1.

Στο πλαίσιο της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως της διατάξεως του Γενικού Δικαστηρίου της 13ης Δεκεμβρίου 2023, Hamoudi κατά Frontex ( 2 ), το Δικαστήριο καλείται να εκτιμήσει αν, όσον αφορά προβαλλόμενη ομαδική απέλαση στο Αιγαίο Πέλαγος στις 28 και 29 Απριλίου 2020 με τη συμμετοχή των ελληνικών αρχών και του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής (Frontex) ( 3 ), ο νυν αναιρεσείων, ο οποίος ισχυρίζεται ότι υπήρξε θύμα της εν λόγω απέλασης, οφείλει να προσκομίσει «πειστικά αποδεικτικά στοιχεία για το υποστατό […] της προβαλλόμενης ζημίας» στο πλαίσιο αγωγής λόγω εξωσυμβατικής ευθύνης ασκηθείσας κατά της Ευρωπαϊκής Ένωσης ( 4 ).

2.

Λαμβανομένων υπόψη του παράνομου ( 5 ) και συχνά συγκεκαλυμμένου χαρακτήρα των ομαδικών απελάσεων ( 6 ), της εξαιρετικά ευάλωτης θέσης στην οποία μπορεί να βρίσκονται τα θύματα τέτοιων απελάσεων και της ασυμμετρίας όσον αφορά την πρόσβαση σε αποδεικτικά στοιχεία και πληροφορίες ( 7 ) μεταξύ των διαδίκων της πρωτοβάθμιας δίκης, τίθεται το ζήτημα αρχής αν η αποτελεσματική προστασία, μεταξύ άλλων, του δικαιώματος ασύλου και του δικαιώματος μη ομαδικής απέλασης και μη επαναπροώθησης, που κατοχυρώνονται, αντιστοίχως, στα άρθρα 18 και 19 του Χάρτη, σε συνδυασμό με το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής και το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη, που κατοχυρώνονται στο άρθρο 47 του Χάρτη, μπορεί να απαιτεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, την προσαρμογή του βάρους αποδείξεως το οποίο κανονικά φέρει ο ενάγων. Συγχρόνως, δεν πρέπει να επιβάλλεται στον εναγόμενο υπέρμετρο ή δυσανάλογο βάρος αποδείξεως, με αποτέλεσμα την προσβολή του δικαιώματός του σε δίκαιη δίκη.

3.

Επιπλέον, θα πρέπει να επιδεικνύεται προσοχή όσον αφορά τη μεταβολή των κανόνων περί βάρους αποδείξεως, δεδομένου ότι, όπως επισήμανε το ΕΔΔΑ, οποιοσδήποτε υπήκοος τρίτης χώρας θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι είναι θύμα ομαδικής απέλασης και να διαμορφώσει τους ισχυρισμούς του κατά τρόπο ώστε να αντιστοιχούν, μεταξύ άλλων, στο περιεχόμενο εθνικών ή διεθνών εκθέσεων ( 8 ). Σε πολλές περιπτώσεις, το ζήτημα που τίθεται στην πράξη δεν είναι αν πραγματοποιήθηκε ομαδική απέλαση, αλλά αν ο ενάγων είναι θύμα τέτοιας απέλασης.

4.

Στο πλαίσιο της παρούσας αναιρετικής διαδικασίας, ο Alaa Hamoudi (στο εξής: αναιρεσείων), Σύρος υπήκοος, ζητεί την αναίρεση της αναιρεσιβαλλόμενης διατάξεως, με την οποία το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε ( 9 ) την αγωγή που είχε ασκήσει βάσει του άρθρου 268 και του άρθρου 340, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ με αίτημα την ικανοποίηση της ηθικής βλάβης την οποία ισχυρίζεται ότι υπέστη λόγω προβαλλόμενων παράνομων πράξεων και παραλείψεων του Frontex στο πλαίσιο ταχείας επέμβασης στα σύνορα βάσει του κανονισμού 2019/1896 ( 10 ) για την παροχή στήριξης στις ελληνικές αρχές στην περιοχή του Αιγαίου Πελάγους τον Απρίλιο του 2020. Ο αναιρεσείων ισχυρίζεται, ειδικότερα, ότι στις 28 και 29 Απριλίου 2020 υπήρξε θύμα ομαδικής απέλασης πραγματοποιηθείσας από τις ελληνικές αρχές. Ο αναιρεσείων υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, ότι ο Frontex είναι αυτουργός ή συναυτουργός ( 11 ) της εν λόγω απέλασης λόγω της οποίας υπέστη ηθική βλάβη.

5.

Στα δικόγραφά του ( 12 ) ο αναιρεσείων κάνει λόγο για ομαδικές απελάσεις ( 13 ) και χρησιμοποιεί τον όρο της καθομιλουμένης «pushbacks» (συνοπτικές επαναπροωθήσεις) ( 14 ). Οι εν λόγω απελάσεις χαρακτηρίζονται, μεταξύ άλλων, από την έλλειψη εξατομικευμένης εκτίμησης του δικαιώματος ενός προσώπου σε άσυλο και σε μη επαναπροώθηση. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι η πρακτική της συνοπτικής επαναπροώθησης στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, βάσει της οποίας, κατ’ ουσίαν, τα πρόσωπα που επιδιώκουν να υποβάλουν αίτηση διεθνούς προστασίας απομακρύνονται από το έδαφος της Ένωσης ή απομακρύνονται από το έδαφος της Ένωσης πριν από την εξέταση της αίτησής τους, είναι αντίθετη προς το άρθρο 6 της οδηγίας 2013/32/ΕΕ ( 15 ). Επιπλέον, η πρακτική της συνοπτικής επαναπροώθησης ενδέχεται να παραβιάζει την αρχή της μη επαναπροώθησης δυνάμει του άρθρου 18 του Χάρτη, ερμηνευόμενου σε συνδυασμό με το άρθρο 33 της Σύμβασης της Γενεύης ( 16 ), και του άρθρου 19, παράγραφος 2, του Χάρτη, εάν συνίσταται στην απομάκρυνση προσώπων, τα οποία επιδιώκουν να υποβάλουν αίτηση διεθνούς προστασίας εντός της Ένωσης, προς τρίτη χώρα στο έδαφος της οποίας διατρέχουν τον κίνδυνο διώξεων. Το Δικαστήριο έχει αποφανθεί επίσης ότι η συνοπτική επαναπροώθηση συνιστά σοβαρή έλλειψη, μεταξύ άλλων, στη διαδικασία ασύλου ( 17 ).

6.

Ο Frontex δραστηριοποιείται στο Αιγαίο Πέλαγος από το 2006 μέσω της κοινής επιχείρησης ( 18 )«Ποσειδών». Την 1η Μαρτίου 2020 το Κυβερνητικό Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας της Ελλάδας (στο εξής: ΚΥΣΕΑ) ανέστειλε το ελληνικό σύστημα ασύλου και επέβαλε νέους συνοριακούς ελέγχους για χρονικό διάστημα ενός μηνός (στο εξής: απόφαση του ΚΥΣΕΑ) ( 19 ). Την ίδια ημερομηνία, η Ελληνική Δημοκρατία ζήτησε από τον Frontex να πραγματοποιήσει ταχεία επέμβαση στα σύνορα στην περιοχή του Αιγαίου Πελάγους, αίτηση την οποία ενέκρινε ο εκτελεστικός διευθυντής του Frontex την επομένη.

7.

Στα δικόγραφά του ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, ο αναιρεσείων παρέθεσε, λεπτομερώς, ορισμένα συμβάντα που εκτυλίχθηκαν στο Αιγαίο Πέλαγος τον Μάρτιο και τον Απρίλιο του 2020 και υποστήριξε ότι συνιστούσαν ομαδικές απελάσεις. Ειδικότερα, ο αναιρεσείων υποστηρίζει ότι υπήρξε θύμα ομαδικής απέλασης στις 28 και 29 Απριλίου 2020, η οποία πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του Frontex στο Αιγαίο Πέλαγος. Στη σκέψη 36 της αναιρεσιβαλλόμενης διατάξεως, το Γενικό Δικαστήριο επισήμανε ότι ο αναιρεσείων ισχυρίστηκε ότι, «στις 28 Απριλίου 2020, περίπου στις 7.30 π.μ., 22 άτομα, περιλαμβανομένου του ιδίου, έφθασαν στη Σάμο, στην Ελλάδα. Έφθασαν σε μια παραλία, κοντά σε βουνά, στα οποία άρχισαν να αναρριχώνται μετά την αποβίβασή τους από το σκάφος […]. [ό]ταν έφθασαν στην κορυφή του βουνού, [ο αναιρεσείων] έβγαλε φωτογραφίες και βίντεο που απέστειλε σε γνωστό του στην Αυστρία. Επί μερικές ώρες, η ομάδα ζητούσε από τους κατοίκους να καλέσουν την αστυνομία. Όταν έφθασαν, οι αστυνομικοί κατάσχεσαν τα τηλέφωνά τους και μετέφεραν με φορτηγό την ομάδα στην παραλία, όπου βρισκόταν ένα μικρό πλοίο και ένα μικρό σκάφος. Εν συνεχεία, όλα τα μέλη της ομάδας επιβιβάστηκαν σε ένα μικρό σκάφος πορτοκαλί χρώματος, το οποίο ήταν, κατά τον αναιρεσείοντα, σωσίβια σχεδία χωρίς κανένα μέσο πρόωσης. Στη θάλασσα, η ομάδα αναγκάστηκε να αλλάξει σκάφος δύο ακόμη φορές. Κατά τον αναιρεσείοντα, η κατάσταση αυτή συνεχίστηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας και έως το απόγευμα της 29ης Απριλίου 2020, όταν τελικά τους περισυνέλεξε η τουρκική ακτοφυλακή ( 20 )».

8.

Ο αναιρεσείων υποστήριξε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου ότι, με τις πράξεις και παραλείψεις του, ο Frontex παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 38, 46 και 80 του κανονισμού 2019/1896 καθώς και από τα άρθρα 1, 2, 3, 4, 18, 21 και το άρθρο 19, παράγραφοι 1 και 2, του Χάρτη.

9.

Με τον πρώτο λόγο της αγωγής που άσκησε ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου, ο αναιρεσείων ισχυρίστηκε, μεταξύ άλλων, ότι ο εκτελεστικός διευθυντής δεν διαβουλεύθηκε με τον υπεύθυνο θεμελιωδών δικαιωμάτων του Frontex, όπως απαιτείται από το άρθρο 46, παράγραφος 5, του κανονισμού 2019/1896 ( 21 ), πριν από τη δρομολόγηση της ταχείας επέμβασης στα σύνορα στο Αιγαίο Πέλαγος. Ο Frontex υπέπεσε σε πρόδηλη πλάνη εκτίμησης και κατάχρηση εξουσίας και δεν ενήργησε με τη δέουσα επιμέλεια. Επομένως, ο Frontex παραβίασε την αρχή της χρηστής διοίκησης. Επιπλέον, ο εκτελεστικός διευθυντής δεν εξέτασε τη δυνατότητα εφαρμογής του άρθρου 46, παράγραφος 5, του κανονισμού 2019/1896 ή υπέπεσε σε πλάνη κατά την εκτίμηση περί της εφαρμογής του πριν από τη δρομολόγηση της ταχείας επέμβασης στα σύνορα. Υπήρχαν εκ πρώτης όψεως σοβαροί λόγοι μη δρομολόγησης της εν λόγω επέμβασης, λαμβανομένων υπόψη του προδήλως παράνομου χαρακτήρα της απόφασης του ΚΥΣΕΑ και της πιθανότητας η αναστολή, μεταξύ άλλων, της νομοθεσίας για το άσυλο που προβλεπόταν στην εν λόγω απόφαση να συνεπάγεται προσβολή θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ο αναιρεσείων ισχυρίστηκε ότι τα γεγονότα της 28ης και της 29ης Απριλίου 2020 προσέβαλαν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την ακεραιότητά του, είχαν ως συνέπεια να υποστεί βασανιστήρια καθώς και απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση και του στέρησαν το δικαίωμα ασύλου και την προστασία έναντι της ομαδικής απέλασης. Η εν λόγω απέλαση και η επακόλουθη μεταχείριση δεν θα είχαν επέλθει εάν ο Frontex δεν είχε παραβεί τις υποχρεώσεις του όσον αφορά την εποπτεία και την προστασία. Η πραγματοποίηση των ομαδικών απελάσεων στο πλαίσιο της απόφασης του ΚΥΣΕΑ προϋπέθετε την εκ μέρους του Frontex δρομολόγηση της ταχείας επέμβασης στα σύνορα στην περιοχή του Αιγαίου Πελάγους. Επομένως, ο εν λόγω οργανισμός είναι συναυτουργός της ομαδικής απέλασης της οποίας υπήρξε θύμα ο αναιρεσείων.

10.

Με τον δεύτερο λόγο που προέβαλε με την ασκηθείσα ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου αγωγή του, ο αναιρεσείων ισχυρίστηκε, μεταξύ άλλων, ότι κατά τον χρόνο της ομαδικής απέλασής του και ανεξαρτήτως της εκ πρώτης όψεως προσβολής ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ο Frontex δεν έλαβε τα σταδιακά προληπτικά μέτρα που προβλέπονται από το άρθρο 46, παράγραφος 4, του κανονισμού 2019/1896 ( 22 ). Η παράλειψη του Frontex να ενεργήσει σύμφωνα με την εν λόγω διάταξη είχε επίσης ως συνέπεια παράβαση του άρθρου 80 του κανονισμού 2019/1896 ( 23 ), της ΕΣΔΑ και της νομολογίας του ΕΔΔΑ. Επικουρικώς, ο αναιρεσείων ισχυρίστηκε ότι, διά των ενεργειών του εκτελεστικού διευθυντή του, ο Frontex «υπέπεσε σε πρόδηλη πλάνη εκτίμησης και κατάχρηση εξουσίας» εκτιμώντας ότι δεν υπήρχαν παραβάσεις κατά την έννοια του άρθρου 46, παράγραφος 4, του κανονισμού 2019/1896.

11.

Με τον τρίτο λόγο της ασκηθείσας ενώπιον του Γενικού Δικαστηρίου αγωγής, ο αναιρεσείων ισχυρίστηκε ότι ο Frontex είναι ο «πραγματικός αυτουργός» της ομαδικής απέλασης της 28ης και της 29ης Απριλίου 2020, η οποία πραγματοποιήθηκε σύμφωνα με το νομικώς δεσμευτικό επιχειρησιακό σχέδιο ταχείας επέμβασης στα σύνορα στο Αιγαίο Πέλαγος και ήταν άμεσο αποτέλεσμα του εν λόγω επιχειρησιακού σχεδίου. Κατά τον αναιρεσείοντα, το επιχειρησιακό σχέδιο εγκρίθηκε κατά παράβαση του άρθρου 38, παράγραφος 3, στοιχείο ιγʹ, του κανονισμού 2019/1896 καθότι παραπέμπει σε «ανύπαρκτη διαδικασία ασύλου». Επικουρικώς, ο αναιρεσείων υποστήριξε ότι, εάν το Γενικό Δικαστήριο κρίνει ότι τα συμβάντα της 28ης και 29ης Απριλίου 2020 δεν είναι καταλογιστέα στον Frontex βάσει του επιχειρησιακού σχεδίου, ο εν λόγω Οργανισμός υπέχει εντούτοις ευθύνη λόγω παροχής βοήθειας και συνδρομής σε πράξεις ενέχουσες προσβολή ανθρωπίνων δικαιωμάτων. «Ο [Frontex] παρέσχε, τουλάχιστον, βοήθεια και συνδρομή στην εκτέλεση των νέων “τακτικών”“προληπτικού” χαρακτήρα, με οικονομική, επιχειρησιακή και πολιτική συνδρομή –από την κατάρτιση του [επιχειρησιακού σχεδίου για την ταχεία επέμβαση στα σύνορα στο Αιγαίο], έως τη δρομολόγηση, τη χρηματοδότηση και τον συντονισμό του καθώς και τη μη αναστολή ή παύση του και τη συμμετοχή [αεροσκάφους επιτήρησης του Frontex] στο ίδιο το συμβάν». Κατά τον αναιρεσείοντα, αεροσκάφος επιτήρησης του Frontex πραγματοποίησε πτήσεις πάνω από το σημείο της ομαδικής απέλασης της 28ης και της 29ης Απριλίου 2020 και, επομένως, είχε συγκεκριμένη γνώση του συμβάντος, παρέλειψε όμως να το αναφέρει.

12.

Ο αναιρεσείων ισχυρίστηκε ότι η ομαδική απέλαση της 28ης και 29ης Απριλίου 2020 η οποία καταλογίζεται στον Frontex τού προκάλεσε ηθική βλάβη για δύο λόγους. Πρώτον, ο αναιρεσείων αξίωσε χρηματική ικανοποίηση ύψους 250000 ευρώ λόγω προσβολής των θεμελιωδών δικαιωμάτων του που κατοχυρώνονται στα άρθρα 1, 2, 3, 4, 18, 21 και στο άρθρο 19, παράγραφοι 1 και 2, του Χάρτη. Συναφώς, ο αναιρεσείων εκτιμά ότι, εάν το επιχειρησιακό σχέδιο ήταν σύμφωνο με τον κανονισμό 2019/1896 και ο Frontex δεν είχε διευκολύνει την εκτέλεση της απόφασης του ΚΥΣΕΑ, η ομαδική απέλαση της 28ης και 29ης Απριλίου 2020 δεν θα είχε πραγματοποιηθεί. Επικουρικώς, η ομαδική απέλαση της 28ης και της 29ης Απριλίου 2020 δεν θα είχε πραγματοποιηθεί χωρίς τη συνδρομή και τη συμμετοχή του Frontex. Δεύτερον, ο αναιρεσείων αξίωσε την καταβολή χρηματικής ικανοποίησης ύψους 250000 ευρώ ειδικώς διότι αυτουργός της ομαδικής απέλασης της 28ης και 29ης Απριλίου 2020 ήταν οργανισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εάν ο Frontex δεν είχε «υποδείξει ή παράσχει συνδρομή» για την πραγματοποίηση της παράνομης ομαδικής απέλασης, ο αναιρεσείων δεν θα διακατεχόταν από «αισθήματα αδικίας και απογοήτευσης».

13.

Προκειμένου να τεκμηριώσει τους ισχυρισμούς του σχετικά με την παρουσία του κατά την προβαλλόμενη ομαδική απέλαση της 28ης και 29ης Απριλίου 2020 και με το ότι υπέστη τις συνέπειές της, ο αναιρεσείων επικαλέστηκε τη μαρτυρία του, ένα άρθρο στον ιστότοπο Bellingcat, το οποίο δημοσιεύθηκε στο Διαδίκτυο στις 20 Μαΐου 2020, δύο βίντεο του ιστοτόπου YouTube που περιλαμβάνονται στο εν λόγω άρθρο και τέσσερις φωτογραφίες, οι οποίες είναι έγχρωμα στιγμιότυπα οθόνης προερχόμενα από τα βίντεο που περιλαμβάνονται στο προμνημονευθέν άρθρο.

14.

Ο Frontex αμφισβήτησε το βάσιμο των ως άνω ισχυρισμών. Ειδικότερα, ο Frontex υποστήριξε ότι ο αναιρεσείων δεν προσκόμισε πειστικά αποδεικτικά στοιχεία της ζημίας που ισχυρίζεται ότι υπέστη λόγω του προβαλλόμενου συμβάντος της 28ης και 29ης Απριλίου 2020. Ο Frontex επισήμανε ότι «ούτε ενημερώθηκε σχετικά με κάποιο συμβάν ούτε έλαβε οποιεσδήποτε πληροφορίες σχετικά με το προβαλλόμενο συμβάν της 28ης και 29ης Απριλίου 2020. Ο Οργανισμός υποστήριξε επίσης ότι ο [αναιρεσείων] φέρει το βάρος αποδείξεως για το ότι υπέστη ζημία από το προβαλλόμενο συμβάν καθώς και ότι ο [αναιρεσείων] δεν προσκόμισε κανένα πειστικό αποδεικτικό στοιχείο επ’ αυτού με την αγωγή του. Συναφώς, ο Frontex αμφισβήτησε την αποδεικτική αξία της μαρτυρίας του [αναιρεσείοντος] και επισήμανε ότι ο [αναιρεσείων] δεν κατονόμασε ως μάρτυρες κανένα από τα 22 άλλα άτομα τα οποία αφορούσε το προβαλλόμενο συμβάν. Επιπλέον, ο Frontex υποστήριξε ότι ο [αναιρεσείων] δεν μπορεί να αναγνωρισθεί ούτε στις φωτογραφίες που επισυνάφθηκαν στο δικόγραφο της αγωγής του ούτε στα βίντεο που συνοδεύουν το άρθρο Bellingcat της 20ής Μαΐου 2020. Ο Frontex επισήμανε επίσης ότι οι φωτογραφίες δεν φέρουν χρονολογία και, επομένως, θα μπορούσαν να αφορούν οποιοδήποτε γεγονός το οποίο συνέβη σε οποιαδήποτε ημερομηνία. Επιπλέον, ο Οργανισμός [επισήμανε] ότι ο [αναιρεσείων] ουδέποτε προσκόμισε τις φωτογραφίες και το βίντεο που ισχυρίστηκε ότι είχε από τη Σάμο. Τέλος, όσον αφορά τους διαδικτυακούς συνδέσμους προς τους ιστοτόπους που περιέχουν τα βίντεο, ο Οργανισμός υποστήριξε ότι δεν απόκειται στον Frontex ή στο Γενικό Δικαστήριο να αντλήσει πληροφορίες από ιστοτόπους των οποίων το περιεχόμενο δεν επισυνάφθηκε στο δικόγραφο της αγωγής και ότι, επομένως, οι εν λόγω πληροφορίες είναι απαράδεκτες ( 24 )».

15.

Με την αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη, το Γενικό Δικαστήριο υπενθύμισε τις τρεις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται για τη στοιχειοθέτηση της εξωσυμβατικής ευθύνης της Ένωσης σε σχέση με ζημία προκληθείσα από τον Frontex ή τους υπαλλήλους του κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, συγκεκριμένα δε την παράνομη συμπεριφορά οργανισμού όπως ο Frontex, την ύπαρξη πραγματικής ζημίας και την ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της παράνομης συμπεριφοράς και της ζημίας ( 25 ). Εάν δεν πληρούται οποιαδήποτε από τις σωρευτικές προϋποθέσεις, δεν στοιχειοθετείται ευθύνη.

16.

Δεδομένου ότι δεν υφίσταται απαίτηση εξέτασης των ανωτέρω τριών προϋποθέσεων με συγκεκριμένη σειρά, το Γενικό Δικαστήριο επέλεξε να εξετάσει κατ’ αρχάς τη σχετική με τη ζημία προϋπόθεση ( 26 ).

17.

Το Γενικό Δικαστήριο έκρινε ότι τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκόμισε ο αναιρεσείων ήταν προδήλως ανεπαρκή προκειμένου να καταδειχθεί με πειστικό τρόπο ότι ήταν παρών στο προβαλλόμενο συμβάν της 28ης και 29ης Απριλίου 2020 και ότι υπέστη τις συνέπειές του και, επομένως, αποφάνθηκε ότι ο αναιρεσείων δεν απέδειξε το υποστατό της προβαλλόμενης ζημίας. Το Γενικό Δικαστήριο απέρριψε την αγωγή ως προδήλως αβάσιμη, χωρίς να εξετάσει αν πληρούνταν οι λοιπές προϋποθέσεις στοιχειοθέτησης της εξωσυμβατικής ευθύνης του Frontex ( 27 ). Επομένως, με την αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη, το Γενικό Δικαστήριο δεν εξέτασε την προβαλλόμενη παράνομη συμπεριφορά του Frontex ούτε την ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της συμπεριφοράς και της προβαλλόμενης ζημίας, δεδομένου ότι η σχετική με τη ζημία προϋπόθεση δεν πληρούνταν ( 28 ).

18.

Ο αναιρεσείων προέβαλε έναν λόγο αναιρέσεως. Υποστηρίζει ότι με την αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη το Γενικό Δικαστήριο παρέβη το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη ( 29 ) και παραβίασε τις γενικές αρχές που σχετίζονται με το βάρος αποδείξεως. Κατά πάγια νομολογία του ΕΔΔΑ, «η κατανομή του βάρους αποδείξεως και το αναγκαίο επίπεδο δικανικής πεποιθήσεως για να συναχθεί συγκεκριμένο συμπέρασμα είναι συμφυή με την ιδιαιτερότητα των πραγματικών περιστατικών, τη φύση του προβαλλόμενου ισχυρισμού και το προστατευόμενο από την [ΕΣΔΑ] δικαίωμα που διακυβεύεται» ( 30 ). Λαμβανομένης υπόψη της ευάλωτης θέσης των αιτούντων άσυλο, ιδίως σε υποθέσεις απελάσεων, το ΕΔΔΑ έχει κρίνει ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όλες οι δυσχέρειες τις οποίες μπορεί να αντιμετωπίζουν κατά τη συγκέντρωση αποδεικτικών στοιχείων. Επομένως, η έλλειψη άμεσων αποδεικτικών στοιχείων δεν μπορεί να έχει καθοριστική σημασία αφ’ εαυτής ( 31 ). Οσάκις υπάρχει αβεβαιότητα όσον αφορά τα αποδεικτικά στοιχεία, «[λ]όγω της ειδικής κατάστασης στην οποία βρίσκονται συχνά οι αιτούντες άσυλο, είναι συχνά αναγκαίο να τους παρέχεται το ευεργέτημα της αμφιβολίας κατά την εκτίμηση της αξιοπιστίας των δηλώσεών τους και των εγγράφων που προσκομίζουν» ( 32 ). Στην περίπτωση θαλάσσιων συνοπτικών επαναπροωθήσεων, το ΕΔΔΑ έχει επισημάνει την αναγκαιότητα να λαμβάνονται υπόψη οι δυσχέρειες προσκομίσεως αποδεικτικών στοιχείων όσον αφορά πτυχές της υπόθεσης τις οποίες γνώριζαν μόνον οι αρχές ( 33 ). Επιπλέον, σε περίπτωση όπως η επίμαχη εν προκειμένω, στο πλαίσιο της οποίας ο αναιρεσείων προσκόμισε αρχή αποδείξεως προς στήριξη της εκδοχής του για τα πραγματικά περιστατικά, το βάρος αποδείξεως θα πρέπει να μετακυλισθεί στον αντίδικο ( 34 ). Το υλικό βιντεοεπιτήρησης μπορεί να αποτελεί κρίσιμο αποδεικτικό στοιχείο για την εξακρίβωση των σχετικών πραγματικών περιστατικών ( 35 ).

19.

Ο αναιρεσείων υποστηρίζει ότι προσκόμισε αρχή αποδείξεως για το ότι υπέστη τις συνέπειες της επίμαχης επιχείρησης συνοπτικής επαναπροώθησης και ότι εξέθεσε με συνεπή και λεπτομερή τρόπο τις ατομικές περιστάσεις και την παρουσία του στα επίμαχα γεγονότα. Προσκόμισε υλικό βιντεοσκόπησης το οποίο δείχνει τη συνοπτική επαναπροώθηση που περιέγραψε και στο οποίο, όπως ισχυρίζεται, μπορεί να αναγνωριστεί. Επιπλέον, ο Frontex δεν αντικρούει τους ισχυρισμούς του αναιρεσείοντος σχετικά με το συμβάν της 28ης και 29ης Απριλίου 2020 ( 36 ). Η εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου εσφαλμένη ερμηνεία των νομικών αρχών που διέπουν το βάρος αποδείξεως είχε ως αποτέλεσμα να μην τηρηθεί το ελάχιστο επίπεδο προστασίας που καθορίζεται στην ΕΣΔΑ, όπως απαιτείται από το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη. Ο αναιρεσείων διατείνεται ότι η αυστηρή εφαρμογή ( 37 ), από το Γενικό Δικαστήριο, του βάρους αποδείξεως θίγει σε σημαντικό βαθμό την πρακτική αποτελεσματικότητα των δικαιωμάτων τα οποία παρέχονται σε αυτόν βάσει του Χάρτη και τα οποία επικαλείται στην υπό κρίση υπόθεση, προσβάλλει το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής που κατοχυρώνεται στον Χάρτη και παραβιάζει την αρχή του «πλήρους συστήματος μέσων ένδικης προστασίας» που κατοχυρώνεται στις Συνθήκες.

20.

Ο Frontex υποστηρίζει, κατ’ ουσίαν, ότι η αίτηση αναιρέσεως είναι προδήλως απαράδεκτη καθόσον βάλλει απλώς και μόνον κατά της εκ μέρους του Γενικού Δικαστηρίου εκτιμήσεως των αποδεικτικών στοιχείων. Η νομολογία του ΕΔΔΑ δεν μπορεί να υπερισχύει του πρωτογενούς δικαίου της Ένωσης. Συναφώς, ο Frontex υπενθυμίζει ότι, κατά τον Οργανισμό του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η αίτηση αναιρέσεως περιορίζεται σε νομικά ζητήματα.

21.

Κρίσιμο στην παρούσα αναιρετική διαδικασία είναι το ζήτημα αν ο αναιρεσείων υπήρξε θύμα ομαδικής απέλασης και, επομένως, υπέστη ζημία λόγω της προβαλλόμενης ομαδικής απέλασης της 28ης και 29ης Απριλίου 2020. Η παρούσα ανάλυση συνδέεται στενά με το ζήτημα αν ο Frontex παραβίασε το δίκαιο της Ένωσης, και ειδικότερα τα άρθρα 18 και 19 του Χάρτη, στο πλαίσιο των προβαλλόμενων γεγονότων. Επομένως, οι ίδιες περιστάσεις μπορεί να είναι κρίσιμες, τουλάχιστον σε ορισμένο βαθμό, για την εξέταση της προβαλλόμενης παράνομης συμπεριφοράς του Frontex, της πραγματικής ζημίας και της ύπαρξης αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της παράνομης συμπεριφοράς και της προβαλλόμενης ζημίας.

22.

Εντούτοις, καθ’ υπόδειξιν του Δικαστηρίου, οι παρούσες προτάσεις θα επικεντρωθούν σε εξέταση του ζητήματος της κατανομής του βάρους αποδείξεως σε σχέση με το υποστατό της ζημίας σε υποθέσεις ομαδικών απελάσεων. Επομένως, σκοπός των παρουσών προτάσεων είναι να βοηθήσουν το Δικαστήριο να αποσαφηνίσει έναν κανόνα σχετικά με την κατανομή του βάρους αποδείξεως σε τέτοιες υποθέσεις.

23.

Κατά το άρθρο 256, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ και το άρθρο 58, πρώτο εδάφιο, του Οργανισμού του Δικαστηρίου, η αίτηση αναιρέσεως περιορίζεται σε νομικά ζητήματα. Αντιθέτως προς τον ισχυρισμό του Frontex που εκτέθηκε στο σημείο 20 των παρουσών προτάσεων, το Δικαστήριο έχει την εξουσία να ελέγχει, κατά την αναιρετική δίκη, αν τηρήθηκαν οι κανόνες που σχετίζονται με το βάρος αποδείξεως ( 38 ).

24.

Δεν υπάρχει νομοθεσία στο επίπεδο της Ένωσης η οποία να διέπει την έννοια της απόδειξης. Ο δικαστής της Ένωσης έχει καθιερώσει την αρχή της ελευθερίας των αποδεικτικών μέσων ή αρχή της ελεύθερης διεξαγωγής των αποδείξεων, η οποία πρέπει να νοηθεί ως η δυνατότητα χρησιμοποίησης, για την απόδειξη ενός συγκεκριμένου πραγματικού περιστατικού, μέσων αποδείξεως οποιασδήποτε φύσεως, όπως μαρτυρίες, έγγραφα, ομολογίες κ.λπ. ( 39 ). Η συγκεκριμένη προσέγγιση είναι ανάλογη αυτής που εφαρμόζει το ΕΔΔΑ ( 40 ).

25.

Κατά το νομικό ρητό «onus probandi incumbit ei qui dicit non ei qui negat» ( 41 ), το βάρος αποδείξεως σε αστικές υποθέσεις φέρει ο ενάγων και όχι ο εναγόμενος. Ο καθιερωμένος αυτός κανόνας είναι καθολικά αποδεκτός από τα κράτη μέλη ως γενικός κανόνας για το βάρος αποδείξεως ( 42 ) σε τέτοιες υποθέσεις και είναι, εν πάση περιπτώσει, ο κατ’ αρχήν εφαρμοστέος κανόνας στην υπό κρίση αγωγή αποζημιώσεως.

26.

Επομένως, εφαρμόζοντας τον γενικό κανόνα περί του βάρους αποδείξεως, ο αναιρεσείων θα έπρεπε να αποδείξει, μεταξύ άλλων, ότι η προβαλλόμενη ομαδική απέλαση πραγματοποιήθηκε και ότι υπήρξε θύμα της. Ωστόσο, ο αναιρεσείων ζητεί από το Δικαστήριο να προσαρμόσει τον εν λόγω γενικό κανόνα λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων περιστάσεων της υπό κρίση υπόθεσης, προκειμένου να επιτευχθεί «δικαιότερη» κατανομή του βάρους αποδείξεως.

27.

Μολονότι ο αναιρεσείων επικαλείται κυρίως τη νομολογία του ΕΔΔΑ σχετικά με το βάρος αποδείξεως και την αντιστροφή του, υπάρχει μακροχρόνια, εκτενής και συνεπής νομολογία του Δικαστηρίου και νομοθεσία της Ένωσης οι οποίες προβλέπουν την αντιστροφή του βάρους αποδείξεως και οι οποίες είναι σκόπιμο να επισημανθούν κατά πρώτον. Εν συνεχεία, θα εξετάσω τη νομολογία του Δικαστηρίου και του ΕΔΔΑ σχετικά με την ισότητα των όπλων και, τέλος, θα εξετάσω τη νομολογία του ΕΔΔΑ που επικεντρώνεται στην αντιστροφή του βάρους αποδείξεως ειδικώς στο πλαίσιο των ομαδικών απελάσεων και της επαναπροώθησης.

28.

Όσον αφορά τη βαρύτητα που πρέπει να αποδοθεί εν προκειμένω στη νομολογία του ΕΔΔΑ, κατά το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, το οποίο αποσκοπεί στη διασφάλιση της αναγκαίας συνοχής μεταξύ των δικαιωμάτων που περιλαμβάνονται σε αυτόν και των αντίστοιχων δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στην ΕΣΔΑ χωρίς να θίγεται η αυτονομία του δικαίου της Ένωσης, το Δικαστήριο οφείλει να λαμβάνει υπόψη –κατά την ερμηνεία δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στον Χάρτη– τα αντίστοιχα δικαιώματα ( 43 ) που κατοχυρώνονται στην ΕΣΔΑ, όπως ερμηνεύονται από το ΕΔΔΑ ( 44 ), ως όριο ελάχιστης προστασίας.

29.

Ο αναιρεσείων επικαλείται πλείονες αποφάσεις του ΕΔΔΑ με τις οποίες το εν λόγω δικαστήριο αποφάνθηκε επί της κατανομής του βάρους αποδείξεως σε περιπτώσεις προσφυγών που ασκήθηκαν δυνάμει του άρθρου 34 της ΕΣΔΑ σχετικά με την επαναπροώθηση ή/και την ομαδική απέλαση των προσφευγόντων ( 45 ). Μολονότι ο σκοπός των εν λόγω διαδικασιών ενώπιον του ΕΔΔΑ –με τις οποίες επιδιώκεται, πρωτίστως, η αναγνώριση της ύπαρξης παράβασης της ΕΣΔΑ ή των πρωτοκόλλων της– διαφέρει από τον σκοπό της παρούσας διαδικασίας, με την οποία επιδιώκεται η αποκατάσταση της ζημίας που υποστηρίζεται ότι προκάλεσε οργανισμός της Ένωσης, η διαφορά είναι μάλλον φαινομενική παρά πραγματική. Εν πάση περιπτώσει, δεν αρκεί για να καταστήσει αλυσιτελή τη νομολογία του ΕΔΔΑ στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, η στοιχειοθέτηση της εξωσυμβατικής ευθύνης της Ένωσης βάσει του άρθρου 268 και του άρθρου 340, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ εξαρτάται από τη συνδρομή ενός συνόλου προϋποθέσεων, εκ των οποίων η πρώτη απαιτεί την ύπαρξη κατάφωρης παράβασης κανόνα δικαίου ο οποίος αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων στους ιδιώτες ( 46 ). Επομένως, υπάρχει ορισμένη αντιστοιχία μεταξύ του άρθρου 340 ΣΛΕΕ και του άρθρου 34 της ΕΣΔΑ ( 47 ). Επιπλέον, υπάρχει σαφής αλληλεπικάλυψη μεταξύ των παρεχομένων βάσει της ΕΣΔΑ δικαιωμάτων και των παρεχομένων βάσει του Χάρτη δικαιωμάτων τα οποία παρατίθενται στη σχετική νομολογία του ΕΔΔΑ και προβάλλονται στην παρούσα διαδικασία ( 48 ).

30.

Με την καθοριστική για τη νομολογία του απόφαση Danfoss ( 49 ), το Δικαστήριο έκρινε ότι, για την εξασφάλιση της αρχής της ισότητας των αμοιβών που προβλέπεται στη σχετική οδηγία ( 50 ) και της ύπαρξης αποτελεσματικών μέσων που καθιστούν δυνατή την τήρησή της, η οδηγία για την ισότητα των αμοιβών πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι, όταν μια επιχείρηση εφαρμόζει σύστημα μισθοδοσίας χαρακτηριζόμενο από παντελή έλλειψη διαφάνειας, ο εργοδότης φέρει το βάρος της αποδείξεως ότι η μισθολογική πρακτική του δεν συνεπάγεται διακρίσεις, εφόσον η εργαζόμενη γυναίκα αποδεικνύει ότι, όσον αφορά ένα σχετικά σημαντικό αριθμό μισθωτών, η μέση αμοιβή των εργαζομένων γυναικών είναι κατώτερη από εκείνη των εργαζομένων ανδρών ( 51 ). Το βάρος αποδείξεως (onus probandi) μπορεί, επομένως, να αντιστραφεί όταν τούτο είναι αναγκαίο για να μη στερηθούν οι εργαζόμενοι που υφίστανται εκ πρώτης όψεως δυσμενή διάκριση κάθε αποτελεσματικό μέσο για να επιτύχουν την τήρηση της αρχής της ισότητας των αμοιβών. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει αποφανθεί ότι, όταν πιθανολογείται δυσμενής διάκριση, το βάρος αποδείξεως αντιστρέφεται και ο εργοδότης οφείλει να αποδείξει ότι συντρέχουν αντικειμενικοί λόγοι για τη διαπιστωθείσα διαφορά αποδοχών ( 52 ).

31.

Επομένως, σε υποθέσεις που αφορούν την καταπολέμηση των διακρίσεων, η αντιστροφή του βάρους αποδείξεως εξαρτάται από το αν ο προσφεύγων ή ενάγων καταδεικνύει την ύπαρξη πιθανολογούμενης δυσμενούς διάκρισης. Όταν διαπιστώνεται ότι πιθανολογείται δυσμενής διάκριση, απόκειται στον καθού ή εναγόμενο εργοδότη να αποδείξει ότι δεν υπήρξε παραβίαση της αρχής της απαγόρευσης των διακρίσεων ή να παράσχει αντικειμενικό λόγο που δικαιολογεί τη διαφορετική μεταχείριση. Με την απόφαση Brunnhofer, το Δικαστήριο τόνισε ότι το βάρος αποδείξεως δεν μετακυλίεται όταν υπάλληλος δεν αντιμετωπίζει πρακτικές δυσχέρειες στην προσκόμιση αποδείξεων και ότι, επομένως, ισχύουν οι συνήθεις κανόνες περί του βάρους αποδείξεως ( 53 ).

32.

Οι αρχές που διατύπωσε το Δικαστήριο σχετικά με το βάρος αποδείξεως σε υποθέσεις καταπολέμησης των διακρίσεων, όπως, μεταξύ άλλων, με τις αποφάσεις Danfoss, Enderby και Brunnhofer, παγιώθηκαν και ενισχύθηκαν από τον νομοθέτη της Ένωσης στο άρθρο 19, παράγραφος 1, της οδηγίας 2006/54/ΕΚ ( 54 ), το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 2004/113/ΕΚ ( 55 ), το άρθρο 10, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/78/ΕΚ ( 56 ) και το άρθρο 8, παράγραφος 1, της οδηγίας 2000/43/ΕΚ ( 57 ), τα οποία ορίζουν ότι τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα, σύμφωνα με τα εθνικά δικαστικά συστήματά τους, προκειμένου να διασφαλίζουν ότι όταν ένα πρόσωπο που θεωρεί εαυτό ζημιωθέν από τη μη τήρηση της αρχής της ίσης μεταχείρισης προβάλλει, ενώπιον δικαστηρίου ή άλλης αρμόδιας αρχής, πραγματικά περιστατικά, από τα οποία τεκμαίρεται η ύπαρξη άμεσης ή έμμεσης διάκρισης, θα εναπόκειται στον εναγόμενο να αποδείξει ότι δεν υπήρξε παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης.

33.

Επομένως, εάν διαπιστώνεται ότι πιθανολογείται δυσμενής διάκριση, ο δε εναγόμενος δεν μπορεί να αντικρούσει τη διαπίστωση αυτήν ( 58 ) αποδεικνύοντας ότι δεν υπήρξε άμεση ή έμμεση δυσμενής διάκριση, το εθνικό δικαστήριο οφείλει να διαπιστώσει την ύπαρξη δυσμενούς διάκρισης. Το εθνικό δικαστήριο δεν έχει συναφώς καμία εξουσία εκτίμησης.

34.

Η γενική εισαγγελέας J. Kokott έχει επισημάνει ότι ο κανόνας περί αντιστροφής του βάρους αποδείξεως σε όλες τις οδηγίες κατά των διακρίσεων δεν προσβάλλει το δικαίωμα του εναγομένου σε δίκαιη δίκη. Συγκεκριμένα, ο νομοθέτης της Ένωσης επέλεξε σαφώς μια λύση που οδηγεί σε δίκαιη εξισορρόπηση των συμφερόντων του θύματος της δυσμενούς διάκρισης και των συμφερόντων του εκάστοτε αντιδίκου του. Ειδικότερα, με την εν λόγω ρύθμιση δεν καταργείται πλήρως αλλά απλώς τροποποιείται το βάρος αποδείξεως που φέρει το πρόσωπο που υποστηρίζει ότι υπήρξε θύμα δυσμενούς διάκρισης ( 59 ).

35.

Η νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την αντιστροφή του βάρους αποδείξεως δεν περιορίζεται σε υποθέσεις καταπολέμησης των διακρίσεων. Με την απόφαση Harman International Industries ( 60 ), το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι απόκειται, κατ’ αρχήν, στον επιχειρηματία ο οποίος προβάλλει ανάλωση των δικαιωμάτων επί του σήματος να προσκομίσει την απόδειξη ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις εφαρμογής της ανάλωσης. Εντούτοις, ο κανόνας αυτός πρέπει να προσαρμόζεται όταν μπορεί να παράσχει στον δικαιούχο δυνατότητα στεγανοποίησης των εγχώριων αγορών. Το Δικαστήριο επισήμανε, μεταξύ άλλων, την ασυμμετρία μεταξύ των πληροφοριών που κατέχουν ο ενάγων (έμπορος) και ο εναγόμενος (δικαιούχος του σήματος) και το γεγονός ότι ο ενάγων δεν είχε πρόσβαση στη βάση δεδομένων του εναγομένου σχετικά με τη διάθεση των προϊόντων του στο εμπόριο εντός του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου.

36.

Επιπλέον, με την απόφαση Beemsterboer Coldstore Services ( 61 ), το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι, σύμφωνα με τους συνήθεις κανόνες που ρυθμίζουν την κατανομή του βάρους αποδείξεως, οι τελωνειακές αρχές που επιθυμούν να προβούν στην εκ των υστέρων είσπραξη των δασμών οφείλουν να αποδείξουν, για να θεμελιώσουν την αξίωσή τους, ότι η έκδοση των ανακριβών πιστοποιητικών οφείλεται στην ανακριβή έκθεση των πραγματικών στοιχείων εκ μέρους του εξαγωγέα. Εντούτοις, όταν οι τελωνειακές αρχές δεν έχουν τη δυνατότητα να αποδείξουν την ακρίβεια ή ανακρίβεια των στοιχείων που δηλώθηκαν με σκοπό την έκδοση πιστοποιητικού, αφού ο εξαγωγέας δεν είχε φυλάξει τα αποδεικτικά έγγραφα, παρά τη σχετική υποχρέωση που υπείχε, ο υπόχρεος φέρει το βάρος να αποδείξει ότι τα εν λόγω πιστοποιητικά βασίζονταν σε επακριβή έκθεση των πραγματικών στοιχείων.

37.

Ο νομοθέτης της Ένωσης μετέβαλε ή κατέστησε λιγότερο απαιτητικούς τους συνήθεις κανόνες περί του βάρους αποδείξεως καθιερώνοντας τεκμήρια υπέρ ορισμένων εναγόντων, για παράδειγμα, σε σχέση με τις συμβάσεις καταναλωτών και την έλλειψη συμμόρφωσης αγαθών κατά την παράδοσή τους ( 62 ). Επιπλέον, το βάρος που φέρουν οι αιτούντες διεθνή προστασία όσον αφορά την προσκόμιση αποδείξεων ενώπιον αρμοδίων εθνικών αρχών και δικαστηρίων έχει μετριαστεί σε κάποιον βαθμό. Μολονότι, κατά το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/95/ΕΕ ( 63 ), τα κράτη μέλη μπορούν να κρίνουν ότι απόκειται στον αιτούντα να υποβάλει το συντομότερο δυνατόν όλα τα στοιχεία που απαιτούνται για την τεκμηρίωση της αίτησης διεθνούς προστασίας, οι αρχές των κρατών μελών οφείλουν, κατά περίπτωση, να συνεργάζονται ενεργώς με τον αιτούντα προκειμένου να προσδιοριστούν και να συμπληρωθούν τα συναφή στοιχεία της αίτησής του. Επιπλέον, για την περίπτωση που τα κράτη μέλη κάνουν χρήση της ευχέρειας που τους αναγνωρίζεται βάσει του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2011/95, το άρθρο 4, παράγραφος 5, της ίδιας οδηγίας προβλέπει επίσης ότι, οσάκις ορισμένες πτυχές των δηλώσεων του αιτούντος δεν τεκμηριώνονται με έγγραφα ή άλλες αποδείξεις, οι πτυχές αυτές δεν χρειάζονται επιβεβαίωση εφόσον πληρούνται οι πέντε σωρευτικές προϋποθέσεις που μνημονεύονται στην τελευταία ως άνω διάταξη ( 64 ). Το άρθρο 4, παράγραφος 5, της οδηγίας 2011/95 δίνει επίσης ιδιαίτερη έμφαση στον συνεπή και ευλογοφανή χαρακτήρα των δηλώσεων του αιτούντος και στη γενική αξιοπιστία του ( 65 ). Το γεγονός ότι ορισμένες λεπτομέρειες της έκθεσης των γεγονότων από τον αιτούντα μπορεί να μην είναι απολύτως ευλογοφανείς δεν μειώνει κατ’ ανάγκην τη συνολική γενική αξιοπιστία της αίτησής του ( 66 ).

38.

Η αρχή της ισότητας των όπλων, η οποία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κατοχυρούμενης στο άρθρο 47 του Χάρτη αρχής της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας των δικαιωμάτων που οι ιδιώτες αντλούν από το δίκαιο της Ένωσης, μπορεί επίσης να ασκήσει επιρροή στην κατανομή του βάρους αποδείξεως. Η εν λόγω αρχή, σε συνδυασμό, μεταξύ άλλων, με την αρχή της κατ’ αντιμωλίαν διαδικασίας, αποτελεί αναγκαία συνέπεια της έννοιας της δίκαιης δίκης και προϋποθέτει την υποχρέωση να παρέχεται σε καθέναν από τους διαδίκους εύλογη δυνατότητα να εκθέσει την άποψή του, υπό συνθήκες που δεν τον περιάγουν σε σαφώς μειονεκτική θέση έναντι του αντιδίκου. Σκοπός της εν λόγω αρχής είναι η διασφάλιση της δικονομικής ισορροπίας μεταξύ των διαδίκων στην ένδικη διαδικασία, ώστε να εξασφαλίζεται η ισότητα των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των διαδίκων όσον αφορά, μεταξύ άλλων, τους κανόνες που διέπουν τη διεξαγωγή των αποδείξεων και την κατ’ αντιμωλίαν διαδικασία ενώπιον του δικαστή καθώς και τα δικαιώματα ασκήσεως ενδίκων βοηθημάτων από τους διαδίκους ( 67 ).

39.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, εντούτοις, η εκτίμηση του ΕΔΔΑ σχετικά με το ότι υφίσταται προσβολή του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη κατά το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ επικεντρώθηκε στο ζήτημα αν ο προσφεύγων είχε (πράγματι) τη δυνατότητα να προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων και όχι σε ενδεχομένως άνιση μεταχείριση των διαδίκων κατά τη διαδικασία ενώπιον των εν λόγω δικαστηρίων. Τούτο μπορεί να συνεπάγεται ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, η ίση μεταχείριση (εν στενή εννοία) ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων δεν αρκεί προκειμένου να διασφαλίζονται (εν τοις πράγμασι) η ισότητα των όπλων και ο σεβασμός του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη ( 68 ).

40.

Ο αναιρεσείων, επικαλούμενος πλείονες αποφάσεις του ΕΔΔΑ, υποστηρίζει ότι, δεδομένου ότι προσκόμισε αρχή αποδείξεως προς στήριξη της εκδοχής του για τα γεγονότα της 28ης και της 29ης Απριλίου 2020, το βάρος αποδείξεως στην υπό κρίση υπόθεση θα έπρεπε να μετατεθεί στον Frontex ( 69 ).

41.

Η πρόσφατη απόφαση A.R.E. του ΕΔΔΑ ( 70 ) είναι ιδιαιτέρως διαφωτιστική όσον αφορά την προσέγγιση που εφάρμοσε το ΕΔΔΑ σε σχέση με την εκτίμηση των αποδεικτικών στοιχείων και την εξακρίβωση των πραγματικών περιστατικών σε υποθέσεις παρόμοιες με την υπό κρίση ( 71 ). Πρέπει, επομένως, να εκτεθούν λεπτομερώς τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης εκείνης και το σκεπτικό του ΕΔΔΑ.

42.

Η A.R.E. ισχυρίστηκε ότι εισήλθε στην Ελλάδα στις 4 Μαΐου 2019 με σκοπό να υποβάλει αίτηση διεθνούς προστασίας και ότι συνελήφθη και τέθηκε υπό κράτηση στην Ελλάδα, εν συνεχεία επαναπροωθήθηκε δε στην Τουρκία, όπου συνελήφθη την επομένη. Η A.R.E. προέβαλε παράβαση των άρθρων 2, 3, 5 και 13 της ΕΣΔΑ. Η Ελληνική Κυβέρνηση αμφισβήτησε στο σύνολό της την εκδοχή της προσφεύγουσας περί των πραγματικών περιστατικών ως αόριστη, ανακόλουθη και μη τεκμηριωμένη ( 72 ). Ειδικότερα, η Ελληνική Κυβέρνηση αρνήθηκε κάθε ανάμειξη των ελληνικών αρχών στην προβαλλόμενη επαναπροώθηση και αμφισβήτησε την ίδια την παρουσία της προσφεύγουσας στην ελληνική επικράτεια και, επομένως, την επαναπροώθησή της στην Τουρκία, στις ημερομηνίες που μνημόνευσε η προσφεύγουσα ( 73 ).

43.

Το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι η υπόθεση ήγειρε ιδιαιτέρως λεπτά ζητήματα όσον αφορά, μεταξύ άλλων, το βάρος αποδείξεως ( 74 ). Το ΕΔΔΑ αποφάνθηκε ότι έπρεπε να εφαρμοστούν οι αρχές και οι κανόνες σχετικά με την εκτίμηση των αποδείξεων και την εξακρίβωση των πραγματικών περιστατικών που καθορίστηκαν σε υποθέσεις οι οποίες αφορούσαν μυστική κράτηση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, προβαλλόμενη επαναπροώθηση.

44.

Κατά το ΕΔΔΑ, σε υποθέσεις που αφορούν μυστική κράτηση απόκειται στον προσφεύγοντα να προσκομίσει αρχή αποδείξεως. Εντούτοις, εάν, στο πλαίσιο της αντικρούσεως των ισχυρισμών του, η καθής κυβέρνηση δεν γνωστοποιήσει έγγραφα τα οποία είναι αναγκαία για την εξακρίβωση των πραγματικών περιστατικών από το ΕΔΔΑ ή δεν παράσχει ικανοποιητική και πειστική επεξήγηση για τα επίμαχα γεγονότα, το ΕΔΔΑ μπορεί να αντλήσει ισχυρές ενδείξεις από τις εν λόγω ελλείψεις. Κατά το ΕΔΔΑ, η αυστηρή εφαρμογή του ρητού «affirmanti cumbit probatio» δεν ενδείκνυται όταν οι αρχές είναι οι μόνες οι οποίες γνωρίζουν τα επίμαχα γεγονότα. Σε τέτοιες περιπτώσεις, το βάρος αποδείξεως το φέρουν οι αρχές, οι οποίες οφείλουν να παράσχουν ικανοποιητική και πειστική εξήγηση. Ελλείψει τέτοιας εξήγησης, το ΕΔΔΑ δύναται να συναγάγει συμπεράσματα τα οποία ενδέχεται να μην είναι ευνοϊκά για την καθής κυβέρνηση. Σε υποθέσεις στις οποίες οι διάδικοι ερίζουν ως προς τα πραγματικά περιστατικά, το ΕΔΔΑ καταλήγει στα συμπεράσματα τα οποία, κατά τη γνώμη του, τεκμηριώνονται από την ελεύθερη εκτίμηση όλων των αποδεικτικών στοιχείων, περιλαμβανομένων των ενδείξεων εκείνων που μπορεί να συναγάγει από τα πραγματικά περιστατικά και από τις παρατηρήσεις των διαδίκων ( 75 ).

45.

Σε υποθέσεις απέλασης ή επαναπροώθησης, το ΕΔΔΑ έχει αποφανθεί ότι, δεδομένου ότι η έλλειψη ταυτοποίησης και εξατομικευμένης μεταχείρισης από τις αρχές του καθού κράτους, η οποία συνέβαλε στις δυσχέρειες που αντιμετώπισαν οι προσφεύγοντες όσον αφορά την προσκόμιση αποδεικτικών στοιχείων για τη συμμετοχή τους στα επίμαχα γεγονότα, βρίσκεται στο επίκεντρο της προσφυγής των προσφευγόντων, οσάκις οι προσφεύγοντες παρέχουν λεπτομερή, συγκεκριμένη και συνεπή περιγραφή των κρίσιμων γεγονότων, το ΕΔΔΑ εκτιμά, κατ’ αρχήν, ότι έχει προσκομισθεί αρχή αποδείξεως για την επαναπροώθηση και ότι το βάρος αποδείξεως πρέπει να αντιστραφεί και να μετακυλισθεί στην κυβέρνηση ( 76 ).

46.

Με την απόφαση A.R.E., το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η προσφεύγουσα είχε προσκομίσει πλείονα αποδεικτικά στοιχεία ικανά να συνιστούν, θεωρούμενα μεμονωμένα, αρχή αποδείξεως των πραγματικών περιστατικών που εξέθεσε και ότι οι ελληνικές αρχές έπρεπε να αποδείξουν ότι η προσφεύγουσα δεν είχε εισέλθει στην Ελλάδα και δεν είχε επαναπροωθηθεί στην Τουρκία στις ημερομηνίες που μνημόνευσε η προσφεύγουσα. Εντούτοις, η Ελληνική Κυβέρνηση δεν προέβαλε οποιοδήποτε επιχείρημα ούτε προσκόμισε άλλα αποδεικτικά στοιχεία ικανά να αντικρούσουν την αρχή αποδείξεως που προσκόμισε η προσφεύγουσα. Το ΕΔΔΑ υπογράμμισε ότι δεν διέθετε άμεσες αποδείξεις για αυτή καθεαυτήν την επαναπροώθηση της προσφεύγουσας. Το ΕΔΔΑ επισήμανε, εντούτοις, ότι, λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων περιστάσεων της υπόθεσης, τέτοιες αποδείξεις θα ήταν αδύνατο να προσκομισθούν, δεδομένου ότι οι ελληνικές αρχές κατάσχεσαν το κινητό τηλέφωνο της προσφεύγουσας κατά την επαναπροώθησή της ( 77 ), η οποία, επιπλέον, πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της νύχτας. Το ΕΔΔΑ απέδωσε ιδιαίτερη σημασία στο γεγονός ότι είχε αποδειχθεί επαρκώς ότι η προσφεύγουσα βρισκόταν στην Ελλάδα και είχε θεαθεί για τελευταία φορά κρατούμενη από Έλληνες υπαλλήλους στις 4 Μαΐου 2019, πριν από την επιστροφή της στις 5 Μαΐου 2019 στην Τουρκία, όπου συνελήφθη ( 78 ).

47.

Μολονότι δεν εντάσσεται κατ’ ανάγκην στο περιορισμένο πλαίσιο των παρουσών προτάσεων, οι οποίες επικεντρώνονται στο βάρος αποδείξεως και στην αντιστροφή του, είναι σκόπιμο να εκτεθεί συνοπτικά η φύση ορισμένων από τα αποδεικτικά στοιχεία που το ΕΔΔΑ θεώρησε κρίσιμα σε υποθέσεις ομαδικής απέλασης ή επαναπροώθησης προκειμένου να διαπιστώσει ότι πιθανολογείται παράβαση της ΕΣΔΑ ( 79 ).

48.

Συναφώς, το ΕΔΔΑ λαμβάνει υπόψη μαρτυρίες τις οποίες συγκεντρώνουν εθνικοί και διεθνείς οργανισμοί για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και οι οποίες επιρρωννύουν τα επιχειρήματα προσφεύγοντος, καθώς και εκθέσεις οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, εθνικών φορέων για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και διεθνών οργανισμών, προκειμένου να διαπιστώσει την ύπαρξη αρχής αποδείξεων που συνηγορεί υπέρ της εκδοχής των πραγματικών περιστατικών την οποία εξέθεσε ο προσφεύγων. Εντούτοις, προσφεύγων ο οποίος υποστηρίζει ότι υπήρξε θύμα επαναπροώθησης μπορεί, κατ’ αρχήν, να ανταποκριθεί στο βάρος αποδείξεως χωρίς να χρειαστεί να ισχυριστεί ότι η επαναπροώθησή του εντάσσεται σε συστηματική ή γενικευμένη πρακτική επαναπροώθησης ή να προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία για την ύπαρξη τέτοιας πρακτικής.

49.

Οσάκις προσκομίζονται αποδεικτικά στοιχεία τέτοιας συστηματικής πρακτικής, η εκτίμηση από το ΕΔΔΑ της ύπαρξης ή μη τέτοιας πρακτικής θα του παράσχει τη δυνατότητα να λάβει υπόψη, κατά περίπτωση, τις σχετικές γενικότερες συνθήκες που επικρατούν κατά τον κρίσιμο χρόνο. Επομένως, το ΕΔΔΑ εξετάζει το ζήτημα της ενδεχόμενης ύπαρξης συστηματικής πρακτικής επαναπροώθησης κατά τον κρίσιμο χρόνο και στον συγκεκριμένο τόπο, προτού εκτιμήσει τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκομίζει ο προσφεύγων ( 80 ).

50.

Ακόμη και αν αποδεικνύεται συστηματική πρακτική επαναπροώθησης, ο προσφεύγων πρέπει, πάντως, να προσκομίσει αρχή αποδείξεως προς στήριξη των ισχυρισμών του ( 81 ). Σε τέτοια περίπτωση, ο προσφεύγων πρέπει να αποδείξει ότι η προβαλλόμενη επαναπροώθησή του συνδέεται με την εν λόγω πρακτική παρέχοντας λεπτομερή, συγκεκριμένη και συνεπή περιγραφή της επαναπροώθησης, η οποία τεκμηριώνεται βάσει λεπτομερών και συγκλινόντων αποδεικτικών στοιχείων. Στην περίπτωση αυτή, το βάρος αποδείξεως θα αντιστραφεί και θα μετακυλισθεί στην καθής κυβέρνηση. Συναφώς, το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι θα πρέπει να αποδίδεται ιδιαίτερη σημασία στα έγγραφα που περιέχονται στη δικογραφία ( 82 ). Το ζήτημα της γνησιότητας και της αποδεικτικής αξίας οπτικοακουστικού υλικού μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικής σημασίας, ιδίως όταν δεν υπάρχουν άλλα στοιχεία, τα οποία τεκμηριώνουν, άμεσα ή έμμεσα, τους ισχυρισμούς του ενδιαφερομένου ( 83 ). Το ΕΔΔΑ μπορεί επίσης να λάβει υπόψη κάθε άλλο αποδεικτικό στοιχείο το οποίο επικαλούνται οι προσφεύγοντες ή το οποίο περιλαμβάνεται στη δικογραφία, όπως τις καταθέσεις άλλων προσώπων.

51.

Το ζήτημα που εγείρεται σε υποθέσεις όπως η υπό κρίση είναι ιδιαιτέρως σημαντικό. Αφορά το βάρος που φέρει ο ενάγων να αποδείξει πραγματικά περιστατικά και να προσκομίσει αποδεικτικά στοιχεία τα οποία ενδέχεται να βρίσκονται στην κατοχή ή υπό τον έλεγχο του εναγομένου και μόνον (εν προκειμένω, της Frontex) ή/και άλλου τρίτου (εν προκειμένω, των ελληνικών αρχών). Επομένως, οι συγκεκριμένες αποδείξεις περί ομαδικών απελάσεων, εάν υπάρχουν, μπορεί να βρίσκονται στην κατοχή των φερόμενων ως αυτουργών και όχι των θυμάτων τους.

52.

Η μη προσαρμογή ή ελάφρυνση του βάρους αποδείξεως μπορεί να παρεμποδίσει όλες ουσιαστικά τις ένδικες διαδικασίες που μπορούν κινήσουν τα θύματα τέτοιων απελάσεων, με αποτέλεσμα τη συστηματική υπονόμευση των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται, μεταξύ άλλων, στα άρθρα 18 και 19 του Χάρτη ( 84 ). Οι παράνομες ενέργειες μπορεί (εν τοις πράγμασι) να μένουν απρόσβλητες και οι δράστες τους μπορούν, επομένως, να ενεργούν υπό καθεστώς ατιμωρησίας. Τούτο μπορεί επίσης να θίγει τα δικαιώματα του ενάγοντος δυνάμει του άρθρου 47 του Χάρτη. Υπό το πρίσμα της απόφασης A.R.E., εκτιμώ ότι, καθόσον ο προσφεύγων προσκομίζει αρχή αποδείξεως για την ομαδική απέλαση ή την επαναπροώθησή του από το καθού κράτος, το ΕΔΔΑ αντιστρέφει το βάρος αποδείξεως και το μετακυλίει στο καθού κράτος. Στην υπό κρίση υπόθεση, όμως, εναγόμενος δεν είναι κράτος μέλος αλλά οργανισμός της Ένωσης. Επομένως, τίθεται το ζήτημα αν, και ενδεχομένως σε ποιον βαθμό, η νομολογία του ΕΔΔΑ σχετικά με την αντιστροφή του βάρους αποδείξεως σε υποθέσεις ομαδικών απελάσεων μπορεί να τύχει κατ’ αναλογίαν εφαρμογής στο πλαίσιο της υπό κρίση υπόθεσης.

53.

Συγχρόνως, είναι εξίσου σημαντικό, κατά την εξέταση του ζητήματος της αντιστροφής του βάρους αποδείξεως, να μην παραβλέπεται η κατάσταση του εναγομένου και να μην επιβάλλεται στον εναγόμενο probatio diabolica. Δεν επιτρέπεται, χάριν της «δικαιότερης» κατανομής του βάρους αποδείξεως, ο εναγόμενος να επιβαρυνθεί με υπέρμετρο ή αδικαιολόγητο βάρος αποδείξεως. Συναφώς, εναγόμενος όπως ο Frontex δεν μπορεί να υποχρεωθεί να αποδείξει ένα αρνητικό γεγονός, το οποίο είναι αδύνατον να αποδειχθεί ( 85 ), ή να αποδείξει κάτι, όταν, αντικειμενικώς, τέτοια υποχρέωση απόδειξης ουδόλως δικαιολογείται ( 86 ), επί παραδείγματι, όταν τα επίμαχα πραγματικά περιστατικά βρίσκονται «εξ ολοκλήρου εκτός της σφαίρας επιρροής και γνώσης του» ( 87 ).

54.

Επιπλέον, απλώς και μόνον η ύπαρξη ασυμμετρίας μεταξύ των διαδίκων όσον αφορά την πρόσβαση σε πληροφορίες, ενδεχομένως δε και σε νομικούς πόρους και αρωγή, μολονότι μπορεί να είναι ατυχής, δεν είναι ζήτημα ως προς το οποίο μπορεί να αναμένεται ευλόγως, κατ’ αρχήν, ότι θα διευθετηθεί από δικαστήριο ή, ακόμη, ζήτημα το οποίο θα έπρεπε να επιλύσει το δικαστήριο, σε ad hoc βάση εφαρμόζοντας κάποιο εξιδανικευμένο μέτρο δικαιοσύνης ή ισότητας ( 88 ).

55.

Εντούτοις, η δικαστική και η νομοθετική εξουσία μπορούν, σε ορισμένες περιπτώσεις, να επιλέξουν ή να υποχρεωθούν να παρέμβουν με θετικό ή εποικοδομητικό τρόπο προκειμένου να διασφαλιστεί η αποτελεσματική προστασία ορισμένων δικαιωμάτων ή αρχών ή/και η πρόσβαση στη δικαιοσύνη ( 89 ). Κατά τη γνώμη μου, η απόφαση και η έκταση της εν λόγω παρέμβασης πρέπει να βασίζονται σε πειστικούς και επιτακτικούς λόγους και να περιορίζονται επίσης από τέτοιους λόγους. Η ενδεχόμενη παρέμβαση στηρίζεται συχνά σε μακροχρόνια πρακτική και πείρα σε συγκεκριμένο τομέα ( 90 ). Τούτο προκύπτει σαφώς από τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με τη νομοθεσία στον τομέα της καταπολέμησης των διακρίσεων και τη νομολογία του ΕΔΔΑ σχετικά με τις ομαδικές απελάσεις και την επαναπροώθηση, όπως επισημάνθηκε με τις παρούσες προτάσεις. Επιπλέον, η παρέμβαση θα πρέπει να προσδιορίζεται επακριβώς και να είναι αναλογική προς το «σφάλμα» που επιδιώκει να επανορθώσει.

56.

Υπάρχει μια κοινή συνισταμένη στη νομολογία του Δικαστηρίου και εκείνην του ΕΔΔΑ σχετικά με την αντιστροφή του βάρους αποδείξεως, η οποία βασίζεται στη συνδρομή ορισμένων προϋποθέσεων.

57.

Πρώτον, προτού εκτιμηθεί αν το βάρος αποδείξεως θα πρέπει να αντιστραφεί και να μετακυλισθεί στον καθού ή εναγόμενο, πρέπει να εξακριβωθεί αν ο προσφεύγων ή ενάγων έχει προσκομίσει αρχή αποδείξεως προς στήριξη του ενδίκου βοηθήματος. Μολονότι ενδέχεται να υπάρχει πλήθος πειστικών και αντικειμενικών αποδεικτικών στοιχείων περί συγκεκριμένης ομαδικής απέλασης, εάν η περιγραφή του ενάγοντος η οποία τον τοποθετεί στο επίκεντρο των γεγονότων ( 91 ) δεν είναι συνεπής ή είναι αντιφατική ή/και αν υπάρχουν σοβαρές αμφιβολίες όσον αφορά την αξιοπιστία του, δεν θα γίνει δεκτό ότι ο προσφεύγων ή ενάγων προσκόμισε αρχή αποδείξεως προς στήριξη του ενδίκου βοηθήματος που άσκησε. Ως εκ τούτου, ο προσφεύγων ή ενάγων δεν θα έχει ανταποκριθεί στο αρχικό βάρος αποδείξεως, το οποίο φέρει πάντοτε ο ίδιος, το δε ένδικο βοήθημα πρέπει να απορριφθεί ( 92 ).

58.

Επομένως, το ζήτημα του βάρους αποδείξεως και της αντιστροφής του εγείρεται και πρέπει να εξεταστεί μόνον σε περίπτωση κατά την οποία ο προσφεύγων ή ενάγων έχει προσκομίσει αρχή αποδείξεως προς στήριξη του ένδικου βοηθήματος.

59.

Δεύτερον, ακόμη και αν ο προσφεύγων ή ενάγων έχει προσκομίσει αρχή αποδείξεως προς στήριξη του ενδίκου βοηθήματος, για τη μετακύλιση του βάρους αποδείξεως στον καθού ή εναγόμενο απαιτείται σαφής ή δομική ασυμμετρία μεταξύ των εν λόγω διαδίκων σε σχέση με τη δυνατότητα πρόσβασής τους σε αποδεικτικά στοιχεία. Ο προσφεύγων ή ενάγων πρέπει να αντιμετωπίζει σημαντικές δυσχέρειες προσκόμισης αποδεικτικών στοιχείων, ο δε καθού ή εναγόμενος πρέπει να βρίσκεται σε καλύτερη ή πλέον «προνομιακή» θέση ( 93 ). Ως εκ τούτου, ο καθού ή εναγόμενος δεν θα βρεθεί αντιμέτωπος με μια probatio diabolica και μπορεί να αναμένεται ευλόγως ότι θα είναι σε θέση να αντικρούσει τα επιχειρήματα του προσφεύγοντος ή ενάγοντος.

60.

Τρίτον, η μη μετακύλιση του βάρους αποδείξεως, ενώ ο προσφεύγων ή ενάγων έχει προσκομίσει αρχή αποδείξεως, θα στερούσε από αυτόν τα (θεμελιώδη) δικαιώματά του που κατοχυρώνονται από το δίκαιο της Ένωσης ή θα τα καθιστούσε άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας και μπορεί, επιπλέον, να θίγει τα δικαιώματα του προσφεύγοντος ή ενάγοντος δυνάμει του άρθρου 47 του Χάρτη, χωρίς να θίγει τα δικαιώματα του καθού ή εναγομένου που απορρέουν από τον Χάρτη ( 94 ).

61.

Τέταρτον, στη νομοθεσία της Ένωσης κατά των διακρίσεων ( 95 ) καθώς και με τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ επί υποθέσεων που αφορούσαν ομαδικές απελάσεις και επαναπροώθηση καθιερώνεται τεκμήριο εις βάρος των συμβαλλόμενων κρατών κατά το οποίο ο προσφεύγων ή ενάγων βρίσκεται σε μειονεκτική θέση όσον αφορά την προσκόμιση αποδεικτικών στοιχείων προς στήριξη του ενδίκου βοηθήματός του, ενώ ο καθού ή εναγόμενος βρίσκεται σε καλύτερη ή πλέον «προνομιακή» θέση για να αντικρούσει τους ισχυρισμούς του αντιδίκου του. Όταν ο προσφεύγων ή ενάγων σε τέτοιες υποθέσεις έχει προσκομίσει αρχή αποδείξεως προς στήριξη των ισχυρισμών του, το βάρος αποδείξεως για την αντίκρουση των σχετικών ισχυρισμών μετακυλίεται (αυτομάτως) στον αντίδικο ( 96 ).

62.

Πέμπτον, σε περίπτωση προβαλλόμενης ομαδικής απέλασης ή επαναπροώθησης εκ μέρους άλλων φορέων πλην των αρχών κράτους μέλους –εν προκειμένω, τον Frontex–, το τεκμήριο που εκτέθηκε στο πλαίσιο της τέταρτης προϋπόθεσης δεν έχει εφαρμογή. Δεδομένου ότι οι εξουσίες τέτοιων φορέων είναι περιορισμένες σε σχέση με τις εξουσίες κράτους μέλους, δεν είναι πρόδηλο αν, και σε ποιον βαθμό, οι πράξεις τους επιτείνουν τις δυσχέρειες που αντιμετωπίζουν οι προσφεύγοντες ή ενάγοντες όσον αφορά την προσκόμιση αποδεικτικών στοιχείων για την παρουσία τους στα επίμαχα γεγονότα. Επιπλέον, λαμβανομένων υπόψη των περιορισμένων εξουσιών τέτοιων φορέων, δεν είναι αμέσως σαφές αν αυτοί βρίσκονται σε καλύτερη ή σε πλέον «προνομιακή» θέση για να αντικρούσουν τους ισχυρισμούς του προσφεύγοντος ή ενάγοντος. Επομένως, η πρώτη, η δεύτερη και η τρίτη προϋπόθεση που εκτέθηκαν στα σημεία 57 έως 60 των παρουσών προτάσεων εφαρμόζονται πλήρως σε υποθέσεις, όπως η υπό κρίση, στις οποίες εμπλέκονται και άλλοι φορείς πλην των αρχών κράτους μέλους ( 97 ).

63.

Λαμβανομένης υπόψη της περιορισμένης εξέτασης της υπόθεσης στην πρωτοβάθμια δίκη, δεν προκύπτει σαφώς αν η δεύτερη και η τρίτη προϋπόθεση μπορούν να πληρούνται εν προκειμένω. Το Γενικό Δικαστήριο ουδόλως εξέτασε τη συμμετοχή του Frontex στα προβαλλόμενα γεγονότα της 28ης και 29ης Απριλίου 2020 ή τις γνώσεις του Frontex σχετικά με αυτά. Το Γενικό Δικαστήριο επικεντρώθηκε αποκλειστικά και μόνο στο ζήτημα της ζημίας που ισχυρίστηκε ότι υπέστη ο νυν αναιρεσείων και στο ζήτημα της παρουσίας του στα εν λόγω γεγονότα. Μολονότι η εξέταση της συμμετοχής του Frontex στα προβαλλόμενα γεγονότα και των γνώσεών του όσον αφορά τα γεγονότα αυτά –προκειμένου να εξακριβωθεί αν, βάσει της δεύτερης και της τρίτης προϋπόθεσης που εκτέθηκαν στα σημεία 59 και 60 των παρουσών προτάσεων, το βάρος αποδείξεως θα έπρεπε να μετακυλισθεί στον Frontex– δεν θα απαιτούσε πλήρη εξέταση των ανεξάρτητων απαιτήσεων περί παράνομης συμπεριφοράς και αιτιώδους συνάφειας, η φύση και η έκταση της συμμετοχής του Frontex στα γεγονότα καθώς και της ευθύνης του στο πλαίσιο αυτών ( 98 ) είναι παντελώς ασαφείς στο παρόν στάδιο της διαδικασίας. Επομένως, δεν είναι πρόδηλο αν (μπορεί να θεωρηθεί ότι) ο Frontex έχει στην κατοχή του ή υπό τον έλεγχό του αποδεικτικά στοιχεία για να αντικρούσει τους ισχυρισμούς του αναιρεσείοντος.

64.

Στην υπό κρίση αίτηση αναιρέσεως, προτού αποφανθεί επί του ζητήματος αν το βάρος αποδείξεως έπρεπε να μετακυλισθεί από τον αναιρεσείοντα στον Frontex, το Δικαστήριο θα πρέπει να εξετάσει αν η υπόθεση είναι ώριμη προς εκδίκαση και ειδικότερα αν οι διαπιστώσεις του Γενικού Δικαστηρίου όσον αφορά τα πραγματικά περιστατικά παρέχουν στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να εκτιμήσει αν ο αναιρεσείων προσκόμισε αρχή αποδείξεως για τη ζημία που ισχυρίζεται ότι υπέστη.

65.

Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι το Γενικό Δικαστήριο έκρινε, με την αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη, ότι η αγωγή που ασκήθηκε ενώπιόν του ήταν προδήλως αβάσιμη, καθόσον τα αποδεικτικά στοιχεία που προσκόμισε ενώπιόν του ο αναιρεσείων ήταν προδήλως ανεπαρκή για να καταδειχθεί με πειστικό τρόπο ότι ήταν παρών στο προβαλλόμενο συμβάν της 28ης και 29ης Απριλίου 2020 και ότι υπέστη τις συνέπειές του ( 99 ). Από τη φράση «προδήλως ανεπαρκή» προκύπτει ότι δεν προσκομίστηκε αρχή αποδείξεως. Εντούτοις, η παράλληλη χρήση της φράσης «με πειστικό τρόπο» υποδηλώνει ότι ο «πήχης της απόδειξης» τέθηκε ευθύς εξαρχής υπερβολικά υψηλά.

66.

Εάν το Δικαστήριο κρίνει, πρώτον, ότι είναι σε θέση να προβεί στην ανωτέρω εκτίμηση και, δεύτερον, ότι ο αναιρεσείων δεν προσκόμισε αρχή αποδείξεως για την παρουσία του στο προβαλλόμενο συμβάν της 28ης και 29ης Απριλίου 2020 και για το ότι υπέστη τις συνέπειές του, η αίτηση αναιρέσεως θα πρέπει να απορριφθεί. Εάν, εντούτοις, το Δικαστήριο κρίνει ότι δεν είναι σε θέση να προβεί στην ανωτέρω εκτίμηση ή, εναλλακτικώς, ότι ο αναιρεσείων προσκόμισε αρχή αποδείξεως για την παρουσία του στο προβαλλόμενο συμβάν της 28ης και της 29ης Απριλίου 2020 και για το ότι υπέστη τις συνέπειές του, η αίτηση αναιρέσεως είναι βάσιμη, η αναιρεσιβαλλόμενη διάταξη πρέπει να αναιρεθεί και η υπόθεση πρέπει να αναπεμφθεί στο Γενικό Δικαστήριο προκειμένου αυτό να αποφανθεί αν οι προϋποθέσεις για την αντιστροφή του βάρους αποδείξεως έχουν εφαρμογή.