.

32.

Fil-fatt, għall-finijiet tal-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni, jekk l‑aċċess għall-edukazzjoni kellu jitneħħa, x’jibqa’ fil-kunċett ta’ “edukazzjoni”? Fi klassi, (biex nieħdu l-idea klassika ta’ edukazzjoni), kulħadd jista’ jpoġġi fuq quddiem u kulħadd jista’ jistaqsi mistoqsijiet. Illum lanqas huwa konċepibbli li ċertu grupp etniku jkollu jpoġġi fuq wara u ma jitħalliex ikellem lill-għalliem. Ovvju bl-istess mod huwa l‑fatt li l-istudenti kollha għandhom jiġu eżaminati skont l-istess kriterji, abbażi tal-ħiliet tagħhom u mhux tar-razza jew tal-oriġini etnika tagħhom; u l‑istudeni kollha għandhom jiksbu l-istess diploma wara li jtemmu b’suċċess l-istess klassijiet ( 22 ). Madankollu l-possibbiltà ta’ ammissjoni taħt l‑istess kundizzjonijiet fl-iskejjel kollha u fil-klassijiet kollha tikkorrispondi mal-aċċess għall-edukazzjoni. Mingħajr dak l-aċċess, ma jistax ikun hemm edukazzjoni. Biex inkun ċara, il-kelma “edukazzjoni” neċessarjament timplika l-kliem “aċċess għall‑” edukazzjoni; huma koeżistenti u kodipendenti u s-separazzjoni tagħhom tiżnatura lid-Direttiva mill-għan tagħha li tiġġieled id-diskriminazzjoni relatata mal-edukazzjoni.

33.

Ovvjament, l-aċċess għall-edukazzjoni għandu ħafna komponenti. Jista’ jkun l-aċċess fiżiku għal binja; l-impożizzjoni ta’ sistema ta’ numerus clausus biex jiġi limitat in-numru ta’ studenti; l-abbiltà li tissellef jew tixtri kotba; l-abbiltà li tħallas għall-ispejjeż biex tgħix (fost ħafna oħrajn). B’hekk, skejjel, universitajiet u istituzzjonijiet oħra ta’ spiss jagħtu boroż ta’ studju biex ikopru l-ispejjeż ta’ programmi edukattivi, spejjeż ta’ safar meta tkun tistudja barra jew spejjeż ta’ manteniment (kemm fi flus jew in natura, bħal akkomodazzjoni jew ikel b’xejn).

34.

Il-finanzjament huwa aspett essenzjali tal-aċċess għall‑edukazzjoni. Li teskludi ċertu grupp etniku minn dak il‑finanzjament ifisser, speċjalment għall-programmi edukazzjonali li l‑ispejjeż tagħhom huma għoljin ferm, li qed teskludi lil dak il-grupp mill‑edukazzjoni. Dan iwettaq diskriminazzjoni kontra dan il-grupp inkwistjoni. Kif iddikjarat il-Kummissjoni fil-Proposta għal Direttiva tagħha, edukazzjoni ta’ livell għoli hija pre-rekwiżit għal integrazzjoni ta’ suċċess fis-soċjetà u l-ugwaljanza fit-trattament fil-proċeduri ta’ selezzjoni (jiġifieri, fl-aċċess għall-edukazzjoni) ma għandhiex tingħata l‑ġenb ( 23 ). Interpretazzjoni teleoloġika ta’ “edukazzjoni” timmilita b’mod ċar favur l-inklużjoni ta’ aspetti ta’ aċċess għall-edukazzjoni fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva.

35.

Analiżi tat-terminu “edukazzjoni” fil-kuntest iktar ġenerali tad‑dritt tal-Unjoni timmilita lejn l-istess konklużjoni. Id-dritt għall‑edukazzjoni (u aċċess għal taħriġ vokazzjonali) kif ukoll il‑protezzjoni minn diskriminazzjoni abbażi ta’ razza jew oriġini etnika huma drittijiet fundamentali rrikonoxxuti bl-Artikoli 14 u 21 tal-Karta rispettivament. Meta tingħata deċiżjoni dwar kif għandu jiġi interpretat it-terminu “edukazzjoni” fil-kuntest tad-Direttiva 2000/43, huwa importanti li jiġi kkunsidrat li l-kwistjoni tinsab bejn żewġ drittijiet fundamentali.

36.

Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja diġà interpretat il-kunċett ta’ edukazzjoni b’mod wiesa’ f’kawżi li jirrigwardaw ugwaljanza fit‑trattament, sabiex jinkludu aspetti ta’ aċċess għall-edukazzjoni. B’hekk, fi proċeduri li tressqu minn żewġ studenti Ġermaniżi wara li l‑Pajjiżi l‑Baxxi rrifjutaw li jagħtuhom finanzjament għall-istudju bl‑istess mod bħall‑istudenti Olandiżi, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-prinċipju ta’ ugwaljanza fit-trattament għall-ammissjoni għal korsijiet edukattivi għal tfal ta’ ħaddiema migranti fl-Artikolu 12 tar‑Regolament (KEE) Nru 1612/68 ( 24 ) ma jirreferix biss għar-regoli dwar l-ammissjoni fiha nnifisha, iżda wkoll għal miżuri ġenerali intiżi sabiex jiffaċilitaw l-attendenza edukattiva ( 25 ).

37.

Bl-istess mod, fl-interpretazzjoni tal-Artikolu 7 tat-Trattat KEE (illum l-Artikolu 21(2) TFUE), il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li l‑ugwaljanza fit-trattament fir-rigward tal-kundizzjonijiet għall-aċċess għal taħriġ vokazzjonali ma tapplikax biss għar-rekwiżiti stipulati mill‑istabbilimenti edukattiv inkwistjoni, bħal miżati ta’ dħul; iżda wkoll għal kwalunkwe miżura li tista’ tipprekludi l-eżerċizzju ta’ dak id‑dritt, bħad-dritt ta’ residenza fl-Istat Membru fejn isir il-kors ( 26 ).

38.

F’Bidar, il-Qorti tal-Ġustizzja spjegat li wara l-introduzzjoni tal-kunċett ta’ ċittadinanza tal-Unjoni fit‑Trattat KE flimkien mal-introduzzjoni ta’ kapitolu ddedikat, inter alia, għall-edukazzjoni u t-taħriġ vokazzjonali fit‑Trattat KE, is-sitwazzjoni ta’ ċittadin tal-Unjoni li huwa residenti b’mod legali fi Stat Membru ieħor tidħol fil-kamp ta’ applikazzjoni tal‑projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni abbażi tan-nazzjonalità għall-finijiet tal-kisba ta’ għajnuna lill-istudenti intiża sabiex tkopri l-ispejjeż ta’ manteniment, fil-forma ta’ self issussidjat jew ta’ għotja. Il-Qorti tal‑Ġustizzja hawnhekk ma għamlitx differenza bejn l-aspetti differenti tal-aċċess għall-edukazzjoni koperti bil-finanzjament ( 27 ).

39.

Barra minn hekk, kif issottomettiet il-Kummissjoni waqt is-seduta, minkejja li l-Artikolu 165 TFUE li jirregola l-kompetenza tal-Unjoni Ewropea dwar l-edukazzjoni ma jsemmix espressament il-finanzjament tal-istudji, dak l-artikolu serva bħala bażi legali sabiex jiġi stabbilit il‑programm Erasmus+, li jinkludi, inter alia, finanzjament għall‑mobbiltà fit-tagħlim tal-individwi ( 28 ). Fl-opinjoni tiegħi, dan jirrifletti l-importanza mogħtija lill-aċċess għall-edukazzjoni mil‑leġiżlatur tal-Unjoni bħala aspett essenzjali tal-edukazzjoni.

40.

Madankollu, biex jiġi deċiż jekk l-għoti ta’ borża ta’ studju jew ta’ għotja huwiex inkluż fil-kamp ta’ applikazzjoni tal-Artikolu 3(1)(g) tad-Direttiva 2000/43, ma nemminx li wieħed għandu jfittex gwida mill-Artikolu 11(1)(b) tad‑Direttiva tal-Kunsill 2003/109/KE (idea li ġiet esplorata fis‑seduta) ( 29 ). Din id-dispożizzjoni tirrigwarda ugwaljanza fit-trattament bejn residenti għat-tul u ċittadini tal-Istat Membru ospitanti fir-rigward ta’ “edukazzjoni u taħriġ vokazzjonali, inklużi għotjiet ta’ studju skond il‑liġi nazzjonali”. Mir-riferiment għal-“liġi nazzjonali” huwa evidenti li l-interpretazzjoni ta’ dik id-dispożizzjoni, sa fejn tirrigwarda “għotja ta’ studju”, ma għandhiex issir taħt il-prinċipji applikabbli għal kunċetti awtonomi tad-dritt tal-Unjoni (ara l-punti 20 u 21 iktar ’il fuq). F’dan l‑isfond, u fid-dawl tal-portata ratione personae u ratione materiae taż‑żewġ direttivi, ma jidhirlix li huwa xieraq li tintuża d‑Direttiva 2003/109 għall‑interpretazzjoni ta’ “edukazzjoni” fil-kuntest tad‑Direttiva 2000/43.

41.

Fir-rigward tal-istorja leġiżlattiva tad-Direttiva 2000/43, l‑Artikolu 3(1)(g) tal-Proposta tal-Kummissjoni spjega li l-portata tat-terminu “edukazzjoni” għandu “jinkludi għotjiet u boroż ta’ studju, filwaqt li jirrispetta għalkollox ir-responsabbiltà ta’ l-Istati Membri għal dak li hu kontenut ta’ tagħlim u l-organizzazzjoni ta’ sistemi ta’ edukazzjoni u d-diversità kulturali u lingwistika tagħhom” ( 30 ). [traduzzjoni mhux uffiċjali] Madankollu, dawn l-ispjegazzjonijiet tneħħew mit-test finali tad-direttiva adottata mill-Kunsill. Il-Fondazzjoni u l-Gvern Ġermaniż jikkunsidraw li dan jindika li l-leġiżlatur tal-Unjoni deliberatament għażel li jeskludi għotjiet u boroż ta’ studju mill-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dik id‑dispożizzjoni.

42.

Ma naqbilx ma’ din l-interpretazzjoni.

43.

Is-sentenza li tneħħiet mit-test finali kienet tinkludi wkoll l‑obbligu li tiġi osservata r-responsabbiltà tal-Istati Membri għall‑kontenut tat-tagħlim u l-organizzazzjoni tas-sistemi edukattivi tagħhom. Dik is-sentenza tirripoduċi verbatim l-Artikolu 165(1) TFUE li tistabbilixxi l-kompetenza tal-Unjoni dwar l-edukazzjoni. Għalkemm din tal-aħħar ma huwiex fost il-bażi legali tad-Direttiva 2000/43, ir‑ratione materiae ta’ din id-direttiva huwa ovvjament limitat skont is‑setgħat mogħtija lill-Unjoni ( 31 ). Għalhekk, l-intenzjoni tal-leġiżlatur li jneħħi s-sentenza “li jirrispetta għal kollox ir-responsabbiltà ta’ l-Istati Membri għal dak li hu kontenut ta’ tagħlim u l-organizzazzjoni ta’ sistemi ta’ edukazzjoni u d‑diversità kulturali u lingwistika tagħhom” mill‑Artikolu 3(1)(g) tad‑Direttiva 2000/43 ma setgħetx kienet sabiex jiġi mibdul il-kamp ta’ applikazzjoni ta’ dik id-dispożizzjoni. Barra minn hekk, minkejja li ma hemmx ċertezza dwar l-għan tal-leġiżlatur meta ħassar din il-formulazzjoni, it‑tneħħija ta’ lingwaġġ ripettittiv tista’ tkun spjegazzjoni ċertament plawżibbli. It-tħassir jissemplifika l-formulazzjoni tad-dispożizzjoni mingħajr ma jibdel l-kamp ta’ applikazzjoni tagħha, filwaqt li jenfasizza n-natura awtonoma tat-termini użati billi jitneħħa r-riferiment għas-setgħat tal-Istati Membri. Loġikament, l-istess konklużjoni tapplika għall-ewwel parti tas-sentenza li tneħħiet, jiġifieri “inklużi għotjiet u boroż ta’ studju”. Il-Fondazzjoni u l-Gvern Ġermaniż jargumentaw li dawk il-kliem tneħħew biex tiġi ristretta d-definizzjoni. Iżda jista’ jkun ukoll l-oppost: b’mod speċifiku li t-tħassir sar biex tiġi żgurata definizzjoni wiesgħa.

44.

Din il-konklużjoni ma tinbidilx bil-fatt li termini oħra li jiddefinixxu l-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva (fil-punti (a) sa (e) u (h) tal-Artikolu 3(1)) huma spjegati ulterjorment b’sentenza li tibda bil-kelma “inklużi”. Lanqas ma jien konvinta bl-argument li l-fatt li l-gwida vokazzjonali u t‑taħriġ huma msemmija b’mod separat, fl‑Artikolu 3(1)(b), juri intenzjoni li jiġi ristrett il-kamp ta’ applikazzjoni tal-kunċett ta’ edukazzjoni.

45.

Gwida vokazzjonali u taħriġ huma marbuta mill-qrib mal-aċċess għall-impjieg u għalhekk huma msemmija b’mod dirett wara dan l-aspett. Fi żmien meta t-taħriġ vokazzjonali kien l-uniku terminu marbut mal‑edukazzjoni fit-Trattat KE, il-Qorti tal-Ġustizzja ddikjarat li, bħala regola ġenerali, l-istudji universitarji jikkostitwixxu “taħriġ vokazzjonali” skont it-tifsira tal-Artikolu 128 KEE u għalhekk miżata għad-dħul addizzjonali mitluba lil studenti li kienu ċittadini ta’ Stati Membri oħra kienet diskriminazzjoni abbażi tan-nazzjonalità li tmur kontra l-Artikolu 7 KEE. Huwa evidenti li, f’dak il-każ, il-Qorti tal‑Ġustizzja interpretat b’mod wiesa’ u deliberat it-terminu “taħriġ vokazzjonali” sabiex tipprojbixxi diskriminazzjoni abbażi tan‑nazzjonalità fl-edukazzjoni universitarja. Hawnhekk, hawn analoġija ma’ dan il-każ inkwantu l-istess metodi ta’ interpretazzjoni għandhom jiġu użati sabiex ikun hemm applikazzjoni iktar wiesgħa tar-regola inkwistjoni ( 32 ).

46.

Fis-seduta l-Kummissjoni ssottomettiet li l-għoti ta’ boroż ta’ studju jista’ jiġi kopert ukoll bl-Artikolu 3(1)(f) tad-Direttiva 2000/43 (benefiċċji soċjali). Din il-kwistjoni tista’ tkun importanti jekk il-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi li l-għoti tal-boroż ta’ studju ma jaqgħux fil-portata tad-definizzjoni ta’ edukazzjoni.

47.

Il-Proposta tal-Kummissjoni tiddikjara li benefiċċji soċjali huma ta’ natura ekonomika jew kulturali, bħal konċessjoni għall-ivvjaġġar bit‑trasport pubbliku jew ikliet issussidjati fi skejjel għal tfal minn familji bi dħul baxx ( 33 ). Il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li għajnuna mogħtija għall-manteniment u għall-edukazzjoni bil-għan ta’ twettiq ta’ studji universitarji ċċertifikati bi kwalifika professjonali tikkostitwixxi benefiċċju soċjali skont it-tifsira tal-Artikolu 7(2) tar-Regolament Nru 1612/68 ( 34 ). Fl-opinjoni tiegħi, dan ikopri finanzjament ta’ studju li huwa “orizzontali” – jiġifieri, mogħti lil kulħadd skont kriterji relatati pereżempju mad-dħul jew is-sitwazzjoni ta’ impjieg tal-istudenti jew tal‑ġenituri tagħhom. Nikkunsidra tali każijiet kemm bħala relatati mal‑aċċess għall-“edukazzjoni” kif ukoll li jikkostitwixxu “benefiċċju soċjali”. Dan ifisser li ma jistax jiġi eskluż li hemm sovrappożizzjoni bejn iż-żewġ dispożizzjonijiet. Madankollu, fejn jingħata finanzjament lil numru limitat ta’ studenti skont kriterji relatati mar-riżultati akkademiċi tagħhom jew ħiliet oħra (kif jidher li huwa l-każ fil-kawża prinċipali), fl‑opinjoni tiegħi l-finanzjament għandu jitqies li jaqa’ taħt il‑portata tad-definizzjoni ta’ “edukazzjoni”.

48.

Minn dan kollu jirriżulta li t-terminu “edukazzjoni” fil-kuntest tad‑Direttiva 2000/43 għandu jiġi interpretat b’mod wiesa’ u dan jinkludi aspetti li huma relatati mal-aċċess għall-edukazzjoni, bħall‑finanzjament permezz ta’ boroż ta’ studju. Madankollu, għandu jkun hemm rabta ġenwina bejn il-finanzjament u l-edukazzjoni. Borża ta’ studju jkollha tali rabta meta tkopri, pereżempju, miżati għad-dħul u għat-tagħlim, spejjeż ta’ vvjaġġar relatati mal‑korsijiet li jsiru fi Stat ieħor, jew spejjeż ta’ manteniment, meta l‑għan huwa li l-istudenti jkunu jistgħu jattendu l-korsijiet tagħhom ( 35 ). Hija l-qorti nazzjonali li għandha tivverifika dawn l-aspetti.

49.

Għaldaqstant nikkonkludi li l-kunċett ta’ “edukazzjoni” skont it‑tifsira tal-Artikolu 3(1)(g) tad-Direttiva 2000/43 jinkludi l-għoti ta’ boroż ta’ studju intiżi sabiex jippromwovu proġetti ta’ riċerka u studju barra mill-pajjiż. Hija l-qorti tar-rinviju li għandha tivverifika jekk hemmx rabta ġenwina bejn il-finanzjament ipprovdut u l-“edukazzjoni”.

50.

Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet preċedenti, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi kif ġej għad-domanda magħmula mill-Bundesgerichtshof (il-Qorti Federali tal‑Ġustizzja, il-Ġermanja):

Il-kunċett ta’ “edukazzjoni” skont it-tifsira tal-Artikolu 3(1)(g) tad‑Direttiva tal-Kunsill tad-29 ta’ Ġunju 2000 li timplimenta l‑prinċipju tat-trattament ugwali bejn il-persuni irrespettivament mill-oriġini tar-razza jew l-etniċità, jinkludi l-għoti ta’ boroż ta’ studju intiżi sabiex jippromwovu proġetti ta’ riċerka u studju barra mill-pajjiż. Hija l-qorti nazzjonali li għandha tivverifika jekk hemmx rabta ġenwina bejn il‑finanzjament ipprovdut u l-“edukazzjoni”.