ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΥΠΟΒΟΛΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ

ΓΙΑ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΔΙΕΞΑΓΩΓΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ

Τίτλος της πρωτοβουλίας

Ενδιάμεση αξιολόγηση του προγράμματος έρευνας και κατάρτισης της Ευρατόμ για την περίοδο 2021-2025

Παράταση του προγράμματος έρευνας και κατάρτισης της Ευρατόμ για την περίοδο 2026-2027

Επικεφαλής ΓΔ — Αρμόδια μονάδα

ΓΔ Έρευνας και Καινοτομίας, Μονάδα C.4 — Έρευνα Ευρατόμ

Πιθανό είδος πρωτοβουλίας

Έκθεση της Επιτροπής σχετικά με την ενδιάμεση αξιολόγηση του προγράμματος έρευνας και κατάρτισης της Ευρατόμ για την περίοδο 2021-2025

Πρόταση της Επιτροπής για απόφαση του Συμβουλίου σχετικά με το πρόγραμμα έρευνας και κατάρτισης της Ευρατόμ για την περίοδο 2026-2027

Ενδεικτικό χρονοδιάγραμμα

3ο τρίμ. 2024 – 1ο τρίμ. 2025

Συμπληρωματικές πληροφορίες

https://research-and-innovation.ec.europa.eu/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe/euratom-research-and-training-programme_en

Α. Πολιτικό πλαίσιο, αξιολόγηση, ορισμός του προβλήματος και έλεγχος επικουρικότητας

Πολιτικό πλαίσιο

Το πρόγραμμα έρευνας και κατάρτισης της Ευρατόμ για την περίοδο 2021-2025 (στο εξής: το πρόγραμμα) είναι το κύριο πρόγραμμα χρηματοδότησης της ΕΕ για την πυρηνική έρευνα με προϋπολογισμό σχεδόν 1,4 δισ. ευρώ. Το πρόγραμμα επικεντρώνεται στη διατήρηση των υψηλότερων προτύπων πυρηνικής ασφάλειας και των δεξιοτήτων της Ευρώπης στον πυρηνικό τομέα. Το πρόγραμμα χρηματοδοτεί επίσης την ανάπτυξη της ενέργειας σύντηξης, μια μακροπρόθεσμη επιλογή για μεγάλης κλίμακας παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, η οποία θα μπορούσε να συμβάλει στην αντιμετώπιση της ζήτησης ενέργειας στο μέλλον.

Στον τομέα της σύντηξης, ο διεθνής ανταγωνισμός αυξάνεται και αναδύεται παγκοσμίως ένας δυναμικός ιδιωτικός τομέας. Υπάρχει σημαντικός κίνδυνος απώλειας σε επίπεδο τεχνογνωσίας και βιομηχανικής ικανότητας της ΕΕ στον τομέα της σύντηξης, εάν το δυναμικό καινοτομίας του ιδιωτικού τομέα της ΕΕ δεν χρησιμοποιηθεί για να επιταχυνθεί η τεχνολογική ανάπτυξη. Η ανακοίνωση της Επιτροπής σχετικά με τον κλιματικό στόχο της Ευρώπης για το 2040 [COM (2024) 63] υπογραμμίζει ότι όλες οι ενεργειακές λύσεις μηδενικών και χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, συμπεριλαμβανομένης της πυρηνικής ενέργειας, είναι απαραίτητες για την απανθρακοποίηση του ενεργειακού συστήματος έως το 2040. Η βιομηχανική συμμαχία για μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες (SMR), η οποία δρομολογήθηκε το 2024, αποσκοπεί στη στήριξη της απανθρακοποίησης σύμφωνα με τα υψηλότερα πρότυπα πυρηνικής ασφάλειας, και θα πρέπει επίσης να προσδιορίσει μελλοντικές ερευνητικές ανάγκες. Ακόμη, είναι σημαντικό να αναγνωριστεί η σημασία της πυρηνικής έρευνας σε πεδία που δεν αφορούν την ενέργεια, όπως εφαρμογές στην ιατρική ή στο διάστημα, καθώς και η ευρεία ανάγκη για επαγγελματίες με ειδίκευση στον πυρηνικό τομέα. 

Ενώ το ΠΔΠ καλύπτει την περίοδο 2021-2027, η διάρκεια του προγράμματος είναι μόνο πέντε χρόνια (2021-2025) λόγω του ορίου που ορίζεται στο άρθρο 7 της Συνθήκης Ευρατόμ. Για να συνεχίσει να στηρίζει την πυρηνική έρευνα για τα δύο χρόνια που υπολείπονται (2026-2027), η Επιτροπή πρέπει να υποβάλει νέα πρόταση (στο εξής: παράταση).

Αξιολόγηση

Η ενδιάμεση αξιολόγηση θα αναλύσει τον σχεδιασμό, την υλοποίηση και τα πρώτα αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν κατά την περίοδο 2021-2023. Θα εξετάσει τη συνάφεια, τη συνοχή, την αποδοτικότητα, την αποτελεσματικότητα και την ενωσιακή προστιθέμενη αξία του προγράμματος. Εκπληρώνει τη νομική υποχρέωση της Επιτροπής σύμφωνα με το άρθρο 14 του κανονισμού για τη θέσπιση του προγράμματος. Ως σχετικό πρόγραμμα, θα παράσχει επίσης τα αποδεικτικά στοιχεία που απαιτούνται για την εκ των προτέρων αξιολόγηση της παράτασης.

Όσον αφορά την εκ των προτέρων αξιολόγηση θα προσδιορίσει και θα αναλύσει τα ζητήματα προς αντιμετώπιση, την προστιθέμενη αξία της ενωσιακής παρέμβασης, τους στόχους, τα αναμενόμενα αποτελέσματα των διαφόρων επιλογών και την παρακολούθηση και αξιολόγηση.

Πρόβλημα που επιδιώκει να αντιμετωπίσει η πρωτοβουλία

Οι πυρηνικές τεχνολογίες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στις πολιτικές της ΕΕ και των κρατών μελών της για την ενέργεια και το κλίμα των κρατών. Για τα κράτη μέλη που δεν χρησιμοποιούν πυρηνική ενέργεια, η πυρηνική επιστήμη παραμένει επίσης σημαντική σε εφαρμογές εκτός ηλεκτροπαραγωγής σε τομείς όπως η ιατρική, η βιομηχανία, η γεωργία, το περιβάλλον και το διάστημα.

Η ασφαλής χρήση των τεχνολογιών αυτών παραμένει υψίστης σημασίας: από την ασφάλεια των υφιστάμενων και μελλοντικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής έως την προστασία από την ιοντίζουσα ακτινοβολία, από την ασφαλή διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων έως τον παροπλισμό. Η δημόσια και ιδιωτική έρευνα μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο σε αυτήν την προσπάθεια.

Η Ευρώπη διατρέχει επίσης τον κίνδυνο απώλειας της τεχνογνωσίας και των δεξιοτήτων της στον τομέα αυτό. Οι νέοι αποθαρρύνθηκαν από σπουδές που θα τους οδηγούσαν σε επαγγελματικές σταδιοδρομίες στον τομέα της σχάσης. Στον τομέα της σύντηξης, το αυξημένο ενδιαφέρον και οι επενδύσεις που υπάρχουν εκτός της ΕΕ κινδυνεύουν να προσελκύσουν ταλέντα μακριά από την ΕΕ, και η ΕΕ να χάσει την ηγετική της θέση.

Βάση για τη δράση της ΕΕ (νομική βάση και έλεγχος επικουρικότητας)

Σύμφωνα με τη Συνθήκη Ευρατόμ «η Επιτροπή οφείλει να προωθεί και να διευκολύνει τις πυρηνικές έρευνες στα κράτη μέλη και να τις συμπληρώνει με την εκτέλεση του προγράμματος ερευνών και εκπαιδεύσεως της Κοινότητας» (άρθρο 4). Το Συμβούλιο εκδίδει ομοφώνως, προτάσει της Επιτροπής το πρόγραμμα αυτό (άρθρο 7).

Τα ζητήματα πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας υπερβαίνουν τα σύνορα και η ανάπτυξη της ενέργειας σύντηξης απαιτεί ερευνητικές προσπάθειες σε πολύ μεγάλη κλίμακα. Το θέμα παρουσιάζει ενδιαφέρον όχι μόνο για τα κράτη μέλη που εκμεταλλεύονται πυρηνικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής (περίπου τα μισά κράτη μέλη της ΕΕ), αλλά και για εκείνα που εκμεταλλεύονται αντιδραστήρες έρευνας (όπως επίσης και για την παραγωγή ραδιοϊσοτόπων). Τέλος, για όλα τα κράτη μέλη που χρησιμοποιούν ακτινοβολία για σκοπούς εκτός ηλεκτροπαραγωγής, ιδίως για ιατρικούς σκοπούς.

Οι επενδύσεις στην έρευνα από μεμονωμένα κράτη μέλη, ιδίως εκείνα με χαμηλότερη ένταση έρευνας, είναι απίθανο να επιτύχουν την απαιτούμενη κρίσιμη μάζα, δεδομένου του επιπέδου των απαιτούμενων επενδύσεων. Υπάρχουν επίσης κίνδυνοι επικάλυψης, κατακερματισμού και κενών στην έρευνα που δεν έχουν αντιμετωπιστεί. Για τον λόγο αυτό, απαιτείται ένα πρόγραμμα σε επίπεδο ΕΕ.

Νομική βάση

Άρθρο 7 της Συνθήκης Ευρατόμ

Πρακτική ανάγκη για δράση της ΕΕ

Η χρηματοδοτούμενη από την Ευρατόμ έρευνα στηρίζει τις προσπάθειες των κρατών μελών, των αρχών ασφάλειας και της βιομηχανίας να διασφαλίσουν ότι οι υφιστάμενες και οι μελλοντικές πυρηνικές εγκαταστάσεις σχεδιάζονται, κατασκευάζονται, λειτουργούν και παροπλίζονται σύμφωνα με τα υψηλότερα πρότυπα ασφάλειας, προστασίας, διαχείρισης ραδιενεργών αποβλήτων και μη διάδοσης. Το πρόγραμμα και η παράτασή του δεν θα ήταν σε καμία περίπτωση σε θέση να υποστηρίξουν σημαντικές εργασίες ή την ανάπτυξη νέων συστημάτων και προγραμμάτων επίδειξης τεχνολογίας. Για την ανάπτυξη της ενέργειας σύντηξης, το πρόγραμμα Ευρατόμ χρηματοδοτεί την υλοποίηση του χάρτη πορείας για τη σύντηξη που στηρίζει την εκμετάλλευση του διεθνούς θερμοπυρηνικού πειραματικού αντιδραστήρα (ITER) και τον σχεδιασμό και τις τεχνολογίες για έναν πρώτο σταθμό ηλεκτροπαραγωγής από σύντηξη.

Β. Στόχοι και επιλογές πολιτικής

Οι γενικοί και ειδικοί στόχοι της παράτασης 2026-2027 θα είναι παρόμοιοι με εκείνους του προγράμματος 2021-2025, αλλά με μεγαλύτερη έμφαση στη συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα για την επιτάχυνση της ανάπτυξης της ενέργειας σύντηξης.

Σε αυτό το στάδιο προβληματισμού, οι υπηρεσίες της Επιτροπής εξετάζουν διάφορα μέτρα πολιτικής στο πλαίσιο της έρευνας Ευρατόμ ως απόκριση στις νέες εξελίξεις στον πυρηνικό τομέα:

·Στήριξη της καινοτομίας της ΕΕ σε βασικές τεχνολογίες γενικής εφαρμογής για την ενέργεια σύντηξης, με στόχο τη συμβολή στον σχεδιασμό και την ανάπτυξη του πρώτου σταθμού ηλεκτροπαραγωγής από σύντηξη, τη διατήρηση της ενωσιακής βιομηχανικής τεχνογνωσίας και ανταγωνιστικότητας, και την αξιοποίηση της επιστημονικής υπεροχής της ΕΕ και του έργου ITER.

·Προσαρμογή των προτεραιοτήτων χρηματοδότησης και των ερευνητικών κατευθύνσεων όσον αφορά την ασφάλεια των υφιστάμενων πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, καθώς και των μελλοντικών τεχνολογιών (συμπεριλαμβανομένων των μικρών αρθρωτών αντιδραστήρων), προκειμένου να αντιμετωπιστούν τα πλέον συναφή και επείγοντα ζητήματα.

·Συμβολή στην ανθεκτικότητα της ΕΕ απέναντι στις κρίσεις και τις παγκόσμιες απειλές μέσω της εφαρμογής πυρηνικών διασφαλίσεων και της στήριξης της έρευνας και της ανάπτυξης ικανοτήτων στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας.

·Παροχή περαιτέρω στήριξης για τις εν εξελίξει ευρωπαϊκές συμπράξεις που συγχρηματοδοτούνται από την Ευρατόμ στους τομείς της ακτινοπροστασίας, της διαχείρισης ραδιενεργών αποβλήτων και της ενέργειας σύντηξης, διασφαλίζοντας παράλληλα την προσαρμογή των εταιρικών σχέσεων στις εξελισσόμενες προκλήσεις, τις ανάγκες των τελικών χρηστών και τη συμπεριληπτικότητα για όλα τα κράτη μέλη.

Με βάση περαιτέρω ανάλυση και τη συμβολή των ενδιαφερόμενων μερών σχετικά με τα εν λόγω μέτρα, οι επιλογές πολιτικής θα διατυπωθούν και θα αναλυθούν στην εκτίμηση των επιπτώσεων.

Γ. Πιθανές επιπτώσεις

Η έρευνα που χρηματοδοτείται μέσω της παράτασης θα βοηθήσει σε:

·βελτίωση της ασφάλειας για τη μακροπρόθεσμη λειτουργία των πυρηνοηλεκτρικών σταθμών στην Ευρώπη,

·παροχή των εργαλείων, στις ρυθμιστικές αρχές, για αξιολόγηση της ασφάλειας των υφιστάμενων και μελλοντικών τεχνολογιών, είτε πρόκειται για τεχνολογίες ευρωπαϊκού σχεδιασμού είτε εισάγονται από τρίτες χώρες,

·παροχή επιστημονικής βάσης για βελτιωμένες εφαρμογές της πυρηνικής επιστήμης και τεχνολογίας στην ιατρική και το διάστημα

·παροχή λύσεων για ασφαλή μακροπρόθεσμη αποθήκευση ραδιενεργών αποβλήτων

·ενίσχυση της πυρηνικής ασφάλειας, των πυρηνικών διασφαλίσεων και της μη διάδοσης των πυρηνικών

·αντιμετώπιση των σημείων συμφόρησης στη διαδικασία σχεδιασμού του πρώτου σταθμού ηλεκτροπαραγωγής από σύντηξη και προώθηση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας

·βελτίωση των συνθηκών πρόσβασης των Ευρωπαίων ερευνητών σε μοναδικές, κοινές εγκαταστάσεις, με παράλληλη βελτίωση της κινητικότητας σε ολόκληρη την ΕΕ

Δ. Μέσα βελτίωσης της νομοθεσίας

Εκτίμηση επιπτώσεων και αξιολόγηση

Οι υπηρεσίες της Επιτροπής θα διενεργήσουν ενδιάμεση αξιολόγηση του προγράμματος, όπως απαιτείται από τον κανονισμό για τη θέσπιση του προγράμματος. Τα συμπεράσματα της έκθεσης αξιολόγησης θα χρησιμεύσουν ως συμβολή, μαζί με τα συμπεράσματα της εκ των προτέρων εκτίμησης επιπτώσεων, για την πρόταση κανονισμού που θα θεσπίζει την παράταση που αναμένεται να εγκριθεί από την Επιτροπή το πρώτο τρίμηνο του 2025.

Στρατηγική διαβούλευσης

Δεδομένου ότι πρόκειται να πραγματοποιηθούν περίπου ταυτόχρονα και δεδομένου ότι απευθύνονται στην ίδια μικρή ερευνητική κοινότητα, η Επιτροπή θα διεξαγάγει ενιαία δημόσια διαβούλευση στο πλαίσιο τόσο της ενδιάμεσης αξιολόγησης του προγράμματος όσο και της εκ των προτέρων αξιολόγησης της παράτασης. Σκοπός της δημόσιας διαβούλευσης θα είναι να συγκεντρωθούν οι απόψεις των ενδιαφερόμενων μερών σχετικά με βασικές πτυχές της προετοιμασίας, της υλοποίησης και της μελλοντικής εξέλιξης του προγράμματος, ώστε να μπορέσουν οι υπηρεσίες της Επιτροπής να διενεργήσουν ενδιάμεση αξιολόγηση και εκτίμηση επιπτώσεων. Στα κύρια ενδιαφερόμενα μέρη περιλαμβάνονται ερευνητές στον πυρηνικό τομέα, επιχειρήσεις, η ακαδημαϊκή κοινότητα, μη κυβερνητικές οργανώσεις και δημόσιες αρχές, καθώς και υπερκείμενες ομοσπονδίες σε επίπεδο ΕΕ των εν λόγω οργανισμών.

Προγραμματισμένες διαβουλεύσεις:

ØΜια δημόσια διαβούλευση διάρκειας 12 εβδομάδων που θα δημοσιευθεί στην αγγλική, γαλλική και γερμανική γλώσσα στον ιστότοπο «Πείτε την άποψή σας» (https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say_el) κατά το πρώτο τρίμηνο του 2024. Μπορείτε να υποβάλετε τις απαντήσεις σας σε οποιαδήποτε επίσημη γλώσσα της ΕΕ. Τα αποτελέσματα θα παρουσιαστούν σε συνοπτική έκθεση που θα επισυναφτεί στην κύρια έκθεση αξιολόγησης της Επιτροπής.

ØΣτοχευμένες διαβουλεύσεις (π.χ. συνεντεύξεις) που πρόκειται να διεξαχθούν με τους συμμετέχοντες στο πρόγραμμα, στο πλαίσιο των εξωτερικών μελετών αξιολόγησης που υποστηρίζουν την ενδιάμεση αξιολόγηση.

ØΕπιπλέον, το 2024 πρόκειται να διεξαχθεί η ευρωπαϊκή στρογγυλή τράπεζα υψηλού επιπέδου για την καινοτομία στη σύντηξη, την οποία θα φιλοξενήσει η Επίτροπος Ivanova, θα συμπεριλάβει υψηλού επιπέδου ενδιαφερόμενα μέρη από τις κοινότητες της έρευνας και της βιομηχανίας, και η οποία θα αποσαφηνίσει πιθανά μελλοντικά μέτρα για την καινοτομία και την έρευνα στον τομέα της σύντηξης.

Σύμφωνα με την πολιτική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη βελτίωση της νομοθεσίας, η οποία αποσκοπεί στην ανάπτυξη πρωτοβουλιών με βάση τις βέλτιστες διαθέσιμες γνώσεις, θα καλέσουμε επίσης επιστημονικούς ερευνητές, οργανώσεις της ακαδημαϊκής κοινότητας, επιστημονικές εταιρείες και επιστημονικές ενώσεις στον τομέα της πυρηνικής έρευνας να υποβάλουν δημοσιευμένες και προδημοσιευμένες επιστημονικές έρευνες, αναλύσεις και δεδομένα. Ενδιαφερόμαστε ιδιαίτερα για δημοσιεύσεις και άλλες συνεισφορές που συνθέτουν την τρέχουσα κατάσταση των γνώσεων στους σχετικούς τομείς.

Γιατί διεξάγουμε διαβούλευση;

Η Επιτροπή ζητεί τις απόψεις των ενδιαφερόμενων μερών σχετικά με την προετοιμασία, την υλοποίηση και τη μελλοντική εξέλιξη του προγράμματος, που θα επιτρέψουν στις υπηρεσίες της Επιτροπής να διενεργήσουν την αξιολόγηση του προγράμματος και να προετοιμάσουν την πρόταση παράτασης.

Κοινό-στόχος

Η παρούσα διαβούλευση απευθύνεται κυρίως σε ερευνητές στον τομέα της πυρηνικής έρευνας (σχάση και σύντηξη), της ακτινοπροστασίας και της διαχείρισης ραδιενεργών αποβλήτων, σε επιχειρήσεις, στην ακαδημαϊκή κοινότητα, σε μη κυβερνητικές οργανώσεις και δημόσιες αρχές και σε υπερκείμενες ομοσπονδίες σε επίπεδο ΕΕ των εν λόγω οντοτήτων.