–

Mutuelle assurance des travailleurs mutualistes (Matmut), ag F. Rocheteau, avocat,

–

Fonds de garantie des assurances obligatoires de dommages (FGAO), ag E. Trichet, avocate,

–

TN, ag J.-P. Caston, avocat,

–

Rialtas na Fraince, ag J.-L. Carré, B. Fodda agus B. Herbaut, i gcáil Gníomhairí,

–

an Coimisiún Eorpach, ag G. Goddin agus H. Tserepa-Lacombe, i gcáil Gníomhairí,

1

Baineann an iarraidh ar réamhrialú le léiriú ar Airteagail 3 agus 13 de Threoir 2009/103/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 16 Meán Fómhair 2009 maidir le hárachas i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí, agus le forfheidhmiú na hoibleagáide chun árachú i gcoinne an dliteanais sin (IO 2009 L 263, lch. 11).

2

Rinne an iarraidh seo in imeachtaí idir Mutuelle assurance des travailleurs mutualistes (Matmut) agus TN, MAAF assurances SA, Fonds de garantie des assurances obligatoires de dommages (FGAO) agus PQ maidir le hinfhorghníomhaitheacht i gcoinne neamhniú conartha le haghaidh mótarárachas dliteanais shibhialta a tugadh i gcrích idir é agus Matmut.

3

Leagtar amach in aithrisí 1, 2 agus 20 de Threoir 2009/103 an méid seo a leanas:

[...]

[Aistriúchán neamhoifigiúil]

4

Foráiltear le hAirteagal 3 de Threoir 2009/103 mar seo a leanas:

‘Déanfaidh gach Ballstát, faoi réir Airteagal 5, gach beart iomchuí chun a áirithiú go mbeidh dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid feithicle atá bunaithe ina chríoch de ghnáth cumhdaithe faoi árachas.’

Déanfar an damáiste a chumhdaítear agus téarmaí an árachais sin a chinneadh mar chuid de na bearta dá dtagraítear sa chéad fhomhír.

[...]

Cumhdóidh an t‑árachas dá dtagraítear sa chéad fhomhír damáiste do mhaoin agus díobhálacha pearsanta.’

5

Foráiltear an méid seo a leanas in Airteagal 10(1) den Treoir sin:

‘Déanfaidh gach Ballstát comhlacht a chur ar bun nó a údarú a mbeidh sé de chúram air cúiteamh a sholáthar, ar a laghad suas go dtí teorainneacha na hoibleagáide árachais i leith damáiste do mhaoin nó díobhálacha pearsanta arb éard is cúis leis nó leo feithicil gan aithint nó feithicil nár comhlíonadh ina leith an oibleagáid árachais dá bhforáiltear in Airteagal 3.

Beidh an chéad fhomhír gan dochar do cheart na mBallstát féachaint ar chúiteamh ón gcomhlacht mar chúiteamh fochuideachta nó neamh-fhochuideachta agus don cheart chun foráil a dhéanamh maidir le socrú éileamh idir an comhlacht agus an duine nó na daoine atá freagrach as an tionóisc agus árachóirí nó comhlachtaí slándála sóisialta eile a gceanglaítear orthu an t‑íospartach a chúiteamh i leith na dtimpistí céanna. Mar sin féin, ní fhéadfaidh na Ballstáit a cheadú don chomhlacht a chur de choinníoll ar íocaíocht cúitimh go suífidh an t‑íospartach ar aon bhealach nach bhfuil an duine atá faoi dhliteanas in ann an cúiteamh a íoc nó go ndiúltaíonn sé é a íoc.’

[Aistriúchán neamhoifigiúil]

6

Luaitear in Airteagal 12(1) den Treoir sin:

‘Gan dochar don dara fomhír d’Airteagal 13(1), cumhdóidh an t‑árachas dá dtagraítear in Airteagal 3 dliteanas i leith díobhálacha pearsanta do gach paisinéir, seachas an tiománaí, a eascraíonn as feithicil a úsáid.’

7

De réir Airteagal 13 den Treoir sin:

‘1.   Déanfaidh gach Ballstát na bearta go léir is iomchuí lena áirithiú go measfar aon fhoráil reachtúil nó aon chlásal conarthach atá i bpolasaí árachais arna eisiúint i gcomhréir le hAirteagal 3 a bheith ar neamhní i ndáil le héilimh ó thríú páirtithe a dhíobháiltear mar thoradh ar thionóisc i gcás ina n‑eisiatar ó árachas, leis an bhforáil reachtúil nó an clásal conarthach sin, úsáid nó tiomáint feithiclí ag:

Féadfar an fhoráil nó an clásal dá dtagraítear i mír 1(a) a agairt, áfach, i gcoinne daoine a chuaigh isteach go deonach san fheithicil ba chúis leis an damáiste nó leis an díobháil, nuair is féidir leis an árachóir a chruthú go raibh a fhios acu gur goideadh an fheithicil.

Beidh rogha ag na Ballstáit – i gcás timpistí a tharlaíonn ar a gcríoch – gan an fhoráil sa chéad fhomhír a chur i bhfeidhm má fhéadfaidh, agus a mhéid a fhéadfaidh, an duine díobhálaithe cúiteamh a fháil as an damáiste a bhain dó ó chomhlacht slándála sóisialta.

2.   I gcás feithiclí a goideadh nó a fuarthas trí fhoréigean, féadfaidh na Ballstáit foráil a dhéanamh go bhfuil an comhlacht a shonraítear in Airteagal 10(1) le cúiteamh a íoc in ionad an árachóra faoi na coinníollacha a leagtar amach i mír 1 den Airteagal seo. I gcás ina mbíonn an fheithicil bunaithe de ghnáth i mBallstát eile, ní féidir leis an gcomhlacht sin éileamh a dhéanamh i gcoinne aon chomhlachta sa Bhallstát sin.

I gcás na mBallstát a dhéanann foráil, i gcás feithiclí a goideadh nó a fuarthas trí fhoréigean, nach mór don chomhlacht dá dtagraítear in Airteagal 10(1) cúiteamh a íoc, féadfaidh siad a shocrú i leith damáiste do mhaoin barrachas nach mó ná [EUR] 250 a bheidh le hiompar ag an íospartach.

3.   Déanfaidh na Ballstáit na bearta is gá chun a áirithiú go measfar aon fhoráil dhlíthiúil nó aon chlásal conarthach atá i bpolasaí árachais lena n‑eisiatar paisinéir ón gcumhdach árachais sin ar an bhforas go raibh a fhios aige nó gur cheart go mbeadh a fhios aige go raibh tiománaí na feithicle faoi thionchar alcóil nó drugaí tráth na tionóisce, a bheith gan éifeacht maidir le ceart cúláraigh an phaisinéara sin.’

8

De réir Airteagal L. 113-8 den Chód Árachais, tá an conradh árachais ar neamhní i gcás neamhghníomh d’aon ghnó nó ráiteas bréagach ón duine árachaithe i gcás ina n‑athraíonn an neamhghníomh nó an ráiteas bréagach sin ábhar an riosca nó ina laghdaíonn sé a mhéid atá sé i dtuairim an árachóra, fiú mura raibh aon tionchar ag an riosca a d’fhág an duine árachaithe ar lár nó a léirigh an duine árachaithe go mícheart ar an tionóisc.

9

An 5 Deireadh Fómhair, 2012, thóg PQ polasaí mótarárachais amach le Matmut agus dhearbhaigh sé, tráth an polasaí a thógáil amach, gurbh é an t‑aon tiománaí amháin a bhí ag an bhfeithicil árachaithe.

10

An 28 Meán Fómhair 2013, bhí an fheithicil sin, arna tiomáint ag TN, a bhí faoi thionchar an óil, i dtionóisc bhóthair le feithicil eile a bhí faoi MAAF assurances. Gortaíodh PQ, a bhí ina phaisinéir sa chéad fheithicil, sa tionóisc seo.

11

Ionchúisíodh TN os comhair an tribunal correctionnel (an Chúirt Choiriúil, an Fhrainc), agus fuarthas ciontach é, go háirithe, as ‘gortuithe fisiciúla neamhbheartaithe a dhéanamh do [PQ], rud a d’fhág go raibh tréimhse éagumais níos faide ná 3 mhí ann trí mhótarfheithicil bhóthair a thiomáint agus é faoi thionchar an alcóil.’

12

Ag an éisteacht choiriúil os comhair na cúirte sin, inar scrúdaíodh éilimh PQ ar dhamáistí sibhialta, d’agair Matmut an eisceacht maidir le neamhniú an chonartha árachais i gcás mífhaisnéis d’aon ghnó ón árachaí maidir le céannacht thiománaí rialta na feithicle lena mbaineann, d’iarr sé go ndéanfaí é a shaoradh ón gcás agus d’iarr sé go n‑íocfadh FGAO cúiteamh PQ, arb é, faoin gCód Árachais, an comhlacht atá freagrach as íospartaigh tionóiscí bóthair a chúiteamh i gcás nach bhfuil an duine atá freagrach árachaithe.

13

Le breithiúnas an 17 Nollaig 2018, chinn an chúirt choiriúil go gcuirfí an conradh árachais idir Matmut agus PQ ar neamhní go hiomlán de bharr ráiteas bréagach d’aon ghnó ó PQ. Mar thoradh air sin, saoradh Matmut, ordaíodh do TN cúiteamh a íoc as na caillteanais a d’fhulaing íospartaigh na tionóisce bóthair a bhí i gceist agus dearbhaíodh go raibh an breithiúnas infhorghníomhaithe i gcoinne FGAO.

14

Rinne FGAO, MAAF assurances agus TN achomharc i gcoinne an bhreithiúnais sin chuig cour d’appel de Lyon (an Chúirt Achomhairc, Lyon, an Fhrainc). Le breithiúnas an 21 Deireadh Fómhair 2020, sheas an chúirt sin leis an mbreithiúnas sin a mhéid a chinn sí go raibh an conradh árachais idir PQ agus Matmut ar neamhní go hiomlán. Thug an chúirt sin faoi deara, nuair a thóg PQ an conradh árachais amach, gurbh é TN úinéir agus tiománaí rialta na feithicle atá i gceist. Chinn an chúirt chéanna go ndearna PQ ráiteas bréagach d’aon ghnó maidir le céannacht an tiománaí rialta, rud a d’athraigh tuairim an árachóra faoin riosca, i bhfianaise, go háirithe i bhfianaise gur ciontaíodh TN roimhe sin as tiomáint faoi thionchar alcóil.

15

Chinn an Cour d’appel de Lyon (an Chúirt Achomhairc, Lyon), áfach, nach bhféadfaí neamhniú an chonartha árachais i gceist a agairt i gcoinne PQ, agus níor fágadh Matmut as an gcás, ar an bhforas go leanann sé ó thosaíocht dhlí an Aontais ar an dlí náisiúnta nach féidir neamhniú conartha árachais le haghaidh ráiteas bréagach d’aon ghnó ón árachaí, dá bhforáiltear in Airteagal L. 113-8 den Chód Árachais, neamh-infhorghníomhaithe i gcoinne íospartaigh tionóisce mótarfheithiclí ná a gcleithiúnaithe. Shonraigh an chúirt sin nárbh fhéidir stádas íospartaigh tríú páirtí a shéanadh dó toisc gurbh é an paisinéara ar íospartach é nó í na mótarfheithiclí ba chúis leis an tionóisc, sealbhóir polasaí nó úinéir na feithicle sin.

16

Thug Matmut achomharc os comhair an Cour de cassation (an Chúirt Uachtarach, an Fhrainc), arb í an chúirt a rinne an tarchur, i gcoinne bhreithiúnas an cour d’appel de Lyon (an Chúirt Achomhairc, Lyon), ag áitiú go ndearna an chúirt sin earráid maidir le neamhniú an chonartha árachais sna príomhimeachtaí neamh-infhorghníomhaithe i gcoinne PQ.

17

Cuireann an chúirt a rinne an tarchur in iúl, faoi Airteagal L. 113-8 den Chód Árachais, go bhfuil conradh árachais ar neamhní i gcás ceilt nó ráiteas bréagach d’aon ghnó ar thaobh an árachaí, i gcás ina n‑athraíonn an cheilt nó an ráiteas bréagach sin cuspóir an riosca nó ina laghdaíonn sé a mhéid atá sé i dtuairim an árachóra, fiú mura raibh aon tionchar ag an riosca a d’fhág an t‑árachaí ar lár nó a léirigh an t‑árachaí go mícheart ar an tionóisc.

18

I ndáil leis sin, cuireann an chúirt in iúl, de réir an chásdlí náisiúnta, go dtagann neamhniú an chonartha árachais i bhfeidhm ar dháta an ráitis bhréagaigh d’aon ghnó. Dá bhrí sin, i gcás ina ndéantar an ráiteas mícheart ar an riosca tráth thabhairt i gcrích an chonartha, déantar an conradh a neamhniú go haisghníomhach agus meastar ansin nach raibh sé ann riamh.

19

Dúirt an chúirt a rinne an tarchur, go dtí breithiúnas an 29 Lúnasa 2019, lenar léiríodh aisiompú a cásdlí, gur chinn sí go raibh neamhniú conartha a d’eascair as ráiteas bréagach an duine árachaithe infhorghníomhaithe i gcoinne an íospartaigh. Ó tharla an breithiúnas sin, chinn sí, go bunúsach, go bhféadfaí a thuiscint ó Airteagal L. 113-8 den Chód Árachais, arna léiriú i bhfianaise Airteagail 3 agus 13 de Threoir 2009/103, nach bhfuil an neamhniú a leagtar síos leis an bhforáil sin infhorghníomhaithe i gcoinne íospartaigh tionóisce bóthair nó a gcleithiúnaithe agus nach féidir a cheangal ar FGAO cúiteamh a thabhairt don íospartach i gcás den sórt sin.

20

Cuireann an chúirt a rinne an tarchur in iúl freisin, d’fhonn an Cód Árachais a chur i gcomhréir le dlí an Aontais, gur chuir reachtas na Fraince Airteagal L. 211-7-1 isteach sa Chód sin in 2019, ar dá réir, ar thaobh amháin, nach bhfuil neamhniú conartha mótarárachais infhorghníomhaithe i gcoinne íospartaigh damáiste a eascraíonn as tionóisc mhótarfheithicle, nó a gcleithiúnaithe, agus, i gcás den sórt sin, ar an taobh eile, go ndéantar an t‑árachóir a sheachú chuig cearta an chreidiúnaí cúitimh i gcoinne an duine atá freagrach as an tionóisc, suas le méid na suimeanna a d’íoc sé.

21

É sin ráite, tugann an chúirt sin dá haire, cé gur léir, go bunúsach, ó chásdlí ábhartha na Cúirte maidir le mótarárachas dliteanais shibhialta nach féidir stádas mar íospartach tríú páirtí a dhiúltú do phaisinéir i bhfeithicil ar íospartach tionóisce bóthair í freisin, go n‑ardaíonn an cás sna príomhimeachtaí an cheist an bhféadfar brath ar neamhniú conartha árachais i gcoinne paisinéara ar íospartach é nó í i gcás inarb é nó í an duine sin an sealbhóir polasaí freisin agus go ndearna sé nó sí ráiteas bréagach d’aon ghnó ba chúis le neamhniú an chonartha sin.

22

Iarrann an chúirt a rinne an tarchur freisin, i gcás ina ndearbhaítear go bhfuil neamhniú an chonartha árachais neamh-infhorghníomhaithe i gcoinne an íospartaigh, an bhféadfadh an sealbhóir polasaí, an t‑árachóir, gan dlí an Aontais a shárú, a bheith i dteideal caingean a thionscnamh i gcoinne an íospartaigh sin, bunaithe ar mhí-iompar toiliúil an íospartaigh sin agus an conradh árachais á thabhairt i gcrích aige, chun aisíocaíocht na suimeanna go léir a d’íoc an t‑árachóir faoin gconradh sin a fháil.

23

Chuige sin, deir an chúirt a rinne an tarchur, de réir an chásdlí náisiúnta ábhartha, go bhféadfaidh an t‑árachóir dliteanas a thabhú i leith conradh le haghaidh mótarárachas dliteanais shibhialta a rinne ráitis bhréagacha go deonach, agus, i gcás ina gcealaítear an conradh sin i leith ráitis bhréagacha d’aon ghnó, ní mór don sealbhóir polasaí an t‑árachóir a aisíoc as an gcúiteamh a d’íoc an t‑árachóir le híospartach na tionóisce bóthair.

24

Ar an taobh eile, i gcás go bhfuil neamhniú an chonartha árachais infhorghníomhaithe i gcoinne an íospartaigh, an sealbhóir polasaí, foráiltear leis an reachtaíocht náisiúnta go bhfuil FGAO freagrach as an gcúiteamh a bheidh le híoc leis an íospartach.

25

Sna himthosca seo, chinn an Cour de cassation (an Chúirt Uachtarach) na himeachtaí a chur ar fionraí agus an cheist seo a leanas a tharchur chuig an gCúirt Bhreithiúnais le haghaidh réamhrialú:

‘An gcaithfear Airteagail 3 agus 13 de [Threoir 2009/103/EC] a léiriú sa chaoi nach gcoisctear neamhniú conartha le haghaidh mótarárachas dliteanais shibhialta a dhearbhú a bheith infhorghníomhaithe i gcoinne paisinéara ar íospartach é nó í i gcás inarb é nó í an duine sin an sealbhóir polasaí freisin agus go ndearna sé nó sí ráiteas bréagach d’aon ghnó tráth a tugadh an conradh i gcrích as ar eascair an neamhniú sin?’

26

De réir chásdlí na Cúirte, i gcomhthéacs an nós imeachta comhair idir cúirteanna náisiúnta agus an Chúirt faoi Airteagal 267 CFAE, is faoin gCúirt Bhreithiúnais atá sé freagra a thabhairt don chúirt náisiúnta a bheidh úsáideach di agus lena gcuirfear ar a cumas cinneadh a dhéanamh sa díospóid atá roimpi. Chuige sin, tá sé de dhualgas ar an gCúirt Bhreithiúnais, i gcás inarb iomchuí, na ceisteanna a chuirtear faoina bráid a athfhoirmliú. Ós rud é go bhfuil ceist le haghaidh réamhrialú curtha le chéile ag cúirt náisiúnta trí thagairt a dhéanamh d’fhorálacha áirithe de dhlí an Aontais, ní chuireann sé sin cosc ar an gCúirt Bhreithiúnais na léirmhínithe a d’fhéadfadh a bheith úsáideach le linn breithniú a dhéanamh ar an gcás os a comhair a chur ar fáil don chúirt sin, cibé acu ar tharchuir sí chucu i bhfoclaíocht a ceisteanna nó nach ndearna. Chuige sin, is faoin gCúirt Bhreithiúnais atá sé, ag féachaint ar an ábhar go léir a sholáthair an chúirt náisiúnta, agus go háirithe an t‑ábhar sa ráiteas ar na cúiseanna leis an ordú tarchuir, na heilimintí de dhlí an Aontais is gá a léiriú i bhfianaise ábhar na díospóide sna príomhimeachtaí a tharraingt amach (breithiúnas an 22 Feabhra 2024, Direcţia pentru Evidenţa Persoanelor şi Administrarea Bazelor de Date, C‑491/21, EU:C:2024:143, mír 23 agus an cásdlí dá dtagraítear).

27

Sa chás seo, i bhfianaise na faisnéise go léir a chuir an chúirt a rinne an tarchur ar fáil agus do na barúlacha a chuir TN, Matmut, FGAO, Rialtas na Fraince agus an Coimisiún Eorpach isteach, ní mór an cheist a tharchuirtear a athfhoirmliú chun Treoir léirmhínitheach úsáideach a sholáthar don chúirt a rinne an tarchur.

28

Dá bhrí sin, de réir a ceiste, iarrann an chúirt a rinne an tarchur, go bunúsach, an gcaithfear an chéad fhomhír d’Airteagal 3 agus Airteagal 13(1) de Threoir 2009/103 a léiriú sa chaoi go gcuirtear cosc leo ar reachtaíocht náisiúnta lena gceadaítear, ar thaobh amháin éileamh a dhéanamh i gcoinne paisinéir feithicle atá páirteach i dtionóisc bhóthair, arb í an sealbhóir polasaí í, i gcás inarb í an sealbhóir polasaí í freisin, neamhniú conartha le haghaidh mótarárachas dliteanais shibhialta a eascraíonn as ráiteas bréagach arna dhéanamh ag sealbhóir an pholasaí tráth a tugadh an conradh i gcrích, maidir le céannacht thiománaí rialta na feithicle lena mbaineann agus, ar an taobh eile, i gcoinne an, i gcás ina bhfuil neamhniú den sórt sin neamh-infhorghníomhaithe go héifeachtach i gcoinne paisinéara ar íospartach é nó í, aisíocaíocht a fháil ar na suimeanna go léir a d’íoc an t‑árachóir leis an bpaisinéir sin faoin gconradh árachais, trí chaingean arna tabhairt i gcoinne an phaisinéara sin, ar bhonn an mhí-iompair thoiliúil a rinne an t‑íospartach tráth a tugadh an conradh i gcrích.

29

I ndáil leis sin, ní mór a thabhairt faoi deara, mar a luaitear in aithris 1 de Threoir 2009/103, go raibh códú déanta ag Treoir 2009/103 ar Threoir 72/166, ar an Dara Treoir 84/5, ar an Tríú Treoir 90/232, ar Threoir 2000/26 agus ar Treoir 2005/14. Leis na Treoracha sin, soiléiríodh de réir a chéile oibleagáidí na mBallstát maidir le hárachas éigeantach. D’iarr siad, ar thaobh amháin, saorghluaiseacht na bhfeithiclí a bhíonn bunaithe de ghnáth ar chríoch an Aontais agus na ndaoine ar bord araon a áirithiú agus, ar an taobh eile, a ráthú go gcuirfear cóir inchomparáide ar íospartaigh tionóiscí arb iad na feithiclí sin is cúis leo, is cuma cén áit i gcríoch an Aontais a tharla an tionóisc (ordú an 13 Deireadh Fómhair 2021, Liberty Seguros, C‑375/20, EU:C:2021:861, mír 54 agus an cásdlí dá dtagraítear).

30

Thairis sin, leanann sé ó aithrisí 2 agus 20 de Threoir 2009/103 go bhfuil na cuspóirí céanna á saothrú leis an Treoir agus atá á saothrú leis na Treoracha sin (ordú an 13 Deireadh Fómhair 2021, Liberty Seguros, C‑375/20, EU:C:2021:861, mír 55 agus an cásdlí dá dtagraítear).

31

Is léir ó éabhlóid reachtaíocht an Aontais maidir le hárachas éigeantach go ndearna reachtóir an Aontais an cuspóir maidir le híospartaigh tionóiscí arb iad na mótarfheithiclí sin is cúis leo a chosaint a shaothrú agus a neartú i gcónaí (ordú an 13 Deireadh Fómhair 2021, Liberty Seguros, C‑375/20, EU:C:2021:861, mír 56 agus an cásdlí dá dtagraítear).

32

Leis an gcéad fhomhír d’Airteagal 3 de Threoir 2009/103, ceanglaítear ar na Ballstáit gach beart iomchuí a dhéanamh, faoi réir chur i bhfeidhm Airteagal 5 den Treoir, chun a áirithiú go mbeidh dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid feithiclí atá bunaithe de ghnáth ar a gcríoch cumhdaithe faoi árachas.

33

I dtaca leis sin, faoin gcéad fhomhír d’Airteagal 13(1) den Treoir sin, ní fhéadfaidh cuideachta mótarárachas dliteanais shibhialta diúltú cúiteamh a íoc le tríú páirtithe is íospartaigh i dtionóisc arb í feithicil árachaithe is cúis léi, trí bhrath ar fhorálacha dlíthiúla nó ar chlásail chonarthacha atá i bpolasaí árachais lena n‑eisiatar ó chumhdach mótarárachais dliteanais shibhialta damáiste a dhéantar d’íospartaigh tríú páirtí mar thoradh ar úsáid nó ar thiomáint na feithicle árachaithe ag daoine nach bhfuil údaraithe chun an fheithicil a thiomáint, ag daoine nach bhfuil ceadúnas tiomána acu nó ag daoine nár chomhlíon oibleagáidí teicniúla dlíthiúla maidir le riocht agus sábháilteacht na feithicle sin (féach, chuige sin, breithiúnas an 13 Deireadh Fómhair 2021, Liberty Seguros, C‑375/20, EU:C:2021:861, míreanna 58 agus 59 agus an cásdlí dá dtagraítear).

34

De mhaolú ar an gcéad fhomhír sin, foráiltear leis an dara fomhír d’Airteagal 13(1) de Threoir 2009/103 nach bhféadfaidh an chuideachta árachais íospartaigh áirithe a chúiteamh, i bhfianaise an cháis a chruthaigh siad féin, eadhon i gcásanna ina raibh an fheithicil ba chúis leis an damáiste á húsáid nó á tiomáint ag daoine nach raibh údaraithe go sainráite ná go hintuigthe déanamh amhlaidh, agus i gcás ina ndeachaigh na híospartaigh tríú páirtí isteach san fheithicil go deonach, agus a fhios acu gur goideadh í (féach, chuige sin, breithiúnas an 13 Deireadh Fómhair 2021, Liberty Seguros, C‑375/20, EU:C:2021:861, mír 60 agus an cásdlí dá dtagraítear).

35

Leanann sé ó Airteagal 12(1) den Treoir, gan dochar don dara fomhír d’Airteagal 13(1) di, go gcumhdaíonn an t‑árachas dá dtagraítear in Airteagal 3 den Treoir dliteanas i leith díobháil phearsanta do gach paisinéir seachas an tiománaí a eascraíonn as feithicil a úsáid.

36

Chinn an Chúirt Bhreithiúnais go gcuireann an cuspóir maidir le híospartaigh a chosaint cosc ar an reachtaíocht náisiúnta coincheap an phaisinéara atá cumhdaithe ag árachas éigeantach a chúngú go míchuí i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí (féach, chuige sin, breithiúnas an 14 Meán Fómhair 2017, Delgado Mendes, C‑503/16, EU:C:2017:681, mír 42 agus an cásdlí dá dtagraítear).

37

Go deimhin, maidir le stádas íospartaigh tionóisce bóthair, sealbhóir an pholasaí agus úinéir na feithicle a raibh baint aici leis an tionóisc sin, chinn an Chúirt go gceanglaítear leis an gcuspóir sin go ndéanfaí staid dlíthiúil úinéir na feithicle, a bhí ar bord na feithicle tráth na tionóisce mar phaisinéir, a chomhshamhlú le staid dhlíthiúil aon ‘phaisinéara ar íospartach é nó í’ eile a bhí ag an tionóisc (féach, chuige sin, breithiúnas an 14 Meán Fómhair 2017, Delgado Mendes, C‑503/16, EU:C:2017:681, mír 41 agus an cásdlí dá dtagraítear).

38

Chinn an Chúirt Bhreithiúnais freisin go n‑éilítear leis an gcuspóir sin go ndéanfaí staid dlíthiúil an duine a bhí faoi árachas chun an fheithicil a thiomáint, ach a bhí ina phaisinéir san fheithicil sin tráth na tionóisce céanna, a chomhshamhlú le staid dhlíthiúil ‘phaisinéir ar íospartach é nó í’ eile na tionóisce sin agus, dá bhrí sin, nach féidir an duine sin a eisiamh ón gcoincheap ‘íospartach tríú páirtí,’ de réir bhrí na chéad fhomhíre d’Airteagal 13(1) de Threoir 2009/103, ós rud é gur paisinéir, seachas tiománaí, den fheithicil sin an duine sin (féach, chuige sin, breithiúnas an 14 Meán Fómhair 2017, Delgado Mendes, C‑503/16, EU:C:2017:681, mír 43 agus an cásdlí dá dtagraítear).

39

Dá bhrí sin, cé gurbh é an sealbhóir polasaí paisinéir i dtionóisc bhóthair, ní eisiatar an duine sin ón gcoincheap ‘íospartach tríú páirtí’ de réir bhrí na chéad fhomhíre d’Airteagal 13(1) de Threoir 2009/103 (féach, de réir analaí, breithiúnas an 14 Meán Fómhair 2017, Delgado Mendes, C‑503/16, EU:C:2017:681, mír 44 agus an cásdlí dá dtagraítear).

40

Ós rud é gurbh é an paisinéir an sealbhóir polasaí freisin, ní féidir údar a thabhairt le cóir éagsúil, ag féachaint don chuspóir céanna cosanta a shaothraítear leis an Treoir sin, mar a luaitear i mír 31 den bhreithiúnas seo (féach, go háirithe, breithiúnas an 14 Meán Fómhair 2017, Delgado Mendes, C‑503/16, EU:C:2017:681, mír 45).

41

Is amhlaidh atá i gcás nach é an sealbhóir polasaí tiománaí rialta na feithicle a bhí páirteach i dtionóisc bhóthair (breithiúnas an 20 Iúil 2017, Fidelidade-Companhia de Seguros, C‑287/16, EU:C:2017:575, mír 28).

42

Dá bhrí sin, sa chás seo, ní bheidh aon tionchar ag an bhfíric gur paisinéir den fheithicil lena mbaineann é PQ, sealbhóir an pholasaí, tráth na tionóisce bóthair, ar a stádas mar ‘íospartach tríú páirtí’ de réir bhrí na chéad fhomhíre d’Airteagal 13(1) de Threoir 2009/103.

43

Maidir le hinfhorghníomhaitheacht neamhnithe conartha le haghaidh mótarárachas dliteanais shibhialta i gcoinne PQ a eascraíonn as an ráiteas bréagach a rinne PQ tráth ar tugadh an conradh i gcrích maidir le céannacht thiománaí rialta na feithicle lena mbaineann, is léir ón gcásdlí dá dtagraítear i mír 34 den bhreithiúnas seo go ndearna an reachtas foráil sa dara fomhír d’Airteagal 13(1) de Threoir 2009/103 maidir le maolú aonair ar an oibleagáid atá ar chuideachtaí árachais íospartaigh tríú páirtí i dtionóisc bhóthair a chúiteamh.

44

Leanann sé freisin ón gcásdlí nach mór an maolú sin a léiriú go docht (ordú an 13 Deireadh Fómhair 2021, Liberty Seguros, C‑375/20, EU:C:2021:861, mír 61 agus an cásdlí dá dtagraítear).

45

Le haon léiriú eile, bheadh na Ballstáit in ann cúiteamh d’íospartaigh tríú páirtí i dtionóisc bhóthair a theorannú d’imthosca áirithe, arb é sin go díreach is aidhm do Threoir 2009/103 a sheachaint (ordú an 13 Deireadh Fómhair 2021, Liberty Seguros, C‑375/20, EU:C:2021:861, mír 62 agus an cásdlí dá dtagraítear).

46

Dá bhrí sin, ní mór an chéad fhomhír agus an dara fomhír d’Airteagal 13(1) den Treoir sin a léiriú sa chaoi nach féidir foráil dlí nó clásal conarthach atá i bpolasaí árachais lena n‑eisiatar ó árachas úsáid nó tiomáint feithiclí ag daoine nach bhfuil údaraithe go sainráite ná go hintuigthe déanamh amhlaidh, a agairt i gcoinne íospartaigh tríú páirtí i dtionóisc bhóthair ach amháin i gcásanna inar úsáid nó inar thiomáin na daoine sin an fheithicil ba chúis leis an damáiste, agus i gcás inar tháinig na híospartaigh tríú páirtí isteach san fheithicil go deonach agus a fhios acu gur goideadh í (féach, chuige sin, breithiúnas an 13 Deireadh Fómhair 2021, Liberty Seguros, C‑375/20, EU:C:2021:861, mír 63 agus an cásdlí dá dtagraítear).

47

Dá bhrí sin, ós rud é go bhfuil conradh árachais tugtha i gcrích ag cuideachta árachais ar bhonn easnaimh nó ráitis bhréagacha ó thaobh an tsealbhóra polasaí de, ní cheadaítear don chuideachta sin brath ar fhorálacha dlíthiúla nó ar chlásal conarthach lena bhforáiltear do neamhniú an chonartha chun neamhniú den sórt sin a agairt i gcoinne an íospartaigh tríú páirtí chun é féin a shaoradh óna oibleagáid faoin gcéad fhomhír d’Airteagal 3 de Threoir 2009/103 chun an t‑íospartach sin a chúiteamh as an gcaillteanas a bhain dó mar thoradh ar thionóisc arbh í an fheithicil árachaithe ba chúis léi (féach, chuige sin, breithiúnas an 20 Iúil 2017, Fidelidade-Companhia de Seguros, C‑287/16, EU:C:2017:575, mír 27).

48

Ní féidir amhras a chaitheamh ar an léiriú sin toisc go bhféadfadh FGAO cúiteamh a íoc leis an íospartach. Go deimhin, ceapadh idirghabháil an chomhlachta dá dtagraítear in Airteagal 10(1) de Threoir 2009/103 mar rogha dheiridh, ach amháin i gcás ina ndearnadh an damáiste mar gheall ar fheithicil nár comhlíonadh an oibleagáid árachais dá dtagraítear in Airteagal 3 den Treoir sin ina leith, eadhon feithicil nach bhfuil aon chonradh árachais ann ina leith (ordú an 13 Deireadh Fómhair 2021, Liberty Seguros, C‑375/20, EU:C:2021:861, mír 69 agus an cásdlí dá dtagraítear).

49

Sa chás seo, áfach, ba cheart a thabhairt faoi deara, murab ionann agus na cásanna as ar eascair breithiúnas an 20 Iúil 2017, Fidelidade-Companhia de Seguros (C‑287/16, EU:C:2017:575), agus ordú an 13 Deireadh Fómhair 2021, Liberty Seguros (C‑375/20, EU:C:2021:861), sa chás seo, ní hamháin gurb é PQ ‘paisinéir ar íospartach é nó í’ na tionóisce bóthair atá i gceist sna príomhimeachtaí atá á lorg cúitimh, ach freisin an sealbhóir polasaí arb é údar an ráitis bhréagaigh d’aon ghnó ba chúis le neamhniú an chonartha árachais.

50

I ndáil leis sin, ba cheart a mheabhrú ar dtús nach bhfuil aon fhorálacha i dTreoir 2009/103 lena rialaítear aon mhí-úsáid ceart ag an sealbhóir polasaí.

51

Mar sin féin, de réir cásdlí socair, tá prionsabal ginearálta dlí ann, i ndlí an Aontais, ar dá réir nach féidir brath ar rialacha dhlí an Aontais chun críocha mí-úsáide nó calaoiseacha (breithiúnas an 21 Nollaig 2023, BMW Bank agus páirtithe eile, C‑38/21, C‑47/21 agus C‑232/21, EU:C:2023:1014, mír 281 agus an cásdlí dá dtagraítear).

52

Ní mór do dhaoine aonair prionsabal ginearálta an dlí a chomhlíonadh. Ní féidir cur i bhfeidhm reachtaíocht an Aontais a leathnú chun idirbhearta a chumhdach a dhéantar chun críche buntáistí a fháil go calaoiseach nó go mí-úsáideach dá bhforáiltear le dlí an Aontais (breithiúnas an 21 Nollaig 2023, BMW Bank agus páirtithe eile, C‑38/21, C‑47/21 agus C‑232/21, EU:C:2023:1014, mír 282 agus an cásdlí dá dtagraítear).

53

Dá bhrí sin, leanann sé ón bprionsabal sin nach mór do Bhallstát, fiú in éagmais fhorálacha an dlí náisiúnta lena bhforáiltear do dhiúltú den sórt sin, diúltú do thairbhe fhorálacha dhlí an Aontais i gcás nach ndéantar na forálacha sin nuair a dhéanann duine ní d’fhonn cuspóirí na bhforálacha sin a bhaint amach iad a agairt, ach d’fhonn buntáiste a fháil a thugtar don duine sin le dlí an Aontais, i gcás nach gcomhlíontar go foirmiúil na coinníollacha oibiachtúla is gá chun an buntáiste atá á lorg a fháil (breithiúnas an 21 Nollaig 2023, BMW Bank agus páirtithe eile, C‑38/21, C‑47/21 agus C‑232/21, EU:C:2023:1014, mír 283 agus an cásdlí dá dtagraítear).

54

Mar is léir ó chásdlí na Cúirte, is gá, ar taobh amháin, sraith d’imthosca oibiachtúla a bheith ann de bharr cruthúnas ar chleachtas mí-úsáideach, agus, d’ainneoin urramú foirmiúil na gcoinníollacha a leagtar síos le rialacha an Aontais, nár baineadh amach an cuspóir a shaothraítear leis na rialacha sin agus, ar an taobh eile, gur gné shuibiachtúil í arb é atá ann an rún leas a bhaint as rialacha an Aontais trí na coinníollacha is gá chun é a fháil a chruthú go saorga (breithiúnais an 21 Nollaig 2023, BMW Bank agus páirtithe eile, C‑38/21, C‑47/21 agus C‑232/21, EU:C:2023:1014, mír 285 agus an cásdlí dá dtagraítear).

55

Chun fíorú a dhéanamh maidir le cleachtas mí-úsáideach a bheith ann, ní mór don chúirt a rinne an tarchur fíorais agus imthosca uile an cháis a chur san áireamh, lena n‑áirítear iad siúd i ndiaidh an idirbhirt a líomhnaítear a bheith mí-úsáideach (breithiúnas an 21 Nollaig 2023, BMW Bank agus páirtithe eile, C‑38/21, C‑47/21 agus C‑232/21, EU:C:2023:1014, mír 286 agus an cásdlí dá dtagraítear)

56

Dá bhrí sin, is faoin gcúirt a rinne an tarchur atá sé a fháil amach, i gcomhréir le rialacha fianaise an dlí náisiúnta, a mhéid nach mbaintear an bonn d’éifeachtacht dhlí an Aontais, an bhfuil na comhghnéithe de chleachtas mí-úsáideach, mar a leagtar amach i mír 54 den bhreithiúnas seo iad, i láthair sna díospóidí sna príomhimeachtaí. Mar sin féin, féadfaidh an Chúirt, agus réamhrialú á thabhairt aici, i gcás inarb iomchuí, soiléiriú a thabhairt atá beartaithe chun treoir a thabhairt don chúirt sin maidir lena léiriú (breithiúnais an 21 Nollaig 2023, BMW Bankagus páirtithe eile, C‑38/21, C‑47/21 agus C‑232/21, EU:C:2023:1014, mír 287 agus an cásdlí dá dtagraítear).

57

I ndáil leis sin, ar thaobh amháin, maidir leis an gceist ar baineadh amach sa chás seo, an cuspóir a shaothraítear le Treoir 2009/103, ba cheart a thabhairt faoi deara, mar a luaigh an tAbhcóide Ginearálta faoi deara go bunúsach i míreanna 67 agus 68 dá Thuairim, gur cosúil, faoi réir fhíorú na cúirte a rinne an tarchur, gur baineadh amach an cuspóir maidir le híospartaigh tionóiscí bóthair a chosaint, ós rud é gur íospartach na tionóisce atá i gceist é PQ atá ag lorg cúitimh.

58

Ar an taobh eile, maidir leis an ngné shuibiachtúil lena mbaineann an rún buntáiste a fháil a eascraíonn as reachtaíocht an Aontais, trí na coinníollacha is gá chun é a fháil a chruthú go saorga, is léir ón gcinneadh a tharchur go raibh sé i gceist leis an ráiteas bréagach atá i gceist sna príomhimeachtaí cosc a chur ar TN conradh árachais a thabhairt i gcrích, ós rud é gur ciontaíodh é roimhe sin as tiomáint faoi thionchar alcóil. Mar sin, rinne PQ an ráiteas bréagach sin chun feithicil TN a árachú agus leas á bhaint as préimh árachais níos buntáistí ná mar a bheadh iníoctha dá mbeadh céannacht thiománaí rialta na feithicle ar eolas ag an árachóir.

59

I ndáil leis sin, mar a chuir an tAbhcóide Ginearálta in iúl go bunúsach i mír 77 dá Thuairim, ní cosúil, faoi réir fíorú ag an gcúirt a rinne an tarchur, go ndearna PQ ráitis bhréagacha agus é mar bhunaidhm acu brath ar Airteagail 3 agus 13 de Threoir 2009/103 agus dul timpeall ar fhoráil náisiúnta a bhaineann le coinníollacha dlíthiúla neamhnithe conartha árachais.

60

Sna himthosca sin, ní cosúil, faoi réir fíorú ag an gcúirt a rinne an tarchur, go bhfuil na heilimintí ar cleachtas mí-úsáideach iad, mar a leagtar amach i mír 54 den bhreithiúnas seo, sa chás seo.

61

Dá bhrí sin, a mhéid nár sháraigh PQ an prionsabal lena dtoirmisctear cearta a mhí-úsáid, ní mór a mheas nach féidir brath ar neamhniú conartha le haghaidh mótarárachas dliteanais shibhialta atá i gceist sna príomhimeachtaí, a eascraíonn as a ráiteas bréagach tráth a tugadh an conradh sin i gcrích.

62

Ar an dara dul síos, maidir le ceart an árachóra, i gcás den sórt sin, aisíocaíocht a fháil ó PQ ar na suimeanna go léir a d’íoc an t‑árachóir faoin gconradh árachais, trí mheán cúláraigh bunaithe ar fhaillí intinneacha an árachóra i dtabhairt i gcrích an chonartha, ba cheart a thabhairt faoi deara nach bhfuil na coinníollacha dlíthiúla lena rialaítear bailíocht conartha árachais, chomh maith leo siúd a bhaineann le dliteanas an tsealbhóra polasaí i leith mífhaisnéise tráth a thugtar an conradh árachais i gcrích, á rialú ag dlí an Aontais, ach ag dlí na mBallstát (féach, chuige sin, breithiúnas an 20 Iúil 2017, Fidelidade-Companhia de Seguros, C‑287/16, EU:C:2017:575, mír 31).

63

I ndáil leis sin, is léir ó chásdlí na Cúirte nach mór do na Ballstáit a gcumhachtaí sa réimse sin a fheidhmiú i gcomhréir le dlí an Aontais agus nach féidir éifeachtacht Threoir 2009/103 a bhaint d’fhorálacha náisiúnta lena rialaítear cúiteamh ar éilimh a eascraíonn as úsáid feithiclí (féach, de réir analaí, breithiúnas an 20 Iúil 2017, Fidelidade-Companhia de Seguros, C‑287/16, EU:C:2017:575, mír 32 agus an cásdlí dá dtagraítear).

64

Dhearbhaigh an Chúirt arís agus arís eile, chun éifeachtacht fhorálacha dhlí an Aontais maidir le hárachas éigeantach i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí a áirithiú, nach mór na forálacha sin a léiriú sa chaoi go gcuirtear cosc leo ar reachtaíocht náisiúnta lena ndéantar an bonn a bhaint den éifeachtacht sin, sa mhéid is go gcuireann siad baint amach an chuspóra maidir le híospartaigh tionóisce bóthair a chosaint, arna saothrú agus arna dtreisiú go leanúnach ag reachtas an Aontais, i mbaol, trí cheart an íospartaigh cúiteamh a fháil ó árachas éigeantach dliteanais shibhialta mótarfheithicle a eisiamh go huathoibríoch nó a shrianadh go díréireach (breithiúnas an 10 Meitheamh 2021, Van Ameyde España, C‑923/19, EU:C:2021:475, mír 44 agus an cásdlí dá dtagraítear).

65

Sna himthosca sin, mar a thug an tAbhcóide Ginearálta faoi deara, go bunúsach, i míreanna 105 agus 110 dá Thuairim, ní mór reachtaíocht náisiúnta a leagan síos chun a cheadú don árachóir, in imthosca amhail na himthosca atá i gceist sna príomhimeachtaí agus trí chaingean arna tionscnamh i gcoinne ‘paisinéir ar íospartach é nó í,’ arb é sealbhóir an pholasaí agus údar an ráitis bhréagaigh a rinneadh tráth a tugadh an conradh árachais i gcrích freisin, aisíocaíocht‘iomlán’ na suimeanna a íocadh leis an ‘paisinéara ar íospartach é nó í’ sin de bhun an chonartha sin a fháil, is dócha go mbainfear den duine sin, go cinntitheach agus go díréireach, an chosaint a dheonaítear le Treoir 2009/103 d’íospartaigh na dtionóiscí sin agus, dá bhrí sin, sárú a dhéanamh ar cheart an duine sin chun cúiteamh a fháil trí árachas éigeantach dliteanais shibhialta i leith mótarfheithiclí.

66

I bhfianaise an mhéid sin go léir, is é an freagra ar an gceist a tharchuirtear ná nach mór an chéad fhomhír d’Airteagal 3 agus Airteagal 13(1) de Threoir 2009/103 a léiriú sa chaoi go gcuirtear cosc leo, mura n‑aimsíonn an chúirt a rinne an tarchur mí-úsáid ceart, reachtaíocht náisiúnta lena gceadaítear, ar thaobh amháin, brath ar phaisinéir feithicle a bhí páirteach i dtionóisc bhóthair arb í íospartach na tionóisce sin í, i gcás inarb é an paisinéir sin sealbhóir an pholasaí freisin, brath ar neamhniú conartha le haghaidh mótarárachas dliteanais shibhialta a eascraíonn as ráiteas bréagach a rinne an sealbhóir polasaí sin tráth a tugadh an conradh sin i gcrích, maidir le céannacht thiománaí rialta na feithicle lena mbaineann agus, ar an taobh eile, i gcás ina bhfuil neamhniú den sórt sin neamh-infhorghníomhaithe i gcoinne ‘paisinéir ar íospartach é nó í’ den sórt sin, bhainfeadh an aisíocaíocht sin aon éifeacht úsáideach d’fhorálacha na Treorach, trí theorainn a chur go díréireach le ceart an íospartaigh cúiteamh a fháil ó árachas éigeantach i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí.

67

Ós rud é, a mhéid a bhaineann sé leis na páirtithe sna príomhimeachtaí, go bhfuil na himeachtaí mar chéim sa chás os comhair na cúirte a rinne an tarchur, baineann ceist na gcostas leis an gcúirt sin. Níl na costais a tabhaíodh trí bharúlacha a chur faoi bhráid na Cúirte, seachas costais na bpáirtithe sin, inghnóthaithe.

Ar na forais sin, rialaíonn an Chúirt (an Chéad Dlísheomra) mar seo a leanas:

Maidir leis an gcéad fhomhír d’Airteagal 3 agus Airteagal 13(1) de Threoir 2009/103/CE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 16 Meán Fómhair 2009 maidir le hárachas i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí, agus le forfheidhmiú na hoibleagáide chun árachú i gcoinne an dliteanais sin,

ní mór léiriú a dhéanamh mar seo a leanas:

cuirtear cosc leo, mura gcinneann an chúirt náisiúnta gur baineadh mí-úsáid as cearta, ar reachtaíocht náisiúnta lena gceadaítear, ar thaobh amháin, paisinéir feithicle a raibh baint aici le tionóisc bhóthair, arb é íospartach na tionóisce sin é, a chur ar neamhní i gcás inarb é an sealbhóir polasaí é freisin, i gcoinne neamhniú conartha le haghaidh mótarárachas dliteanais shibhialta mar thoradh ar ráiteas bréagach arna dhéanamh ag an sealbhóir polasaí sin tráth a tugadh an conradh sin i gcrích, maidir le céannacht thiománaí rialta na feithicle lena mbaineann agus, ar an taobh eile, i gcoinne an árachóra, i gcás ina bhfuil neamhniú den sórt sin neamh-infhorghníomhaithe i gcoinne ‘paisinéir ar íospartach é nó í’ den sórt sin, aisíocaíocht a fháil ar na suimeanna go léir a d’íoc sé leis an bpaisinéir sin i gcomhlíonadh an chonartha árachais trí chaingean arna tionscnamh i gcoinne an phaisinéara sin, bunaithe ar mhí-iompar toiliúil a rinne an t‑árachaí tráth a tugadh an conradh sin i gcrích, ós rud é go bhfágfadh aisíocaíocht den sórt sin go mbainfí d’fhorálacha na Treorach sin aon éifeacht úsáideach, trí theorainn a chur le ceart an íospartaigh cúiteamh a fháil ó árachas éigeantach i gcoinne dliteanas sibhialta i ndáil le húsáid mótarfheithiclí.