(1)

Príomhchuspóir beartais de chuid an Aontais is ea an t-iompar a dhícharbónú, go háirithe trí na dálaí a chruthú le haghaidh aistriú módach uaillmhianach i dtrácht paisinéirí fadraoin chuig modhanna iompair atá tíosach ar fhuinneamh. Ina Straitéis um an tSoghluaisteacht Inbhuanaithe agus Chliste (2), leagann an Coimisiún síos go sonrach an sprioc chun trácht ar iarnród ardluais a dhúbailt faoi 2030.

(2)

Is gá nasc iarnróid ardluais an chroíghréasáin idir Liospóin agus Maidrid a thabhairt chun críche faoi dheireadh 2030, i gcomhréir le hAirteagal 6(1) de Rialachán (AE) 2024/1679 agus le hIarscríbhinn I a ghabhann leis.

(3)

Tar éis nasc iarnróid ardluais Liospóin-Mhaidrid a bheith tugtha chun críche, ba cheart an deis a bheith ag oibreoirí iarnróid seirbhísí díreacha idir an dá phríomhchathair a thairiscint ar thart ar thrí uair an chloig. Agus an aidhm ann nasc iarnróid ardluais Liospóin-Mhaidrid a chomhtháthú go hiomlán i líonra ardluais níos leithne na Spáinne agus na Fraince, is céim thábhachtach chun cinn é glacadh an leithéid rianta ainmniúil chaighdeánaigh Eorpaigh 1 435 mm. Neartóidh sé sin an t-iomaíochas i dtrácht paisinéirí fadraoin. Tríd an bPortaingéil agus an Spáinn a nascadh leis an bhFrainc, tá gné shoiléir thrasteorann agus Aontais ag baint le nasc iarnróid ardluais Liospóin-Mhaidrid.

(4)

Tá an tionscadal um nasc iarnróid ardluais Liospóin-Mhaidrid mar chuid de Chonair Iompair Eorpach an Atlantaigh. Leagtar béim sa 5ú Plean Oibre de Chonair an Atlantaigh (Iúil 2022) ar a thábhachtaí atá sé dlús a chur le tabhairt chun críche an naisc iarnróid ardluais trasteorann sin, chun rogha mhalartach inmharthana a chur ar fáil ar an daichead eitilt laethúil sa dá threo idir Liospóin agus Maidrid.

(5)

Is tionscadal casta trasteorann é nasc iarnróid ardluais Liospóin-Mhaidrid, a bhfuil an Phortaingéil agus an Spáinn páirteach ann, a éilíonn codanna nua bonneagair a thógáil. Tá comhpháirteanna bonneagair uile an naisc riachtanach chun am taistil leordhóthanach a áirithiú le haghaidh seirbhísí ardluais díreacha thart ar 3 uair an chloig. Ina measc, tá an tríú droichead thar abhainn Tagus in Liospóin, chomh maith leis na stráicí líne ardluais ‘Liospóin-Évora’, ‘Évora-Caia’, ‘Caia-Badajoz’, ‘Badajoz-Talayuela’ agus ‘Talayuela-Maidrid’.

(6)

Dá bhrí sin, tá comhordú maith idir an Spáinn agus an Phortaingéil fíor-riachtanach. Chun tacú le cur chun feidhme comhordaithe tráthúil an tionscadail, is gá forálacha a ghlacadh lena leagtar síos tuairisc ar na gníomhaíochtaí is gá agus an tráthchlár dá gcur chun feidhme.

(7)

Tá sé tábhachtach freisin na gníomhaíochtaí is gá chun nasc iarnróid ardluais Liospóin-Mhaidrid a chur i gcrích agus an tráthchlár chun é a chur chun feidhme a shainaithint go soiléir, agus infhaighteacht cistiúcháin agus maoinithe ón Aontas, cistiúcháin agus maoinithe náisiúnta agus réigiúnach agus maoiniú príobháideach a phleanáil agus a bharrfheabhsú go hiomlán. D’fhéadfadh éifeacht ghiarála ard a bheith ag cómhaoiniú ón Aontas ar an gcinnteoireacht náisiúnta agus réigiúnach maidir le cur chun feidhme na ngníomhaíochtaí.

(8)

Tá gníomhaíochtaí suntasacha déanta ag an bPortaingéil agus ag an Spáinn cheana féin, lena n-áirítear staidéir agus oibreacha bonneagair, rud a rannchuidíonn le nasc iarnróid ardluais Liospóin-Mhaidrid a chur i gcrích. Tá an chuid is mó díobh cómhaoinithe ag an Aontas, faoi chláir éagsúla (an Ciste Comhtháthaithe, Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa, an tSaoráid um Chónascadh na hEorpa, an tSaoráid Téarnaimh agus Athléimneachta). Rinneadh gníomhaíochtaí agus déantar iad faoi láthair faoi roinnt comhaontuithe deontais faoin tSaoráid um Chónascadh na hEorpa (2014-ES-TM-0518-W, 2014-PT-TM-0627-M, 2015-ES-TM-0181-S, 2015-ES-TM-0173-S, 2016-PT-TMC-0059-M, 2016-ES-TM-0271-S, 2019-ES-TM-0252-S, 2020-PT-TMC-0047-S, 101079551-21-PT-TG).

(9)

I gcomhréir le hAirteagal 6(1) de Rialachán (AE) 2024/1679, gan dochar d’Airteagal 8(5) den Rialachán sin, tá na Ballstáit chun bearta iomchuí a dhéanamh chun an croíghréasán a fhorbairt faoin 31 Nollaig 2030. Ina theannta sin, foráiltear le hAirteagal 8(5) go mbeidh cur chun feidhme tionscadal leasa choitinn ag brath ar mhéid a n-aibíochta, ar nósanna imeachta dlíthiúla an Aontais agus na nósanna imeachta dlíthiúla náisiúnta a bheith á gcomhlíonadh, agus ar infhaighteacht acmhainní airgeadais, gan dochar do ghealltanas airgeadais ó Bhallstáit nó ón Aontas.

(10)

Rinne an Spáinn agus an Phortaingéil gach iarracht ailíniú le sprioc-am 2030 an chroíghréasáin, mar a tugadh bunús leis an dul chun cinn suntasach a rinneadh ar chodanna Évora-Mérida agus Mérida-Plasencia. Tá an Spáinn tiomanta freisin do gach iarracht a dhéanamh an stráice líne ardluais nua idir Talayuela agus Maidrid a thabhairt chun críche faoi 2030. Mar sin féin, mar gheall ar shrianta teicniúla agus airgeadais atá ar an bPortaingéil, ní thabharfar nasc iarnróid ardluais Liospóin-Maidrid chun críche roimh dheireadh 2030. Ba cheart é a bheith críochnaithe go hiomlán roimh dheireadh 2034.

(11)

I bhfianaise an chur i seirbhís atá beartaithe do líne nua ardluais Évora-Elvas faoi lár 2026, chomh maith leis an gcuspóir an nasc ardluais iomlán a chur i gcrích faoi dheireadh 2034, is gá céim idirmheánach a áirithiú chun Liospóin a nascadh le Maidrid le ham leordhóthanach taistil le haghaidh seirbhísí díreacha le traenacha ardluais de thart ar 5 uair an chloig faoi 2030 ar a dhéanaí.

(12)

Ós rud é nach mbeidh torthaí na staidéar maidir leis na codanna is gá a thógáil chun an t-am taistil 3 uair an chloig a bhaint amach faoi 2034 ar fáil ach amháin faoi dheireadh 2027, tá an tráthchlár agus na garspriocanna gaolmhara maidir leis na codanna sin a thógáil, lena n-áirítear cur in úsáid an Chórais Eorpaigh um Bainistiú Tráchta Iarnróid (ERTMS) agus a údarú ar gach ceann acu, le comhaontú ag céim níos déanaí.

(13)

Mar gheall ar ghné thrasteorann an tionscadail, ba ghá struchtúir thiomnaithe rialachais a chur ar bun. Bunaíodh an Grúpáil Eorpach um Leas Eacnamaíoch ‘Alta Velocidad(e) España Portugal’ (GELE AVEP) an 26 Eanáir 2001. Áirítear lena chuspóir corparáideach aon chúram laistigh de raon feidhme naisc iarnróid na Spáinne agus na Portaingéile a dhéanamh a chuireann rialtas na Spáinne nó na Portaingéile nó a gcuideachtaí bainistíochta bonneagair, Administrador de Infraestructuras Ferroviarias (ADIF) agus Infraestruturas de Portugal, S.A. (IP) faoi seach, de chúram uirthi.

(14)

Chun faireachán a dhéanamh ar dhul chun cinn an chur chun feidhme, ba cheart do na Ballstáit lena mbaineann tuarascálacha tráthrialta a sholáthar don Choimisiún maidir leis an ábhar, maidir leis na codanna ina gcríocha féin, lena n-áirítear maidir leis na gealltanais airgeadais a rinneadh sna pleananna buiséid náisiúnta, agus fógra a thabhairt dó faoi aon mhoill shuntasach a thagann chun cinn.

(15)

Cinneadh Cur Chun Feidhme C(2018) 2356 an 24.4.2018 ón gCoimisiún maidir le nasc iarnróid trasteorann Évora-Mérida feadh Chonair Iompair Eorpach an Atlantaigh, baineann sé le cuid den líne a chumhdaítear sa Chinneadh seo. Dá bhrí sin, is gá é a aisghairm. Na gníomhaíochtaí nach raibh tugtha chun críche go fóill agus an Cinneadh sin a bhí ann roimhe sin á chur i bhfeidhm, déantar iad a ionchorprú sa Chinneadh seo.

(16)

Ba cheart an tráthchlár cur chun feidhme a leagtar amach sa Chinneadh seo a bheith gan dochar do chomhlíonadh na gceanglas a shainítear sa dlí idirnáisiúnta agus i ndlí an Aontais, lena n-áirítear forálacha chun an comhshaol agus sláinte an duine a chosaint. Leis an tráthchlár sin, ba cheart na páirtithe ar fad a bheith in ann infhaighteacht an chistiúcháin a phleanáil agus a bharrfheabhsú go hiomlán, gan dochar do ghealltanas airgeadais Ballstáit nó an Aontais. Níor cheart dó, i gcás ar bith, caighdeáin arda an Aontais maidir le cosaint an chomhshaoil agus rannpháirtíocht phoiblí a chur i mbaol.

(17)

Tá na bearta dá bhforáiltear sa Chinneadh seo formheasta ag an bPortaingéil agus ag an Spáinn.

(18)

Tá na bearta dá bhforáiltear sa Chinneadh seo i gcomhréir leis an tuairim ón gCoiste dá dtagraítear in Airteagal 61 de Rialachán (AE) 2024/1679,