AN COIMISIÚN EORPACH

An Bhruiséil,10.10.2024

COM(2024) 456 final

TUARASCÁIL ÓN gCOIMISIÚN CHUIG PARLAIMINT NA hEORPA, CHUIG AN gCOMHAIRLE, CHUIG COISTE EACNAMAÍOCH AGUS SÓISIALTA NA hEORPA AGUS CHUIG COISTE NA RÉIGIÚN

Cistiú chun cearta bunúsacha a chur chun cinn, a chosaint agus a fhorfheidhmiú


Tuarascáil Bhliantúil 2024 maidir le Cur i bhFeidhm Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh

Cistiú chun cearta bunúsacha a chur chun cinn, a chosaint agus a fhorfheidhmiú

Tuarascáil Bhliantúil 2024 maidir le Cur i bhFeidhm 
Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh

Clár ábhair

1.Réamhrá

2.Cearta bunúsacha a chur chun cinn agus a chosaint tríd an gclár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna5

3.Cearta bunúsacha a chur chun cinn agus a chosaint trí chláir chistiúcháin eile an Aontais11

4.Cistiú do chearta bunúsacha sna Ballstáit30

5.Comhar idir an tAontas agus deontóirí poiblí agus príobháideacha eile37

6.Conclúid43

1.Réamhrá

Tugtar le chéile i gCairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh (an Chairt) na cearta bunúsacha a bhfuil gach duine san Aontas Eorpach ina dteideal. Agus muid ag tarraingt ar chomóradh 25ú bliain a forógra in 2025, tá cearta, saoirsí agus prionsabail na Cairte fós chomh tábhachtach agus a bhí riamh.

Ina Straitéis ó 2020 chun cur i bhfeidhm na Cairte um Chearta Bunúsacha san Aontas (straitéis na Cairte) a neartú 4 , leag an Coimisiún Eorpach amach bearta chun úsáid na Cairte a fheabhsú 5 chun tacú le cur i bhfeidhm na gceart bunúsach ar fud bheartais an Aontais. Bealach amháin inar féidir leis an gCoimisiún cur i bhfeidhm na Cairte a chur ar taispeáint is ea trí thuarascálacha bliantúla téamacha a chur i láthair maidir le cur i bhfeidhm na Cairte 6 . Tá tuarascáil na Cairte i mbliana tiomnaithe do chistiú chun cearta bunúsacha a chur chun cinn, a chosaint agus a fhorfheidhmiú.

Tá ról lárnach ag cistiú tiomnaithe maidir le tacú le cur chun feidhme bheartais an Aontais um chearta bunúsacha sna Ballstáit 10 . D’aithin an Coimisiún go háirithe an gá atá le tacaíocht a thabhairt don tsochaí shibhialta, do chosantóirí chearta an duine, d’údaráis náisiúnta, réigiúnacha agus áitiúla, do reachtóirí, do bhreithiúna agus do chleachtóirí ceartais eile agus do dhaoine eile chun cearta bunúsacha a chur i bhfeidhm. Mheabhraigh an Coimisiún na deacrachtaí a thuairiscigh eagraíochtaí na sochaí sibhialta (ESSanna) agus cosantóirí chearta an duine 11 maidir le rochtain a fháil ar chistiú, agus tá bearta déanta aige chun tacú le timpeallacht chumasúcháin le haghaidh ESSanna. Sa Mholadh uaidh maidir le ról agus rannpháirtíocht éifeachtach na saoránach agus eagraíochtaí na sochaí sibhialta i bpróisis ceaptha beartas poiblí a chur chun cinn 12 , spreag an Coimisiún na Ballstáit chun cistiú a thiomnú do rannpháirtíocht ESSanna agus a n‑ athléimneacht a neartú agus iad ag tabhairt aghaidh ar bhagairtí agus ar ionsaithe 13 . D’aithin an Coimisiún freisin gur gá do na Ballstáit agus don Choimisiún araon a áirithiú go gcomhlíonann tionscadail arna gcistiú ag an Aontas luachanna an Aontais agus dlí an Aontais, lena n‑ áirítear an Chairt 14 .

Le linn an tsainordaithe sin (2019-2024), neartaigh an Coimisiún a fhócas ar chistiú chun tacú le cur chun feidhme luachanna agus chearta bunúsacha an Aontais, lena n‑ áirítear trí bhuiséad an chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna (CERV) a bhfuil méadú suntasach tagtha air a bhainistiú. Tá coinníollachtaí maidir le cearta bunúsacha bunaithe ag an gCoimisiún freisin chun a áirithiú go gcaithfear cistiú ón Aontas ar bhealach a chomhlíonann cearta bunúsacha agus luachanna an Aontais. Ó glacadh an Creat Airgeadais Ilbhliantúil reatha 17 , leagadh béim i roinnt géarchéimeanna domhanda ar an ngá atá le tacú leis na gníomhaithe a rannchuidíonn le cur chun feidhme agus cur i bhfeidhm na Cairte ar fud an Aontais.

Tugtar forléargas sa tuarascáil Cairte seo ar na forbairtí i réimse an chistithe a bhaineann le cearta bunúsacha. Mar a tharla i mblianta roimhe seo, féachann sé le léargas a thabhairt ar na gnéithe sin a shainaithin na páirtithe leasmhara a bheith ábhartha trí éachtaí agus dúshláin a chur i láthair. Tá na samplaí go léir neamh-uileghabhálach agus áirítear iad chun críocha léiriúcháin amháin. Liostaítear san iarscríbhinn cuid de na tionscadail a thuairiscigh páirtithe leasmhara mar shamplaí de chur chun cinn na gceart bunúsach a leagtar amach sa Chairt. 

Soláthraítear deis leis an tuarascáil ar an gCairt freisin chun breithniú a dhéanamh ar chur chun feidhme straitéis na Cairte. Is féidir an dul chun cinn seo a leanas a thuairisciú ón mbliain seo caite:

2.Cearta bunúsacha a chur chun cinn agus a chosaint tríd an gclár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna

2.1.Cistiú chun tacú le cearta bunúsacha a chur i bhfeidhm

Is é an clár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna an t‑ aon chlár cistiúcháin de chuid an Aontais a fhéachann go sonrach leis na cearta agus na luachanna a chumhdaítear sna Conarthaí agus sa Chairt a chosaint agus a chur chun cinn, chun sochaithe oscailte, cearta-bhunaithe, daonlathacha, comhionanna agus cuimsitheacha atá bunaithe ar an smacht reachta a chothú 30 . Leis an gclár, cistítear gníomhaíochtaí lena spreagtar rannpháirtíocht dhaonlathach, shibhialta agus shóisialta, agus éagsúlacht shochaí na hEorpa ar bhonn na luachanna, na staire agus na cuimhne is coiteann dúinn, chomh maith le hacmhainneacht na sochaí sibhialta a fheabhsú agus comhar trasteorann agus muinín a chothú.

Méadaíodh buiséad an Chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna go suntasach don tréimhse 2021–2027 tar éis togra ó Pharlaimint na hEorpa chun é a mhéadú níos mó ná faoi dhó go dtí os cionn EUR 1,5 billiún. Leis sin, athraíodh an clár go dtí an ciste is mó de chuid an Aontais atá tiomnaithe do na luachanna bunaidh agus na cearta bunúsacha a chur chun cinn ar fud na hEorpa agus chun Aontas Comhionannais, Ceartais, Ceart agus Luachanna a threisiú.

Cistíonn an Clár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna raon leathan gníomhaithe sna Ballstáit agus i dtríú tíortha 31 . Cé go dtacaíonn an clár go háirithe le ESSanna, áirítear ar thairbhithe eile líonraí Eorpacha, údaráis phoiblí (lena n‐áirítear institiúid náisiúnta um chearta an duine, comhlachtaí comhionannais, ombudóirí agus comhlachtaí eile um chearta bunúsacha agus údaráis náisiúnta cosanta sonraí), bailte agus bardais, an saol acadúil agus institiúidí taighde, meithleacha machnaimh, eagraíochtaí idirnáisiúnta agus gníomhaithe eile atá gníomhach i gcur chun cinn luachanna agus chearta an Aontais.

Cuirtear an clár chun feidhme go príomha trí dheontais 32 ach féadfar cistí a leithdháileadh freisin trí sholáthar chun faireachán, rialú, iniúchadh agus meastóireacht a dhéanamh ar ghníomhaíochtaí, ar chórais teicneolaíochta faisnéise, ar staidéir, ar chruinnithe saineolaithe agus ar chumarsáid 33 .

Ina theannta sin, cuirtear gníomhaíochtaí éagsúla chun feidhme le rannchuidiú ó eagraíochtaí idirnáisiúnta, amhail ECFE, ESCE, Comhairle na hEorpa agus UNESCO. Mar shampla, tacaíonn an Clár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna le hobair comhroinnte eolais agus socraithe caighdeán Oifig ESCE um Institiúidí Daonlathacha agus um Chearta an Duine (ODIHR) maidir leis an bhfuathchoireacht 34 .

2.2.Nuálaíochtaí an chláir chun freagairt níos fearr do riachtanais ar an láthair

Tugadh nithe nua agus simplithe isteach sa Chlár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna chun a éifeachtacht a neartú agus chun aghaidh a thabhairt ar dhúshláin a ardaíonn páirtithe leasmhara, agus ESSanna go háirithe 35 . Áirítear orthu sin tacaíocht airgeadais a thabhairt isteach do thríú páirtithe, cláir oibre ilbhliantúla a fhorbairt, íocaíochtaí cnapshuime, chomh maith le líonra de Phointí Teagmhála Náisiúnta don Chlár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna a bhunú.

Leis an tsraith nua arb í luachanna an Aontais, a bhfuil buiséad EUR 668 milliún ag gabháil léi, treisíodh ról an Chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna mar chlár an Aontais chun ESSanna a chistiú, lena n‑ áirítear iad siúd ar leibhéal an phobail. Le linn na chéad bhliana den chur chun feidhme, thacaigh tionscadail a cistíodh ón nglao ar luachanna an Aontais le breis agus 800 ESS i measc an phobail.

Leis an scéim tacaíochta airgeadais do thríú páirtithe, is féidir cistí an Aontais a eisíoc chun acmhainneachtaí ESSanna an phobail a neartú trí athdheonú a dhéanamh trí idirghabhálaithe, amhail ESSanna móra, brateagraíochtaí ar fud an Aontais agus líonraí Eorpacha eile. Dá bhrí sin, éascaíonn an scéim d’eagraíochtaí beaga a bhfuil taithí agus cumais theoranta acu rochtain a fháil ar chistiú ón Aontas. Go dtí seo, bhí ról lárnach ag an scéim maidir le tacaíocht a thabhairt d’eagraíochtaí a oibríonn chun luachanna an Aontais a chosaint agus a chur chun cinn, lena n‑ áirítear iad siúd a dhéanann foréigean a chomhrac 36 . Is é is aidhm don ghlao is déanaí ar thograí faoin tsraith an tsraith arb í Luachanna an Aontais 37 rannchuidiú le cistiú leordhóthanach a áirithiú agus ESSanna a chumhachtú chun a n‑ acmhainneacht agus a n‑ athléimneacht a neartú, lena n‑ áirítear trí fhaireachán a dhéanamh ar bhagairtí agus ar ionsaithe agus trí fhreagairt dóibh.

I dteannta na scéime athdheonaithe, díríonn an Clár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna ar inrochtaineacht agus simpliú méadaithe trí chláir oibre ilbhliantúla a úsáid, lena gcuirtear ar chumas tairbhithe ionchasacha peirspictíocht níos fadtéarmaí a fhorbairt maidir leis na féidearthachtaí cistiúcháin atá ar na bacáin agus solúbthacht á coinneáil ag an am céanna. Ina theannta sin, ceadaítear le glaonna sonracha atá dírithe ar thacú le ESSanna tréimhse níos faide ná meánfhad tionscadail. Ar an gcaoi chéanna, trí chnapshuimeanna a thabhairt isteach le haghaidh fhormhór ghlaonna an Chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna, is féidir íocaíochtaí a dhéanamh de réir feidhmíocht réamhaontaithe.

Leis an gClár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna, leantar de na deontais ghníomhaíochta thraidisiúnta a dhámhachtain freisin, go háirithe ar ESSanna, chomh maith le deontais oibriúcháin do Chomhpháirtithe Chreat an Chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna, mar a thugtar orthu, ar 73 líonra Eorpacha, ESSanna agus meithleacha machnaimh Eorpacha iad atá gníomhach ar leibhéal an Aontais i réimsí luachanna an Aontais. Thairis sin, bronntar deontais oibriúcháin ar 10 Líonra ar leibhéal an Aontais atá gníomhach i réimse chearta daoine faoi mhíchumas.

Tá an clár ag brath freisin ar líonra de Phointí Teagmhála Náisiúnta atá ainmnithe ag na Ballstáit in 21 Bhallstát 38 . Cuireann siad treoir, faisnéis agus cúnamh ar fáil d’iarratasóirí, do thairbhithe agus do pháirtithe leasmhara ionchasacha agus cuidíonn siad le faisnéis a scaipeadh agus le hinfheictheacht agus inrochtaineacht an chláir a fheabhsú. Bíonn níos mó ná 4000 duine in aghaidh na bliana i láthair ag imeachtaí arna n‑ eagrú go díreach ag Pointí Teagmhála Náisiúnta. Tá an Coimisiún ag ullmhú freisin chun feachtas cumarsáide an Chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna a sheoladh sa chuid dheireanach de 2024 chun feasacht an phobail a mhúscailt maidir leis an gclár agus chun deiseanna cistiúcháin a chur chun cinn i measc iarratasóirí ionchasacha 39 .

2.3.Éachtaí agus forbairtí leanúnacha

Léiríonn na réamhléargais ó anailís leanúnach chomh maith le haiseolas ó thairbhithe  cineál uathúil chistiú an Chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna. Meastar gur sruth cistithe ríthábhachtach é an clár chun go mairfidh go leor eagraíochtaí tairbhíocha, agus ar sruth é a rannchuidíonn le beartais ábhartha an Aontais a chur chun cinn. Meastar go bhfuil an clár uathúil ina thosaíochtaí agus ina chineálacha gníomhaíochtaí arna gcistiú, agus is ann do shineirgí le cláir chistiúcháin eile de chuid an Aontais; tá níos mó intuarthachta, solúbthachta agus simplithe i gcur chun feidhme an chláir mar thoradh ar roinnt nuálaíochtaí. Is minic a mheasann tairbhithe gurb é cistiú díreach ón Aontas sna réimsí a chumhdaítear leis an gclár an t‑ aon bhealach amháin chun inrochtaineacht a áirithiú, trédhearcacht a mhéadú, agus chun rioscaí a bhaineann le drochriarachán a laghdú. Ina theannta sin, chun luachanna a chur chun cinn agus a chosaint ar an leibhéal Eorpach, tá gá le sásraí comhair trasnáisiúnta, líonrú agus deiseanna foghlama frithpháirtí, nach féidir le Ballstáit aonair a thairiscint de ghnáth. Tacaíonn an clár freisin le tionscadail agus le heagraíochtaí a oibríonn chun cearta agus luachanna a chur chun cinn agus a chosaint gan beann ar chineál gníomhaíochtaí na dtairbhithe. Dá bhrí sin, tá an clár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna bunriachtanach don Aontas chun sochaithe oscailte, cearta-bhunaithe, daonlathacha, comhionanna agus cuimsitheacha atá bunaithe ar an smacht reachta a chothú agus a fhorbairt a thuilleadh.

Ar an iomlán, tá spéis shuntasach sa chlár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna. Mar shampla, rinne 41 % de na freagróirí ar chomhairliúchán FRA ar líne a rinneadh chun tacú leis an tuarascáil seo iarratas ar chistiú an Chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna agus fuair siad é agus rinne 20 % eile iarratas ach ní bhfuair siad cistiú 40 .

Cé go dtairbhíonn an clár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna de bhuiséad níos airde ná a réamhtheachtaithe, níl a mhéid ailínithe go hiomlán fós leis an éileamh atá air i ndáiríre. Tá ró-éileamh ar roinnt glaonna ar leith ar thograí, rud a fhágann nach gcistítear ach idir 8 % agus 17 % de na hiarratais orthu. Ní féidir cuid mhór iarratas den scoth a chistiú mar gheall ar theorainneacha buiséid.

Go dtí seo, is ESSanna iad níos mó ná 60 % de na tairbhithe. Ó bhí 2021 ann, tá tacaíocht faighte ag beagnach 4000 ESS ó na Ballstáit uile ón gclár. Faoi na glaonna ar thograí chun feasacht eagraíochtaí na sochaí sibhialta ar an gCairt, fothú acmhainneachta agus cur chun feidhme na Cairte a chur chun cinn 41 , dámhadh os cionn EUR 19 milliún ar thionscadail maidir le fothú acmhainneachta agus múscailt feasachta faoin gCairt, an spás sibhialta a chumhachtú, tacú le dlíthíocht straitéiseach 42 , an fhuathchoireacht agus an fhuathchaint a chomhrac, agus sceithirí eolais a chosaint.

Príomhchuspóir de chuid an chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna is ea freagairtí éifeachtacha fianaise-bhunaithe a chur ar fáil ar dhúshláin atá ag teacht chun cinn a bhaineann an bonn de chearta bunúsacha, de rannpháirtíocht shibhialta agus de luachanna an Aontais. Bhí an clár in ann freagairt do dhúshláin a bhaineann, mar shampla, leis an aistriú digiteach agus leis an Intleacht Shaorga le tosaíochtaí tiomnaithe glaonna. Sampla de sin is ea tacaíocht airgeadais do ghníomhaíochtaí na n‑ údarás náisiúnta cosanta sonraí chun feasacht an phobail a ardú agus chun comhlíonadh FBManna leis an gceart chun cosanta sonraí sa ré dhigiteach a éascú.

Bhí dúshláin shuntasacha ag baint le paindéim COVID-19 do thionscadail an chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna, ar cuireadh síneadh le cuid acu nó ar cuireadh siar iad nó ar cuireadh gníomhaíochtaí eile ina n‑ ionad. Ina theannta sin, tugann tionscadail áirithe atá ar siúl faoi láthair aghaidh ar éifeachtaí na paindéime, mar shampla trí iniúchadh a dhéanamh ar an tionchar a bhí aici ar an díospóireacht dhaonlathach agus ar theachtadh na gceart bunúsach. Ar an gcaoi chéanna, tugadh aird i roinnt glaonna de chuid an chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna ar aghaidh a thabhairt ar iarmhairtí an chogaidh fhoghaigh atá an Rúis a chur ar an Úcráin – thug glao spriocdhírithe 48 ar thograí aghaidh ar riachtanais agus ar dhúshláin leanaí san Aontas agus thug sé aird ar chearta leanaí a bhfuil leochaileachtaí sonracha acu, lena n‑ áirítear iad siúd a theith ón Úcráin.

Tá roinnt tionscadal de chuid an chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna dírithe ar shaoirsí daonlathacha a chosaint agus ar chearta bunúsacha a bheith á dteachtadh ag cách, go háirithe daoine sna cásanna is leochailí.

Léirítear sna comhairliúcháin a ndearnadh chun tacú leis an tuarascáil seo gur gá don Choimisiún leanúint d’inrochtaineacht an chláir d’iarratasóirí ionchasacha agus leanúnachas an chistithe do na tairbhithe a chothú. Ba cheart an cistiú a bheith ailínithe i gcónaí leis na riachtanais bheartais ar an láthair, agus an fhéidearthacht a bheith ann riachtanais nua agus riachtanais atá ag teacht chun cinn a chumhdach. Ina fhianaise sin, is príomhchuspóir i gcónaí é sineirgí a fhorbairt idir cistiú náisiúnta agus cistiú ar leibhéal an Aontais ó chláir chistiúcháin eile de chuid an Aontais chun barrfheabhas a chur ar bhaint amach na dtosaíochtaí beartais maidir le cearta bunúsacha.

3.Cearta bunúsacha a chur chun cinn agus a chosaint trí chláir chistiúcháin eile an Aontais

Le cistiú ón Aontas, rannchuidítear le cearta bunúsacha a chur chun cinn agus a chosaint ar fud réimsí éagsúla beartais. Tugtar tuairisc sa chaibidil seo ar an gcistiú ábhartha a chuirtear ar fáil faoin gclár um Cheartas, Fís Eorpach, Erasmus+, an clár don Eoraip Dhigiteach agus cláir eile. Féachtar inti freisin ar shásraí cistiúcháin nua a fhágann go bhfuil cistiú ón Aontas coinníollach ar athchóirithe náisiúnta agus scrúdaítear léi coinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte maidir le hurraim do chearta bunúsacha a chur chun cinn i gcur chun feidhme chistí an Aontais a chumhdaítear le Rialachán na bhForálacha Coiteanna 51 .

3.1. Clár um Cheartas 

Tá ról tábhachtach ag breithiúna náisiúnta agus ag cleachtóirí ceartais eile maidir le limistéar Eorpach Ceartais a fhorbairt atá bunaithe ar an smacht reachta, ar aitheantas frithpháirteach, ar mhuinín fhrithpháirteach agus ar chomhar breithiúnach. Mar a aithnítear i dtuarascáil 2023 ar an gCairt maidir le cosaint dlí éifeachtach agus rochtain ar cheartas 52 , tá ról lárnach acu chun a áirithiú go mbeidh daoine aonair in ann a gcearta a dhearbhú go héifeachtach, lena n‑ áirítear cearta bunúsacha, i gcomhréir le hAirteagail 47 go 50 den Chairt.

Leis an gclár um Cheartas 53 , a bhfuil buiséad iomlán EUR 296,8 milliún aige do 2021-2027, cistítear oiliúint a chur ar chleachtóirí ceartais, tacaítear le comhar breithiúnach in ábhair shibhialta agus choiriúla 54 agus le rochtain éifeachtach ar cheartas do shaoránaigh agus do ghnólachtaí.

Tá an sciar is mó den bhuiséad tiomnaithe d’oiliúint bhreithiúnach, arna cur chun feidhme i gcomhréir leis an Straitéis um Oiliúint Bhreithiúnach 2021-2024 55 . Is é is aidhm don ghlao ar thograí le haghaidh deontais ghníomhaíochta chun tacú le tionscadail thrasnáisiúnta maidir le hoiliúint bhreithiúnach lena gcumhdaítear an dlí sibhialta, an dlí coiriúil nó cearta bunúsacha 56 rannchuidiú le dlí sibhialta agus coiriúil agus cearta bunúsacha an Aontais a chur i bhfeidhm go héifeachtach agus go comhleanúnach trí aghaidh a thabhairt ar riachtanais oiliúna gairmithe ceartais. Déantar cearta bunúsacha a ionchorprú freisin in oiliúint i réimsí eile de dhlí an Aontais. Tugtar aird ar chearta daoine atá i staideanna leochaileacha (amhail daoine faoi mhíchumas, íospartaigh an fhoréigin inscne agus an fhoréigin baile, ciníochas agus idirdhealú ar fhorais eile, agus leanaí). Eisítear an sciar is mó den bhuiséad oiliúna chuig an nGréasán Eorpach um Oiliúint Bhreithiúnach (GEOB) 57 . Tá an clár um Oideachas ar Chearta an Duine do ghairmithe Dlí (HELP) cómhaoinithe freisin ón gclár um Cheartas.

Ina theannta sin, is é is aidhm don ghlao ar thograí le haghaidh deontais ghníomhaíochta chun tacú le tionscadail thrasnáisiúnta i réimsí an r-cheartais, chearta na n‑ íospartach agus na gceart nós imeachta 60 , cur chun feidhme éifeachtach dhlí an Aontais maidir le cearta nós imeachta agus cearta íospartach agus na cearta bunúsacha gaolmhara (Airteagail 47 agus 48 den Chairt) a áirithiú. Faoin nglao, cistíonn an Coimisiún tionscadail lena n‑ éascaítear rochtain neamh-idirdhealaitheach ar an gceartas do gach duine agus cosaint bhreithiúnach éifeachtach, lena n‑ áirítear trí mhodhanna leictreonacha (r-cheartas). Dírítear ar imeachtaí coiriúla éifeachtúla agus cothroma a chur chun cinn, agus, maidir le híospartaigh na coireachta, imeachtaí sibhialta gaolmhara. Cumhdaítear leis an nglao gníomhaíochtaí faireacháin agus fothaithe acmhainneachta chun cur chun feidhme éifeachtach chearta íospartaigh uile na coireachta agus chearta nós imeachta daoine atá faoi dhrochamhras agus daoine atá cúisithe in imeachtaí coiriúla a áirithiú 61 .

Leis an gclár um Cheartas cuirtear cistiú ar fáil freisin le haghaidh staidéar, grúpaí saineolaithe agus imeachtaí, chomh maith leis an Tairseach Eorpach don r-Cheartas, 64 , ionad ilfhreastail le haghaidh faisnéis a bhaineann leis an gceartas san Aontas. Óstálann an Tairseach faisnéis chuimsitheach maidir le cearta bunúsacha 65 , an uirlis ‘An bhfuil feidhm ag an gCairt maidir le mo Chás?’ agus ábhar teagaisc ar an gCairt chomh maith leis an Ardán Oiliúna Eorpach 66 .

Sa bhreis ar dheontais ghníomhaíochta le haghaidh tionscadail aonair, deonaíonn an Coimisiún deontais oibriúcháin do pháirtithe leasmhara áirithe ón gclár um Cheartas chun tacú lena bhfeidhmiú rianúil.

3.2.An Clár don Eoraip Dhigiteach

Déantar tionscnaimh maidir le digiteáil an cheartais 67 a chistiú go páirteach ón gClár don Eoraip Dhigiteach  68 , lena ndírítear ar acmhainneachtaí digiteacha an Aontais a chothabháil agus a fhorbairt i bpríomhréimsí, lena n‑ áirítear an intleacht shaorga (IS), an chibearshlándáil, agus teicneolaíochtaí le haghaidh earnálacha amhail fuinneamh, an t‑ athrú aeráide agus an comhshaol, monaraíocht, talmhaíocht agus cúram sláinte. Baineadh úsáid as an gClár don Eoraip Dhigiteach, mar shampla, chun tionscnaimh a chistiú chun tacú le hullmhú agus cur chun feidhme an Ghnímh um an Intleacht Shaorga 69 .

Eisíodh cistiú ón gClár don Eoraip Dhigiteach freisin chun tacú le cur chun feidhme na Straitéise i ndáil le hIdirlíon Níos Fearr do Leanaí (BIK+) 70 , lena rannchuidítear le cur i bhfeidhm chearta an linbh a chumhdaítear in Airteagal 24 den Chairt. Úsáidtear cistiú ón gClár don Eoraip Dhigiteach chun líonra na nIonad d’Idirlíon Níos Sábháilte sna Ballstáit agus an ardáin i ndáil le hIdirlíon Níos Fearr do Leanaí a chistiú, lena n‑ ardaítear feasacht maidir le cearta digiteacha leanaí agus daoine óga. Cuireann na hIonaid ar chumas an phobail ábhar mí-úsáide gnéasaí leanaí a thuairisciú gan ainm agus comhairle a thabhairt do leanaí maidir le conas déileáil le hábhar díobhálach ar líne. Baineadh úsáid as an gClár don Eoraip Dhigiteach freisin chun tacú le cur chun feidhme na Treorach maidir le hInrochtaineacht Gréasáin 71   agus le caighdeáin a fhorbairt maidir le hinrochtaineacht dhigiteach, rud a rannchuidíonn le cur i bhfeidhm Airteagal 25 den Chairt maidir le cearta daoine scothaosta agus Airteagal 26 maidir le daoine faoi mhíchumas a lánpháirtiú. 

Tá baol ann go mbainfidh an bhréagaisnéis agus an mhífhaisnéis an bonn den cheart atá ag gach duine faisnéis agus smaointe a fháil agus a thabhairt gan cur isteach ó údarás poiblí, ceart a chumhdaítear in Airteagal 11(1) den Chairt. Tríd an gClár don Eoraip Dhigiteach, tacaíonn an Coimisiún le hobair na Faireachlainne Eorpaí um na Meáin Dhigiteacha 72 agus lena líonra de 14 mhol náisiúnta nó ilnáisiúnta, atá gníomhach ar fud 28 dtír AE agus LEE. Neartaíonn an líonra – ar an leibhéal Eorpach agus ar an leibhéal áitiúil – an comhar laistigh de phobal páirtithe leasmhara a thugann aghaidh ar an mbréagaisnéis ar líne. 

3.3.Eoraip na Cruthaitheachta

Leis an gclár Eoraip na Cruthaitheachta (CE) cuirtear cistiú ar fáil chun éagsúlacht chultúrtha agus teanga a chothú, léiriú ealaíonta a chur chun cinn, agus borradh a chur faoi acmhainneacht eacnamaíoch na dtionscal cruthaitheach 73 . Rannchuidíonn a chuspóirí le cur chun cinn an neamh-idirdhealaithe, an chomhionannais idir mná agus fir agus na héagsúlachta cultúrtha agus teanga 74 a chumhdaítear in Airteagail 21, 22 agus 23 den Chairt. Thacaigh an Coimisiún le tionscadail laistigh d’earnálacha na meán, a rannchuidíonn le saoirse agus iolrachas na meán a chur chun cinn (Airteagal 11(2) den Chairt).

Fócas eile de chlár Eoraip na Cruthaitheachta is ea faireachán a dhéanamh ar iolrachas agus úinéireacht na meán trí staidéir chun tacú le tograí le haghaidh reachtaíochta, amhail an Gníomh Eorpach um Shaoirse na Meán 76 . Cuireadh tacaíocht ar fáil freisin chun athléimneacht eacnamaíoch na meán a neartú trí nuálaíochtaí chun cabhrú leis ioncam a mhéadú. Is féidir le heagraíochtaí meán oiliúint a fháil, samhlacha gnó a fhorbairt le chéile, nó íoc as obair eagarthóireachta 77 .

Bíonn tionchar ag cinntí ar leibhéal an Aontais ar shaol na ndaoine ach is minic a dhéantar tearcthuairisciú orthu sna meáin. Faoin líne bhuiséid ‘Gníomhaíochtaí Ilmheán’ 78 , cuireadh cistiú ar fáil d’eagraíochtaí meán agus do ghníomhaireachtaí preasa náisiúnta chun faisnéis neamhspleách a chur ar fáil. Is féidir leis an gcistiú cabhrú, mar shampla, le díriú ar réimsí ina bhfuil iolrachas na meán íseal, rud a rannchuidíonn le cur chun cinn an chirt atá ag gach duine faisnéis a fháil agus a thabhairt i gcomhthéacs ina measann 64 % de shaoránaigh nach bhfuil dóthain eolais acu faoi chúrsaí Eorpacha. Tacaíodh le hinfhaighteacht agus iolrachas na meán freisin trí thionscadail chun dul i ngleic le teacht chun cinn fásach nuachta agus chun cuidiú le gairmithe neamhspleácha na meán ón Rúis agus ón mBealarúis a cuireadh ar deoraíocht san Aontas tar éis thús an chogaidh fhoghaigh atá an Rúis a chur ar an Úcráin.

3.4.Erasmus+

Leis an gclár Erasmus+ spreagtar rannpháirtíocht daoine óga sa saol daonlathach, lena n‑ áirítear trí thacú le gníomhaíochtaí a chuireann le hoideachas saoránachta agus le tionscadail chun páirt a ghlacadh i ngníomhaíochtaí na sochaí sibhialta 80 . Sna réimsí sin, is foinse luachmhar cistiúcháin é an clár do ESSanna 81 .

De réir Rialachán Erasmus+ 82 , rannchuidíonn an clár go háirithe le hurraim don tsaoirse acadúil, a chumhdaítear in Airteagal 13 den Chairt. Ar bhonn níos lú, féachann an clár le hurraim do chearta bunúsacha eile a áirithiú, lena n‑ áirítear an ceart chun comhionannais agus neamh-idirdhealaithe agus béim á leagan ar chearta bunúsacha i ngníomhaíochtaí áirithe 83 . Áirítear orthu sin gníomhaíochtaí rannpháirtíochta óige Erasmus+, lena dtacaítear le tionscadail lasmuigh den oideachas foirmiúil agus den oiliúint fhoirmiúil agus lena spreagtar rannpháirtíocht sa saol daonlathach 84 . Táthar ag súil freisin go dtreiseofar le tionscadail chomhair Erasmus+ i measc eagraíochtaí agus institiúidí freagairtí na gcóras oideachais agus oiliúna agus bheartais na hóige ar dhúshláin an lae inniu, lena n‑ áirítear i réimse na gceart bunúsach 85 .

Bhí ról ar leith ag gníomhaíochtaí Jean Monnet Erasmus+ maidir le cearta bunúsacha a chur chun cinn tríd an teagasc, an fhoghlaim agus an taighde.

Is féidir le tionscadail atá ag feidhmiú i dtríú tíortha i gcomhpháirtíocht le hinstitiúidí an Aontais deiseanna an chláir Erasmus+ a thapú freisin.

Chun comhdheiseanna agus éagsúlacht a chur chun cinn, forbraíodh Creat maidir le bearta cuimsithe, chomh maith le ‘Straitéis um Chuimsiú agus Éagsúlacht’ ar leith, chun tacú le rochtain níos éasca ar chistiú le haghaidh réimse níos leithne eagraíochtaí agus iarratasóirí. 91 Thairis sin, ceanglaítear ar ghníomhaireachtaí náisiúnta pleananna um chuimsiú agus éagsúlacht a tharraingt suas agus cuirtear tacaíocht thiomnaithe ar fáil d’eagraíochtaí agus do rannpháirtithe ar lú na deiseanna atá acu.

3.5. Fís Eorpach

Tá buiséad iomlán EUR 95,5 billiún ag Fís Eorpach, an Clár Réime um Thaighde agus um Nuálaíocht 92 agus tá sé dírithe ar bhunús eolaíoch agus teicneolaíoch an Aontais a neartú. Ráthaítear leis barr feabhais eolaíoch agus cuireann sé urraim don tsaoirse acadúil chun cinn, a chumhdaítear in Airteagal 13 den Chairt, i ngach tír de chuid an Aontais agus i ngach tír nach bhfuil san Aontas a thairbhíonn dá chistí 93 . Ba cheart cur chuige duinelárnach a chur chun cinn sna hábhair thaighde, cur chuige atá bunaithe ar urraim do chearta bunúsacha agus i gcomhréir le luachanna eiticiúla agus sochaíocha. Is iad sin is bonn le gach ceann de thrí cholún an chláir: eolaíocht den scoth; dúshláin dhomhanda agus iomaíochas tionsclaíoch na hEorpa; agus an Eoraip nuálach.

Go háirithe, faoi cholún II 94 maidir le dúshláin dhomhanda agus iomaíochas tionsclaíoch na hEorpa, is é is aidhm do na gníomhaíochtaí taighde agus nuálaíochta maidir le ‘Sláinte’ réitigh a fhorbairt chun an tsláinte a chur chun cinn ar bhealach níos éifeachtaí, de réir bhrí Airteagal 35 den Chairt, agus aird á tabhairt ag an am céanna ar eitic, ar chosaint dhínit an duine, ar chomhionannas inscne agus ar ghnéithe eitneacha, chomh maith le riachtanais daoine atá faoi mhíbhuntáiste agus daoine leochaileacha.

Is é is aidhm do roinnt línte taighde maidir le ‘Cultúr, cruthaitheacht agus sochaí chuimsitheach’ trédhearcacht, inrochtaineacht, éifeachtacht agus dlisteanacht an rialachais dhaonlathaigh a fheabhsú, chomh maith le héifeachtúlacht na  gcóras ceartais atá bunaithe ar neamhspleáchas breithiúnach agus ar nósanna imeachta cothroma, éifeachtúla agus trédhearcacha in ábhair shibhialta agus choiriúla a mhéadú.

Dhírigh gníomhaíochtaí taighde maidir le ‘Slándáil shibhialta don tsochaí’ ar fheabhas a chur ar an gcibearshlándáil, ar an bpríobháideachas digiteach, ar chosaint sonraí pearsanta, ar spás níos sábháilte a chruthú do leanaí ar líne trí uirlisí nuálacha a fhorbairt chun mí-úsáid ghnéasach agus teacht i dtír gnéasach ar leanaí a chosc agus chun scaipeadh faisnéise bréagaí agus díobhálaí a chomhrac chun cobhsaíocht dhaonlathach, shóisialta agus eacnamaíoch a chosaint 96 . Tá tionscadail iontu maidir le héifeachtaí tubaistí a theorannú, bídís ina dtubaistí nádúrtha nó ina dtubaistí de dhéantús an duine, rud a d’fhéadfadh feidhmeanna sochaíocha agus bonneagair chriticiúla a chur i mbaol i réimsí na sláinte, an bhia, an uisce óil, na slándála nó an rialtais.

Thairis sin, chun gníomhaíochtaí taighde maidir le ‘Cúrsaí Digiteacha, an Tionscal agus an Spás’ a dhéanamh, ní mór don intleacht shaorga agus don róbataic sábháilteacht agus fóntacht shochaíoch agus chomhshaoil na bhfeidhmchlár atá bunaithe ar an intleacht shaorga a áirithiú agus maolú a dhéanamh ar an acmhainneacht atá iontu maidir le húsáid mhailíseach agus idirdhealú neamhbheartaithe, amhail claonadh inscne, ciníoch nó míchumais. Déantar taighde freisin ar conas timpeallacht iontaofa faisnéise a choinneáil ar bun ina bhfuil sé de chumhacht ag daoine iarrachtaí a aithint chun an dioscúrsa sibhialta a ionramháil.

Ar deireadh, sa taighde ar ‘Bhia, an bithgheilleagar, acmhainní nádúrtha, talmhaíocht agus an comhshaol’ baintear leas as acmhainneacht an taighde agus na nuálaíochta chun táirgeadh bia atá sábháilte agus sláintiúil a ráthú, cleachtais inbhuanaithe a chur chun cinn sa talmhaíocht, sa dobharshaothrú, san iascach agus san fhoraoiseacht, rochtain ar uisce, ithir agus aer glan a áirithiú do chách, aigéin agus uiscí intíre a ghlanadh, agus an comhshaol a chaomhnú agus a athbhunú.

3.6. Comhbheartas Talmhaíochta

Faigheann an Comhbheartas Talmhaíochta (CBT) tacaíocht ó dhá chiste, an Ciste Eorpach um Ráthaíocht Talmhaíochta agus an Ciste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe 99 . Den chéad uair riamh, tá cuspóir sonrach ag CBT maidir le comhionannas inscne agus rannpháirtíocht na mban san fheirmeoireacht, lena gcuireann sé le cur i bhfeidhm an chomhionannais idir mná agus fir mar a chumhdaítear in Airteagal 23 den Chairt 100 . Cuireann formhór na mBallstát eagraíochtaí um chearta na mban san áireamh i gCoistí Faireacháin a bPleananna Straitéiseacha CBT. Mar shampla, chuir an Spáinn breisiú san áireamh leis an tacaíocht ioncaim fhorlíontach d’fheirmeoirí óga d’fheirmeoirí ban óga agus tá tacaíocht níos airde curtha ar fáil ag Éirinn do mhná faoina scéim infheistíochta caipitil ar an bhfeirm.

Rannchuidíonn CBT le cur i bhfeidhm chearta na n‑ oibrithe maidir le dálaí oibre cothroma agus córa, dá bhforáiltear in Airteagal 31 den Chairt. Déantar é sin trí shásra coinníollachta sóisialta, a mbíonn laghdú ar íocaíochtaí CBT mar thoradh air, má sháraíonn feirmeoirí reachtaíocht an Aontais sa réimse sin 101 . In earnálacha áirithe, tá tacaíocht airgeadais ar fáil chun dálaí feirmeoirí a fheabhsú.

3.7. An tSaoráid Téarnaimh agus Athléimneachta, an Ionstraim um Thacaíocht Theicniúil, agus an Clár InvestEU

Leis an tSaoráid Téarnaimh agus Athléimneachta (STA) 103 , tá glúin nua cistí cruthaithe ag an Aontas, a bhfuil a n‑ eisíocaíocht nasctha le cuspóirí agus spriocanna sonracha a bhaint amach. Leis an tSaoráid Téarnaimh agus Athléimneachta, cuirtear cistí ar fáil do na Ballstáit chun a ngeilleagair a dhéanamh níos inbhuanaithe, níos athléimní agus níos ullmhaithe don aistriú glas agus don aistriú digiteach. Leis na bearta, tugtar aghaidh ar na dúshláin a shainaithnítear faoi chreat an tSeimeastair Eorpaigh maidir le comhordú an bheartais eacnamaíoch agus shóisialta. Cuireann an tSaoráid Téarnaimh agus Athléimneachta Plean REPowerEU chun feidhme freisin – an fhreagairt ar an gcruatan socheacnamaíoch agus ar shuaitheadh an mhargaidh fuinnimh mar thoradh ar ionradh na Rúise ar an Úcráin.

Tá STA bunaithe ar shé cholún: an t‑ aistriú glas; an claochlú digiteach; fás cliste, inbhuanaithe agus cuimsitheach; comhtháthú sóisialta agus críochach; sláinte, agus athléimneacht eacnamaíoch, shóisialta agus institiúideach; agus beartais don chéad ghlúin eile 104 . Tríd an raon leathan réimsí sin, rannchuidíonn sé le cearta bunúsacha éagsúla a chur chun cinn, a chosaint agus a fhorfheidhmiú.

Comhlánaíonn an Ionstraim um Thacaíocht Theicniúil (ITT) na bearta thuas chun aghaidh a thabhairt ar iarmhairtí eacnamaíocha na paindéime trí fheabhas a chur ar chumas na n‑ institiúidí náisiúnta athchóirithe a chur chun feidhme agus trí mhalartú dea-chleachtas a éascú 105 . I réimse na n‑ athchóirithe breithiúnacha, tacaíodh le 27 dtionscadal in 15 Bhallstát maidir le hinrochtaineacht agus digiteáil an cheartais (uirlisí ar líne, cúnamh dlíthiúil, bailiú sonraí), réitigh mhalartacha díospóidí (idirghabháil) agus tacaíocht d’íospartaigh. Baineann tionscadail le cibearshlándáil, bailiú sonraí, láimhseáil dhigiteach sreafaí oibre cásanna agus fianaise, chomh maith le trédhearcacht cinntí breithiúnacha a mhéadú. 

Ina theannta sin, leis an gclár InvestEU slógtar infheistíocht phoiblí agus phríobháideach le haghaidh phríomhthosaíochtaí beartais an Aontais. Go háirithe, rannchuidíonn a ionú Infheistíochta Sóisialta agus Scileanna 106 le cearta bunúsacha a chur i bhfeidhm, amhail cúram sláinte, slándáil shóisialta, an ceart chun oideachais, comhionannas idir mná agus fir, agus lánpháirtiú daoine faoi mhíchumas. Déantar infheistíochtaí ar bhonneagar sóisialta (lena n‑ áirítear tithíocht shóisialta inacmhainne, bonneagar sláinte agus oideachais) agus dírítear maoiniú ar bhearta chun comhionannas inscne, imeascadh daoine leochaileacha agus cuimsiú daoine faoi mhíchumas agus inrochtaineacht dóibh a chur chun cinn. Thairis sin, cuireann micreamhaoiniú, maoiniú eiticiúil agus maoiniú sóisialta fiontraíocht agus an geilleagar sóisialta chun cinn agus béim á leagan ar na grúpaí is leochailí. I réimse chosaint an chomhshaoil, tacaíonn InvestEU le hinfheistíocht inbhuanaithe agus leis an aistriú glas le hIonú Bonneagair Inbhuanaithe tiomnaithe 107 .

3.8.Cistí an Aontais a chumhdaítear le Rialachán na bhForálacha Coiteanna

Idir 2021 agus 2027, déantar cearta bunúsacha a chosaint agus a chur chun cinn trí thacaíocht ó chistí an Aontais a chumhdaítear le Rialachán na bhForálacha Coiteanna (cistí RFC), a gcumhdaíonn gach ceann acu réimse sonrach de bheartas an Aontais. Ní mór do na Ballstáit a áirithiú go mbeidh dearadh agus cur chun feidhme na gclár a fhaigheann tacaíocht ó na cistí sin i gcomhréir leis an gCairt le linn na clárthréimhse 108 .

Tacaíonn roinnt cistí RFC le cur chun feidhme na mbeartas imirce agus gnóthaí baile. Le tionscnaimh arna maoiniú ó CTIL 109 , ó CSI 110 agus ó IBTV 111 cuirtear chun cinn cur i bhfeidhm roinnt ceart bunúsach, amhail an ceart chun tearmainn 112 agus cearta an linbh 113 . Tacaíonn tionscnaimh chistithe freisin le cosaint a sholáthar in aghaidh na gáinneála ar dhaoine, lena n‑ áirítear chun críoch saothair nó teacht i dtír gnéasach 114 .

Tacaíonn an Ciste Eorpach Muirí, Iascaigh agus Dobharshaothraithe (CEMID) le tionscadail chun úsáid inbhuanaithe acmhainní uisceacha agus muirí a áirithiú. Rinneadh dhá ghlao ar thograí le haghaidh ‘Mná sa Gheilleagar Gorm’ chun rannpháirtíocht agus cumhachtú na mban san iascach, sa dobharshaothrú, sa longthógáil agus sa mhuiriompar a mhéadú.

Le cistí an bheartais chomhtháthaithe, trí Chiste Sóisialta na hEorpa Plus (CSE+) 117 agus trí Chiste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa (CFRE) 118 , cuirtear chun cinn, mar shampla, cur i bhfeidhm an chirt chun oideachais agus chun sláinte, cearta daoine scothaosta, comhionannas idir mná agus fir, agus lánpháirtiú daoine faoi mhíchumas.

An coinníoll cumasúcháin cothrománach maidir leis an gCairt

Rannchuidíonn Rialachán na bhForálacha Coiteanna le cearta bunúsacha a chosaint agus a chur chun cinn trí ‘choinníollacha cumasúcháin’ a thabhairt isteach le haghaidh chistí uile Rialachán na bhForálacha Coiteanna, rud atá úrnua i gcomparáid leis na coinníollachtaí ex ante i Rialachán na bhForálacha Coiteanna 2014-2020 122 . Ní mór do gach Ballstát na coinníollacha cumasúcháin a chomhlíonadh chun cur chun feidhme éifeachtach agus éifeachtúil na gcistí sin a áirithiú le linn na clárthréimhse. Tá dhá chineál coinníollacha cumasúcháin ann, i.e. na Coinníollacha Cumasúcháin Cothrománacha is infheidhme maidir le gach ciste RFC 123 , agus na coinníollacha cumasúcháin téamacha is infheidhme go heisiach maidir le CFRE, CC agus CSE+. 124

Le coinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte ceanglaítear ar na Ballstáit sásraí éifeachtacha a chur ar bun chun cur i bhfeidhm agus cur chun feidhme éifeachtach na Cairte a áirithiú. Áirítear orthu sin socruithe chun a áirithiú go gcomhlíonann na cláir a fhaigheann tacaíocht ó chistí RFC agus a gcur chun feidhme forálacha ábhartha na Cairte, agus socruithe tuairiscithe don choiste faireacháin maidir le cásanna nach gcomhlíonann oibríochtaí a fhaigheann tacaíocht ó na cistí sin an Chairt agus gearáin maidir leis an gCairt.

Mura bhfuil sásraí éifeachtacha i bhfeidhm, ní mheastar coinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte a bheith comhlíonta. Dá thoradh sin, cuireann an Coimisiún in iúl don Bhallstát nach n‑ aisíocfar an caiteachas a bhaineann leis na cuspóirí sonracha go dtí go gcuirfidh an Ballstát ráthaíochtaí leordhóthanacha ar fáil go bhfuil sásraí éifeachtacha i bhfeidhm 125 . Go háirithe, ceanglaítear ar na Ballstáit róil agus freagrachtaí na n‑ údarás agus na gcomhlachtaí éagsúla a leagan amach. Ní mór gach céim den chlársceidealú agus den chur chun feidhme a chumhdach leis sin, agus ní mór na comhlachtaí nó na daoine a thugann cúnamh maidir le cearta bunúsacha a shainaithint. Ceanglaítear ar na Ballstáit freisin faisnéis a sholáthar faoi na nósanna imeachta le haghaidh cásanna neamhchomhlíonta agus gearáin agus faoi chomhdhéanamh agus rialacha nósanna imeachta na gcoistí faireacháin. Ba cheart a áireamh orthu sin comhlachtaí ábhartha a dhéanann ionadaíocht ar an tsochaí shibhialta, amhail comhlachtaí atá freagrach as an gcuimsiú sóisialta, na cearta bunúsacha, cearta daoine faoi mhíchumas, an comhionannas inscne agus an neamh-idirdhealú a chur chun cinn 126 .

Ceanglaítear ar na Ballstáit freisin faisnéis a sholáthar faoi na nósanna imeachta chun gearáin a scrúdú i gcásanna nach gcomhlíontar an Chairt agus faoi chomhdhéanamh agus rialacha nós imeachta na gcoistí faireacháin, lena ráthaítear ionadaíocht chothrom na gcomhpháirtithe ábhartha a bhfuil an neamhspleáchas is gá acu chun a áirithiú go gcomhlíonfar an Chairt. Chun comhlíonadh choinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte a áirithiú, i gcomhréir le prionsabal na bainistíochta comhroinnte 130 , coinníonn an Coimisiún idirphlé ar bun leis na Ballstáit sna coistí faireacháin nó go déthaobhach.

Tá dúshláin fós ann maidir le cur chun feidhme choinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte áfach 131 , agus is iad an easpa acmhainní airgeadais agus daonna 132 do na heagraíochtaí a ghlacann páirt i gcur chun feidhme choinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte na cinn is ábhartha. Eascraíonn sé sin as an méadú ar an éileamh ar thacaíocht ó chomhlachtaí um chearta bunúsacha 133 . Agus tagairt á déanamh don cheanglas atá ar thíortha faoi Phrionsabail Pháras na Náisiún Aontaithe a áirithiú go mbeidh acmhainní leordhóthanacha agus uathriail airgeadais leordhóthanach ag Institiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine, molann Líonra Eorpach na nInstitiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine acmhainní leordhóthanacha dá chomhaltaí. Tugann sí dá haire go bhfuil gá le hacmhainní substaintiúla chun comhlíonadh ceart bunúsach a áirithiú i gcomhthéacs ina bhfuil teorainn leis na hacmhainní atá ar fáil d’Institiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine chun a bpríomh-shainordú a chur i gcrích 134 . Cé go bhfuil roinnt Institiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine tar éis an easpa acmhainní daonna a leigheas trí fhoireann bhreise a earcú 135 , ní mór do chuid eile acu ról na gcomhlachtaí nó na ndaoine a chuireann cúnamh ar fáil maidir le cearta bunúsacha a theorannú bunaithe ar na hacmhainní teoranta, agus iarrann siad go ndéanfaí cistí a leithdháileadh tuilleadh don tsaincheist sin 136 .

Áiríodh sna comhairliúcháin freisin glao soiléir ar thuilleadh faisnéise agus treorach chun tacú le húdaráis náisiúnta coinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte a chur chun feidhme, go háirithe a mhéid a bhaineann leis an ngá atá le soiléireacht maidir lena himpleachtaí praiticiúla 140 agus le saineolas teicniúil méadaithe ar chistí an Aontais 141 . I gcomhréir le gealltanais straitéis na Cairte, tá tús curtha ag an gCoimisiún le hullmhú lámhleabhair a threoróidh údaráis agus comhlachtaí náisiúnta maidir le cur chun feidhme éifeachtach choinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte.

Mar thoradh ar an dian-idirphlé idir an Coimisiún agus na Ballstáit le linn chéim formheasa na gclár agus tar éis a bhformheasta, comhlíonann 26 Bhallstát coinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte faoi láthair 145 . Tá Ballstát amháin ann nach gcomhlíonann go fóill é faoi roinnt clár, ós rud é go bhfuil imní thromchúiseach ann fós maidir le roinnt cearta bunúsacha 146 .

Déanann an Coimisiún faireachán leanúnach ar cé acu a chomhlíontar nó nach gcomhlíontar coinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte nó ar cé acu a bhíonn nó nach mbíonn tionchar ag forbairtí sna Ballstáit ar chomhlíonadh na gcoinníollacha cumasúcháin. Chomh maith leis na bealaí rialta faisnéise a úsáideann an Coimisiún, soláthraítear le Rialachán na bhForálacha Coiteanna creat chun faireachán a dhéanamh, i measc nithe eile, trí chruinnithe Athbhreithnithe Feidhmíochta Bliantúla 147 agus trí chruinnithe coiste faireacháin 148 . Cuirtear i dtábhacht leo sin an oibleagáid dhlíthiúil atá ar na Ballstáit aon tsaincheist a mbíonn tionchar aici ar chomhlíonadh choinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte a phlé leis na comhpháirtithe ar choistí faireacháin nó leis an gCoimisiún.

3.9. Bearta chun mí-úsáid chistí an Aontais a chosc agus a mhaolú

Tá freagracht ghinearálta ar na Ballstáit na luachanna coiteanna a chumhdaítear in Airteagal 2 CAE agus sa Chairt a urramú, agus buiséad an Aontais á chur chun feidhme acu. Ceanglaítear leis an Rialachán Airgeadais 149 ar an gCoimisiún a áirithiú ag gach céim den timthriall cistiúcháin (réamhshíniú, cur chun feidhme, seiceálacha ex post) nach n‑ eisítear cistiú ón Aontas d’eagraíochtaí ná do thionscadail a dhéanann gníomhaíochtaí atá ar neamhréir le luachanna an Aontais 150 .

Sula síneofar comhaontú deontais, déanann an Coimisiún meastóireacht ar na tograí a cuireadh isteach chun iad siúd atá le cistiú a roghnú. Ag an gcéim seo, déantar seiceálacha chun a fhíorú an bhfuil luachanna an Aontais á n‑ urramú ag na tionscadail. Leis an gCóras Luathbhraite agus Eisiaimh (EDES), sásra chun leasanna airgeadais an Aontais a chosaint ar dhaoine agus eintitis neamhiontaofa, cumasaítear luathbhrath eintiteas a bhfuil rioscaí ag baint leo, agus déantar foráil maidir lena n‑ eisiamh. Cumasaítear leis freisin pionós airgeadais a fhorchur de réir Airteagal 138 den Rialachán Airgeadais 151 . Ina theannta sin, síníonn sínitheoirí an deontais dearbhú onóra chun a dheimhniú nach nglacann siad páirt i ngníomhaíochtaí in aghaidh luachanna an Aontais. Féadfar critéir incháilitheachta mhionsonraithe maidir le hurraim do luachanna an Aontais a chur san áireamh i nglaonna sonracha ar thograí freisin.

Le linn chéim an chur chun feidhme, le samhail-chomhaontuithe deontais corparáideacha 152 déantar foráil maidir leis an oibleagáid atá ar na tairbhithe roghnaithe luachanna an Aontais a urramú. Leathnaítear an oibleagáid sin chuig comhpháirtithe comhlachaithe, fochonraitheoirí agus faighteoirí tacaíochta airgeadais chuig tríú páirtithe. Má shainaithnítear sárú ar luachanna an Aontais le linn chur chun feidhme na gníomhaíochta, féadfaidh an t‑ oifigeach údarúcháin bearta a dhéanamh, amhail íocaíocht a chur ar fionraí, laghdú deontais nó diúltú costais, foirceannadh an chomhaontaithe nó rannpháirtíocht an tairbhí lena mbaineann.

Tar éis bailchríoch a chur ar an ngníomhaíocht, beidh an deontas fós faoi réir seiceálacha, iniúchtaí nó imscrúdaithe ag an údarás deonúcháin, ag an Oifig Eorpach Frith-Chalaoise (OLAF) nó ag an gCúirt Iniúchóirí 153 . Thairis sin, bainistíonn OLAF Clár Frithchalaoise an Aontais 154 , a thacaíonn leis na Ballstáit sa chomhrac in aghaidh na calaoise in aghaidh leasanna airgeadais an Aontais. Cuirtear tacaíocht ar fáil mar chúnamh teicniúil, oiliúint agus taighde. Dhírigh cuid de na tionscadail a maoiníodh ar a áirithiú go gcomhlíonann na himscrúduithe cearta bunúsacha agus ráthaíochtaí nós imeachta.

Féadfar ceanglais bhreise maidir le luachanna an Aontais a leagan síos leis an reachtaíocht maidir le cistiú earnálach. Mar shampla, tagraítear sa Rialachán maidir leis an gClár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna 156 don ghá atá leis na luachanna bunaidh agus na cearta bunúsacha a chothú, a chosaint agus a chur chun cinn go gníomhach tráth a chaithfidh sochaithe Eorpacha aghaidh a thabhairt ar an antoisceachas, ar an radacachas agus ar an easaontas, agus tráth a bhfuil an spás don tsochaí shibhialta neamhspleách ag laghdú. Ceanglaítear ar iarratasóirí ionchasacha breac-chuntas a thabhairt ar na bearta atá beartaithe acu a dhéanamh chun a ráthú go gcomhlíonfar go hiomlán luachanna an Aontais agus Airteagal 21 den Chairt 157 .

Ó 2024 ar aghaidh, ceanglaítear go sainráite freisin ar na gníomhaireachtaí náisiúnta a chuireann clár Erasmus+ chun feidhme trí bhainistíocht indíreach a áirithiú go n‑ urramófar luachanna an Aontais 158 . Ina theannta sin, áirítear sna critéir dhámhachtana deontais ‘a mhéid atá an togra ábhartha maidir le hurraim agus cur chun cinn’. Féadfar deontas a fhoirceannadh nó a laghdú mura n‑ urramaítear na forálacha sin 159 .

Ar an gcaoi chéanna, sa chlár Fís Eorpach 160 , ní mór do gach gníomhaíocht taighde agus nuálaíochta a dhéantar an dlí náisiúnta, dlí an Aontais agus an dlí idirnáisiúnta a chomhlíonadh, lena n‑ áirítear an Chairt agus an Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine. Aistrítear na forálacha sin ina n‑ oibleagáidí conarthacha sa tsamhail-chomhaontú deontais 161 .

Cuireann na Ballstáit agus páirtithe leasmhara náisiúnta, amhail institiúidí náisiúnta um chearta an duine, comhlachtaí comhionannais agus ombudóirí, bearta chun feidhme freisin chun rioscaí a mhaolú maidir le cistiú a dheonú agus a eisíoc. Is iondúil go mbíonn siad sin san áireamh sna comhaontuithe deontais. Tagraíonn na páirtithe leasmhara sin freisin do bheartais náisiúnta frithéillithe, do rialacha sceithirí agus do chóid iompair.

4.Cistiú do chearta bunúsacha sna Ballstáit

Bunaithe ar an ról comhlántach frithpháirteach atá ag cistiú ón Aontas agus ag cistiú náisiúnta, tugtar tuairisc sa chaibidil seo ar an gcaoi a gcuireann na Ballstáit cistiú ar fáil chun cur i bhfeidhm na gceart bunúsach a chur chun cinn. Agus leas á bhaint go háirithe as na comhairliúcháin spriocdhírithe leis na Ballstáit agus le páirtithe leasmhara eile, tugtar tuairisc agus samplaí ann den chaoi ar úsáideadh deiseanna cistiúcháin náisiúnta chun cur i bhfeidhm na Cairte a chur chun cinn.

Féachtar sa chaibidil freisin ar ról na n‑ institiúid náisiúnta um chearta an duine, comhlachtaí comhionannais agus ombudóirí maidir le feasacht a mhúscailt faoi dheiseanna cistiúcháin agus naisc a chruthú idir leibhéil éagsúla an rialtais agus na sochaí sibhialta chun forbairt agus cur chun feidhme tionscadal ina mBallstáit a éascú.

4.1. Cistiú ó na Ballstáit le haghaidh cearta bunúsacha

Déantar gníomhaíochtaí chun cearta bunúsacha a chur chun cinn, a chosaint agus a fhorfheidhmiú a chistiú go ginearálta ó bhuiséid reachtúla na mBallstát. I bhfianaise raon feidhme cothrománach chur i bhfeidhm na gceart bunúsach, tá gníomhaíochtaí atá ábhartha do chur chun cinn na gceart bunúsach i mbeagnach gach réimse beartais, lena n‑ áirítear sláinte, oideachas agus ceartas nó gnóthaí baile. Tacaíonn roinnt mhaith Ballstát freisin le cur i bhfeidhm na gceart bunúsach trí dheontais tionscadail a eisiúint agus trí iarrachtaí cistiúcháin an Aontais a chomhlánú tríd an gcómhaoiniú is gá a chur ar fáil do thionscnaimh arna gcistiú ag an Aontas. Ina theannta sin, mar a phléitear i gcaibidil 5, soláthraíonn roinnt deontóirí eile seachas an tAontas cistiú atá ábhartha maidir le cearta bunúsacha sna Ballstáit.

Maidir le cistiú tionscadail, cuireann na Ballstáit deiseanna cistiúcháin tionscadail ar fáil i roinnt réimsí beartais a bhaineann le cearta bunúsacha a chur i bhfeidhm.

Tuairiscíonn roinnt Ballstát tionscnaimh chun a áirithiú go ndéanann cistiú chun cearta bunúsacha a chur chun cinn agus a chosaint páirtithe leasmhara a bhaint amach ar an leibhéal réigiúnach agus ar an leibhéal áitiúil.

I gcomhréir leis an tábhacht a bhaineann leis an tsochaí shibhialta agus cosantóirí chearta an duine a chistiú agus spás sibhialta oscailte a chothabháil, is iad ESSanna na príomhfhaighteoirí cistiúcháin i réimse na gceart bunúsach a chosaint agus a chur chun cinn i roinnt Ballstát. Cistíonn 175 go leor acu an tsochaí shibhialta óna ngnáthbhuiséid stáit, agus tá scéimeanna deontais tionscadail spriocdhírithe breise bunaithe ag cuid acu.

Foilsíonn formhór na mBallstát is rannchuiditheoirí 179  faisnéis faoi na deiseanna cistiúcháin atá ar fáil ar leathanach gréasáin an rialtais nó gníomhaireachta nó ar na meáin shóisialta. I gcásanna áirithe, áfach, ní chumhdaítear leis an bhfaisnéis ach foinse chistiúcháin amháin nó foinsí cistiúcháin ó réimse beartais áirithe, agus níl aon fhoinse faisnéise láraithe ar fáil maidir leis an bhfaisnéis chistiúcháin uile.

Ag an am céanna leis na hiarrachtaí thuas, tuairiscíonn ESSanna gur fhulaing siad ciorruithe cistiúcháin 182 arbh í an pholaitíocht ba chúis leo, rud a dhéanann difear diúltach dá gcumais oibriúcháin agus dá bhféidearthachtaí chun rannchuidiú le dioscúrsa oscailte daonlathach. Mar a tharlaíonn gach bliain, bailítear le chéile i dtuarascáil na Cairte samplaí arna soláthar ag na Ballstáit, ag pointí fócasacha na Cairte, ag an tsochaí shibhialta agus ag páirtithe leasmhara eile. Ciallaíonn sé sin nach mbailítear aon fhaisnéis inchomparáide maidir le gach cás inar ciorraíodh cistiú do ESSanna, inar géaraíodh go díréireach na coinníollacha maidir le cistiú, nó inar lagaíodh imthosca ghníomhaithe na gceart bunúsach ar shlí eile le bliain anuas. I bhfianaise sonraí a fuarthas le déanaí, áfach, tá forbairtí den sórt sin fós ag tarlú ar fud an Aontais 183 .

Ina theannta sin, tuairiscíonn na Ballstáit ar chomhar le deontóirí idirnáisiúnta i réimse chistiú na gceart bunúsach. Is amhlaidh atá go háirithe i réimse na gníomhaíochta seachtraí, réimse ina rannchuidíonn na Ballstáit le cistiú comhlachtaí idirnáisiúnta agus réigiúnacha um chearta an duine, chomh maith le cistiú ESSanna idirnáisiúnta. Cuireann roinnt Ballstát deontais dhéthaobhacha ar fáil freisin do ghníomhaithe chearta an duine faoina mbeartais eachtracha 185 , nó tá cláir dhéthaobhacha um chomhar i bhfeidhm acu 186 .

4.2.Ról na n‑ institiúidí náisiúnta um chearta an duine, na gcomhlachtaí comhionannais agus na n‑ ombudóirí i gcistiú um chearta bunúsacha

Léiríodh sna comhairliúcháin a rinneadh chun tacú leis an tuarascáil seo spéis mhór ó institiúidí náisiúnta um chearta an duine, ó chomhlachtaí comhionannais agus ó ombudóirí. San iomlán, ghlac 20 acu, agus a líonraí ar leibhéal an Aontais, páirt sa chomhairliúchán spriocdhírithe 189 .

A mhéid a bhaineann le cistiú chun cearta bunúsacha a chur chun cinn agus a chosaint, chuir na hinstitiúidí náisiúnta um chearta an duine, na comhlachtaí comhionannais agus na hombudóirí rannpháirteacha i dtábhacht na teorainneacha a bhaineann lena sainorduithe. Mar a thug Líonra Eorpach na nInstitiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine dá aire freisin ina ráiteas tiomnaithe ó 2022 191 , de réir Phrionsabail Pháras na Náisiún Aontaithe 192 , ní iomchuí d’institiúidí náisiúnta um chearta an duine seasamh cinnteoireachta ná vótála a ghlacadh sna coistí faireacháin a bhaineann le cur chun feidhme choinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte, ná deimhnithe a eisiúint maidir le comhlíonadh ceart bunúsach na dtionscadal cistithe.

Déantar gníomhaíochtaí institiúidí náisiúnta um chearta an duine, comhlachtaí comhionannais agus ombudóirí a chistiú go ginearálta ó bhuiséad an stáit, a d’fhéadfaí a fhorlíonadh ó am go chéile le cistiú seachtrach (amhail Deontais na hIorua/LEE). Ní eisíonn formhór na n‑ institiúidí náisiúnta um chearta an duine, na gcomhlachtaí comhionannais agus na n‑ ombudóirí a d’fhreagair cistiú le haghaidh tionscadail um chearta bunúsacha iad féin. Ní chuireann a sainorduithe de chúram ar na comhlachtaí sin gníomhaíochtaí a bhaineann le cistiú a dhéanamh.

Tá eisceachtaí ann. Le hAcht Ginearálta na Gearmáine um Chóir Chomhionann, cuirtear ar chumas an chomhlachta comhionannais náisiúnta 193 tionscadail a chistiú ar mhaithe le leas na cónaidhme, nuair nach féidir le stát cónaidhme iad sin a chistiú go héifeachtach. Dá réir sin, eisíonn sé glaonna ar chistiú i gcomhréir lena threoirlínte cistiúcháin agus lena bhuiséad bliantúil 194 .

Ní chuireann aon cheann de na hInstitiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine, na comhlachtaí comhionannais ná na hombudóirí a d’fhreagair iarratasóirí ionchasacha ar an eolas faoi na deiseanna cistiúcháin atá ar fáil. Thug Ombudóir na Gréige dá aire, áfach, go bhféadfadh sé moltaí a dhéanamh don riarachán poiblí maidir le cearta bunúsacha a chur chun cinn agus a chosaint, lena n‑ áirítear trí chistiú.

Tá baint ag roinnt ombudóirí agus Institiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine ar shlí eile le gníomhaíochtaí cistithe. Tacaíonn Ombudóirí na Cróite le hiarratais ar chistiú ó ESSanna aithnidiúla. Glacann Ombudóirí na Cróite, na Cipire agus na Gréige, agus Institiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine de chuid na Bulgáire, na Spáinne agus na Slóivéine, páirt in imeachtaí arna n‑ eagrú ag ESSanna mar chuid de thionscadail chistithe, nó glacann siad páirt i ngníomhaíochtaí tionscadail mar chuid de chomhghuaillíocht.

Oibríonn roinnt Institiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine, comhlachtaí comhionannais agus ombudóirí i gcomhar le deontóirí eile. Áirítear leis sin comhar le Deontais LEE/na hIorua (Ombudóirí na Cipire, na Seicia agus na Gréige, Institiúid Náisiúnta um Chearta an Duine de chuid na Slóivéine). Tagraíonn ranníocóirí freisin do thionscadail dhéthaobhacha arna gcistiú ag an Ísiltír agus ag US AID, chomh maith le comhar tionscadail le Comhairle na hEorpa agus le FRA.

Tagraíonn Institiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine, comhlachtaí comhionannais agus ombudóirí freisin do chistiú a chuireann Equinet agus Líonra Eorpach na nInstitiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine ar fáil. Tá tacaíocht airgeadais do thríú páirtithe ar cheann de na gníomhaíochtaí a chuireann Líonra Eorpach na nInstitiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine chun feidhme faoi dheontas oibriúcháin an Chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna. Leis an bhféidearthacht athdheonaithe sin, bhí Líonra Eorpach na nInstitiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine in ann cistí a chur ar fáil dá chomhaltaí Institiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine tar éis glao tiomnaithe agus in 2023, cuireadh naoi dtionscadal chun feidhme maidir le dul chun cinn straitéiseach i gcur chun cinn agus i gcosaint na gceart bunúsach ar an leibhéal náisiúnta.

Chomh maith leis na dúshláin a sainaithníodh san fhaireachán ar chur chun feidhme na Cairte maidir le heisíocaíocht chistí an Aontais 198 , tarraingíonn ombudóir na Cróite aird ar shaincheisteanna áirithe a bhaineann le cistiú, amhail moilleanna ar fhoilsiú glaonna cistiúcháin, easpa glaonna ilbhliantúla, agus ualach riaracháin iomarcach d’eagraíochtaí atá ag obair ar fhaireachán ar chearta bunúsacha, gníomhaíochtaí faire, abhcóideacht agus neamh-idirdhealú 199 . Tugann Institiúid Náisiúnta um Chearta an Duine de chuid na Slóvaice le fios go bhfuil easpa cistithe inbhuanaithe, nach cistiú é atá bunaithe ar thionscadal, ann do ESSanna 200 .

5.Comhar idir an tAontas agus deontóirí poiblí agus príobháideacha eile

Comhlánaíonn iarrachtaí cistithe an Aontais i réimse na gceart bunúsach iarrachtaí a dhéanann deontóirí idirnáisiúnta eile, idir phoiblí agus phríobháideach. Cuireann an tAontas agus gníomhaithe idirnáisiúnta eile cistiú atá ábhartha maidir le cearta bunúsacha ar fáil san Aontas agus sna tíortha comharsanachta agus sna tíortha is iarrthóirí araon, agus ar fud an domhain. I dtríú tíortha, tacaíonn an tAontas le cearta an duine agus an daonlathas a chur chun cinn trína bheartais sheachtracha agus trí luachanna uilíocha a chur chun cinn do chách. Tacaíonn eagraíochtaí daonchairdis, mar chuid den tsochaí shibhialta, le ESSanna eile freisin trí thionscnaimh rialtais agus trí thionscnaimh na hearnála príobháidí a chomhlánú 201 .

Ag tógáil ar ionchur a fuarthas sna comhairliúcháin spriocdhírithe 202 , léirítear sa chaibidil seo conas a chuireann roinnt gníomhaithe cistiú ar fáil do thionscadail um chearta bunúsacha, agus conas a dhéanann siad iarrachtaí chun a áirithiú go gcomhfhreagraíonn a n‑ ábhair agus a modheolaíochtaí do riachtanais na dtairbhithe ar an láthair. Cé go léirítear ó na comhairliúcháin comhoiriúnacht ghinearálta na n‑ iarrachtaí sin, léirítear uathu freisin go bhféadfaí bearta breise a dhéanamh chun sineirgí follasacha a chruthú.

5.1.Cistiú do chearta bunúsacha san Aontas ó dheontóirí poiblí agus príobháideacha eile

Cuireann roinnt deontóirí idirnáisiúnta poiblí agus príobháideacha cistiú ar fáil chun cearta bunúsacha a chur chun cinn agus a chosaint san Aontas trí chistiú tionscadail agus trí chistiú déthaobhach díreach. I gcomhairliúchán bliantúil FRA maidir leis an spás sibhialta ina gcumhdaítear an taithí a fuarthas in 2023 203 , tuairiscíonn ESSanna gur tháinig 15 % dá gcistiú ó dheontóirí poiblí idirnáisiúnta nó eachtracha, 8 % ó Dheontais LEE agus na hIorua agus 7 % ó fhoinsí idirnáisiúnta eile.

Cuireann Deontais LEE agus na hIorua 204   tacaíocht airgeadais ar fáil do 15 Bhallstát de chuid an Aontais 205 chun éagothromaíochtaí eacnamaíocha agus sóisialta sa Limistéar Eorpach Eacnamaíoch a laghdú agus chun an comhar a neartú. Ní mór na gníomhaíochtaí a bheith bunaithe ar mheas ar dhínit an duine, ar an tsaoirse, ar an daonlathas, ar an gcomhionannas, ar an smacht reachta agus ar chearta an duine 206 . Eisítear cistiú, mar shampla, chun an tsochaí shibhialta a neartú agus chun grúpaí i gcásanna leochaileacha a chumhachtú, chun feabhas a chur ar chumas na riarachán poiblí cearta bunúsacha a chaomhnú, chun ombudóirí, institiúidí náisiúnta um chearta an duine agus comhlachtaí comhionannais a chumhachtú, agus chun an t‑ idirdhealú a chomhrac, lena n‑ áirítear an fhuathchoireacht agus an fhuathchaint 207 . Tacaíonn na deontais freisin le cuimsiú agus cumhachtú na Romach agus béim ar leith á leagan ar thíortha ina bhfuil pobail mhóra Romach (an Bhulgáir, an tSeicia, an Ghréig, an Rómáin agus an tSlóvaic) 208 .

Maoiníonn Deontais LEE agus na hIorua tionscnaimh dhéthaobhacha sna stáit is tairbhithe freisin, chomh maith le comhpháirtíochtaí tionscadail le tíortha comharsanachta an Aontais. Oibríonn sé i gcomhar le Comhairle na hEorpa, FRA agus ECFE. Tugann na heagraíochtaí comhpháirtíochta idirnáisiúnta sin comhairle dó maidir le cláir agus tionscadail agus cuireann siad a dtionscadail féin chun feidhme.

Chomh maith leis sin, tá sé d’aidhm ag USAID 210 sochaithe oscailte, cearta-bhunaithe, daonlathacha, comhionanna agus cuimsitheacha atá bunaithe ar an smacht reachta a chothú agus a fhorbairt a thuilleadh. Tacaíonn sé le tionscnaimh ó ESSanna, ó chosantóirí chearta an duine, agus ó ghrúpaí faire, chomh maith le hinstitiúidí a bhfuil dualgas orthu, amhail Institiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine (INCDanna), ombudóirí, chomh maith le hionchúisitheoirí agus breithiúna sa Bhulgáir, san Ungáir agus sa Pholainn. Sheol sé soláthar tacaíochta do ghníomhaithe ar son chearta an duine atá ar deoraíocht trí dheontais a chur ar fáil sa Pholainn agus sa Ghearmáin agus lasmuigh den Aontas do chláir a thacaíonn le gníomhaithe na Rúise agus na Bealarúise 211 .

Cuireann Oifig Ard-Choimisinéara na Náisiún Aontaithe um Chearta an Duine (OHCHR) cistiú ar fáil trí Chiste Saorálach na Náisiún Aontaithe le haghaidh Íospartaigh an Chéasta agus trí Chiste Iontaobhais Saorálach na Náisiún Aontaithe maidir le Cineálacha Comhaimseartha Sclábhaíochta. Cuireadh cistiú ar fáil d’eagraíochtaí a thugann tacaíocht dhíreach do mharthanóirí an chéasta agus na sclábhaíochta d’eagraíochtaí ón mBeilg, ón gCróit, ón tSeicia, ón bhFrainc, ón nGearmáin, ón nGréig, ón Ungáir, ó Éirinn, ón Iodáil, ón  Ísiltír, ón Rómáin, agus ón Spáinn 212 .

Is iad an Banc Eorpach Infheistíochta (BEI) agus Banc Forbartha Chomhairle na hEorpa (CEB) a sholáthraíonn iasachtaí fadtéarmacha le haghaidh bonneagair i roinnt earnálacha a chumhdaítear leis an gCairt. Infheistíonn BEI i dtionscadail i réimsí an bhonneagair shóisialta, an fhuinnimh in-athnuaite, an airgeadais chuimsithigh agus na forbartha uirbí, chomh maith le hiasachtaí a chumasc le deontais agus tacaíonn sé le tionscadail infheistíochta. Den chuid is mó, cistíonn CEB bonneagar do thithíocht, oideachas agus cúram sláinte 213 . Ar an gcaoi chéanna, tairgtear iasachtaí agus deontais do chomhaltaí CEB ó lasmuigh den Aontas, sna Balcáin Thiar agus i gComharsanacht an Oirthir den chuid is mó.

Lorgaíonn na deontóirí rannchuidithe uile aiseolas ó pháirtithe leasmhara maidir le cláir a fhorbairt agus a chur chun feidhme 214 . Eagraíonn deontóirí idirnáisiúnta comhairliúcháin agus seisiúin faisnéise sna stáit is tairbhithe 215 , agus bíonn comhpháirtithe páirteach iontu le cinneadh a dhéanamh faoin gcaoi a n‑ úsáidtear cistí tionscadail, le hoiriúnú d’athruithe polaitiúla, agus le hamlínte a shocrú 216 . De réir FRA, is minice a tharlaíonn comhairliúcháin le ESSanna chun cláir chistiúcháin nua a fhorbairt le heagraíochtaí níos mó 217 . Cuireann deontóirí cineálacha eile tacaíochta ar fáil freisin, eadhon fothú acmhainneachta, saineolas teicniúil agus meantóireacht 218 . Earcaítear oibreoirí cistí ó na stáit is tairbhithe bunaithe ar a gcuid eolais ar shochaí shibhialta na dtíortha chun a áirithiú go gcomhlíontar riachtanais na dtairbhithe 219 .

Feictear do na deontóirí rannpháirteacha freisin go bhféadfaí tuilleadh simplithe a dhéanamh chun an t‑ ualach riaracháin a laghdú agus chun foráil a dhéanamh maidir le solúbthacht bhreise. Tagraíonn siad freisin do mhachnamh leanúnach ar conas ailíniú a áirithiú idir na gníomhaíochtaí cistithe agus luachanna na ndeontas 220 . Tá gá freisin le cúnamh chun feabhas a chur ar acmhainneachtaí na rannpháirtithe maidir le cearta bunúsacha i gcoitinne 221 , chomh maith le hoiliúint agus meantóireacht réamhiarratais chun cúnamh a thabhairt go háirithe d’eagraíochtaí beaga agus iad ag cur isteach ar chistiú 222 .

Tagraíonn OHCHR do bhearna chistiúcháin dá dhá chiste, a mhéid a léiríonn an líon ard iarratas, nach raibh sé in ann cistiú a dheonú ina leith, an chaoi a bhfuil na mílte íospartach á bhfágáil gan freastal orthu in ainneoin an gá atá acu le tacaíocht. Léiríonn sé sin gur gá foinsí cistiúcháin a éagsúlú, lena n‑ áirítear le deontóirí príobháideacha.

Leagann Banc Forbartha Chomhairle na hEorpa (CEB) béim ar ról ríthábhachtach na ndeontas chun bonneagar sóisialta agus tionscadail chúraim a fhorbairt ós rud é nach ngineann tionscadail sna réimsí sin ioncam de ghnáth. Is minic a chuirtear chun feidhme iad ar an leibhéal réigiúnach agus ar an leibhéal áitiúil, áit a bhféadfadh gá níos mó a bheith le saineolas teicniúil. Deontais a thabhairt i ndáil le tionscadail atá comhlíontach le cearta bunúsacha, d’fhéadfadh sé freisin go mbeadh sé d’éifeacht thairbhiúil aige sin go ndreasófaí tionscadail chun a ngníomhaíochtaí a thógáil ar bhealach a chuireann cearta bunúsacha chun cinn.

Freagraíonn fondúireachtaí daonchairdiúla do riachtanais chistiúcháin trí mheascán de dheontais tionscadail agus deontais fothaithe acmhainneachta a eisiúint, trí chroíghníomhaíochtaí eagraíochtaí a chistiú, agus trí thacú le heagraíochtaí pobail trí athdheonú agus micri-dheonú 223 .

A mhéid a bhaineann le cistiú comhpháirteach, oibríonn OHCHR ‘gníomhaíochtaí ildeontóirí’, sa chaoi go ndéantar ranníocaíocht airgeadais ón Aontas a chumasc le cistiú deontóirí eile chun na críche céanna 225 . Tuairiscíonn USAID tar éis dóibh dul i gcomhpháirtíocht leis an Aontas, le Oak Foundation, Civitates, agus deontóirí eile i soláthar cistithe 226 , agus tacaíonn Comhairle na hEorpa níos mó agus níos mó le hathchóirithe i mBallstáit an Aontais trí shaineolas a sholáthar i dtionscadail arna gcistiú ón sásra an ionstraim um thacaíocht theicniúil 227 .

Léirítear sa tuarascáil seo cineál iarrachtaí cistiúcháin an Aontais agus deontóirí eile i réimse na gceart bunúsach, ar iarrachtaí iad a neartaíonn a chéile. Mar obair leantach ar sheimineár 2023 maidir le tacaíocht a thabhairt don tsochaí shibhialta trí chistiú 228 , cuireadh cruinnithe malartaithe neamhfhoirmiúla i dtaca le cistiú cearta bunúsacha ar bun idir deontóirí poiblí agus príobháideacha, lena n‑ áirítear an Coimisiún 229 . Tá gá fós le malartuithe leanúnacha chun comhoiriúnacht na n‑ iarrachtaí agus malartú faisnéise agus dea-chleachtas cistiúcháin a áirithiú i gcomhréir le riachtanais na dtairbhithe.

5.2.Cistiú do chearta an duine i mbeartais sheachtracha

Ina ghníomhaíocht sheachtrach, úsáideann an tAontas réimse uirlisí chun seasamh le cearta an duine, leis an daonlathas agus leis an smacht reachta ina chaidreamh déthaobhach agus i bhfóraim iltaobhacha, go príomha ón Ionstraim um Chomharsanacht, Forbairt agus Comhar Idirnáisiúnta (ICFCI) – an Eoraip Dhomhanda. Áirítear in ICFCI ‘Clár Téamach um Chearta an Duine agus um an Daonlathas’, dar luach EUR 1,5 billiún san iomlán don tréimhse 2021-2027. Rannchuidíonn sé le cur chun feidhme tosaíochtaí Phlean Gníomhaíochta an Aontais maidir le Cearta an Duine agus leis an Daonlathas 2020-2027 230 Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe na Náisiún Aontaithe 231 agus cuspóirí an Chomhaontaithe Ghlais a mhéid a bhaineann le tionchar dhíghrádú an chomhshaoil agus an athraithe aeráide ar chearta an duine, agus tacaíonn sé freisin le misin bhreathnóireachta toghcháin. 

Is iad toscaireachtaí an Aontais a bhainistíonn thart ar leath den chistiú sin. Cuireann tionscadail cearta sibhialta agus polaitiúla agus sóisialta, eacnamaíocha agus cultúrtha chun cinn i dtíortha comhpháirtíochta agus tacaíonn siad le comhlachtaí chearta an duine 232 agus leis an daonlathas ar fud an domhain. Le cláir théamacha bhreise faoin ionstraim maidir leis an gcomharsanacht, an fhorbairt agus an comhar idirnáisiúnta (ICFCI), cistítear gníomhaíochtaí chun tacú le cearta leanaí, comhionannas inscne, cearta sóisialta, cearta imirceach agus daoine eastáitithe, sláinte agus oideachas 233 , agus tacaíonn clár le timpeallacht chumasúcháin a chothabháil le haghaidh na sochaí sibhialta 234 .

Leanann bainistiú na gcistí cur chuige atá bunaithe ar chearta an duine le hanailís riosca ar chearta an duine agus bearta chun rannpháirtíocht sealbhóirí ceart a áirithiú, chomh maith le bearta maolaitheacha chun aghaidh a thabhairt ar rioscaí nuair is gá 235 .

Ina theannta sin, maoiníonn an tAontas gníomhaíochtaí a chuidíonn le cearta bunúsacha a chur chun cinn agus a chosaint i dtíortha faoin beartas um Méadú agus faoi bheartas Comharsanachta na hEorpa 237 . Tá tionscadail ábhartha á gcistiú, mar shampla, sa Bhoisnia agus sa Heirseagaivéin, sa Chosaiv, i Montainéagró, sa tSeirbia, sa Tuirc agus sa Mholdóiv, agus i réigiún na Meánmhara Theas chomh maith.

Thairis sin, cistíonn an tAontas cláir chomhpháirteacha  idir an tAontas agus Comhairle na hEorpa 238 . Mar shampla, faoin tSaoráid Chothrománach do na Balcáin Thiar agus don Tuirc, cuirtear tacaíocht ar fáil do thíortha is iarrthóirí agus do thíortha is iarrthóirí ionchasacha ar aontachas leis an Aontas chun a gcláir oibre um athchóiriú a chomhlíonadh agus chun caighdeáin Eorpacha a chomhlíonadh, lena n‑ áirítear i réimse na gceart bunúsach.

6.Conclúid 

Leagadh béim sa tuarascáil seo ar a ábhartha atá cistiú ón Aontas chun cearta bunúsacha a chosaint, a chur chun cinn agus a fhorfheidhmiú ina bheartais inmheánacha agus sheachtracha. Léirítear inti an chaoi a rannchuidíonn an tAontas le cearta, saoirsí agus prionsabail na Cairte a chur chun cinn trína chláir chistiúcháin thiomnaithe agus trína chláir earnála thiomnaithe.

Mar a cuireadh i dtábhacht i straitéis na Cairte, is gá cur le hacmhainneacht na ndaoine sin a bhfuil ról acu i gcur i bhfeidhm na Cairte ina saol laethúil. Tá cistiú ar cheann de na príomhbhealaí chun an obair thábhachtach sin a dhéanamh. Le tionscadail chistithe – bídís á gcistiú ag an Aontas nó ag na Ballstáit – déantar réitigh phraiticiúla de na forálacha maidir le cearta bunúsacha a théann chun tairbhe do shaoránaigh, lena n‑ áirítear daoine atá i staideanna leochaileacha 239 .

Is comhpháirteanna fíor-riachtanacha de shochaithe oscailte daonlathacha iad ESSanna agus cosantóirí chearta an duine a chloíonn le luachanna bunaidh an Aontais. Dá bhrí sin, léirigh iarrachtaí cistiúcháin an Aontais agus deontóirí eile ábhair imní maidir le cúngú an spáis shibhialta san Aontas agus ar fud an domhain. Mar a aithnítear i dtuarascáil na Cairte 2022 maidir le spás sibhialta rathúil 240 , ní mór do ESSanna a bheith in ann feidhmiú i dtimpeallacht nach bhfuil a gcearta bunúsacha, ná cearta a gcomhaltaí, i mbaol. Is tosaíocht thábhachtach de chuid an Choimisiúin i gcónaí é an gá atá le tacú le hearnáil ghníomhach na sochaí sibhialta ar fud an Aontais agus í a chumhachtú.

D’ainneoin cistiú suntasach a bheith curtha ar fáil ag an Aontas agus ag deontóirí poiblí agus príobháideacha idirnáisiúnta, ní fhaigheann roinnt gníomhaithe um chearta bunúsacha go leor cistí. I measc na ndúshlán a chuirtear i dtábhacht sa tuarascáil seo tá deacrachtaí maidir le faisnéis a fháil faoin gcistiú atá ar fáil, easpa acmhainneachta chun iarratas a dhéanamh ar chistiú agus próisis chasta iarratais agus tuairiscithe, deiseanna teoranta chun cistiú fadtéarmach agus cistiú a fháil le haghaidh príomhghníomhaíochtaí nó le haghaidh gníomhaíochtaí in earnálacha áirithe 241 .

An tráth céanna, léirítear sa tuarascáil conas a rinne an tAontas agus deontóirí idirnáisiúnta bearta le déanaí chun aghaidh a thabhairt ar na heasnaimh sin laistigh de na teorainneacha a bhaineann le bainistíocht fhónta airgeadais agus ceanglais maidir le maolú riosca. Cuireadh dlús leis an soláthar faisnéise maidir le deiseanna cistiúcháin agus forbraíodh modheolaíochtaí cistiúcháin éagsúla chun aghaidh níos fearr a thabhairt ar na riachtanais ar an láthair.

I gcás sciar suntasach de ghníomhaithe um chearta bunúsacha, leanann cistiú náisiúnta, réigiúnach nó áitiúil de bheith ina phríomhfhoinse chistiúcháin. Dá bhrí sin, tá ról tábhachtach ag na Ballstáit maidir le cistiú ón Aontas a chomhlánú agus maidir le tacú le cistiú ón Aontas a sholáthar trí fhaisnéis a chur ar fáil maidir le deiseanna cistiúcháin agus páirt a ghlacadh i dtionscadail de chuid an Aontais mar chomhchisteoirí. Beidh an comhar leis na Ballstáit fós ina ghné lárnach i gcur chun feidhme chistiú ón Aontas. An tráth céanna, is gá a áirithiú go rachaidh an fhaisnéis maidir leis na deiseanna cistiúcháin atá ar fáil chomh fada leis na húdaráis réigiúnacha agus áitiúla.

Is díol sásaimh don Choimisiún rannpháirtíocht fhorleathan na bpáirtithe leasmhara in ullmhú na tuarascála seo. Moltar do pháirtithe leasmhara, amhail údaráis náisiúnta, pointí fócasacha Cairte, ESSanna, Institiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine agus cosantóirí eile chearta an duine, cleachtóirí dlí agus daoine eile, an tuarascáil seo a dháileadh a thuilleadh agus í a úsáid chun a gcomhdhamhnaí a chur ar an eolas faoin gcistiú atá ar fáil ón Aontas i réimse na gceart bunúsach. Ina theannta sin, iarrann an Coimisiún ar Pharlaimint na hEorpa agus ar an gComhairle díospóireachtaí tiomnaithe a eagrú maidir leis an tuarascáil agus tá sí le fáil chun tacú leis na malartuithe sin.

(1)

Airteagal 6 den Chonradh ar an Aontas Eorpach (CAE).

(2)

Airteagal 51(1) de OCR.

(3)

Nuair a ghlacann na Ballstáit dlíthe i réimse nach bhfuil aon inniúlacht ag an Aontas ann agus nuair nach ann d’aon dlí de chuid an Aontais, níl dlí an Aontais á chur chun feidhme acu agus níl feidhm ag an gCairt. Go leor de na cearta bunúsacha a chumhdaítear leis an gCairt, áfach, leagtar amach freisin iad i mbunreachtanna agus cásdlí náisiúnta, agus sa Choinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine a shínigh na Ballstáit uile.

(4)

COM(2020) 711.

(5)

  Anailís ar na comhairliúcháin spriocdhírithe le haghaidh straitéis nua an Choimisiúin maidir leis an gCairt , lch. 24.

(6)

Leis na tuarascálacha sin ar an gCairt tá sé i gceist breathnú níos géire ar chur i bhfeidhm na Cairte i réimse ar leith a bhfuil ábharthacht straitéiseach ag baint leis agus a rialaítear le dlí an Aontais. In éineacht leis na tuarascálacha bliantúla maidir leis an Smacht Reachta, tugtar cuntas i dtuarascálacha na Cairte ar chur chun feidhme roinnt de luachanna bunaidh an Aontais de réir bhrí Airteagal 2 CAE. Rannchuidíonn tuarascálacha na Cairte le seasamh le luachanna bunúsacha an Aontais, leis an smacht reachta, leis an daonlathas agus le hurraim do chearta bunúsacha. Féach na tuarascálacha roimhe seo: Cosaint dlí éifeachtach agus rochtain ar an gceartas – Tuarascáil bhliantúil 2023 maidir le cur i bhfeidhm Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh, COM(2023) 786; Spás sibhialta bisiúil chun na cearta bunúsacha a chumhdach san Aontas Eorpach – Tuarascáil bhliantúil 2022 maidir le cur i bhfeidhm Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh, COM/2022/716; Protecting fundamental rights in the digital age - 2021 Annual report on the application of the EU Charter of Fundamental Rights [Cearta bunúsacha a chosaint sa ré dhigiteach - Tuarascáil bhliantúil 2021 maidir le cur i bhfeidhm Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh], COM/2021/819.

(7)

Féach, ina leith sin, breithiúnas CBAE an 17 Meán Fómhair 2014, Liivimaa Lihaveis MTÜ, C-562/12, AE:C:2014:2229.

(8)

Fógra ón gCoimisiún, Treoraíocht maidir le hurraim do Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh a áirithiú agus Cistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa (‘Cistí SIE’), 2016/C 269/01, mír 3 agus Iarscríbhinn I á gcur chun feidhme.

(9)

Is amhlaidh atá, mar shampla, i gcás ina gcuireann Ballstát de chúram ar thairbhithe cistiúcháin seirbhís phoiblí atá faoina rialú a sholáthar, rud a thugann le tuiscint go bhfuil ról eisceachtúil gar d’údarás an Stáit, féach Fógra 2016/C 269/01 ón gCoimisiún, mír 2.2.1. Níl dlí an Aontais á chur chun feidhme go huathoibríoch ag na Ballstáit, áfach, nuair a dhéanann siad cláir a fhaigheann tacaíocht ó chistí an Aontais a bhainistiú agus a chur chun feidhme (féach cás C-198/13, Hernández agus eile v an Spáinn (míreanna 33-37)). Ní leor tacaíocht ó chistí de chuid an Aontais inti féin chun teacht ar chonclúid go mbaineann beart le cur chun feidhme dhlí an Aontais de réir bhrí Airteagal 51(1) den Chairt. Beidh sé riachtanach scrúdú a dhéanamh an bhfuil na bearta náisiúnta ábhartha beartaithe chun dlí an Aontais a chur chun feidhme i gcás aonair. Féach cás C-117/14, Grima Janet Nisttahuz Poclava v Jose María Ariza Toledano (mír 42) agus Fógra 2016/C 269/01 ón gCoimisiún, Roinn 2.

(10)

Straitéis na Cairte, lgh. 8-9.

(11)

  An tSochaí shibhialta | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha (europa.eu) ; COM(2022) 716, lch. 16, a thagraíonn do bhearta athchomhairleacha amhail iniúchtaí, imscrúduithe cistiúcháin agus bacainní ar rochtain a fháil ar chistiú.

(12)

C(2023) 8627. Chomh maith leis sin, COM(2023) 630 final, ina ndearna an Coimisiún tagairt don réimse leathan deiseanna cistithe a cuireadh ar fáil chun borradh a chur faoi rannpháirtíocht na saoránach, faoi rannpháirtíocht shibhialta agus faoi mhuinín as an daonlathas, agus chuir sé i dtábhacht freisin an gá atá ann gan srian a chur le gníomhaíochtaí eagraíochtaí na sochaí sibhialta agus chosantóirí chearta an duine a fhaigheann cistiú ó thar lear.

(13)

C(2023) 8627, aithris 23, lgh. 10 agus 19.

(14)

Straitéis na Cairte, lgh. 8-9.

(15)

COM(2022) 716.

(16)

An Coimisiún Eorpach: Tuarascáil Chríochnaitheach – Spás sibhialta rathúil chun cearta bunúsacha a chaomhnú san Aontas , an 19 Márta 2024.

(17)

Rialachán 2020/2093 ón gComhairle, IO L 433I, 22.12.2020, lgh. 11-22. Leagtar amach sa Chreat Airgeadais Ilbhliantúil forálacha nach mór do bhuiséad bliantúil an Aontais a chomhlíonadh.

(18)

Fuarthas freagraí ón Ostair, ón mBeilg, ón mBulgáir, ón gCróit, ón nGearmáin, ón Danmhairg, ón Eastóin, ón bhFionlainn, ón bhFrainc, ón Ungáir, ó Éirinn, ón Iodáil, ó Lucsamburg, ón Laitvia, ó Mhálta, ón Rómáin, ón Spáinn, ón tSualainn, ón tSlóvaic agus ón tSlóivéin, chomh maith le pointí fócasacha Cairte na Cróite agus na Rómáine.

(19)

  An tSochaí Sibhialta agus an tArdán um Chearta Bunúsacha | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha (europa.eu) . Fuarthas 109 bhfreagra san iomlán idir an 27 Márta agus an 13 Bealtaine 2024 (103 aighneacht chomhlánaithe agus 6 aighneacht pháirteacha). Dáileadh an comhairliúchán trí Ardán FRA um Chearta Bunúsacha ar na ESSanna a bhí rannpháirteach san Ardán. Chun an fhor-rochtain uasta ar an leibhéal náisiúnta a áirithiú, scaipeadh an suirbhé freisin laistigh de líonraí náisiúnta na mbrateagraíochtaí atá rannpháirteach san Ardán. Tá an tArdán comhdhéanta de níos mó ná 1,000 eagraíocht de chuid na sochaí sibhialta, ceardchumainn, eagraíochtaí creideamhbhunaithe, saineolaithe a dhéanann ionadaíocht ar an saol acadúil agus ar institiúidí taighde, agus cosantóirí aonair chearta an duine. Is é príomhlíonra comhair FRA é leis an tsochaí shibhialta in AE27 agus leis an Albáin, leis an tSeirbia agus leis an Macadóin Thuaidh.

(20)

Airteagal 15 agus Iarscríbhinn III de Rialachán (AE) 2021/1060 (Rialachán na bhForálacha Coiteanna).

(21)

COM(2022) 716 final; COM(2021) 819 final.

(22)

 Is í an tSlóivéin an t-aon Bhallstát nach ndearna amhlaidh. Glacann an Eastóin páirt i ngníomhaíochtaí na bpointí fócasacha, cé nach bhfuil ceann ceaptha go foirmiúil aici.

(23)

  https://commission.europa.eu/system/files/2017-09/opperational-guidance-fundamental-rights-in-impact-assessments_en.pdf .

(24)

Airteagal 15 agus Iarscríbhinn III de Rialachán na bhForálacha Coiteanna.

(25)

An ceartas san Aontas Eorpach a áirithiú — Straitéis Eorpach um oiliúint bhreithiúnach do 2021-2024; COM(2020).

(26)

  An Tairseach Eorpach don r-Cheartas – Do chearta (europa.eu) .

(27)

  Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh – an Coimisiún Eorpach (europa.eu) .

(28)

  1st Annual EU CharterXchange [An Chéad CharterXchange Bliantúil de chuid an Aontais] | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha (europa.eu) .

(29)

  Ábhar agus acmhainní FRA maidir leis an gCairt | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha (europa.eu) ; Baile | Tacaíocht LMS de chuid FRA (europa.eu) . Cuireadh cás-staidéir na Cairte – Lámhleabhar d'oiliúnóirí agus ríomhchúrsaí na Cairte ar fáil i

leaganacha nua teanga (Bulgáiris, Cróitis, Seicis, Iodáilis, Laitvis, Polainnis, Rómáinis, Slóivéinis agus Slóvaicis). Féach Baile | Tacaíocht LMS de chuid FRA (europa.eu) ; Cás-staidéir na Cairte – Lámhleabhar d’oiliúnóirí | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha (europa.eu) .

(30)

Rialachán 2021/692, IO L 156, 5.5.2021, lgh. 1-20.

(31)

Glacann an Albáin, an Bhoisnia agus an Heirseagaivéin, an Chosaiv*, an tSeirbia agus an Úcráin páirt sa Chlár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna trí chomhaontuithe comhlachais. Ó mhí Iúil 2024 i leith, tugadh an chaibidlíocht le Montainéagró agus leis an Moldóiv chun críche mar ullmhúchán dá rannpháirtíocht, agus bhí caibidlíocht fós ar siúl leis an Macadóin Thuaidh maidir lena rannpháirtíocht. Mar a shonraíonn Parlaimint na hEorpa agus an Chomhairle in Airteagal 14 de Rialachán (AE) 2021/692, ní fhéadfaidh tríú tíortha a bheith rannpháirteach sa tsraith arb í luachanna an Aontais.

(32)

Is ranníocaíochtaí airgeadais ón gCoimisiún le tairbhí nó tairbhithe iad deontais chun an méid seo a leanas a dhéanamh: gníomhaíocht a chistiú chun cuidiú le cuspóir beartais de chuid an Aontais a bhaint amach (deontais ghníomhaíochta – féach Airteagal 180(2)(a) den Rialachán Airgeadais); feidhmiú comhlachta a thacaíonn le cur chun feidhme beartais de chuid an Aontais a chistiú (deontais oibriúcháin – Airteagal 2(33) agus Airteagal 180(2)(b) den Rialachán Airgeadais); nó tacaíocht a thabhairt do thríú páirtithe le haghaidh deonú breise d’eagraíochtaí an phobail (scéim athdheonaithe – féach Airteagal 7(9) den Rialachán maidir le Saoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna).

(33)

Maoinítear tacaíocht theicniúil agus eagraíochtúil leis an gclár freisin chun Rialachán Uimh. 211/2011 a chur chun feidhme, IO L 65, 11.3.2011, lgh. 1-22. Áiríodh ar na gníomhaíochtaí soláthair, mar shampla, ceardlann a eagrú maidir leis an bhfuathchaint agus an fhuathchoireacht a chomhrac, gníomhaíochtaí foghlama frithpháirtí agus malartuithe dea-chleachtas maidir le comhionannas inscne, imeacht maidir le ‘30 bliain de chearta saoránachta’, nó suirbhéanna Eorabharaiméadair.

(34)

  Iarscríbhinn a ghabhann leis an gCinneadh Cur Chun Feidhme ón gCoimisiún maidir le cistiú an chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna agus maidir le glacadh chlár oibre 2023-2024. Áirítear ar na gníomhaíochtaí sin cistiú chun feabhas a chur ar an tacaíocht atá ar fáil d’íospartaigh na fuathchoireachta, agus ar fhreagraí struchtúir cheartais ar an bhfuathchoireacht.

(35)

Féach, mar shampla, COM(2022) 716 final, lgh. 20-21, a thagraíonn do chomhairliúchán spriocdhírithe FRA le brateagraíochtaí sochaí sibhialta san Aontas, tuarascáil achomair, lch. 22; agus an Fóram Saoránach Eorpach, Towards vibrant European civic and democratic space (2022), lch. 37, maidir leis na dúshláin atá roimh roinnt ESSanna maidir le rochtain a fháil ar chistiú struchtúrach Eorpach.

(36)

Le Glao 2022 ar Luachanna an Aontais (CERV-2022-CITIZENS-VALUES), glao 2023 ar thograí chun foréigean inscne agus foréigean in aghaidh leanaí a chosc agus a chomhrac: glao ar idirghabhálaithe (a thugann tacaíocht airgeadais d’eagraíochtaí sochaí sibhialta tríú páirtí) (CERV-2023-DAPHNE), glaonna ar dheontais oibriúcháin do chomhpháirtithe creata atá gníomhach i réimse luachanna an Aontais.

(37)

  Glaonna ar thograí | Tairseach Cistithe agus Tairiscintí an Aontais (europa.eu) .  

(38)

  https://commission.europa.eu/about-european-commission/departments-and-executive-agencies/justice-and-consumers/justice-and-consumers-funding-tenders/funding-programmes/citizens-equality-rights-and-values-programme/cerv-national-contact-points_en .  

(39)

Beidh an feachtas ag brath ar roinnt uirlisí cumarsáide, lena n-áirítear suíomh gréasáin, ionchur ó na meáin thraidisiúnta agus shóisialta, físeáin, ailt faoi thionscadail rathúla, preaseisiúintí agus córas brandála amhairc. Beidh na huirlisí sin ar fáil i ngach ceann de 24 theanga oifigiúla an Aontais agus beidh rochtain orthu i ngach ceann de na 27 mBallstát.

(40)

Comhairliúchán ar líne tríd an Ardán um Chearta Bunúsacha, Ceist 2: ‘Le 5 bliana anuas, an ndearna d’eagraíocht iarratas ar chistiú / an bhfuair sí cistiú ó chláir/cistí de chuid an Aontais?’ Ba é an Clár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna an clár cistiúcháin ba mhinice óna bhfuarthas cistiú ón Aontas (thuairiscigh 41 % de na heagraíochtaí a thug freagra go ndearna siad iarratas ar cistiú agus go bhfuair siad cistiú). Ina dhiaidh sin bhí clár Erasmus+ (39 %), na cláir a bhí ann roimhe sin um Chearta, Comhionannas agus Saoránacht agus um an Eoraip ar son na Saoránach (21 %) agus an clár um Cheartas (11 %).

(41)

CERV-2022-CHAR-LITI; CERV-2023-CHAR-LITI; CERV-2024-CHAR-LITI.

(42)

Tá sé d’aidhm ag na tionscadail cumas ESSanna, chosantóirí chearta an duine, gairmithe dlí agus comhlachtaí neamhspleácha um chearta an duine a neartú chun páirt éifeachtach a ghlacadh i gcleachtais dlíthíochta ar an leibhéal náisiúnta agus ar an leibhéal Eorpach agus an rochtain ar an gceartas agus forfheidhmiú ceart faoi dhlí an Aontais, lena n-áirítear an Chairt, a fheabhsú.

(43)

  Gníomhaíocht faireacháin don spás sibhialta a sheoladh: Gníomhaíocht Faireacháin don Spás Sibhialta | ECNL .

(44)

  An Fhaireachlann Eorpach um Fhuathchaint ar Líne (eooh.eu) .

(45)

  Tairseach Cistithe agus Tairiscintí an Aontais (europa.eu) . Is ón nGearmáin, ón tSeicia, ón bhFrainc, ó Éirinn, ón Liotuáin, ón Ísiltír, ón bPortaingéil agus ón tSlóvaic na heagraíochtaí rannpháirteacha.

(46)

Treoir 2019/1937, IO L 305, 26/11/2019, lgh. 17-56.

(47)

  Mionlaigh, Cuntasacht, Cearta, Neamhspleáchas agus Forbairt Eagraíochtúil (MARIO) – An Grúpa um Chearta Mionlaigh . Is iad na Ballstáit rannpháirteacha an Bhulgáir, an Chróit, an Eastóin, an Laitvia, an Liotuáin, an Pholainn, an Rómáin, an tSeicia, an tSlóvaic, an tSlóivéin agus an Ungáir.

(48)

Cearta an Linbh agus Rannpháirtíocht Leanaí; CERV-2024-CHILD.

(49)

  Rannpháirtíocht Leanaí i Málta a Chumhachtú – Tionscadal arna chómhaoiniú ag Clár an Aontais Eorpaigh um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna (gov.mt) .

(50)

  Athscríobh an scéil: Inscne, na meáin agus an pholaitíocht - IFJ .

(51)

Rialachán 2021/1060, IO L 231, 30.6.2021, lgh. 159-706.

(52)

COM(2023) 786 final.

(53)

  An Clár um Cheartas – An Coimisiún Eorpach (europa.eu) .

(54)

JUST-2021-JCOO; JUST-2022-JCOO; JUST-2023-JCOO; JUST-2024-JCOO.

(55)

COM(2020) 713 final.

(56)

JUST-2021-JTRA; JUST-2022-JTRA; JUST-2023-JTRA; JUST-2024-JTRA.

(57)

Déanann comhaltaí GEOB ionadaíocht thar ceann institiúidí oiliúna breithiúnaí na mBallstát agus thar ceann eagraíochtaí idirnáisiúnta. Cuireann GEOB cláir oiliúna a bhfuil gné Eorpach ag baint leo chun cinn do chomhaltaí den bhreithiúnacht san Eoraip. Cumhdaítear ina chatalóg oiliúna ábhair amhail ‘Cearta an Duine agus Rochtain ar an gCeartas’, ‘Cearta Bunúsacha mionaoiseach sa Chóras Ceartais Choiriúil’, ‘Infheidhmeacht agus Éifeacht Chairt an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha in Imeachtaí Náisiúnta’ agus an digiteáil (‘Saoirse Cainte sa Ré Dhigiteach’, ‘IS agus Cosaint Sonraí’, ‘Malartú Trasteorann ar Fhianaise Leictreonach’); An Gréasán Eorpach um Oiliúint Bhreithiúnach (GEOB) .

(58)

  Baile | Oideachas ar Chearta Daonna do Ghairmithe Dlí (HELP) de chuid Chomhairle na hEorpa (coe.int) .

(59)

  Tionscadal JuLIA | JuLIA (julia-project.eu) .

(60)

JUST-2021-JACC; JUST-2021-EJUSTICE; JUST-2022-EJUSTICE; JUST-2023-JACC-EJUSTICE. Soláthraítear deontais ghníomhaíochta agus deontais oibriúcháin faoin nglao seo. Ó 2023 i leith, dámhadh deontais ghníomhaíochta dhá uair sa bhliain.

(61)

Ceann de chuspóirí sonracha na tosaíochta maidir le Cearta Íospartach is ea rannchuidiú le cur i bhfeidhm éifeachtach agus comhleanúnach acquis an Aontais i réimse chearta íospartaigh na coireachta i gcomhréir leis na tosaíochtaí a leagtar amach i Straitéis an Aontais maidir le cearta íospartach (2020-2025).

(62)

  Baile | The DigiRIGHTS Project . Tá an tionscadal ar siúl ó mhí na Nollag 2022 go mí Feabhra 2025 agus is iad KU Leuven, Ollscoil Tartu, Ollscoil Göttingen, Ollscoil Genoa, Ollscoil Shágraib agus Ollscoil Lucsamburg na hollscoileanna atá rannpháirteach ann.

(63)

  Infovictims III – Victim Support Europe (victim-support.eu) . Bhí an tionscadal ar siúl ón 1 Samhain 2020 go dtí an 31 Nollaig 2022.

(64)

  An Tairseach Eorpach don r-Cheartas (europa.eu) .

(65)

  An Tairseach Eorpach don r-Cheartas – Cearta bunúsacha (europa.eu) .

(66)

  Eolas faoin Ardán | An tArdán Oiliúna Eorpach (europa.eu) .

(67)

Is uirlis é e-CODEX (Rialachán 2022/850) chun a áirithiú gur féidir le córais cheartais comhoibriú go héifeachtúil ar bhealach digiteach. D’fhorbair cuibhreannas Ballstát agus eagraíochtaí é le cistiú ón gClár don Eoraip Dhigiteach. Baineadh úsáid as an gClár don Eoraip Dhigiteach freisin chun cistiú a dhéanamh ar obair forbartha TF a bhaineann le tionscnaimh reachtacha eile a rinneadh le déanaí, is iad sin Rialachán 2023/2844, an Rialachán maidir le Digiteáil Seirbheála Doiciméad agus an Rialachán maidir le Fianaise a Ghlacadh, agus ardán comhair na bhFoirne Comhpháirteacha um Imscrúdú.

(68)

  An Clár don Eoraip Dhigiteach | Todhchaí dhigiteach na hEorpa a mhúnlú (europa.eu) .

(69)

Áirítear ar na gníomhaíochtaí cistithe gníomhaíochtaí chun cabhrú le cuideachtaí, go háirithe FBManna, chun comhlíonadh an Ghnímh a éascú, bunachar sonraí de chuid an Aontais a fhorbairt chun córais Intleachta Saorga ardriosca a chlárú, agus gníomhaíocht phíolótach chun Saoráidí Tástála de chuid an Aontais san Intleacht Shaorga a bhunú. Féach Rialachán 2024/1689, IO L, 2024/1689, 12.7.2024. Áiritheofar leis an nGníomh ardleibhéal cosanta do chearta bunúsacha, lena n-áirítear trí aghaidh a thabhairt ar an mbaol go ndéanfaí cinntí earráideacha nó claonta le cúnamh ón Intleacht Shaorga.

(70)

COM(2022) 212 final, Baile – Tairseach i ndáil le hIdirlíon Níos Fearr do Leanaí (betterinternetforkids.eu) .

(71)

Treoir 2016/2102, IO L 327, 2.12.2016, lgh. 1-15.

(72)

  EDMO – United against disinformation .

(73)

  Eoraip na Cruthaitheachta – Cultúr agus Cruthaitheacht (europa.eu) .

(74)

Rialachán 2021/818, IO L 189, 28.5.2021, lgh. 34-60, Brollach (2) agus (61).

(75)

  An ‘Tionscnamh Nuachta’ | Todhchaí dhigiteach na hEorpa a mhúnlú (europa.eu) .

(76)

Is é is aidhm don Ghníomh Eorpach um Shaoirse na Meán é a dhéanamh níos éasca do sheirbhísí meán feidhmiú thar theorainneacha inmheánacha an Aontais agus ligean d’iriseoirí agus do na meáin a gcúraimí a fheidhmiú go hiomlán neamhspleách; Rialachán 2024/1083, IO L, 2024/1083, 17.4.2024.

(77)

  An tríú glúin de Chomhpháirtíochtaí Iriseoireachta a fhaigheann tacaíocht ón Aontas agus atá réidh chun cabhrú le hearnáil na nuachta | Todhchaí dhigiteach na hEorpa a mhúnlú (europa.eu) .

(78)

  Gníomhaíochtaí ilmheán | Todhchaí dhigiteach na hEorpa a mhúnlú (europa.eu) .

(79)

  Europe Beyond Access – Disability Arts International . Cuireann an tionscadal leanúnach leis an gcéad ghlúin de Europe Beyond Access, a bhí ar siúl ó 2018 go 2023.

(80)

Rialachán 2021/817, IO L 189, 28.5.2021, Aithris 28.

(81)

I gcomhairliúchán ar líne de chuid FRA a rinneadh tríd an Ardán um Chearta Bunúsacha, faoi Cheist 2 (‘Le cúig bliana anuas, an ndearna d’eagraíocht iarratas ar chistiú nó an bhfuair sí cistiú ó chláir/chistí de chuid an Aontais?’), léirigh 39 % de na ESSanna a d’fhreagair go ndearna siad iarratas ar chistiú Erasmus+ agus go bhfuair siad é.

(82)

Rialachán 2021/817, IO L 189, 28.5.2021, Aithris 64.

(83)

Ar ardán torthaí thionscadail Erasmus+ sainaithnítear 605 thionscadal lena ndírítear ar réimse leathan na gceart bunúsach agus an smachta reachta ó cuireadh tús leis an gclár Erasmus+ atá ann faoi láthair thiar in 2021.

(84)

Treoirleabhar Chlár Erasmus+ 2024, lch. 180.

(85)

Treoirleabhar Chlár Erasmus+ 2024, lch. 226.

(86)

  Tionscnamh na nOllscoileanna Eorpacha .

(87)

Áirítear orthu sin Cathaoirleach Jean Monnet in Ollscoil Náisiúnta Chianoideachais na Spáinne maidir le ‘Integration through EU Fundamental Rights’ (2022-2025) [Lánpháirtiú trí Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh], agus roinnt Modúl Jean Monnet in institiúidí amhail Ollscoil Liúibleána maidir le ‘Charter of Fundamental Rights of the European Union: An Anthropological Perspective’ (2024-2027) [Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh: Dearcadh Antraipeolaíoch], Ollscoil r-Champais san Iodáil maidir le ‘History of EU Values and the Charter of Fundamental Rights of the European Union’ (2022-2025) ][Stair Luachanna an Aontais agus Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh], Ollscoil Liospóin maidir le ‘Fundamental Rights and Rule of Law as European Values in a Global World after the Conference on the Future of Europe’ (2022-2025) [Cearta Bunúsacha agus an Smacht Reachta mar Luachanna Eorpacha i nDomhan Domhanda tar éis na Comhdhála ar Thodhchaí na hEorpa, Ollscoil Náisiúnta agus Kapodistrian na hAithne maidir le ‘Rule of Law and Fundamental Rights Protection in the EU’ (2023-2026) [An Smacht Reachta agus Cosaint na gCeart Bunúsach san Aontas] agus Ollscoil Salerno maidir le ‘Activating EU Rights: Past and Present of Fundamental Human Rights’ (2022-2025) [Cearta an Aontais Eorpaigh a Ghníomhachtú: An tAm atá thart agus an tAm i Láthair maidir le Cearta Bunúsacha an Duine].

(88)

Modúil Jean Monnet in Ollscoil Maribor maidir le ‘Fundamental Rights in EU Business Law and Policy’ (2022-2025) [Cearta Bunúsacha i nDlí agus i mBeartas Gnó an Aontais Eorpaigh], Ollscoil Torino maidir le ‘Fundamental Rights in Europe: Enhancing cultural sensitivity for Inclusiveness’ (2023-2026) [Cearta Bunúsacha san Eoraip: Feabhas a chur ar íogaireacht chultúrtha don Chuimsitheacht], Ollscoil Chaitliceach Louvain i ndáil le ‘Clinics on EU Digital Rights, Law, and Design’ (2022-2025) [Clinicí maidir le Cearta Digiteacha, Dlí agus Dearadh an Aontais] (maidir le cearta bunúsacha sa timpeallacht ar líne), agus Ollscoil Osijek maidir le ‘European Union and Gender Equality’ (2023-2026) [An tAontas Eorpach agus Comhionannas Inscne], agus Cathaoirleach Jean Monnet maidir le ‘European Green Rights: Reshaping Fundamental Rights for Next Generations (2022-2025)’ [Cearta Glasa Eorpacha: Athstruchtúrú a dhéanamh ar Chearta Bunúsacha do na Chéad Ghlúnta Eile] in Ollscoil Suor Orsola Benincasa in Naples.

(89)

Amhail Cathaoirleach Jean Monnet maidir le ‘EU Standards on Freedom of Expression and Information’ (2023-2026) [Caighdeáin an Aontais Eorpaigh maidir le Saoirse chun Tuairimí a Nochtadh agus Faisnéis] in Ollscoil Stáit Sumy san Úcráin.

(90)

  ACT Project (project-act.eu) .

(91)

Treoirlínte cur chun feidhme – Straitéis Erasmus+ agus an Chóir Dlúthpháirtíochta Eorpaigh um Chuimsiú agus Éagsúlacht 2021, Treoirlínte cur chun feidhme – Straitéis Erasmus+ agus an Chóir Dlúthpháirtíochta Eorpaigh um Chuimsiú agus Éagsúlacht – Erasmus+ (europa.eu) . Cuirtear i dtábhacht freisin i dTreoirleabhar Chlár Erasmus+ 2024 go bhfuil sé ‘i gcroílár an Chláir teacht níos gaire dóibh siúd ar lú na deiseanna atá acu’, ag tagairt do ‘dhaoine a bhfuil bacainní rompu a chuireann cosc orthu rochtain éifeachtach a bheith acu ar dheiseanna faoin gClár ar chúiseanna eacnamaíocha, sóisialta, cultúrtha, geografacha nó sláinte, mar gheall ar a gcúlra imirceach, nó ar chúiseanna amhail míchumas nó deacrachtaí oideachais nó ar aon chúis eile, lena n-áirítear cúis a d’fhéadfadh a bheith ina cúis le hidirdhealú faoi Airteagal 21 de Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh’. Treoirleabhar Chlár Erasmus+ 2024, lch. 4.

(92)

Rinneadh ciorrú EUR 2,1 billiún ar an mbuiséad in 2023 i gcomhthéacs athbhreithniú meántéarma CAI. Áirítear sa bhuiséad EUR 5,4 billiún ón ionstraim Next Generation Europe chun tacú leis an téarnamh glas agus digiteach ó ghéarchéim COVID.

(93)

Rannchuidíonn an clár freisin le cur i bhfeidhm an chirt maidir le hurraim don saol príobháideach, cosaint sonraí pearsanta, iomláine fhisiciúil agus mheabhrach duine, an neamh-idirdhealú agus an gá atá le cosaint an chomhshaoil agus ardleibhéil cosanta do shláinte an duine a áirithiú mar a chumhdaítear sa Chairt, féach Airteagal 19(1) de Rialachán 2021/695, IO L 170, 12.5.2021, lgh. 1-68.

(94)

Féach Iarscríbhinn I a ghabhann le Cinneadh 2021/764 ón gComhairle, IO L 167I, 12.5.2021, lgh. 1-80.

(95)

  Flexible Approaches to Support Health through financing | FLASH | Tionscadal | Bileog eolais | FÍS EORPACH | CORDIS | An Coimisiún Eorpach (europa.eu) .  

(96)

  Spás níos sábháilte a chruthú do leanaí ar líne – An Coimisiún Eorpach (europa.eu) .

(97)

  Ardréitigh theicneolaíocha in éineacht le tuiscint atá dírithe ar an tsochaí agus feasacht chun cur isteach ar gháinneáil ar dhaoine | VANGUARD | Tionscadal | Bileog eolais | FÍS EORPACH | CORDIS | An Coimisiún Eorpach (europa.eu) .  

(98)

  An Chomhpháirtíocht Eorpach Bithéagsúlachta | Biodiversa-plus | Tionscadal | Bileog eolais | FÍS EORPACH | CORDIS | An Coimisiún Eorpach (europa.eu) .  

(99)

  Cistí CBT – an Coimisiún Eorpach (europa.eu) .

(100)

Níor cuireadh tús le cur chun feidhme CBT 2023-2027 ach le déanaí agus is féidir a bheith ag súil leis na chéad torthaí go luath in 2026.

(101)

Baineann coinníollacht shóisialta leis an Treoir maidir le Dálaí Oibre Trédhearcacha agus Intuartha (AE) 2019/1152, agus le dhá Threoir maidir le sábháilteacht agus sláinte cheirde (Treoir Réime 89/391/CEE agus Treoir 2009/104/CE). Beidh an sásra ag brath ar chórais atá i bhfeidhm faoi reachtaíocht shóisialta an Aontais. Ní mór do na húdaráis náisiúnta tuairisc a thabhairt do na Gníomhaireachtaí Íocaíochta Talmhaíochta náisiúnta maidir leis na torthaí agus na smachtbhannaí a d’fhéadfadh a bheith ann maidir le haon obair leantach ar íocaíochtaí CBT. Ní mór do na Ballstáit a áirithiú go mbeidh an sásra i bhfeidhm ó 2025 ar a dhéanaí. Tá an sásra á chur chun feidhme cheana féin ag sé Bhallstát (an Fhrainc, an Ostair, Lucsamburg, an Iodáil, an Spáinn agus an Phortaingéil).

(102)

  An Chomhpháirtíocht Eorpach Bithéagsúlachta | Biodiversa-plus | Tionscadal | Bileog eolais | FÍS EORPACH | CORDIS | An Coimisiún Eorpach (europa.eu) .  

(103)

Is ionstraim chistiúcháin shealadach é STA a bunaíodh in 2021 chun tionchar eacnamaíoch agus sóisialta na paindéime a mhaolú trí athchóirithe agus infheistíochtaí a mhaoiniú; Rialachán 2021/241, IO L 57, 18.2.2021, lgh. 17-7.

(104)

An Scórchlár Téarnaimh agus Athléimneachta (europa.eu) .

(105)

Cuireann an Coimisiún Eorpach saineolas teicniúil ar fáil do na Ballstáit chun athchóirithe a cheapadh agus a chur chun feidhme. Féach an Ionstraim um Thacaíocht Theicniúil (ITT) (europa.eu).

(106)

 Rialachán Tarmligthe (AE) 2021/1078 ón gCoimisiún an 14 Aibreán 2021 lena bhforlíontar Rialachán (AE) 2021/523 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle lena leagtar amach na treoirlínte infheistíochta maidir le Ciste InvestEU.

(107)

Ar leibhéal an chláir, ba cheart 30 % ar a laghad de mhéid comhiomlán na n-oibríochtaí maoiniúcháin agus infheistíochta a bheith ina rannchuidiú le cuspóirí aeráide agus ba cheart 60 % ar a laghad de mhéid comhiomlán na n-oibríochtaí maoiniúcháin agus infheistíochta a bheith ag rannchuidiú le cuspóirí aeráide agus comhshaoil faoin ionú beartais um Bonneagar Inbhuanaithe, mar a leagtar amach in Airteagal 8(8) de Rialachán InvestEU le haghaidh urrann an Aontais.

(108)

I gcomhréir le hAirteagal 9 de Rialachán na bhForálacha Coiteanna, áiritheoidh na Ballstáit agus an Coimisiún urraim do chearta bunúsacha agus do chomhlíonadh na Cairte i gcur chun feidhme na gcistí.

(109)

Is é is aidhm do CTIL rannchuidiú le bainistiú éifeachtúil ar shreabha imirce, an comhbheartas maidir le tearmann agus an comhbheartas maidir le hinimirce a neartú agus a fhorbairt. Tuilleadh sonraí faoi CTIL – an Coimisiún Eorpach (Europa.eu).

(110)

Is é is aidhm do CSI rannchuidiú le hardleibhéal slándála san Aontas, go háirithe tríd an sceimhlitheoireacht agus an radacú, an choireacht thromchúiseach eagraithe agus an chibearchoireacht a chosc agus a chomhrac. Tuilleadh sonraí ag Cistí slándála inmheánaí – An Coimisiún Eorpach (europa.eu) .

(111)

Is é is aidhm do IBTV bainistiú éifeachtach teorainneacha ag teorainneacha seachtracha an Aontais, ardleibhéal slándála inmheánaí laistigh den Aontas agus saorghluaiseacht daoine a áirithiú. Tuilleadh sonraí ag Cistí slándála inmheánaí na hIonstraime don Bhainistiú Teorainneacha agus don Bheartas Víosaí – An Coimisiún Eorpach (europa.eu).

(112)

Faoi CTIL, thacaigh an Coimisiún le tionscadail lena mbaineann thart ar 1 800 000 náisiúnach tríú tír do chlárthréimhse 2019-2023 faoi chuimsiú an Chomhchórais Eorpaigh Tearmainn, ar daoine leochaileacha beagnach 200 000 díobh. Faoi IBTV, tacaíonn an Coimisiún le comhar chun feabhas a chur ar an nGarda Teorann agus Cósta Eorpach, lena n-áirítear cur chun feidhme a Straitéis um Chearta Bunúsacha ( an Straitéis um Chearta Bunúsacha (an leagan is déanaí) (europa.eu) ).

(113)

Chuidigh cistiú ó CSI le cearta leanaí a chosaint i gcomhthéacs mí-úsáid ghnéasach leanaí, chomh maith le cearta úsáideoirí ar líne, lena n-áirítear príobháideachas.

(114)

Tuilleadh sonraí ag Tairseach Cistithe agus Tairiscintí an Aontais (europa.eu) . Féach freisin Glao 2024 ar thograí i réimse na gáinneála ar dhaoine tar éis Straitéis an Aontais maidir le Gáinneáil ar Dhaoine a Chomhrac 2021-2025, COM/2021/171.

(115)

Féach tionscadal IMPROV-EU agus tionscadal Rightlines .

(116)

  Cosc agus Oideachas ar Mhí-Úsáid Ghnéasach Leanaí, tionscadal CSAPE 2022–2024 – Pelastakaa Lapset .

(117)

Tacaíonn CSE+ le cur chun feidhme Cholún Eorpach na gCeart Sóisialta trí rannchuidiú le beartais fostaíochta, shóisialta, oideachais agus scileanna an Aontais. Tacaíonn CSE+ le comhtháthú eacnamaíoch, críochach agus sóisialta san Aontas – trí éagothromaíochtaí idir na Ballstáit agus na réigiúin a laghdú.

(118)

Is é is aidhm do CFRE comhtháthú eacnamaíoch, sóisialta agus críochach a neartú trí mhíchothromaíochtaí idir réigiúin a cheartú agus infheistíochtaí a chumasú in Eoraip níos cliste, níos glaise, níos nasctha agus níos sóisialta.

(119)

  Inforegio – Leis an tionscadal r-Scoileanna, bogtar leanaí agus múinteoirí na Cróite i dtreo an oideachais dhigitigh (europa.eu) .

(120)

  ARS | Algarve (min-saude.pt) .

(121)

Eagraíodh na héisteachtaí le ESSanna Romacha agus ESSanna atá ar son na Romach i mí Feabhra 2023 agus áiríodh iontu ESSanna ón mBulgáir, ón tSeicia, ón Ungáir, ón Rómáin agus ón tSlóvaic.

(122)

Rialachán Uimh. 1303/2013, IO L 347, 20.12.2013, 320-469. Féach go háirithe Airteagal 19 2014-2020 de Rialachán na bhForálacha Coiteanna.

(123)

Féach Iarscríbhinn III RFC chun forléargas a fháil ar na Coinníollacha Cumasúcháin Cothrománacha.

(124)

Féach Iarscríbhinn IV RFC chun forléargas a fháil ar na coinníollacha cumasúcháin téamacha.

(125)

Airteagal 15(4) agus (5) de Rialachán na bhForálacha Coiteanna.

(126)

Airteagal 8 de Rialachán na bhForálacha Coiteanna.

(127)

Comhairliúchán ar líne tríd an Ardán um Chearta Bunúsacha, Ceisteanna 8 agus 9: ‘An bhfuil tú ar an eolas faoi na hoibleagáidí um chearta bunúsacha a bhaineann le cistiú ón Aontas?’ agus ‘An oibríonn d’eagraíocht chun a áirithiú go gcomhlíonann úsáid cistí ó Aontas gcearta bunúsacha?’.

(128)

 Sa Bheilg, sa Ghearmáin, i Málta agus san Ísiltír, iarrtar ar an gcomhlacht comhionannais breathnú ar choistí faireacháin éagsúla; sa Chipir, áirítear an tOmbudsman sa choiste faireacháin i ról comhairleach agus neamhspleách gan cearta vótála; sa Ghréig, glacann Coimisiún Náisiúnta na Gréige um Chearta an Duine páirt agus cearta vótála aige sna coistí faireacháin; sa Chróit agus sa Phortaingéil, tá baint ag an Ombudsman le coistí faireacháin éagsúla; in Éirinn, tugtar cuireadh do Choimisiún na hÉireann um Chearta an Duine agus Comhionannas do choiste faireacháin Chomhaontú Comhpháirtíochta na hÉireann agus is é na coistí faireacháin é chun faireachán a dhéanamh ar chomhlíonadh na Cairte.

(129)

Sa Bhulgáir, tá ionadaíocht ag an gCoimisiún um Chosaint in aghaidh Idirdhealaithe i gcomhlachtaí uile chistí an Aontais a thugann comhairle agus a dhéanann cinntí maidir le hullmhú agus cur chun feidhme na gclár oibríochtúil uile; sa tSeicia, tugtar cuireadh don Ombudsman chuig an gComhairle um Chistí an Aontais Eorpaigh, ar saineolaí buan sár-aireachta agus comhlacht comhairleach de chuid an rialtais é a sholáthraíonn comhordú substaintiúil ar chistí uile an Aontais; sa Ghréig, is é Coimisiún Náisiúnta na Gréige um Chearta an Duine atá roghnaithe mar an comhlacht inniúil chun comhlíonadh choinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte a áirithiú, cuireann sé cúnamh ar fáil do na húdaráis lena mbaineann, agus déanann sé faireachán ar chomhoiriúnacht na nósanna imeachta agus na ngníomhaíochtaí aonair leis an gCairt agus áirithíonn sé an chomhoiriúnacht sin; sa Chróit, d’eagraigh an tOmbudsman, i measc nithe eile, ceardlann dhiagnóiseach náisiúnta, inar tugadh le chéile ionadaithe ó na húdaráis bhainistíochta, údarás comhordúcháin, ESSanna, institiúidí ombudsman sa Chróit chomh maith le comhlachtaí rialtais eile a bhfuil sainchúram orthu maidir le cearta an duine, lena n-áirítear pointe fócasach náisiúnta Cairte chun dúshláin agus bealach chun cinn a phlé i ndáil le cistí AE agus i ndáil leis an gCairt; in Éirinn, d’oibrigh Coimisiún na hÉireann um Chearta an Duine agus Comhionannas go dlúth leis na húdaráis bhainistíochta chun ‘uirlis treorach’, ‘seicliosta do chistí ón Aontas’, ‘teimpléad tuairiscithe’, agus ‘seicliosta tuairiscithe’ a fhorbairt agus cuireann sé oiliúint ar fáil.

(130)

Déanann an Coimisiún agus na Ballstáit an cistiú a bhainistiú go comhpháirteach, Maoiniú ón Aontas, de réir an mhodha bainistíochta (europa.eu) .

(131)

Comhairliúchán ar líne tríd an Ardán um Chearta Bunúsacha, Ceisteanna 11: ‘Cad iad na dúshláin atá romhat agus tú ag obair ar an tsaincheist maidir le comhlíonadh chearta bunúsacha chistí an Aontais?’. Féach freisin Tuarascáil FRA, Cistí an Aontais Eorpaigh: Ensuring compliance with fundamental rights [Cistí an Aontais Eorpaigh: Comhlíonadh na gceart bunúsach a áirithiú] | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha (europa.eu) , 19 Nollaig 2023.

(132)

Comhlacht comhionannais na Beilge, ombudóir na Cipire, ombudóir na Cróite, institiúid náisiúnta na Gearmáine um chearta an duine, comhlacht comhionannais Mhálta, institiúid náisiúnta na Portaingéile um chearta an duine, institiúid náisiúnta na Slóvaice um chearta an duine.

(133)

Féach Tuarascáil FRA, EU funds: Ensuring compliance with fundamental rights [Cistí an Aontais Eorpaigh: Comhlíonadh na gceart bunúsach a áirithiú] | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha (europa.eu) , 19 Nollaig 2023.

(134)

Ionchur ó Líonra Eorpach na nInstitiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine.

(135)

Mar shampla, ombudóir na Cipire.

(136)

Mar shampla, comhlacht comhionannais Mhálta.

(137)

Airteagal 8(2), an dara fomhír, Rialachán na bhForálacha Coiteanna.

(138)

Samplaí de na gníomhaíochtaí is ea líonrú, neartú an idirphlé shóisialta agus na ngníomhaíochtaí a dhéanann na comhpháirtithe sóisialta.

(139)

Airteagal 9 Rialachán 2021/1057, IO L 231, 30.6.2021, lgh. 21-59.

(140)

Institiúid Náisiúnta um Chearta an Duine de chuid na Portaingéile, Ombudóir na Seice.

(141)

Comhlacht comhionannais na Beilge, ombudóir de chuid na Cróite, Institiúid Náisiúnta um Chearta an Duine de chuid na Portaingéile, Institiúid Náisiúnta um Chearta an Duine de chuid na Slóvaice, Líonra Eorpach na nInstitiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine.

(142)

Lárionad Náisiúnta na Slóvaice um Chearta an Duine: Ról na gcomhlachtaí náisiúnta a bhfuil sainchúram chearta an duine orthu maidir le comhlíonadh chearta bunúsacha chistí an Aontais a áirithiú – an tSlóvaic .

(143)

  Application of the Charter of Fundamental Rights in the course of implementation of projects financed by EU funds (brpo.gov.pl) .

(144)

  ECHOFunds – Enhancing Charter Compliance of EU Funds – LBI für Grund– und Menschenrechte (lbg.ac.at) .

(145)

Agus na cláir á gcur faoi bhráid an Choimisiúin lena bhformheas, chuir an Pholainn agus an Chipir in iúl nár chomhlíon siad coinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte agus gur glacadh na cláir agus é marcáilte nár comhlíonadh coinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte. Chuir an Pholainn agus an Chipir iarraidh oifigiúil isteach an 17 agus an 25 Eanáir 2024 faoi seach chun a mheas go raibh coinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte comhlíonta, lena n-áirítear féinmheasúnú athbhreithnithe agus údar lena chomhlíonadh. Dheimhnigh an Coimisiún gur comhlíonadh coinníoll cumasúcháin cothrománach na Cairte an 29 Feabhra 2024 i gcás na Polainne agus an 19 Aibreán 2024 i gcás na Cipire (CTIL agus IBTV), rud a d’fhág gur féidir caiteachas gaolmhar a aisíoc ón tráth sin ar aghaidh.

(146)

Go háirithe, maidir le cur chun feidhme cuspóirí sonracha áirithe de trí chlár Comhtháthaithe agus de chuid an Chiste um Thearmann, Imirce agus Lánpháirtíocht faoi seach san Ungáir. Cé go ndearnadh dul chun cinn i réimse an neamhspleáchais bhreithiúnaigh agus socruithe institiúideacha agus nós imeachta eile, tá rioscaí tromchúiseacha a bhfuil tionchar nithiúil díreach acu ar chomhlíonadh na Cairte i gcur chun feidhme cuspóirí sonracha áirithe fós gan réiteach go háirithe, maidir le dosháraitheacht dhínit an duine (Airteagal 1), an ceart chun saoil phríobháidigh agus saoil teaghlaigh (Airteagal 7), an ceart chun tuairimí a nochtadh agus faisnéis a fháil (Airteagal 11), an ceart chun neamh-idirdhealaithe (Airteagal 21), chomh maith leis an tsaoirse acadúil (Airteagal 13) agus an ceart chun tearmainn (Airteagal 18) (staid na himeartha mhí Lúnasa 2024).

(147)

I gcomhréir le hAirteagal 41 de Rialachán na bhForálacha Coiteanna.

(148)

I gcomhréir le hAirteagal 38 de Rialachán na bhForálacha Coiteanna.

(149)

Rialachán 2018/1046, IO L 193, 30.7.2018, lgh. 1-222.

(150)

Is féidir le hoifigigh údarúcháin bearta a dhéanamh nuair a shainaithnítear sárú ar luachanna an Aontais ar féidir é a cháiliú mar mhí-iompar gairmiúil tromchúiseach nó mar shárú ar oibleagáidí conarthacha an tairbhí. Rinneadh an Rialachán Airgeadais a leasú le forálacha breise, féach Rialachán (AE, Euratom) 2024/2509 an 23 Meán Fómhair 2024 maidir leis na rialacha airgeadais is infheidhme maidir le buiséad ginearálta an Aontais (athmhúnlú). Áirítear san athmhúnlú tagairt ghinearálta don oibleagáid atá ar an gCoimisiún agus ar na Ballstáit luachanna an Aontais agus an Chairt a urramú agus buiséad an Aontais á chur chun feidhme acu, agus foras eisiaimh ina dtagraítear do ghríosú chun idirdhealaithe, fuatha nó foréigin in aghaidh grúpa daoine nó ball de ghrúpa nó gníomhaíochtaí comhchosúla atá contrártha do na luachanna a chumhdaítear in Airteagal 2 CAE.

(151)

  EDES – An Coimisiún Eorpach (europa.eu) .

(152)

Féach, mar shampla, samhail-chomhaontú deontais Fís Eorpach .

(153)

Féadfaidh an t-oifigeach údarúcháin an deontas deiridh a laghdú má shainaithnítear neamhrialtachtaí, calaois nó sárú oibleagáide. Féach Airteagal 131 den Rialachán Airgeadais.

(154)

Is é EUR 181 mhilliún buiséad an chláir don CAI reatha; Clár Frithchalaoise an Aontais (CFCA) – An Coimisiún Eorpach (europa.eu) .

(155)

  Baile | Nonincrimina .

(156)

Rialachán 2021/692, IO L 156, 5.5.2021, lgh. 1-20.

(157)

Foirm Iarratais don Chlár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna, 2022, eitic agus luachanna.

(158)

Leagtar amach rialacha sonracha sa Treoir do Ghníomhaireachtaí Náisiúnta (Iarscríbhinn VI a ghabhann leis an gComhaontú Ranníocaíochta).

(159)

Treoirleabhar do Chlár Erasmus+ 2024, lch. 11.

(160)

Rialachán 2021/695, IO L 170, 12.5.2021, lgh. 1-68.

(161)

  Samhail-Chomhaontú Deontais Ginearálta Fís Eorpach .  

(162)

Áirítear ann an nós imeachta um athbhreithniú eitice, a dhéantar roimh thús an tionscadail, chomh maith le seiceálacha eitice, athbhreithnithe agus iniúchtaí le linn an tionscadail. Éilítear tograí chun féinmheasúnuithe eitice a dhéanamh ag tosú le tábla saincheisteanna eitice a chur i gcrích.

(163)

Féach an doiciméad ar líne: How to complete your ethics self-assessment [Conas d’fhéinmheasúnú eitice a chur i gcrích] . Agus: Identifying serious and complex ethics issues in EU-funded research [Saincheisteanna tromchúiseacha agus casta eitice a shainaithint i dtaighde atá cistithe ag an Aontas Eorpach] ; Ethics and data protection [Eitic agus cosaint sonraí] agus Ethics in Social Sciences and Humanities [Eitic sna hEolaíochtaí Sóisialta agus sna Daonnachtaí] .

(164)

Déanann painéal ar a bhfuil baill foirne agus saineolaithe neamhspleácha seachtracha measúnú ar iarratais ar dheontais. Ní mór d'iarratasóirí ar an ngearrliosta doiciméid airgeadais a chur isteach agus dearbhú airgeadais a chomhlánú ina sonraítear conas a chaithfear na cistí.

(165)

 Comhairliúchán ar líne tríd an Ardán um Chearta Bunúsacha, Ceist 1 ‘Cad iad na trí fhoinse chistiúcháin ba thábhachtaí d’obair d’eagraíochta um chearta bunúsacha in 2019-2024?’ Foinsí eile ab ea cistiú ó fhondúireachtaí príobháideacha (13 %) agus táillí ballraíochta (11 %). Níor thug 25 % de na freagróirí freagra ar bith.

(166)

Report on key findings from FRA's civic space consultation covering 2023 [Tuarascáil ar phríomhthorthaí ó chomhairliúchán FRA maidir leis an spás sibhialta lena gcumhdaítear 2023], fíor 18, lch. 17, féach report-key-findings-fra-civic-space-consultation-covering-2023.pdf (europa.eu) .

(167)

Comhairliúchán ar líne tríd an Ardán um Chearta Bunúsacha, Ceist 3: ‘Cad é an breisluach is mó, dar leat, a bhaineann leis an gcistiú ón Aontas Eorpaigh do chearta bunúsacha?’

(168)

Report on key findings from FRA's civic space consultation covering 2023 [Tuarascáil ar phríomhthorthaí ó chomhairliúchán FRA maidir leis an spás sibhialta lena gcumhdaítear 2023], fíor 24, lgh. 21-22, report-key-findings-fra-civic-space-consultation-covering-2023.pdf (europa.eu) .

(169)

Féach Frauenprojektförderungen – Bundeskanzleramt Österreich .

(170)

Cuirtear cistiú ar fáil freisin do thionscadail maidir le cosaint an chomhshaoil, lena n-áirítear tionscadail maidir le damáiste don chomhshaol a chosc agus tionscadail oideachais náisiúnta agus réigiúnacha faoin gcomhshaol a chuireann an fhorbairt inbhuanaithe chun cinn. Is féidir le tionscadail ar chur chun cinn sláinte agus leasa shóisialaigh leas a bhaint as deontais an Ionaid Chistithe d’Eagraíochtaí Leasa Shóisialaigh agus Sláinte (LFGT –Liúntas Fiontraíochta Gearrthéarmaí).

(171)

  gov – Glao maoinithe Éire i gCoinne an Chiníochais fógartha ag an Aire Joe O’Brien (www.gov.ie) . Ar an gcaoi chéanna, sa Spáinn, deonaíonn an Aireacht Comhionannais fóirdheontais ábhartha maidir le cearta bunúsacha, a thacaíonn le tionscnaimh a bhaineann le cearta daoine LADTIA+ agus a thugann aghaidh ar an bhforéigean inscne agus ar gháinneáil ar dhaoine. Ceanglaítear ar gach aireacht plean a fhormheas ina sonraítear na fóirdheontais atá le deonú ag an aireacht ( https://transparencia.gob.es/transparencia/transparencia_Home/index/PublicidadActiva/Contratos/PlanesSubvenciones.html?imprimir=1 ). Sa Bhulgáir, eisíonn an Ghníomhaireacht um Dhaoine faoi Mhíchumas cistiú a dhéantar ar bhonn modheolaíocht speisialta do thionscadail chun daoine faoi mhíchumas a athshlánú agus a lánpháirtiú ( https://ahu.mlsp.government.bg/portal/page/86 ).

(172)

  Likrat: Israelitische Kultusgemeinde Wien (ikg-wien.at) ; Baile – Duais Simon Wiesenthal (wiesenthalpreis.at) .

(173)

Tacaíonn an tSualainn freisin le hobair na ngníomhaireachtaí frith-idirdhealaithe ar an leibhéal áitiúil. Ní mór raon geografach na seirbhísí ar fud na tíre a chur san áireamh mar chritéir deonaithe. Sainordaítear le horduithe rialtais cistiú tionscadal maidir le cearta bunúsacha a chur chun cinn agus a chosaint. Féach e.g. Ordanás (2002:989) ( Regeringskansliets rättsdatabaser (gov.se) ).

(174)

Áirítear deontais arna ndámhachtain ar an leibhéal réigiúnach agus ar an leibhéal áitiúil freisin sa Bhunachar Sonraí um Fhóirdheontais Náisiúnta ina bhfuil gach glao ar thograí ( SNPSAP (hacienda.gob.es) ).

(175)

Mar a thuairiscigh an Danmhairg, an Chróit agus an Fhrainc.

(176)

Tugadh isteach airteagal nua trí dhlí an 23 Nollaig 2022 maidir le buiséad ioncaim agus caiteachais an Stáit don bhliain airgeadais 2023 chun cistiú a éascú do thionscadail i réimse chearta an duine i Lucsamburg. Roghnaíodh seacht dtionscadal don ghlao ar thionscadail 2023 ( Appel à projets 2023 – Promouvoir les droits humains – Projets sélectionnés – Ministère de la Justice // Le gouvernement luxembourgeois ).

(177)

Ar an gcaoi chéanna, san Ostair, cuireann eagraíochtaí neamhrialtasacha Romacha tionscadail chun feidhme maidir le rochtain na Romach ar mhargadh an tsaothair a éascú. Cistíonn an Danmhairg ESSanna chun pleananna gníomhaíochta, straitéisí agus tionscnaimh bheartais a chur chun feidhme ar an leibhéal náisiúnta, réigiúnach agus áitiúil. Sa Chróit, cuirtear cistiú ar fáil do chomhlachais daoine faoi mhíchumas agus d’institiúidí cultúrtha chun ábhar cultúrtha a dhéanamh níos inrochtana. Sa tSualainn, cuireann an rialtas deontais ar fáil atá dírithe go sainráite ar thacaíocht a thabhairt don tsochaí shibhialta (féach Ordanás (2021:227)), agus deonaíonn sé cistiú d’eagraíochtaí pinsinéirí, a thacaíonn lena gcomhaltaí i réimsí éagsúla (Ordanás (2003:752)).

(178)

  Tionscnamh Hannah Arendt (hannah-arendt-initiative.de) . Tá an tionscnamh á chistiú ag Oifig Gnóthaí Eachtracha na Gearmáine agus ag Coimisinéir Cónaidhme na Gearmáine um Chultúr agus um na Meáin agus á chur chun feidhme i gcomhar le Deutsche Welle Academy, an Ciste Eorpach le haghaidh Iriseoireachta ar Deoraíocht, MICT – Na Meáin um Chomhar agus Aistriú agus an Lárionad Eorpach um Shaoirse an Phreasa agus na Meán agus eile.

(179)

An Ostair, an Fhionlainn, an Ghearmáin, an Danmhairg, an Eastóin, Éire, an Iodáil, Lucsamburg, an Laitvia, an Pholainn, an Rómáin, an tSualainn, an tSlóivéin, an tSlóvaic.

(180)

Ina theannta sin, tugtar sainordú d’eagraíochtaí neamhrialtasacha na Comhairle Stáit um Ghníomhaíocht Shóisialta malartú faisnéise a áirithiú leis an riarachán stáit maidir le cistiú eagraíochtaí neamhrialtasacha san earnáil shóisialta ( Plataforma de ONG de Acción Social | Convenios y Alianzas. Alianzas estatales (plataformaong.org) ).

(181)

Bunaithe ar fhorálacha Reacht Éigeandála Rialtais Uimh. 122/2022, Airteagal 5, comhordaíonn an Aireacht Infheistíochtaí agus Tionscadal Eorpach cur in iúl agus scaipeadh faisnéise poiblí a bhaineann le rochtain a fháil ar an gcistiú seachtrach ( Oportunități de finanțare UE (gov.ro) ).

(182)

San iomlán, thuairiscigh níos mó ná 30 % de na heagraíochtaí a d’fhreagair comhairliúchán FRA maidir leis an spás sibhialta gur fhulaing siad ciorruithe ar chistiú arbh í an pholaitíocht ba chúis leo in 2023 (Féach Report on key findings from

FRA's civic space consultation covering 2023 [Tuarascáil ar phríomhthorthaí ó chomhairliúchán FRA maidir leis an spás sibhialta lena gcumhdaítear 2023] , fíor 11, lch. 9) agus in 2022 (Féach FRA 2023, Protecting civil society - update 2023 [An tsochaí shibhialta a chosaint – nuashonrú 2023] , fíor 5, lch. 28).

(183)

  Report on key findings from FRA's civic space consultation covering 2023 [Tuarascáil ar phríomhthorthaí ó chomhairliúchán FRA maidir leis an spás sibhialta lena gcumhdaítear 2023] , fíor 13 agus fíor 15, lgh. 12 agus 14.

(184)

Comhairliúchán ar líne tríd an Ardán um Chearta Bunúsacha, Ceist 7: ‘Cad iad na príomhdhúshláin a bhíonn romhat maidir le cistiú náisiúnta do chearta bunúsacha arna eisiúint ag do Bhallstát?’.

(185)

Mar a thuairiscigh an Chróit, an Iodáil, an tSualainn, mar shampla.

(186)

E.g. Clár Comhair na hEilvéise-na Cróite.

(187)

  776-lista-proiecte-apel-1-ro-sanatate.pdf (eeagrants.ro) .

(188)

  Barnahus v Sloveniji (skupni projekt Evropske unije in Sveta Evrope) ; Feabhas a chur ar na córais cheartais d’ógánaigh agus oideachas agus oiliúint na foirne peannadaí sa tSlóivéin a neartú.

(189)

Fuarthas aighneachtaí ó Líonra Eorpach na nInstitiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine agus ó Equinet.

(190)

Straitéis na Cairte, lgh. 9, 11.

(191)

  ENNHRI-Statement-on-NHRIs-Monitoring-Fundamental-Rights-Compliance-Of-EU-Funds.pdf .

(192)

Prionsabail a bhaineann le Stádas na nInstitiúidí Náisiúnta (Prionsabail Pháras), rún 48/134 ón gComhthionól Ginearálta an 20 Nollaig 1993.

(193)

An Ghníomhaireacht Chónaidhme Frith-Idirdhealaithe (Antidiskriminierungsstelle des Bundes (FADA).

(194)

  Antidiskriminierungsstelle – Leathanach baile – Link war falsch, die Adresse ist die richtige! ; An tAcht Ginearálta um Chóir Chomhionann (Allgemeines Gleichbehandlungsgesetz – AGG) (gesetze-im-internet.de) .

(195)

Ráiteas Straitéise 2022-2024 – IHREC – Coimisiún na hÉireann um Chearta an Duine agus Comhionannas .

(196)

Arna chistiú ó ghlao CERV-2022-CHAR-LITI an Chláir um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna. Cuireadh an tionscadal chun feidhme ó mhí Eanáir 2023 go mí an Mheithimh 2024; Rooting for Rights - aditus foundation .

(197)

  Tacú le hInstitiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine chun faireachán a dhéanamh ar chearta bunúsacha agus ar ghnéithe den smacht reachta a bhaineann le cearta bunúsacha | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha (europa.eu) ; Institiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine a neartú chun luachanna coiteanna an Aontais agus Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh a chur chun cinn: torthaí Chomhdháil FRA maidir le hInstitiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine – Líonra Eorpach na nInstitiúidí Náisiúnta um Chearta an Duine .

(198)

Féach 3.8.2 thuas.

(199)

 Ionchur Ombudóir Phoblacht na Cróite leis na comhairliúcháin spriocdhírithe a rinneadh chun tacú leis an tuarascáil seo, lch. 5. I dTuarascáil 2024 maidir leis an Smacht Reachta, an chaibidil tíre maidir le staid an smachta reachta sa Chróit, lch. 31, tugtar faoi deara, de réir an rialtais, gur aistríodh treochtaí cistiúcháin ó thacaíocht ghearrthéarmach go maoiniú córasach leanúnach ilbhliantúil in 2023. Mar sin féin, thagair roinnt ESSanna don ualach riaracháin méadaitheach a bhaineann le hiarratas a dhéanamh ar chistí, chomh maith le dúshláin maidir le tosaíocht a thabhairt do chistiú.

(200)

 Ionchur Lárionad Náisiúnta na Slóvaice um Chearta an Duine leis na comhairliúcháin spriocdhírithe a rinneadh chun tacú leis an tuarascáil seo, lch. 4. I dTuarascáil 2024 maidir leis an Smacht Reachta, an chaibidil tíre maidir le staid an smachta reachta sa tSlóvaic, lch. 35, tugtar faoi deara go bhfuil meath tagtha ar an timpeallacht do ESSanna, go háirithe do ESSanna a dhéanann maoirseacht ar ghníomhaíochtaí stáit nó a oibríonn i réimse chearta an duine. Glacadh bearta chun deireadh a chur le maoiniú poiblí do ESSanna áirithe, go háirithe eagraíochtaí LADTIA, agus do ghníomhaíochtaí amhail an comhrac in aghaidh na bréagaisnéise, nó chun cearta an duine a chosaint.

(201)

De réir Philea, tá os cionn 186,000 eagraíocht daonchairdis san Eoraip. Cé nach bhfuil aon sonraí cruinne ar fáil maidir leis an gcistiú a sholáthraíonn siad i réimse na gceart bunúsach, meastar gurb é EUR 54,5 billiún an soláthar cistiúcháin bliantúil iomlán.

(202)

Ghlac Comhairle na hEorpa, Banc Forbartha Chomhairle na hEorpa, Oifig an tSásra Airgeadais um Dheontais LEE agus na hIorua, an Banc Eorpach Infheistíochta, Oifig na Náisiún Aontaithe um Chearta an Duine, US AID, Comhlachas um Dhaonchairdeas na hEorpa (Philea) agus Stiftung Mercator páirt sna comhairliúcháin.

(203)

Tuarascáil ar phríomhthorthaí ó chomhairliúchán FRA maidir leis an spás sibhialta lena gcumhdaítear 2023 , fíor 18, lch. 17.

(204)

  Baile | Deontais LEE .

(205)

An Bhulgáir, an Chróit, an Eastóin, an Ghréig, an Laitvia, an Liotuáin, Málta, an Pholainn, an Phortaingéil, an Rómáin, an tSeicia, an tSlóvaic, an tSlóivéin agus an Ungáir.

(206)

  Prótacal 38C maidir le Sásra Airgeadais LEE (2014-2021) , Airteagal 1(2). Chomh maith leis sin, tá cead tugtha ag an gComhairle do chomhaontuithe maidir le LEE agus Sásraí Airgeadais na hIorua do 2021-2028 – Consilium (europa.eu) .

(207)

Ionchur ó Dheontais LEE/na hIorua, ag tagairt do chistiú arna eisiúint faoin tosaíocht ‘Cultúr, an tSochaí Shibhialta, Dea-Rialachas agus Cearta agus Saoirsí Bunúsacha’.

(208)

Ionchur ó Dheontais LEE/na hIorua, ag tagairt do chistiú arna eisiúint faoin tosaíocht ‘Cuimsiú Sóisialta, Fostaíocht don Aos Óg agus Laghdú na Bochtaineachta’, lena gcuirtear cistiú ar fáil freisin chun comhlíonadh an chaighdeáin sláinte is airde is féidir a chur chun cinn, lena n-áirítear do leanaí agus do dhaoine i gcásanna leochaileacha, agus dóibh siúd ó limistéir dhíothacha chomh maith. Faoin tosaíocht ‘Ceartas agus Gnóthaí Baile’, thacaigh Deontais LEE agus na hIorua le tionscadail maidir le cur ar a gcumas d’iarrthóirí tearmainn cosaint idirnáisiúnta a éileamh, maidir le feabhas a chur ar sheirbhísí ceartúcháin i gcomhréir le caighdeáin idirnáisiúnta agus Eorpacha, agus maidir le comhar póilíneachta idirnáisiúnta, chomh maith le tionscadail chun éifeachtúlacht agus éifeachtacht na mbreithiúna a mhéadú agus chun gníomhú in aghaidh foréigean baile agus inscne.

(209)

  Na tionscadail a chuidíonn le Pobail Romacha éalú ó shlumaí | Deontais LEE .

(210)

  Gníomhaireacht na Stát Aontaithe um Fhorbairt Idirnáisiúnta (usaid.gov) .

(211)

Ionchur USAID. Áirítear leis an tacaíocht cúnamh teicniúil agus airgeadais chun acmhainneachtaí eagraíochtúla a fhorbairt agus chun tacú le héagsúlú airgeadais, rannpháirtíocht agus cumarsáid phoiblí, comhghuaillíocht a fhorbairt, abhcóideacht maidir le hathchóirithe daonlathacha chomh maith le hathchóirithe chun feabhas a chur ar an timpeallacht oibriúcháin fhoriomlán don tsochaí shibhialta. Ina theannta sin, tacaíonn USAID níos mó agus níos mó le tionscnaimh neamhfhoirmiúla agus le gluaiseachtaí sibhialta i dtíortha amhail an Airméin, an Úcráin agus an Mholdóiv. Chuir sé oiliúint abhcóideachta ar fáil do ghrúpaí i gcásanna leochaileacha sa tSeirbia, sa Chosaiv agus sa Mhacadóin Thuaidh, agus thacaigh sé le pobail LADTI+.

(212)

Ionchur ó Oifig an Ard-Choimisinéara um Chearta an Duine.

(213)

Tá sé mar aidhm ag CEB díriú ar ghrúpaí i gcásanna leochaileacha, ar leanaí, ar dhaoine scothaosta agus ar dhaoine faoi mhíchumas. Cuireann sé deontais tionscadail ar fáil i ngach Ballstát seachas an Ostair, nach comhalta í. Scagann CEB a thograí, ag féachaint le tairbhithe leochaileacha a shainaithint le haghaidh faireacháin amach anseo.

(214)

Ionchur ó Dheontais LEE/na hIorua; ionchur ó Oifig an Ard-Choimisinéara um Chearta an Duine, an dá cheann acu ag tagairt do chur i bhfeidhm modheolaíochta rannpháirtíochta maidir le bainistiú tionscadal a fhorbairt agus tionscadail a dhearadh, agus tacaíocht do dheontaithe ionchasacha chun tionscadail a fhorbairt.

(215)

Ionchur ó Dheontais LEE/na hIorua, a thuairiscíonn go ndearna siad seisiúin a eagrú maidir le conas iarratas a dhéanamh, gur mhéadaigh siad an for-rochtain i leith tíreolaíochtaí nach ndéantar freastal ceart orthu trí dheontais a sholáthar gan aon cheanglas um chómhaoiniú, trí sheisiúin a eagrú maidir le conas iarratas a dhéanamh, agus go ndearna siad glaonna tiomnaithe a eagrú maidir le hábhair shonracha, amhail cuimsiú agus cumhachtú na Romach.

(216)

Ionchur ó USAid; ionchur ó Philea, lch. 6. Tugann Philea dá aire go dtugann eagraíochtaí daonchairdiúla tacaíocht eile seachas deontais, amhail tacaíocht d'fhorbairt eagraíochta agus do líonrú, chomh maith le duaiseanna agus dámhachtainí.

(217)

 Report on key findings from FRA's civic space consultation covering 2023 [Tuarascáil ar na príomhthorthaí ó chomhairliúchán FRA maidir leis an spás sibhialta lena gcumhdaítear 2023], fíor 25, lch. 23, report-key-findings-fra-civic-space-consultation-covering-2023.pdf (europa.eu) . Ar na cineálacha cistiúcháin a mheasann ESSanna a bheith ábhartha, áirítear cistiú le haghaidh abhcóideachta le lucht ceaptha beartas, forbairt eagraíochtúil, agus le haghaidh forbairt eagraíochtúil, abhcóideacht phoiblí agus feachtasaíocht phoiblí, forbairt acmhainneachta a bhfoirne féin agus a saorálaithe féin, agus gníomhaíochtaí faire.

(218)

Ionchur ó USAid.

(219)

Ionchur ó Dheontais LEE/na hIorua, ag tagairt do Chiste na Saoránach Gníomhach.

(220)

Ionchur ó Dheontais LEE/na hIorua.

(221)

Ionchur ó BEI.

(222)

Ionchur ó USAid.

(223)

Ionchur ó Philea, lch. 6.

(224)

Ionchur ó Philea, lgh. 6-10. De réir Philea, tá gá le tuilleadh idirphlé idir cisteoirí poiblí agus daonchairdis i réimsí beartais éagsúla lena n-áirítear comhpháirtíochtaí aeráide, daonlathais, comhionannais agus forbartha. Cothaíonn Philea éiceachóras éagsúil agus cuimsitheach d’fhondúireachtaí, d’eagraíochtaí daonchairdis agus de líonraí atá ag obair ar mhaithe leis an leas coiteann.

(225)

Ionchur ó Oifig an Ard-Choimisinéara um Chearta an Duine. Comhaontuithe ranníocaíochta AE-OHCHR a tugadh i gcrích chun tacú le cearta an duine a chur chun cinn agus a chosaint san Asarbaiseáin, i mBuircíne Fasó, i Sead, sa Chambóid, sa Cholóim, sa tSeoirsia, i nGuatamala, sa Mháratáin, i Meicsiceo, sa Mholdóiv, sa Nígir, sa chríoch Phalaistíneach faoi fhorghabháil, i bPeiriú, sna hOileáin Fhilipíneacha, sa tSúdáin, sa tSiria, sa Téalainn, san Úcráin, i Veiniséala agus in Éimin. Oibríonn Oifig an Ard-Choimisinéara um Chearta an Duine i gcomhar leis an Aontas freisin trí imeachtaí poiblí a chomheagrú agus trí aitheantas a thabhairt do dheontóirí ar na meáin shóisialta.

(226)

In éineacht leis an gClár um Shaoránaigh, Comhionannas, Cearta agus Luachanna, cistíonn US AID an tionscadal Engaging Central Europe, arb é is aidhm dó an tsochaí shibhialta a chumhachtú chun an daonlathas a chosaint, a athbheochan agus a athnuachan i gcroílár na hEorpa; Engaging Central Europe [Rannpháirtíocht Lár na hEorpa] | German Marshall Fund of the United States (gmfus.org) .

(227)

Ina theannta sin, comhoibríonn BEI le Bainc Náisiúnta le haghaidh Spreagadh Bhallstáit an Aontais chun tacú le tionscadail i réimse na gceart bunúsach, amhail maidir le tithíocht shóisialta sa Fhrainc agus, in éineacht le CEB, maidir le grúpaí leochaileacha sna Balcáin Thiar. Ar an gcaoi chéanna, glacann CEB páirt in ardáin chistiúcháin an Aontais chun teaglamaí d’fhoinsí cistiúcháin éagsúla a chur chun cinn chun inbhuanaitheacht airgeadais na dtionscadal a ardú. Tá sé i gcomhpháirtíocht freisin le hinstitiúidí idirnáisiúnta airgeadais eile chun dea-chleachtais a chómhaoiniú agus a chomhroinnt.

(228)

  Supporting civil society organisations and human rights defenders through funding [Tacú le heagraíochtaí na sochaí sibhialta agus le cosantóirí chearta an duine trí chistiú] . Féach caibidil 1.

(229)

Tionóladh an chéad chruinniú i mí an Mheithimh 2024 tar éis tionscnamh ó Philea.

(230)

https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/documents/2024/Action-Plan-EN_2020-2027.pdf (síneadh curtha leis go 2027 le Conclúidí ón gComhairle an 27.5.2024 (ST 9508 2024 INIT)).

(231)

  NA 17 SPRIOC | Forbairt Inbhuanaithe (un.org) .

(232)

Amhail an Chúirt Choiriúil Idirnáisiúnta agus Oifig an Ard-Choimisinéara um Chearta an Duine.

(233)

Cistítear gníomhaíochtaí ábhartha ón ‘gClár Téamach um Dhúshláin Dhomhanda’.

(234)

Déantar gníomhaíochtaí ábhartha a chistiú ón ‘gClár maidir le hEagraíochtaí na Sochaí Sibhialta’. Tacaítear freisin le gníomhaíochtaí ábhartha maidir le cearta an duine ó cholún mearfhreagartha ICFCI.

(235)

I gcás ina sainaithnítear ábhair imní thromchúiseacha maidir le cearta bunúsacha, is féidir cistiú a chur ar fionraí nó a fhoirceannadh. I láthair na huaire, comhlíonann na toscaireachtaí sprioc 15 % de na cláir gheografacha a thuairiscíonn rannchuidiú maidir le cearta an duine.

(236)

Freagraíonn an tionscnamh do gach cineál foréigin in aghaidh na mban agus na gcailíní, agus béim á leagan ar fhoréigean baile, ar fhoréigean inscne agus ar chleachtais dhíobhálacha, ar fheimeamharú, ar gháinneáil ar dhaoine agus ar theacht i dtír gnéasach agus eacnamaíoch.

(237)

Eisítear cistiú ó chláir théamacha ICFCI-An Eoraip Dhomhanda, ón Ionstraim um Chúnamh Réamhaontachais agus ó imchlúdaigh réigiúnacha agus dhéthaobhacha ICFCI-An Eoraip Dhomhanda.

(238)

  Tionscadail AE le Comhairle na hEorpa | SEGS (europa.eu) .

(239)

   Chun samplaí tionscadail a fháil, féach an Iarscríbhinn a ghabhann leis an tuarascáil seo.

(240)

COM(2022) 716.

(241)

Suirbhé FRA, R4.

AN COIMISIÚN EORPACH

An Bhruiséil,10.10.2024

COM(2024) 456 final

IARSCRÍBHINN

a ghabhann leis an

Tuarascáil ón gCoimisiún chuig Parlaimint na hEorpa, chuig an gComhairle, chuig Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa agus chuig Coiste na Réigiún

Cistiú chun cearta bunúsacha a chur chun cinn, a chosaint agus a fhorfheidhmiú



Tuarascáil Bhliantúil 2024 maidir le Cur i bhFeidhm Chairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh

IARSCRÍBHINN

Samplaí de thionscadail a bhaineann le cearta a leagtar amach i gCairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh a chur chun cinn

trí chistiú faoi chláir an Aontais

TEIDEAL I

DÍNIT

Airteagal 1

Dínit an duine

Airteagal 4

Toirmeasc ar an gcéastóireacht agus ar íde nó ar phionós atá mídhaonna nó táireach

Airteagal 5

Toirmeasc ar an sclábhaíocht agus ar shaothar éignithe

TEIDEAL II

SAOIRSÍ

Airteagal 6

An ceart chun saoirse agus slándála

Airteagal 7

Meas ar an saol príobháideach agus ar shaol an teaghlaigh

Airteagal 8

Cosaint sonraí pearsanta

Airteagal 9

An ceart chun pósadh agus an ceart chun teaghlach a bhunú

Airteagal 10

Saoirse smaointeoireachta, coinsiasa agus reiligiúin

Airteagal 11

An tsaoirse chun tuairimí a nochtadh agus faisnéis a fháil

Airteagal 12

Saoirse comhthionóil agus comhlachais

Airteagal 13

Saoirse na n‑ealaíon agus na n‑eolaíochtaí

Airteagal 14

An ceart chun oideachais

Airteagal 15

Saoirse chun slí bheatha a roghnú agus an ceart chun obair a dhéanamh

Airteagal 16

Saoirse fiontraíochta

Airteagal 18

An ceart chun tearmainn

Airteagal 19

Cosaint i gcás ina dtarlaíonn aistriú, díbeartha nó eiseachadta

TEIDEAL III

COMHIONANNAS

Airteagal 20

Comhionannas faoin dlí

Airteagal 21

Neamh-idirdhealú

Airteagal 22

Éagsúlacht chultúrtha, reiligiúnach agus teanga

Airteagal 23

Comhionannas idir fir agus mná

Airteagal 24

Cearta an linbh

Airteagal 25

Cearta daoine scothaosta

Airteagal 26

Imeascadh daoine faoi mhíchumas

TEIDEAL IV

DLÚTHPHÁIRTÍOCHT

Airteagal 27

Ceart na n‑oibrithe chun faisnéise agus chun dul i gcomhairle laistigh den ghnóthas

Airteagal 31

Dálaí oibre cothroma agus córa

Airteagal 33

Saol an teaghlaigh agus an saol gairmiúil

Airteagal 34

Slándáil shóisialta agus cúnamh sóisialta

Airteagal 35

Cúram sláinte

Airteagal 36

Rochtain ar sheirbhísí ar mhaithe le leas eacnamaíoch ginearálta

Airteagal 37

Cosaint an chomhshaoil

Airteagal 38

Cosaint tomhaltóirí

TEIDEAL V

CEARTA NA SAORÁNACH

Airteagal 39

An ceart chun vótáil agus chun seasamh mar iarrthóir i dtoghcháin do Pharlaimint na hEorpa

Airteagal 45

Saoirse gluaiseachta agus saoirse cónaithe

TEIDEAL VI

CEARTAS

Airteagal 47

An ceart chun leigheas éifeachtach agus chun trialach córa

Airteagal 48

Toimhde na neamhchiontachta agus ceart na cosanta

Liosta na n‑acrainmneacha a úsáidtear chun tagairt a dhéanamh do Chláir an Aontais