1.

Οι δύο συνεκδικαζόμενες υποθέσεις αφορούν αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως που έχουν υποβάλει το Juzgado de lo Contencioso-Administrativo de Madrid no 8 και no 14 (διοικητικό πρωτοδικείο Μαδρίτης υπ’ αριθ. 8 και υπ’ αριθ. 14, Ισπανία) και οι οποίες αποτελούν συνέχεια της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως που υπέβαλε το Juzgado de lo Contencioso-Administrativo de Madrid no 4 (διοικητικό πρωτοδικείο Μαδρίτης υπ’ αριθ. 4, Ισπανία) στην υπόθεση C‑16/15 ( 2 ).

2.

Η προδήλως συνεχιζόμενη ευρεία χρησιμοποίηση των σχέσεων ορισμένου χρόνου για την κάλυψη των αναγκών σε προσωπικό στον τομέα της δημόσιας υγείας στην Comunidad de Madrid (Αυτόνομη Κοινότητα της Μαδρίτης, Ισπανία) επικρίνεται έντονα από τα αιτούντα δικαστήρια σε διάφορα σημεία των δύο αιτήσεων προδικαστικής αποφάσεως. Τα εν λόγω δικαστήρια απευθύνουν, εν προκειμένω, στο Δικαστήριο συνολικά δεκαέξι προδικαστικά ερωτήματα, προκειμένου να διευκρινισθούν οι αρμοδιότητές τους όσον αφορά την επιβολή κυρώσεων, εάν κριθεί ότι συντρέχει περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, βάσει της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου της 18ης Μαρτίου 1999 για την εργασία ορισμένου χρόνου (στο εξής: συμφωνία-πλαίσιο) ( 3 ).

3.

Το νομικό πλαίσιο σε επίπεδο δικαίου της Ένωσης καθορίζεται στην υπό κρίση υπόθεση από την οδηγία 1999/70. Όπως προκύπτει από το άρθρο της 1, η εν λόγω οδηγία αποσκοπεί στην υλοποίηση της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου (στο εξής επίσης: συμφωνία-πλαίσιο), η οποία συνήφθη στις 18 Μαρτίου 1999 μεταξύ τριών διεπαγγελματικών οργανώσεων γενικού χαρακτήρα (CES, UNICE και CEEP) και προσαρτάται στην οδηγία ως παράρτημα.

4.

Η ρήτρα 1 της συμφωνίας-πλαισίου προβλέπει τα εξής:

«Σκοπός της παρούσας συμφωνίας πλαισίου είναι:

5.

Η ρήτρα 5 («Μέτρα για την αποφυγή κατάχρησης») της συμφωνίας-πλαισίου έχει ως εξής:

6.

Το άρθρο 9 του Ley 55/2003 del Estatuto Marco del personal estatutario de los servicios de salud (νόμου 55/2003 περί του γενικού κανονισμού υπηρεσιακής κατάστασης του προσωπικού των υπηρεσιών υγείας) της 16ης Δεκεμβρίου 2003 ( 4 ) (στο εξής: γενικός κανονισμός) επιτρέπει στους φορείς παροχής υπηρεσιών δημόσιας υγείας να διορίζουν υπαλληλικό προσωπικό με σχέσεις ορισμένου χρόνου για λόγους ανάγκης, επείγοντος ή για την υλοποίηση προγραμμάτων προσωρινού, συγκυριακού ή έκτακτου χαρακτήρα.

7.

Οι εν λόγω διορισμοί μπορούν να αφορούν θέσεις έκτακτων, μετακλητών ή αναπληρωτών υπαλλήλων. Οι διαφορετικές προϋποθέσεις διορισμού στις θέσεις των τριών αυτών κατηγοριών υπαλληλικού προσωπικού με σχέση ορισμένου χρόνου ρυθμίζονται στο άρθρο 9, παράγραφοι 2 έως 4, του γενικού κανονισμού ως εξής:

«2.   Διορισμός έκτακτου υπαλλήλου γίνεται για την προσωρινή κάλυψη μιας κενής θέσεως σε κέντρα πρωτοβάθμιας ή δευτεροβάθμιας υγειονομικής περίθαλψης, όταν είναι αναγκαία η άσκηση των αντίστοιχων καθηκόντων.

Ο έκτακτος δημόσιος υπάλληλος απολύεται όταν διοριστεί μόνιμος δημόσιος υπάλληλος, μέσω νόμιμης ή καθοριζόμενης από κανονιστική πράξη διαδικασίας, στη θέση την οποία καλύπτει, καθώς και σε περίπτωση που η θέση αυτή καταργηθεί.

3.   Διορισμός μετακλητού υπαλλήλου γίνεται στις ακόλουθες περιπτώσεις:

Ο μετακλητός δημόσιος υπάλληλος απολύεται όταν επέλθει ο λόγος ή λήξει η προθεσμία που ρητώς καθορίζονται στην πράξη διορισμού, καθώς και σε περίπτωση καταργήσεως των καθηκόντων που είχαν προηγουμένως δικαιολογήσει τον διορισμό του.

Οσάκις πραγματοποιούνται περισσότεροι των δύο διορισμών για την παροχή των ίδιων υπηρεσιών σε συνολικό διάστημα δώδεκα ή πλέον μηνών εντός διετούς περιόδου, απαιτείται εξέταση των λόγων για τους οποίους πραγματοποιήθηκαν οι διορισμοί αυτοί, προκειμένου να αξιολογηθεί, κατά περίπτωση, εάν προσήκει η δημιουργία οργανικής θέσεως στο νοσηλευτικό ίδρυμα.

4.   Διορισμός αναπληρωματικού προσωπικού γίνεται όταν είναι απαραίτητη η υποκατάσταση στα καθήκοντα των μόνιμων ή των εκτάκτων υπαλλήλων κατά τη διάρκεια των περιόδων διακοπών, αδειών και άλλων απουσιών με προσωρινό χαρακτήρα στο πλαίσιο των οποίων διατηρείται η θέση εργασίας.

Οι αναπληρωτές υπάλληλοι απολύονται όταν ο αναπληρούμενος επανέλθει στη θέση του ή απολέσει το δικαίωμά του για επάνοδο στην ίδια θέση ή στα ίδια καθήκοντα.»

8.

Το άρθρο 10 του Ley del Estatuto Básico del Empleado Público (νόμου περί του βασικού καθεστώτος των εργαζομένων του Δημοσίου), του οποίου το αναδιατυπωμένο κείμενο εγκρίθηκε με το Real Decreto Legislativo 5/2015, de 30 de octubre (βασιλικό νομοθετικό διάταγμα 5/2015, της 30ής Οκτωβρίου 2015) ( 5 ) (στο εξής: νόμος περί του βασικού καθεστώτος), προβλέπει, όσον αφορά την πλήρωση των οργανικών θέσεων με τους λεγόμενους έκτακτους δημόσιους υπαλλήλους, τα εξής:

«1.   Έκτακτοι δημόσιοι υπάλληλοι είναι όσοι διορίζονται με αυτή την ιδιότητα, για λόγους επιτακτικών και επειγουσών αναγκών που αιτιολογούνται ρητώς, για να ασκήσουν καθήκοντα τακτικού υπαλλήλου, σε κάποια από τις παρακάτω περιπτώσεις:

Οι κενές θέσεις που πληρούνται σύμφωνα με την ανωτέρω διάταξη, πρέπει κατά κανόνα, βάσει του άρθρου 10, παράγραφος 4, του νόμου περί του βασικού καθεστώτος, να περιλαμβάνονται στις προκηρύξεις θέσεων εργασίας του οικείου έτους πρόσληψης ή του επόμενου έτους. Για την κάλυψη των προκηρυσσόμενων θέσεων εργασίας διεξάγονται διαγωνισμοί, εφόσον οι ανάγκες σε προσωπικό δεν μπορούν να καλυφθούν με άλλα παρόμοια μέσα. Το άρθρο 70, παράγραφος 1, του νόμου περί του βασικού καθεστώτος προβλέπει σχετικώς τριετή προθεσμία για τη δημοσίευση των κατά περίπτωση αναγκαίων διαγωνισμών, χωρίς δυνατότητα παράτασης.

9.

Η τέταρτη μεταβατική διάταξη του νόμου περί του βασικού καθεστώτος προβλέπει τη διεξαγωγή ανοικτών διαγωνισμών για τη μόνιμη πλήρωση των θέσεων εργασίας που καταλαμβάνονταν από έκτακτους ή άλλους συμβασιούχους υπαλλήλους. Στο πλαίσιο αυτό, μπορούν να συνεκτιμώνται ο χρόνος προϋπηρεσίας και η πείρα σε αντίστοιχες θέσεις.

10.

Ο D. Sánchez Ruiz προσελήφθη στις 2 Νοεμβρίου 1999 ως έκτακτος υπάλληλος (ήτοι ως μέλος του προσωρινού προσωπικού) από τη Servicio Madrileño de Salud (υπηρεσία δημόσιας υγείας) της Comunidad de Madrid (Αυτόνομης Κοινότητας της Μαδρίτης), όπου εργάσθηκε ως τεχνικός πληροφορικής, υπαγόμενος στην κατηγορία «τεχνικό διοικητικό προσωπικό».

11.

Λόγω κατάργησης της εν λόγω κατηγορίας προσωπικού κατόπιν νομοθετικής μεταρρύθμισης, η υπηρεσιακή σχέση λύθηκε στις 28 Δεκεμβρίου 2011, ενώ την ίδια ημέρα διορίστηκε στην ίδια οργανική θέση ως έκτακτος υπάλληλος. Με τον νέο αυτόν διορισμό, ο D. Sánchez Ruiz υπήχθη στη νέα κατηγορία «υπαλληλικό προσωπικό στον τομέα των τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών».

12.

Κατά το αιτούν δικαστήριο, ο D. Sánchez Ruiz δεν έλαβε μέρος στον γενικό διαγωνισμό που προκηρύχθηκε στις 27 Μαΐου 2015 (διαδικασία επιλογής βάσει τίτλων και εξετάσεων), στην κατηγορία του, για τον διορισμό σε μόνιμη θέση –τον μοναδικό διαγωνισμό που προκηρύχθηκε στην ειδικότητά του από το 1999– ούτε προσέφυγε κατά της προκήρυξης αυτής.

13.

Κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως, ο D. Sánchez Ruiz εξακολουθούσε να εργάζεται υπό το ανωτέρω περιγραφέν καθεστώς. Ουδέποτε προσέβαλε την απόλυση ή τον εκ νέου από 28 Δεκεμβρίου 2011 διορισμό του.

14.

Στις 21 Δεκεμβρίου 2016 ζήτησε από την Comunidad de Madrid (Αυτόνομη Κοινότητα της Μαδρίτης) να αναγνωρισθεί ως μόνιμος υπάλληλος με σχέση αορίστου χρόνου ή ως υπάλληλος εξομοιούμενος με μόνιμο. Ο όρος «μονιμότητα» έχει εν προκειμένω την έννοια της ένταξης στο –για αόριστο χρόνο και σε μόνιμη βάση απασχολούμενο– υπαλληλικό προσωπικό των δημόσιων υπηρεσιών υγείας. Το καθεστώς αυτό διαφέρει από εκείνο των υπαλλήλων που απασχολούνται για αόριστο χρόνο αλλά δεν είναι μόνιμοι και δεν έχουν δικαίωμα συνέχισης της απασχόλησής τους σε περίπτωση κατάργησης ή μόνιμης πλήρωσης της οργανικής θέσης τους ( 6 ). Κατόπιν απόρριψης της αίτησης από τον Viceconsejero de Sanidad, ο D. Sánchez Ruiz άσκησε προσφυγή ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου.

15.

Υπό τις περιστάσεις αυτές, το Juzgado de lo Contensioso-Administrativo no 8 de Madrid (διοικητικό πρωτοδικείο Μαδρίτης υπ’ αριθ. 8, Ισπανία) αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

16.

Οι προσφεύγουσες της κύριας δίκης στην υπόθεση C‑429/18 ανήκουν στο έκτακτο υπαλληλικό προσωπικό με σχέση ορισμένου χρόνου και εργάζονται ως οδοντίατροι σε διάφορα κέντρα υγειονομικής περίθαλψης της Comunidad de Madrid (Αυτόνομης Κοινότητας της Μαδρίτης) ως υπάλληλοι της υπηρεσίας δημόσιας υγείας της Μαδρίτης (SERMAS).

17.

Κατά το αιτούν δικαστήριο, οι προσφεύγουσες είχαν απασχοληθεί επί πολλά έτη ( 7 ), συχνά στην ίδια θέση εργασίας, αλλά με διαφορετικές νομικές βάσεις, με την ιδιότητα του μετακλητού, έκτακτου ή αναπληρωτή υπαλλήλου με σχέσεις ορισμένου χρόνου. Εν τέλει, όλες οι προσφεύγουσες διορίστηκαν ως έκτακτες υπάλληλοι.

18.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της απασχόλησής τους, οι προσφεύγουσες εκπλήρωναν σταθερά και αδιαλείπτως τα ίδια καθήκοντα με το μόνιμο υπαλληλικό προσωπικό. Δεν προσέφυγαν κατά των διαφόρων διαδοχικών διορισμών και απολύσεων.

19.

Στις 22 Ιουλίου 2016 οι ενδιαφερόμενες ζήτησαν από την Comunidad de Madrid (Αυτόνομη Κοινότητα της Μαδρίτης) να αναγνωρισθούν ως μόνιμοι υπάλληλοι με σχέση αορίστου χρόνου ή ως εξομοιούμενοι με τακτικό υπάλληλο. Η αίτηση αυτή απορρίφθηκε.

20.

Κατόπιν τούτου, προσέφυγαν ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, ζητώντας να εφαρμοσθεί στην περίπτωσή τους η οδηγία 1999/70, σε συνδυασμό με τη συμφωνία-πλαίσιο, να κριθούν αντίθετες προς την ως άνω οδηγία και να αρθούν όλες οι δυσμενείς διακρίσεις που υφίστανται σε σχέση με το μόνιμο υπαλληλικό προσωπικό και να τους αναγνωρισθεί καθεστώς τακτικού δημόσιου υπαλλήλου ή, επικουρικώς, καθεστώς υπαλληλικού προσωπικού εξομοιωμένου με τους τακτικούς υπαλλήλους.

21.

Προς στήριξη της προσφυγής τους, υποστηρίζουν κατ’ ουσίαν ότι οι θέσεις που κατέχουν δεν περιλήφθηκαν σε προκηρύξεις θέσεων εργασίας, κατά το έτος πρόσληψής τους ή το επόμενο έτος, με σκοπό την πλήρωσή τους από μόνιμους ιατρούς με ειδίκευση στην οδοντιατρική, ούτε προκηρύχθηκαν οι θέσεις εργασίας ή κινήθηκε παρόμοια διαδικασία πριν από τη λήξη της προβλεπόμενης από τους εθνικούς κανόνες τριετούς προθεσμίας, η οποία δεν μπορεί να παραταθεί.

22.

Υπό τις περιστάσεις αυτές, το Juzgado de lo Contensioso-Administrativo no 14 de Madrid [διοικητικό πρωτοδικείο Μαδρίτης υπ’ αριθ. 14, Ισπανία] αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

23.

Με απόφαση του Προέδρου του Δικαστηρίου της 23ης Ιανουαρίου 2019, οι δύο υποθέσεις ενώθηκαν προς διευκόλυνση της προφορικής διαδικασίας και προς έκδοση κοινής απόφασης. Οι προσφεύγοντες των κύριων δικών, η Comunidad de Madrid (Αυτόνομη Κοινότητα της Μαδρίτης), η Ισπανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις και μετείχαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 15ης Μαΐου 2019.

24.

Στις υποθέσεις των κύριων δικών, οι προσφεύγοντες προβάλλουν, προς στήριξη των αιτήσεών τους για αναγνώριση της αορίστου χρόνου σχέσης εργασίας τους, κυρίως τον ισχυρισμό περί καταχρηστικής χρησιμοποίησης σχέσεων ορισμένου χρόνου και περί της συνεπακόλουθης δυσμενούς διάκρισης σε βάρος τους σε σχέση με τους τακτικούς δημόσιους υπαλλήλους. Το υψηλό ποσοστό υπαλλήλων που απασχολούνται με σχέσεις ορισμένου χρόνου στον οικείο τομέα δημόσιας υγείας, η σε ορισμένες περιπτώσεις μεγάλη διάρκεια των εν λόγω σχέσεων, καθώς και η μη διενέργεια, ή έστω η σπάνια διενέργεια, διαγωνισμών για τη μόνιμη πλήρωση των κενών οργανικών θέσεων υποδηλώνουν την ύπαρξη τέτοιας καταχρηστικής πρακτικής.

25.

Η χρησιμοποίηση σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου στη δημόσια διοίκηση των κρατών μελών έχει συχνά απασχολήσει το Δικαστήριο. Ειδικότερα, οι συγκεκριμένες συνθήκες που επικρατούν στον επίμαχο τομέα δημόσιας υγείας της Comunidad de Madrid (Αυτόνομης Κοινότητας της Μαδρίτης) έχουν αποτελέσει ήδη αντικείμενο της υπόθεσης C‑16/15. Καθότι τα αιτούντα δικαστήρια εξακολουθούν να έχουν σοβαρές αμφιβολίες ως προς την τήρηση των περιλαμβανόμενων στη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου κανόνων του δικαίου της Ένωσης στην υπηρεσία δημόσιας υγείας της Comunidad de Madrid (Αυτόνομης Κοινότητας της Μαδρίτης), κρίνουν ότι είναι αναγκαίο να επιληφθεί το Δικαστήριο εκ νέου του ζητήματος.

26.

Όπως είναι γνωστό, με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου επιδιώκεται η επίτευξη ενός από τους σκοπούς της συμφωνίας-πλαισίου, ήτοι συγκεκριμένα ο περιορισμός της κατ’ επανάληψη διαδοχικής χρησιμοποίησης συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, η οποία λογίζεται ως πηγή ενδεχόμενων καταχρηστικών πρακτικών σε βάρος των εργαζομένων. Για τον σκοπό αυτό, η ρήτρα περιλαμβάνει ορισμένες διατάξεις ελάχιστης προστασίας, προκειμένου να αποφεύγεται η περιέλευση των εργαζομένων σε κατάσταση αβεβαιότητας ( 8 ).

27.

Αφενός, βάσει της ρήτρας 5, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, τα κράτη μέλη οφείλουν, για να αποφεύγεται η καταχρηστική χρησιμοποίηση των διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, να λάβουν τουλάχιστον ένα από τα μέτρα που απαριθμούνται στη ρήτρα αυτή, εφόσον το εθνικό τους δίκαιο δεν περιλαμβάνει ισοδύναμα νομοθετικά μέτρα ( 9 ). Τα τρία μέτρα που απαριθμούνται εκεί αφορούν τους αντικειμενικούς λόγους που δικαιολογούν την ανανέωση των ανωτέρω συμβάσεων ή σχέσεων, τη μέγιστη συνολική διάρκεια των εν λόγω διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων και τον επιτρεπόμενο αριθμό ανανεώσεών τους.

28.

Αφετέρου, σε περίπτωση που, παρά τα μέτρα αυτά, έχει γίνει καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, απόκειται στις εθνικές αρχές να διασφαλίζουν την πρακτική αποτελεσματικότητα της συμφωνίας-πλαισίου, καθιστώντας δυνατή την εφαρμογή μέτρων που διασφαλίζουν την επιβολή των δεουσών κυρώσεων σε περίπτωση τέτοιων καταχρηστικών πρακτικών και την εξάλειψη των συνεπειών της παραβίασης του δικαίου της Ένωσης ( 10 ).

29.

Η εξέταση των προδικαστικών ερωτημάτων θα επικεντρωθεί στις δύο αυτές πτυχές του ρυθμιστικού περιεχομένου της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου.

30.

Στο πλαίσιο του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑103/18 το Δικαστήριο καλείται να διευκρινίσει εκ προοιμίου τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου έχει εφαρμογή στις περιπτώσεις συνέχισης των σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, στη δημόσια διοίκηση, μέχρι τη μόνιμη πλήρωση των οργανικών θέσεων (υπό B).

31.

Με τα υπόλοιπα προδικαστικά ερωτήματα που έχουν υποβληθεί στις δύο υποθέσεις, τα οποία εν μέρει επικαλύπτονται ( 11 ), ζητείται κατ’ ουσίαν να διευκρινισθεί κατά πόσον το ισπανικό δίκαιο προβλέπει κατάλληλα μέτρα για την πρόληψη των καταχρηστικών πρακτικών κατά την έννοια της ρήτρας 5, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, καθώς και κατά πόσον προβλέπει, σε περίπτωση κατάχρησης, ρυθμίσεις για την επιβολή κυρώσεων, οι οποίες πληρούν τις προεκτεθείσες απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης. Συγκεκριμένα, κατ’ αρχάς, πρέπει να εξεταστούν οι αντικειμενικοί λόγοι, κατά την έννοια της ρήτρας 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου, οι οποίοι δικαιολογούν την ανανέωση των σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου ( 12 ) (υπό Γ). Σε περίπτωση που γίνει δεκτό ότι, υπό το πρίσμα των περιστάσεων της συγκεκριμένης περίπτωσης, υπήρξε καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, εγείρονται ζητήματα σχετικά με τα μέτρα που απαιτούνται βάσει του δικαίου της Ένωσης για την επιβολή κυρώσεων για την εν λόγω καταχρηστική πρακτική ( 13 ) (υπό Δ). Τέλος, πρέπει να εξετασθούν τα ζητήματα που αφορούν τη δικαστική προστασία των ενδιαφερόμενων εργαζομένων ( 14 ) (υπό Ε).

32.

Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑103/18 ζητείται να διευκρινισθεί αν έχει εφαρμογή η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου.

33.

Δεν αμφισβητείται από τους διαδίκους της κύριας δίκης ότι ο προσφεύγων απασχολήθηκε περισσότερο από δεκαεπτά έτη ως έκτακτος υπάλληλος. Αντικείμενο αντιδικίας αποτελεί, αντιθέτως, το αν ο προσφεύγων απασχολήθηκε βάσει διαδοχικών σχέσεων ή συμβάσεων εργασίας.

34.

Από το ζήτημα αυτό εξαρτάται η δυνατότητα εφαρμογής της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου, καθότι η διάταξη αυτή προβλέπει μέτρα για την πρόληψη της καταχρηστικής χρησιμοποίησης των διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Η σημασία του χαρακτηριστικού αυτού υπογραμμίζεται από τη ρήτρα 1, στοιχείο βʹ, της συμφωνίας-πλαισίου, κατά την οποία, «[σ]κοπός της παρούσας συμφωνίας πλαισίου είναι […] η καθιέρωση ενός πλαισίου για να αποτραπεί η κατάχρηση που προκαλείται από τη χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή εργασιακών σχέσεων ορισμένου χρόνου».

35.

Ως εκ τούτου, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου εφαρμόζεται επίσης όταν η μακροχρόνια απασχόληση ενός υπαλλήλου με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου στηρίζεται τυπικώς σε μία και μόνη σύμβαση ή σχέση εργασίας, αλλά η συνέχιση της απασχόλησής του εξηγείται από το γεγονός ότι, λόγω παραλείψεων του εργοδότη του δημόσιου τομέα όσον αφορά την επιλογή μόνιμου υπαλληλικού προσωπικού, δεν επετεύχθη η μόνιμη πλήρωση της οργανικής θέσης και η συνακόλουθη λύση της σύμβασης ή σχέσης ορισμένου χρόνου. Εν προκειμένω, το ζήτημα αυτό πρέπει να διακρίνεται από το τιθέμενο σε επόμενο στάδιο ερώτημα αν οι παραλείψεις αυτές μπορούν να δικαιολογήσουν την καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ( 15 ).

36.

Η ρήτρα 5, σημείο 2, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου καταλείπει κατ’ αρχήν στα κράτη μέλη τον καθορισμό των συνθηκών υπό τις οποίες οι συμβάσεις ή οι σχέσεις εργασίας ορισμένου χρόνου θεωρούνται «διαδοχικές». Η ερμηνεία των εν λόγω διατάξεων του εθνικού δικαίου εμπίπτει επίσης στην αποκλειστική αρμοδιότητα των εθνικών δικαστηρίων ( 16 ).

37.

Ωστόσο, το περιθώριο εκτίμησης που καταλείπεται έτσι στα κράτη μέλη περιορίζεται από την απαίτηση να μη διακυβεύεται ο σκοπός ή η πρακτική αποτελεσματικότητα της συμφωνίας-πλαισίου. Ειδικότερα, η εν λόγω εξουσία εκτίμησης δεν πρέπει να ασκείται από τις εθνικές αρχές κατά τρόπο που θα οδηγούσε σε κατάσταση δυνάμενη να δώσει λαβή σε καταχρήσεις και να παρακωλύσει έτσι την επίτευξη του εν λόγω σκοπού ( 17 ).

38.

Όσον αφορά τον προσδιορισμό του καθ’ ύλην πεδίου εφαρμογής της συμφωνίας-πλαισίου, ο εν λόγω περιορισμός της εθνικής ρυθμιστικής αυτονομίας έχει ιδιαίτερη σημασία. Συγκεκριμένα, η επιδιωκόμενη από τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου προστασία που συνίσταται στην αποτροπή της περιέλευσης των εργαζομένων σε κατάσταση αβεβαιότητας θα αποτελούσε ως επί το πλείστον κενό γράμμα, αν ο εθνικός νομοθέτης είχε την ευχέρεια να εξαιρεί, με συνοπτικές διαδικασίες, από το πεδίο εφαρμογής της συμφωνίας-πλαισίου ορισμένες μακροχρόνιες, αλλά από τυπικής απόψεως ορισμένου χρόνου σχέσεις εργασίας, επί παραδείγματι, με το να κηρύσσει τις σχέσεις αυτές ως ενιαία σχέση, ανεξαρτήτως των τυχόν μεταβολών, ή με το να ορίζει ότι αυτές συνάπτονται μεν ως ορισμένου χρόνου, αλλά εξ αρχής για αόριστη διάρκεια, μέχρι τη μη προβλεπόμενη μόνιμη πλήρωση της εκάστοτε οργανικής θέσης.

39.

Ο κίνδυνος αυτός καθίσταται σαφής υπό τις περιστάσεις της υπόθεσης της κύριας δίκης. Αφενός, η καθής αρχή αμφισβητεί τη δυνατότητα εφαρμογής της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου, επισημαίνοντας ότι ο ενδιαφερόμενος απασχολείτο πάντοτε μόνο δυνάμει μίας και μόνης σχέσης εργασίας, καίτοι από την αποδεικτική διαδικασία που διεξήχθη ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου προέκυψε ότι αμέσως μετά τη λύση της πρώτης σχέσης εργασίας ακολούθησε δεύτερος διορισμός. Επιπλέον, η καθής αρχή ισχυρίσθηκε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου ότι θα ενέμενε στη νομική της άποψη ακόμη και αν, στο πλαίσιο της σχέσης εργασίας, τροποποιείτο απλώς και μόνο το είδος της –πάντοτε ορισμένου χρόνου– σύμβασης από σύμβαση μετακλητού υπαλλήλου σε σύμβαση έκτακτου ή αναπληρωτή υπαλλήλου. Εντούτοις, από τις εφαρμοστέες διατάξεις του εθνικού δικαίου προκύπτει ότι, κατά κανόνα, η απασχόληση των έκτακτων υπαλλήλων συνεχίζεται μόνο μέχρι την κατάργηση ή τη μόνιμη πλήρωση της οικείας θέσης ( 18 ). Εν προκειμένω όμως, η μη τήρηση των νομοθετικών κανόνων σχετικά με την πλήρωση των κενών θέσεων ( 19 ) φαίνεται να μην έχει έννομες συνέπειες. Επομένως, βάσει των επίμαχων εθνικών διατάξεων, είναι δυνατόν ένας υπάλληλος ο οποίος έχει διορισθεί ως έκτακτος υπάλληλος (ήτοι ως μέλος του προσωρινού υπαλληλικού προσωπικού) να συνεχίσει να απασχολείται, ακόμη και χωρίς τυπική ανανέωση της υπηρεσιακής σχέσης ( 20 ), για αόριστο χρόνο, αλλά όχι μόνιμα, επειδή ο εργοδότης του δημόσιου τομέα, κατά παράβαση των νομοθετικών κανόνων, δεν μεριμνά για τη μόνιμη πλήρωση των κενών οργανικών θέσεων μέσω διαγωνισμού.

40.

Κατά συνέπεια, τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν, προς εκπλήρωση της υποχρέωσης που υπέχουν να ερμηνεύουν τις εφαρμοστέες εθνικές διατάξεις σύμφωνα με την οδηγία ( 21 ), να μεριμνούν ώστε η τυχόν ύπαρξη διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας, ως προϋπόθεση για την εφαρμογή της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου, να κρίνεται αξιολογικά, λαμβανομένου δεόντως υπόψη του σκοπού της διάταξης αυτής.

41.

Ως εκ τούτου, είναι απορριπτέα η αμιγώς τυπική προσέγγιση, κατά την οποία η ύπαρξη διαφορετικών διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας εξαρτάται αποκλειστικά από την τυπική λύση και την εν συνεχεία εκ νέου σύναψη μιας έννομης σχέσης.

42.

Αντιθέτως, πρέπει να γίνεται πάντα δεκτό ότι πρόκειται για διαδοχικές συμβάσεις ή σχέσεις εργασίας και στις περιπτώσεις που το περιεχόμενο της επίμαχης νομικής βάσης της απασχόλησης τροποποιείται κατά τρόπο που εκθέτει τον ενδιαφερόμενο εργαζόμενο σε αυξημένη αβεβαιότητα, σε αντίθεση προς τον σκοπό της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου. Τέτοια περίπτωση συντρέχει ιδίως όταν η εν λόγω τροποποίηση αφορά τη διάρκεια της σύμβασης ή της σχέσης εργασίας, τους όρους λύσης της ή τις απορρέουσες από την εκάστοτε μορφή απασχόλησης προοπτικές μονιμοποίησης. Εν προκειμένω, κρίσιμη προβάλλει ιδίως η προοπτική μονιμοποίησης.

43.

Συναφώς, από τη δικογραφία που έχει τεθεί υπόψη του Δικαστηρίου προκύπτει ότι η πρόσβαση σε μόνιμη σχέση εργασίας στις δημόσιες υπηρεσίες υγείας είναι δυνατή, ακόμη και για τους μακροχρόνια απασχολούμενους υπαλλήλους με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, μόνο μέσω της επιτυχούς συμμετοχής σε διαγωνιστική διαδικασία επιλογής βάσει τίτλων και εξετάσεων ( 22 ). Όπως όμως επιβεβαιώθηκε από τον εκπρόσωπο της Comunidad de Madrid (Αυτόνομης Κοινότητας της Μαδρίτης) κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, στους διαγωνισμούς αυτούς μπορούν κάθε φορά να συμμετέχουν μόνον ορισμένες κατηγορίες προσωπικού. Από τα στοιχεία της δικογραφίας δεν προκύπτει αν για τη συμμετοχή στους διαγωνισμούς απαιτείται επιπλέον ελάχιστη περίοδος προϋπηρεσίας στην οικεία κατηγορία προσωπικού. Επομένως, απόκειται στον εθνικό δικαστή να εξετάσει αν η εκάστοτε νομική βάση της απασχόλησης έχει υποστεί σημαντική τροποποίηση, η οποία ισοδυναμεί με τη χρησιμοποίηση άλλης σύμβασης ή σχέσης εργασίας ( 23 ).

44.

Επιπλέον, η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου θα πρέπει επίσης να εφαρμόζεται στις περιπτώσεις συνέχισης μίας και μόνης σύμβασης ή σχέσης εργασίας ορισμένου χρόνου, όταν η επ’ αόριστον συνέχιση αποτελεί επακόλουθο της μη τήρησης των νομοθετικών κανόνων σχετικά με την πλήρωση των κενών θέσεων. Τούτο διότι, η μη συμμόρφωση με τους εν λόγω νομοθετικούς κανόνες συνεπάγεται εν τοις πράγμασι την τροποποίηση της διάρκειας της σύμβασης λόγω της συνέχισής της για αόριστο χρόνο. Στην υπόθεση της κύριας δίκης, τούτο αποδεικνύεται από το γεγονός ότι η παρεχόμενη διά νόμου δυνατότητα συνέχισης της απασχόλησης του έκτακτου προσωπικού μέχρι τη μόνιμη πλήρωση των αντίστοιχων οργανικών θέσεων καταλήγει στη επ’ αόριστον συνέχιση της απασχόλησης των υπαλλήλων με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, εφόσον δεν διασφαλίζεται κατά τα λοιπά η διενέργεια διαγωνισμών ανά τακτά χρονικά διαστήματα σύμφωνα με δεσμευτικό χρονοδιάγραμμα. Στο πλαίσιο της σύμφωνης προς την οδηγία ερμηνείας των κρίσιμων εθνικών διατάξεων, το εθνικό δικαστήριο θα πρέπει συναφώς να καθορίσει κατά πόσον πρέπει να θεωρηθεί ότι πρόκειται για διαδοχικές συμβάσεις ή σχέσεις εργασίας από τη λήξη της προθεσμίας την οποία προβλέπει το εθνικό δίκαιο για την προκήρυξη διαγωνισμού και/ή για την κατάργηση της οικείας θέσης.

45.

Κατόπιν των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑103/18 ως εξής: Κατά την εκτίμηση, με βάση το εθνικό δίκαιο, του αν πληρούται η προϋπόθεση εφαρμογής της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου σύμφωνα με την οποία πρέπει να συντρέχει περίπτωση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας, καθοριστική σημασία έχει, υπό το πρίσμα των επιδιωκόμενων από την εν λόγω διάταξη σκοπών, το αν το περιεχόμενο της νομικής βάσης της απασχόλησης τροποποιήθηκε, κατά τη διάρκεια της οικείας περιόδου, όσον αφορά τη διάρκεια της σύμβασης ή της σχέσης εργασίας, τους όρους λύσης της ή τη δυνατότητα συμμετοχής σε διαγωνισμό για την επιλογή μόνιμου υπαλληλικού προσωπικού, με αποτέλεσμα ο απασχολούμενος με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου να εκτέθηκε σε αυξημένη αβεβαιότητα.

46.

Με το τρίτο, το τέταρτο και το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑103/18 και με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑429/18, τα εθνικά δικαστήρια ζητούν επίσης να διευκρινισθεί αν η υπό κρίση χρησιμοποίηση διαδοχικών σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου πρέπει να θωρηθεί ως καταχρηστική.

47.

Τα εν λόγω προδικαστικά ερωτήματα υποβλήθηκαν σε συνέχεια όσων έκρινε το Δικαστήριο στην απόφαση Pérez López ( 24 ) όσον αφορά την ερμηνεία του όρου «αντικειμενικός λόγος», που περιλαμβάνεται στη ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου. Η εν λόγω υπόθεση είχε κατ’ ουσίαν ως αντικείμενο το ζήτημα αν η απαίτηση της συνδρομής «αντικειμενικού λόγου» για τη χρησιμοποίηση διαδοχικών σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου πληρούται ακόμη και στην περίπτωση που εθνική ρύθμιση, όπως το εν προκειμένω επίσης κρίσιμο άρθρο 9 του γενικού κανονισμού, εξαρτά την πρόσληψη και τη συνέχιση της απασχόλησης των υπαλλήλων με σχέση ορισμένου χρόνου από την εκπλήρωση ορισμένων σκοπών.

48.

Συναφώς, το Δικαστήριο έκρινε ότι «η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση δεν θεσπίζει γενική και αφηρημένη άδεια χρησιμοποιήσεως διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, αλλά περιορίζει τη σύναψη των συμβάσεων αυτών για την κάλυψη, κατ’ ουσίαν, προσωρινών αναγκών» ( 25 ). Επισημαίνοντας τις ιδιαίτερες ανάγκες του τομέα της δημόσιας υγείας και τη σημασία του, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε, εν συνεχεία, ότι η προσωρινή αναπλήρωση εργαζομένων, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 9, παράγραφος 3, του γενικού κανονισμού ως λόγος για τον διορισμό μετακλητού προσωπικού, αποτελεί αντικειμενικό λόγο κατά την έννοια της ρήτρας 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου, ο οποίος δικαιολογεί τόσο την ορισμένη διάρκεια των συμβάσεων που συνάπτονται με το αναπληρωματικό προσωπικό όσο και την ανανέωση των συμβάσεων αυτών αναλόγως των αναγκών που προκύπτουν ( 26 ).

49.

Με παρόμοιο σκεπτικό, το Δικαστήριο έχει επίσης δεχθεί ότι εθνική ρύθμιση που επιτρέπει την ανανέωση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου για την πλήρωση κενών οργανικών θέσεων σε δημόσια σχολεία μέχρι την ολοκλήρωση ενός διαγωνισμού μπορεί να δικαιολογείται από αντικειμενικό λόγο ( 27 ).

50.

Ωστόσο, η δικαιολόγηση αυτή δεν ισχύει στην περίπτωση που από τη συγκεκριμένη κατά περίπτωση εξέταση προκύπτει ότι η ανανέωση διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας δεν αποσκοπεί στην κάλυψη προσωρινών αναγκών, αλλά χρησιμοποιείται, στην πραγματικότητα, για να καλύψει πάγιες και διαρκείς ανάγκες του εργοδότη για προσωπικό ( 28 ). Τέτοια περίπτωση συντρέχει ιδίως όταν η εθνική ρύθμιση τυπικώς ορίζει μεν ότι η ανανέωση διαδοχικών συμβάσεων και σχέσεων εργασίας επιτρέπεται μόνο προσωρινά, έως την ολοκλήρωση των διαγωνισμών για την πρόσληψη μόνιμου προσωπικού, ωστόσο η ρύθμιση αυτή στην πραγματικότητα δεν διασφαλίζει τον περιορισμό του αριθμού των αναπληρώσεων που μπορεί να πραγματοποιήσει ο ίδιος εργαζόμενος, εν όψει της πλήρωσης της οικείας κενής θέσης, και την τήρηση δεσμευτικού χρονοδιαγράμματος για τη διενέργεια και την ολοκλήρωση των διαγωνισμών ( 29 ).

51.

Τέτοια όμως ρύθμιση ακριβώς αποτελεί το άρθρο 9 του γενικού κανονισμού. Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ευθέως η απάντηση που πρέπει να δοθεί στο τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑103/18, καθώς και στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑429/18. Συγκεκριμένα, από τα εν λόγω ερωτήματα προκύπτει ότι οι επίμαχες σχέσεις εργασίας ορισμένου χρόνου προορίζονται προδήλως να καλύψουν πάγιες και διαρκείς ανάγκες σε προσωπικό. Τα αιτούντα δικαστήρια στηρίζονται εν προκειμένω σε συγκεκριμένα δεδομένα, όπως τη μακροχρόνια και αδιάλειπτη απασχόληση των ενδιαφερομένων, την τυπική (μόνο) συνδρομή των απαιτούμενων από τη σχετική εθνική ρύθμιση λόγων πρόσληψης, χωρίς να διασφαλίζεται εν προκειμένω η διενέργεια διαγωνισμών ανά τακτά χρονικά διαστήματα, καθώς και το υψηλό ποσοστό προσωπικού που απασχολείται με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου στις εκάστοτε υπηρεσίες.

52.

Κατά συνέπεια, η ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι αντιτίθεται στην εφαρμογή εθνικής ρύθμισης, όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, βάσει της οποίας η ανανέωση διαδοχικών σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου στον τομέα της δημόσιας υγείας θεωρείται δικαιολογημένη για «αντικειμενικούς λόγους» κατά την έννοια της εν λόγω ρήτρας, επειδή οι συμβάσεις αυτές στηρίζονται σε κανόνες δικαίου που επιτρέπουν την ανανέωση των συμβάσεων προκειμένου να διασφαλισθεί η παροχή ορισμένων υπηρεσιών προσωρινού, συγκυριακού ή έκτακτου χαρακτήρα, ενώ, στην πραγματικότητα, οι ανάγκες αυτές είναι πάγιες και διαρκείς και δεν διασφαλίζεται ότι η οικεία δημόσια αρχή εκπληρώνει τις νόμιμες υποχρεώσεις της για την κάλυψη των αναγκών αυτών και για τη μόνιμη πλήρωση των ως άνω θέσεων ή ότι λαμβάνει ισοδύναμα μέτρα για την πρόληψη και την αποφυγή της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.

53.

Όσον αφορά, ειδικότερα, το πρώτο σκέλος του πέμπτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑103/18, πρέπει να διευκρινισθεί ότι, σε κάθε περίπτωση, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αρκεί, για τη διαπίστωση αντικειμενικού λόγου, το ότι συνέτρεχαν λόγοι τους οποίους προβλέπει το εθνικό δίκαιο για την πρόσληψη και τη συνέχιση της απασχόλησης των δημόσιων υπαλλήλων με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου ( 30 ), καθώς και το ότι τηρήθηκαν τα σχετικώς προβλεπόμενα χρονικά όρια, ήτοι μέχρι την ολοκλήρωση των τυχόν διαγωνισμών. Αντιθέτως, πρέπει να τονισθεί η σημασία της απαιτούμενης από το Δικαστήριο συγκεκριμένης εξέτασης του αν δικαιολογείται αντικειμενικά η ανανέωση μιας σύμβασης ή σχέσης εργασίας ορισμένου χρόνου.

54.

Συγκεκριμένα, η διάρκεια της απασχόλησης του προσφεύγοντος της κύριας δίκης στην υπόθεση C‑103/18 καθιστά σαφές ότι η τήρηση τόσο αφηρημένων κανόνων ουδόλως συμβάλλει στην αποτροπή της περιέλευσης των ενδιαφερομένων σε κατάσταση αβεβαιότητας, εφόσον η κάλυψη των αναγκών σε προσωπικό, ιδίως για την πλήρωση μονίμως κενών θέσεων, δεν διασφαλίζεται επιπλέον με την πραγματική τήρηση των ισχυόντων χρονικών ορίων. Σε αντίθετη περίπτωση, η παρεχόμενη από το εθνικό δίκαιο δυνατότητα συνέχισης μέχρι τη μόνιμη πλήρωση της αντίστοιχης οργανικής θέσης –ως απλώς τυπικό χρονικό όριο ( 31 )–, καθίσταται «λευκή επιταγή» για ακαθόριστο αριθμό ανανεώσεων και/ή για ακαθόριστη χρονικά συνέχιση της ορισμένου χρόνου σχέσης εργασίας, πράγμα που στην πραγματικότητα διαιωνίζει την αβεβαιότητα η οποία διακατέχει τους υπαλλήλους ορισμένου χρόνου, σε αντίθεση με τον επιδιωκόμενο από τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου σκοπό ( 32 ).

55.

Επομένως, καθοριστική σημασία για την εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών των διαφορών των κύριων δικών έχει το αν έχει καθορισθεί δεσμευτικό και ακριβές χρονοδιάγραμμα για τη διενέργεια και την ολοκλήρωση των διαγωνισμών. Ωστόσο, βάσει όσων εκθέτουν τα αιτούντα δικαστήρια, ακριβώς αυτή η προϋπόθεση δεν πληρούται προδήλως στις υποθέσεις των κύριων δικών. Τα προβλεπόμενα στο άρθρο 9, παράγραφος 3, του γενικού κανονισμού και στο άρθρο 70 του νόμου περί του βασικού καθεστώτος χρονικά όρια σχετικά με την πλήρωση των οργανικών θέσεων δεν τηρήθηκαν· επιπλέον, στο χρονικό διάστημα της απασχόλησης διεξήχθη μόνο ένας διαγωνισμός για την κάθε κατηγορία προσωπικού ( 33 ).

56.

Το δεύτερο σκέλος του πέμπτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑103/18 αφορά τη συμβατότητα εθνικής νομολογίας με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου, καθόσον κατά τη νομολογία αυτή κριτήριο για τη διαπίστωση της συνδρομής «αντικειμενικού λόγου» για την ανανέωση σύμβασης ή σχέσης εργασίας ορισμένου χρόνου δεν αποτελεί μόνον η συνδρομή των προβλεπόμενων στο εθνικό δίκαιο λόγων πρόσληψης, αλλά επιπλέον και ο προσωρινός (χρονικά περιορισμένος) χαρακτήρας των προς εκτέλεση καθηκόντων. Η νομολογία αυτή στηρίζεται στην προβαλλόμενη μη συγκρισιμότητα μεταξύ των τακτικών δημόσιων υπαλλήλων και του έκτακτου προσωπικού λόγω των διαφορετικών συστημάτων πρόσληψης, των διαφορετικών κανόνων που διέπουν τους όρους απασχόλησής τους και της διάρκειας της υπηρεσιακής σχέσης τους. Συναφώς, αρκεί η επισήμανση ότι η νομολογία αυτή δεν απαιτεί συγκεκριμένη κατά περίπτωση εξέταση και δέουσα συνεκτίμηση των ιδιαιτεροτήτων της οικείας δραστηριότητας και των όρων άσκησής της.

57.

Ως εκ τούτου, προτείνω να δοθεί στο πέμπτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑103/18 η ακόλουθη απάντηση: Η ρήτρα 5, σημείο 1, στοιχείο αʹ, της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομολογία, όπως η επίμαχη, κατά την οποία μοναδικό κριτήριο για τη συνδρομή αντικειμενικού λόγου που δικαιολογεί την ανανέωση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου στις δημόσιες υπηρεσίες υγείας, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη άλλες παράμετροι, αποτελεί το αν συντρέχει ο λόγος πρόσληψης και αν τηρούνται τα σχετικώς προβλεπόμενα χρονικά όρια, ή η οποία αρκείται συναφώς στη διαπίστωση ότι τα προς εκτέλεση καθήκοντα είναι χρονικώς περιορισμένα, χωρίς να συνεκτιμά δεόντως τις ιδιαιτερότητες της οικείας δραστηριότητας και τους κατά περίπτωση όρους άσκησής της.

58.

Με τα εν λόγω προδικαστικά ερωτήματα ζητείται κατ’ ουσίαν να διευκρινισθούν τα μέτρα τα οποία μπορούν να θέσουν σε εφαρμογή τα αιτούντα δικαστήρια, αξιοποιώντας πλήρως τις δυνατότητες ερμηνείας και τις αρμοδιότητες που διαθέτουν ( 34 ), προκειμένου να επιβάλουν αποτελεσματικές κυρώσεις στις περιπτώσεις καταχρηστικής σύναψης διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.

59.

Το δίκαιο της Ένωσης δεν προβλέπει συγκεκριμένες κυρώσεις για την περίπτωση κατά την οποία, παρά την προβλεπόμενη στη ρήτρα 5, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου απαίτηση λήψης προληπτικών μέτρων, πραγματοποιείται καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Ως εκ τούτου, απόκειται στα κράτη μέλη να λαμβάνουν μέτρα που πρέπει να είναι όχι μόνον αναλογικά, αλλά και αρκούντως αποτελεσματικά και αποτρεπτικά, για να εξασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα των κανόνων που έχουν θεσπισθεί κατ’ εφαρμογή της συμφωνίας-πλαισίου ( 35 ).

60.

Στο πλαίσιο αυτό, τα κράτη μέλη οφείλουν να τηρούν τα όρια της δικονομικής αυτονομίας που διαθέτουν. Κατά συνέπεια, σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, πρέπει να υπάρχει δυνατότητα εφαρμογής μέτρου που να παρέχει αποτελεσματικές και ισοδύναμες εγγυήσεις για την προστασία των εργαζομένων, ώστε να επιβάλλονται οι δέουσες κυρώσεις για την κατάχρηση αυτή και να εξαλείφονται οι συνέπειες της παραβίασης του δικαίου της Ένωσης ( 36 ). Τα κράτη μέλη υπέχουν την υποχρέωση αυτή ανεξαρτήτως του περιθωρίου εκτίμησης που διαθέτουν κατά την επιλογή τέτοιων κατάλληλων μέτρων ( 37 ).

61.

Καθότι η ερμηνεία των διατάξεων του εσωτερικού δικαίου απόκειται αποκλειστικά στα αιτούντα δικαστήρια, αυτά οφείλουν επίσης να εξετάσουν αν οι κρίσιμες διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας πληρούν τις προμνησθείσες προϋποθέσεις. Συναφώς, τα αιτούντα δικαστήρια δέχονται ότι το εθνικό δίκαιο δεν περιέχει αποτελεσματικά μέτρα κατά την έννοια της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου, καθόσον οι οικείες σχέσεις εργασίας διέπονται από το διοικητικό δίκαιο. Υπό τις συνθήκες αυτές, το Δικαστήριο πρέπει, στο πλαίσιο των προδικαστικών ερωτημάτων, να παράσχει διευκρινίσεις προκειμένου να καθοδηγήσει τα εθνικά δικαστήρια όσον αφορά την ερμηνεία τους ( 38 ).

62.

Τα παρατιθέμενα στα προδικαστικά ερωτήματα μέτρα πρέπει, ακολούθως, να εξετασθούν υπό το πρίσμα των ανωτέρω αρχών.

63.

Με τα εν λόγω προδικαστικά ερωτήματα ζητείται κατ’ ουσίαν να διευκρινισθεί κατά πόσον η δυνατότητα συμμετοχής σε διαγωνισμούς, όπως στους εν προκειμένω επίμαχους, αποτελεί αρκούντως αποτελεσματικό μέτρο επιβολής κυρώσεων σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, εφόσον η εθνική νομοθεσία δεν προβλέπει περαιτέρω μέτρα επιβολής κυρώσεων.

64.

Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο δέχεται ότι, στο ισπανικό δίκαιο, η πρόσβαση σε μόνιμες θέσεις στον δημόσιο τομέα προϋποθέτει κατ’ ανάγκη την επιτυχή συμμετοχή σε διαγωνισμό και ότι η μόνιμη πλήρωση των κενών οργανικών θέσεων μετά την ολοκλήρωση του εν λόγω διαγωνισμού συνεπάγεται την απόλυση των υπαλλήλων με σχέση ορισμένου χρόνου.

65.

Όπως καταδείχθηκε ήδη ( 39 ), η ανανέωση των διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου για την πλήρωση κενών οργανικών θέσεων στις δημόσιες υπηρεσίες υγείας μέχρι την ολοκλήρωση των διαγωνισμών δεν δικαιολογείται, κατ’ αρχήν, από αντικειμενικό λόγο κατά την έννοια της ρήτρας 5, σημείο 1, της συμφωνίας-πλαισίου, παρά μόνον εάν η κρίσιμη εθνική νομοθεσία καθορίζει ταυτοχρόνως δεσμευτικό χρονοδιάγραμμα για τη διενέργεια και την ολοκλήρωση των εν λόγω διαγωνισμών. Οι εκτιμήσεις αυτές σχετικά με την έλλειψη κατάλληλων εθνικών μέτρων για την πρόληψη της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου ισχύουν κατά μείζονα λόγο σε συνάρτηση με την επιτασσόμενη από το δίκαιο της Ένωσης αποτελεσματική επιβολή κυρώσεων σε ενδεχόμενη περίπτωση καταχρηστικών πρακτικών.

66.

Πρώτον, από τις υποθέσεις των κύριων δικών καθίσταται σαφές ότι τα προβλεπόμενα στην επίμαχη εθνική νομοθεσία χρονικά όρια για τη διενέργεια των διαγωνισμών παραβιάζονται χωρίς καμία προφανή συνέπεια. Σε κάθε περίπτωση πάντως, η διενέργεια των διαγωνισμών εξαρτάται από τις οικονομικές δυνατότητες του κράτους και από την κρίση της Διοίκησης.

67.

Δεύτερον, ακόμη και σε περίπτωση επιτυχούς συμμετοχής σε διαγωνισμό, η ημερομηνία του διορισμού σε μόνιμη θέση παραμένει ακαθόριστη ( 40 ).

68.

Τρίτον, το αιτούν δικαστήριο αναφέρεται σε «ανοικτό γενικό διαγωνισμό», πράγμα που σημαίνει ότι δικαίωμα συμμετοχής στους διαγωνισμούς έχουν επίσης οι υποψήφιοι που δεν έχουν αποτελέσει θύματα καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών σχέσεων ορισμένου χρόνου, χωρίς να προκύπτει ότι συνεκτιμάται δεόντως η καταχρηστική πρακτική (επί παραδείγματι, με την κατά προτίμηση πρόσληψη σε περίπτωση επιτυχίας στον διαγωνισμό).

69.

Τέταρτον, η διενέργεια διαγωνισμών, σε κάθε περίπτωση, δεν εξαλείφει τις συνέπειες της παραβίασης του δικαίου της Ένωσης όσον αφορά τους μη επιτυχόντες υποψηφίους, οι οποίοι, εξάλλου, θα πρέπει να αναμένουν ότι θα απολυθούν χωρίς να γνωρίζουν ακριβώς το πότε ( 41 ).

70.

Για τους λόγους αυτούς, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑429/18 ως εξής: Η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι, σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, δεν αρκεί, για την επιβολή των δεουσών κυρώσεων κατά της καταχρηστικής αυτής πρακτικής και για την εξάλειψη των συνεπειών της παραβίασης του δικαίου της Ένωσης, η διενέργεια ανοικτών διαγωνισμών, εφόσον η πρόσβαση που αποκτούν, σε περίπτωση επιτυχούς συμμετοχής, οι καταχρηστικά απασχολούμενοι με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου σε μόνιμη σχέση εργασίας παραμένει απρόβλεπτη και αβέβαιη και εφόσον η σχετική εθνική νομοθεσία δεν προβλέπει περαιτέρω κυρώσεις.

71.

Η ρήτρα 5, σημείο 2, της συμφωνίας-πλαισίου καταλείπει κατ’ αρχήν στα κράτη μέλη τον καθορισμό των συνθηκών υπό τις οποίες οι συμβάσεις ή οι σχέσεις εργασίας ορισμένου χρόνου χαρακτηρίζονται ως αορίστου χρόνου. Τούτο σημαίνει ότι από την ανωτέρω διάταξη δεν απορρέει γενική υποχρέωση των κρατών μελών να προβλέπουν τη μετατροπή των συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου σε συμβάσεις αορίστου χρόνου ( 42 ).

72.

Στην Ισπανία, απαραίτητη προϋπόθεση για την πρόσβαση σε μόνιμες θέσεις στη δημόσια διοίκηση αποτελεί η επιτυχής συμμετοχή σε διαγωνισμό. Ως εκ τούτου, βάσει όσων εκθέτει το αιτούν δικαστήριο, ακόμη και στις περιπτώσεις καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, προβάλλει ως δυνατή μόνον η μετατροπή της οικείας σχέσης εργασίας ορισμένου χρόνου σε λεγόμενη σχέση εργασίας αορίστου χρόνου σε μη μόνιμη θέση, με βάση τη νομολογία του Tribunal Supremo (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Ισπανία) ( 43 ). Ωστόσο, όπως διευκρινίζουν τόσο το αιτούν δικαστήριο όσο και η Ισπανική Κυβέρνηση, ακόμη και αυτή η σχέση εργασίας πρέπει να λυθεί σε περίπτωση μόνιμης πλήρωσης ή κατάργησης της αντίστοιχης οργανικής θέσης ( 44 ).

73.

Ωστόσο, από τη δικογραφία που έχει υποβληθεί στο Δικαστήριο προκύπτει ότι, εν τω μεταξύ, το Tribunal Supremo (Ανώτατο Δικαστήριο) έχει αναπτύξει περαιτέρω τη νομολογία του. Ως εκ τούτου, βάσει των προεκτεθεισών παραδοχών του αιτούντος δικαστηρίου, παρέλκει η απάντηση στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑429/18.

74.

Μετά την έκδοση δύο αποφάσεων του Tribunal Supremo (Ανωτάτου Δικαστηρίου) στις 26 Σεπτεμβρίου 2018 ( 45 ), η καταχρηστική απασχόληση υπαλληλικού προσωπικού με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου στις δημόσιες υπηρεσίες υγείας μέσω της συνέχισης της σχέσης εργασίας «μέχρι τη συμμόρφωση της υπηρεσίας πρόσληψης με τους περιλαμβανόμενους στο άρθρο 9, παράγραφος 3, τρίτο εδάφιο, του γενικού κανονισμού κανόνες» ( 46 ) και, επομένως, ενδεχομένως μέχρι τη δημιουργία οργανικής θέσης σύμφωνα με τις διαπιστωθείσες ανάγκες, επισύρει κυρώσεις. Επιπλέον, στους ενδιαφερόμενους εργαζομένους παρέχεται δικαίωμα αποζημίωσης.

75.

Κατά συνέπεια, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξετάσει αν το αναγνωρισθέν σε επίπεδο ανωτάτου δικαστηρίου δικαίωμα συνέχισης της εργασιακής σχέσης, σε περίπτωση καταχρηστικής πρακτικής, μέχρι τη δημιουργία οργανικής θέσης σύμφωνα με τις υπάρχουσες ανάγκες, σε συνδυασμό με το δικαίωμα αποζημίωσης, μπορεί να θεωρηθεί ως αρκούντως αποτελεσματικό μέτρο επιβολής κυρώσεων στις περιπτώσεις καταχρηστικών πρακτικών.

76.

Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο θα μπορεί να στηριχθεί στις εκτιμήσεις του Δικαστηρίου στην υπόθεση Santoro ( 47 ). Συγκεκριμένα, αν η εθνική νομοθεσία δεν προβλέπει δυνατότητα μετατροπής, σε περίπτωση καταχρηστικής πρακτικής, όπως εν προκειμένω, απαιτείται, για τη συμμόρφωση με τις επιταγές της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου, ο ενδιαφερόμενος να έχει δικαίωμα αποζημίωσης, το οποίο θα καθιστά δυνατή τη δέουσα και ολοσχερή αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη ( 48 ). Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει, ειδικότερα, να εξετασθεί μήπως οι απαιτήσεις σχετικά με τα αποδεικτικά στοιχεία που πρέπει να προσκομίζονται όσον αφορά τις απολεσθείσες δυνατότητες απασχόλησης και την συνεπακόλουθη απώλεια εισοδήματος καθιστούν αδύνατη ή υπέρμετρα δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει στους εργαζομένους το δίκαιο της Ένωσης ( 49 ).

77.

Πέραν τούτου, το εθνικό καθεστώς αποζημίωσης πρέπει να «συνοδεύεται από μηχανισμό κυρώσεων αποτελεσματικού και αποτρεπτικού χαρακτήρα» ( 50 ). Ωστόσο, με την επιφύλαξη της οριστικής εξέτασης από το αιτούν δικαστήριο, η προμνησθείσα αξίωση συνέχισης της σχέσης εργασίας δεν αποτελεί τέτοιο μέτρο, καθότι η απασχόληση του ενδιαφερόμενου υπαλλήλου θα λυθεί, προδήλως, ούτως ή άλλως σε περίπτωση κατάργησης της αντίστοιχης οργανικής θέσης ή σε περίπτωση μόνιμης πλήρωσής της. Επιπλέον, η προμνησθείσα εθνική νομολογία αφορά, προδήλως, τους μετακλητούς υπαλλήλους, και όχι τους έκτακτους υπαλλήλους (ήτοι το προσωρινό υπαλληλικό προσωπικό), όπως στις υποθέσεις των κύριων δικών, με αποτέλεσμα, αν μη τι άλλο, να μην είναι σαφής η σημασία της για τις υποθέσεις αυτές. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει πάντως να επισημανθεί ότι η δημιουργία νέων οργανικών θέσεων με βάση τις διαπιστωθείσες ανάγκες δεν μπορεί να αποβεί χρήσιμη για τους υπαλλήλους με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου, αν δεν διεξαχθούν οι απαιτούμενοι διαγωνισμοί για τη μόνιμη πλήρωση των θέσεων αυτών. Υπό τις συνθήκες αυτές, η επιτασσόμενη σε επίπεδο ανωτάτου δικαστηρίου συνέχιση της σχέσης εργασίας ορισμένου χρόνου καταλήγει παρομοίως απλώς στη διαιώνιση της κατάστασης αβεβαιότητας.

78.

Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑429/18, λαμβανομένης υπόψη της προκύπτουσας από τη δικογραφία εξέλιξης του εθνικού δικαίου, ότι η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου δεν αντιτίθεται σε νομολογία εθνικών δικαστηρίων η οποία, σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου από εργοδότη του δημόσιου τομέα, δεν επιβάλλει αυτοδικαίως ως κύρωση τη μετατροπή της σχέσης εργασίας ορισμένου χρόνου σε αορίστου. Η νομολογία αυτή μπορεί να παρέχει στον ενδιαφερόμενο εργαζόμενο, αφενός, αξίωση συνέχισης της απασχόλησης μέχρι ο εργοδότης να εξετάσει, ως οφείλει, τις υπάρχουσες ανάγκες και να εκπληρώσει τις απορρέουσες από την εξέταση αυτή υποχρεώσεις, και, αφετέρου, δικαίωμα ολοσχερούς αποκατάστασης της ζημίας που του προκάλεσε η εν λόγω καταχρηστική πρακτική. Τα μέτρα αυτά πρέπει να συνοδεύονται από αποτελεσματικό και αποτρεπτικό μηχανισμό επιβολής κυρώσεων.

79.

Με τα εν λόγω προδικαστικά ερωτήματα ζητείται κατ’ ουσίαν να διευκρινισθεί κατά πόσον –και ενδεχομένως με βάση ποιο κριτήριο– η ρήτρα 5, σημείο 2, της συμφωνίας-πλαισίου επιτάσσει τη μετατροπή μιας σχέσης ορισμένου χρόνου σε μόνιμη υπηρεσιακή σχέση παρόμοια με εκείνη των δημόσιων υπαλλήλων ( 51 ), εφόσον συντρέχει περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου.

80.

Τα αιτούντα δικαστήρια δέχονται ορθώς ότι προκειμένου εθνική νομοθεσία, η οποία απαγορεύει, μόνο στον δημόσιο τομέα, τη μετατροπή των διαδοχικών σχέσεων ορισμένου χρόνου σε σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου, να είναι σύμφωνη με τη συμφωνία-πλαίσιο, η εθνική έννομη τάξη πρέπει να προβλέπει, στον συγκεκριμένο τομέα, άλλο αποτελεσματικό μέτρο προς αποφυγή της καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου και, ενδεχομένως, την επιβολή κυρώσεων ( 52 ).

81.

Ως εκ τούτου, τα προδικαστικά ερωτήματα θα είναι κρίσιμα μόνον αν τα αιτούντα δικαστήρια έχουν προηγουμένως βεβαιωθεί ότι το ισπανικό δίκαιο δεν προβλέπει αρκούντως αποτελεσματικά και αποτρεπτικά μέτρα για την επιβολή κυρώσεων σε περίπτωση καταχρηστικής πρακτικής και για την εξάλειψη των συνεπειών της. Λαμβανομένης υπόψη της προεκτεθείσας ( 53 ) εξέλιξης της νομολογίας του Tribunal Supremo (Ανωτάτου Δικαστηρίου), η παραδοχή αυτή δεν είναι πλέον άνευ ετέρου δεδομένη.

82.

Σε περίπτωση όμως που το Δικαστήριο κρίνει σκόπιμο να υπεισέλθει στην ουσία των προδικαστικών ερωτημάτων, οι ακόλουθες εκτιμήσεις συνηγορούν, κατά την άποψή μου, υπέρ της ερμηνείας της ρήτρας 5 της συμφωνίας-πλαισίου υπό την έννοια ότι δεν παρέχει σε εθνικό δικαστή τη δυνατότητα να ανατρέψει μια σαφή απαγόρευση του εθνικού δικαίου και, σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, να επιβάλει ως κύρωση, κατά περίπτωση, την απευθείας αναγνώριση μονιμότητας.

83.

Δεν υπάρχει μεν αμφιβολία ότι η μετατροπή αυτή θα καθιστούσε δυνατή την επιβολή κυρώσεων, σε περίπτωση τέτοιας καταχρηστικής πρακτικής, και τη μόνιμη εξάλειψη των συνεπειών της ( 54 ). Εντούτοις, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι τα επιτασσόμενα από το δίκαιο της Ένωσης μέτρα ( 55 ) πρέπει, σε κάθε περίπτωση, να είναι αναλογικά και επομένως δεν πρέπει να υπερβαίνουν το αναγκαίο μέτρο για την εκπλήρωση του επιδιωκόμενου από τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου σκοπού.

84.

Ωστόσο, η παροχή αρμοδιότητας στα εθνικά δικαστήρια να αναγνωρίζουν κατά περίπτωση, ως κύρωση για καταχρηστική πρακτική, τη μονιμότητα υπαλλήλου με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου θα είχε σοβαρές συνέπειες όσον αφορά την πρόσβαση στη δημόσια διοίκηση εν γένει και θα διακύβευε σοβαρά τη λειτουργία των διαγωνιστικών διαδικασιών. Ειδικότερα, οι υπάλληλοι που έχουν επιτύχει σε διαγωνισμό, αλλά ενδεχομένως δεν έχουν ακόμα μονιμοποιηθεί, θα έχουν, υπό την ερμηνεία αυτή, την ίδια μεταχείριση όπως εκείνοι που δεν έχουν συμμετάσχει στον εν λόγω διαγωνισμό ή έχουν συμμετάσχει ανεπιτυχώς. Επίσης, θα είναι μάλλον αδύνατον να συνεκτιμηθούν δεόντως η διαφορετική διάρκεια της καταχρηστικής πρακτικής και οι δεξιότητες του ενδιαφερομένου.

85.

Επομένως, σε περίπτωση που θεωρηθεί ότι οι κανόνες που τίθενται με τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου επιτάσσουν, ελλείψει άλλων δυνατοτήτων για την επιβολή κυρώσεων, τη μετατροπή των συμβάσεων ορισμένου χρόνου σε μόνιμες υπηρεσιακές σχέσεις, φρονώ ότι είναι απαραίτητο να υπάρχει μια τυπική διαδικασία για την υλοποίηση της κύρωσης αυτής, ούτως ώστε η σειρά διορισμού να καθορίζεται ευλόγως, βάσει αντικειμενικών και διαφανών κριτηρίων. Το κατά πόσον ο εθνικός δικαστής μπορεί να διατάξει τη διεξαγωγή τέτοιας διαδικασίας, προκειμένου να διασφαλισθεί η πλήρης αποτελεσματικότητα της συμφωνίας-πλαισίου, προκύπτει πρωτίστως από τις αρμοδιότητες που του ανατίθενται βάσει του εθνικού δικαίου ( 56 ).

86.

Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω εκτιμήσεων, παρέλκει η εξέταση του έβδομου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑103/18 και του πανομοιότυπου έκτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑429/18 όσον αφορά τον καθορισμό των όρων απασχόλησης μετά την πραγματοποίηση της μετατροπής ( 57 ).

87.

Με το εν λόγω προδικαστικό ερώτημα ζητείται να διευκρινισθεί κατά πόσον η ρήτρα 5 επιτάσσει, ως κύρωση, την αναλογική εφαρμογή, στις περιπτώσεις των δημόσιων υπαλλήλων, της ρύθμισης του εθνικού ιδιωτικού δικαίου για την προστασία των εργαζομένων από την απόλυση.

88.

Από την απόφαση περί παραπομπής δεν προκύπτει, πέραν αμφιβολίας, υπό ποιες περιστάσεις θα πρέπει να εφαρμόζεται το μέτρο αυτό. Ενώ η Comunidad de Madrid (Αυτόνομη Κοινότητα της Μαδρίτης) επισημαίνει ότι αποκλείεται κατ’ αρχήν η απόλυση υπαλλήλου που απασχολείται με σχέση ορισμένου χρόνου ως μέλος του προσωρινού προσωπικού, μέχρι τη μόνιμη πλήρωση της αντίστοιχης θέσης, και ότι, σε κάθε περίπτωση, υπάρχει αξίωση εκ νέου διορισμού, το αιτούν δικαστήριο προδήλως εξετάζει τη λύση της καταβολής της επίμαχης αποζημίωσης σε κάθε περίπτωση λύσης της σύμβασης, εφόσον συντρέχει καταχρηστική χρησιμοποίηση διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου.

89.

Καθόσον η αποζημίωση αυτή καταβάλλεται επιπλέον του προμνησθέντος δικαιώματος αποζημίωσης ( 58 ), θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αποτελεί κατάλληλο μέτρο επιβολής κυρώσεων σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου. Ωστόσο, η εκτίμηση του ζητήματος αυτού απόκειται στο αιτούν δικαστήριο, λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των εφαρμοστέων κανόνων του εθνικού του δικαίου ( 59 ).

90.

Βάσει των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο έκτο και το έβδομο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑103/18 και στο δεύτερο, το τρίτο, το τέταρτο, το πέμπτο, το έκτο και το έβδομο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑429/18 ως εξής:

Η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου έχει την έννοια ότι απόκειται στο εθνικό δικαστήριο να εκτιμήσει, με βάση το σύνολο των εφαρμοστέων κανόνων του εθνικού του δικαίου, αν μέτρα όπως τα παρατιθέμενα στα προδικαστικά ερωτήματα αποτελούν κατάλληλα μέτρα επιβολής κυρώσεων σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ή σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου.

Με την επιφύλαξη της οριστικής εκτίμησης από τα αιτούντα δικαστήρια, δεν αρκεί, για την επιβολή των κατάλληλων κυρώσεων σε περίπτωση τέτοιας καταχρηστικής πρακτικής και για την εξάλειψη των συνεπειών της παραβίασης του δικαίου της Ένωσης, η διενέργεια ανοικτών διαγωνισμών, εφόσον η ενδεχομένως κατ’ αυτόν τον τρόπο παρεχόμενη πρόσβαση σε μόνιμη σχέση εργασίας παραμένει, ως προς τους συγκεκριμένους όρους της, απρόβλεπτη και αβέβαιη και εφόσον η σχετική εθνική νομοθεσία δεν προβλέπει περαιτέρω κυρώσεις (δεύτερο και τρίτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑429/18).

Η ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου δεν αντιτίθεται σε νομολογία εθνικών δικαστηρίων η οποία, σε περίπτωση καταχρηστικής χρησιμοποίησης διαδοχικών συμβάσεων ορισμένου χρόνου από εργοδότη του δημόσιου τομέα, δεν επιβάλλει αυτοδικαίως ως κύρωση τη μετατροπή της σχέσης εργασίας ορισμένου χρόνου σε αορίστου. Η νομολογία αυτή μπορεί να παρέχει στον ενδιαφερόμενο εργαζόμενο, αφενός, αξίωση συνέχισης της απασχόλησης μέχρι ο εργοδότης να εξετάσει, ως οφείλει, τις υπάρχουσες ανάγκες και να εκπληρώσει τις απορρέουσες από την εξέταση αυτή υποχρεώσεις, και, αφετέρου, δικαίωμα ολοσχερούς αποκατάστασης της ζημίας που του προκάλεσε η εν λόγω καταχρηστική πρακτική. Τα μέτρα αυτά πρέπει να συνοδεύονται από αποτελεσματικό και αποτρεπτικό μηχανισμό επιβολής κυρώσεων. Μια δυνατότητα θα μπορούσε να είναι, επί παραδείγματι, η συμπληρωματική υποχρέωση καταβολής κατ’ αποκοπή ποσού αποζημίωσης τέτοιου ύψους, ώστε να αρκεί για να λειτουργήσει αποτρεπτικά. Στα αιτούντα δικαστήρια απόκειται να κρίνουν αν η αποζημίωση λόγω καταχρηστικής απόλυσης από τον εργοδότη πληροί τις απαιτήσεις αυτές (έκτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑103/18, καθώς και τέταρτο, πέμπτο, έκτο και έβδομο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑429/18).

91.

Τα εν λόγω προδικαστικά ερωτήματα έχουν ως αντικείμενο την εκτίμηση κανόνων της εθνικής δικονομίας βάσει των οποίων η παράλειψη του δημόσιου υπαλλήλου να προσβάλει, σε περίπτωση διαδοχικών σχέσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, κάθε διοικητική πράξη που αφορά τον (εκ νέου) διορισμό του, τη λύση της σχέσης εργασίας ή τη διενέργεια διαγωνισμού για την πλήρωση της αντίστοιχης οργανικής θέσης συνεπάγεται την απώλεια των δικαιωμάτων που αντλεί ο δημόσιος υπάλληλος από την οδηγία 1999/70.

92.

Εφόσον υφίσταται στο ισπανικό δίκαιο τέτοιος κανόνας, πράγμα που αμφισβητείται από την Ισπανική Κυβέρνηση και από την Comunidad de Madrid (Αυτόνομη Κοινότητα της Μαδρίτης), θα πρέπει να θεωρηθεί μάλλον αναμφίβολο ότι ο κανόνας αυτός καθιστά πρακτικά ανέφικτη ή υπέρμετρα δυσχερή, και, ως εκ τούτου, ασυμβίβαστη με την αρχή της αποτελεσματικότητας, την άσκηση των δικαιωμάτων που απονέμει η έννομη τάξη της Ένωσης.

93.

Αφενός, ο κανόνας αυτός θα έχει ως αποτέλεσμα να εκλαμβάνεται η αδράνεια του υπαλλήλου ως συγκατάθεση για την καταχρηστική πρακτική, έστω και αν αυτή εξηγείται από προφανείς λόγους, όπως, επί παραδείγματι, την άγνοια των δικαιωμάτων του, το κόστος της διαδικασίας ή τον φόβο δυσμενών συνεπειών εις βάρος του. Η ύπαρξη τέτοιου δικονομικού μειονεκτήματος σε βάρος των ενδιαφερόμενων υπαλλήλων θα αντιβαίνει προδήλως στους σκοπούς της συμφωνίας-πλαισίου. Εξάλλου, από την ανάλυση του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑103/18 (υπό Β) προκύπτει ότι η διαπίστωση της ύπαρξης πράξης που είναι δυνατόν να προσβληθεί ουδόλως ευχερής είναι. Η τυχόν παραίτηση του υπαλλήλου από την προσβολή της εν λόγω πράξης, λόγω εσφαλμένης εκτίμησης ή λόγω άγνοιας της ύπαρξής της, θα αποβαίνει πάντα σε βάρος του, λόγω του επίμαχου κανόνα.

94.

Αφετέρου, η εν λόγω απώλεια δικαιώματος θα παρέχει κίνητρο στις αρμόδιες υπηρεσίες να παραβαίνουν τη ρήτρα 5 της συμφωνίας-πλαισίου. Είτε οι υπάλληλοι θα αντιμάχονται τις διαδοχικές σχέσεις εργασίας ορισμένου χρόνου, οπότε η εν λόγω σχέση θα μπορεί να λυθεί, χωρίς να είναι πλέον δυνατόν να προβληθεί η αιτίαση της καταχρηστικής χρησιμοποίησης. Είτε δεν θα τις αντιμάχονται και τούτο θα συνεπάγεται την απώλεια της δικαστικής προστασίας τους από την παράβαση της ρήτρας 5.

95.

Υπό το πρίσμα των ανωτέρω εκτιμήσεων σχετικά με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑103/18, παρέλκει η απάντηση του όγδοου προδικαστικού ερωτήματος, καθότι αυτό στηρίζεται στην παραδοχή της ισχύος του οικείου δικονομικού κανόνα.

96.

Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑103/18 ως εξής: Οι διατάξεις της συμφωνίας-πλαισίου για την εργασία ορισμένου χρόνου που προσαρτάται στην οδηγία 1999/70 ως παράρτημα, σε συνδυασμό με την αρχή της αποτελεσματικότητας, έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνικούς δικονομικούς κανόνες οι οποίοι απαιτούν από τον εργαζόμενο με σχέση εργασίας ορισμένου χρόνου την εκ μέρους του ενεργητική αμφισβήτηση ή άσκηση ένδικου βοηθήματος σε σχέση με όλες τις διαδοχικές συμβάσεις και τις διαδοχικές απολύσεις, προκειμένου να μπορεί να τύχει της προστασίας της οδηγίας και να μπορεί να ασκήσει τα δικαιώματα που απονέμει η έννομη τάξη της Ένωσης.

97.

Κατόπιν των ανωτέρω εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα υποβληθέντα προδικαστικά ερωτήματα ως εξής: