Εισηγητής:	ο κ. Cristian PÎRVULESCU
Συνεισηγήτρια:	η κ. Ozlem YILDIRIM

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας	23.1.2023
Νομική βάση	Άρθρο 52 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού
	Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας
Αρμόδιο τμήμα	Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	5.9.2023
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	21.9.2023
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	581
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	152/3/9

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1.

Ως ένωση δημοκρατιών, η ΕΕ αναγνωρίζει τον καίριο ρόλο που διαδραματίζει η κοινωνία των πολιτών στη διατήρηση μιας ισχυρής αντιπροσωπευτικής και πλουραλιστικής κυβέρνησης. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚΠ) διαδραματίζουν επίσης καίριο ρόλο στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και στη διαμόρφωση της νέας νομοθεσίας, με βάση τη γνώση και την εμπειρία τους σε συγκεκριμένα ζητήματα, και βοηθώντας να ακούγεται η φωνή των πλέον ευάλωτων μελών των κοινωνιών μας κατά τη διαδικασία.

1.2.

Η στήριξη των ΟΚΠ από την ΕΕ δεν είναι καθόλου αντίστοιχη του κεντρικού ρόλου και των ευθυνών τους που προβλέπονται σε διάφορες δέσμες μεταρρυθμίσεων. Παρά τις ελπίδες που επενδύθηκαν στις ΟΚΠ για την αντιμετώπιση των δημοκρατικών αδυναμιών και την αποτροπή των αυταρχικών εκτροπών, αυτές δεν λαμβάνουν την κατάλληλη στήριξη που απαιτείται για την εκπλήρωση της κρίσιμης αποστολής τους. Είναι παραπάνω από ανησυχητικό το γεγονός ότι ο προϋπολογισμός της ΕΕ διαθέτει τόσο λίγους πόρους προοριζόμενους για τη στήριξη των ΟΚΠ. Κατά την άποψη της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (ΕΟΚΕ), αυτό είναι απαράδεκτο και πρέπει να αντιμετωπιστεί άμεσα.

1.3.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τη δημιουργία ενός χρηματοδοτικού μέσου ειδικά αφιερωμένου στις ΟΚΠ που εδρεύουν στην ΕΕ και ασχολούνται με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία, αντίστοιχου με το Ευρωπαϊκό Μέσο για τη Δημοκρατία και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (ΕΜΔΑΔ), το οποίο είναι διαθέσιμο για δραστηριότητες εκτός ΕΕ. Η ΕΕ βοηθά επίσης τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο εξωτερικό μέσω της πλατφόρμας προστασίας «Protect Defenders», και θα πρέπει να δημιουργήσει μια παρόμοια πλατφόρμα για όσους εργάζονται στα κράτη μέλη της ΕΕ.

1.4.

Ένα βασικό πρόβλημα όσον αφορά τη δυνατότητα χρηματοδότησης είναι η ύπαρξη ενός πολυεπίπεδου συστήματος ΟΚΠ, εντός του οποίου όσες ασχολούνται με τα δυσκολότερα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα (όπως οι οργανώσεις εποπτείας ή όσες μεριμνούν για την ισότητα και την εξάλειψη των διακρίσεων) συνήθως αντιμετωπίζουν τα σοβαρότερα εμπόδια χρηματοδότησης.

1.5.

Η περιορισμένη δυνατότητα χρηματοδότησης και υποστήριξής του έχει ευρείες επιπτώσεις στον τομέα των ΟΚΠ. Μία από αυτές είναι ότι όσοι συμμετέχουν σε ΟΚΠ εργάζονται συχνά υπό μεγάλη πίεση, με τεράστιους κινδύνους για την ψυχική τους υγεία — κατάσταση η οποία επιδεινώνεται ακόμη περισσότερο από επιθέσεις που προέρχονται από τους ισχυρούς, μεταξύ άλλων μέσω στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού (SLAPP). Οι περιορισμένες δυνατότητες χρηματοδότησης ενδέχεται να συνεπάγονται χαμηλότερο και/ή αβέβαιο εισόδημα για όσους εργάζονται σε ΟΚΠ, με αποτέλεσμα την απώλεια πολύτιμης ειδημοσύνης και ζήλου· η οργανωτική μνήμη και οι οργανωτικοί πόροι χάνονται και μειώνεται η επίδραση στην κοινωνία και στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων.

1.6.

Η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στην ανάγκη να εξεταστούν κατάλληλοι τρόποι για την αντιμετώπιση της εργασιακής επισφάλειας στον κλάδο όσων ΟΚΠ δραστηριοποιούνται στα της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ενώ τα άτομα που απασχολούνται σε ΟΚΠ ως μισθωτοί υπόκεινται στην εθνική νομοθεσία που διέπει τις συμβάσεις εργασίας, η έλλειψη χρηματοδότησης και οι συναφείς αβεβαιότητες περιορίζουν συχνά την ικανότητα των ΟΚΠ να προσφέρουν μακροπρόθεσμες προοπτικές επαρκούς και ποιοτικής απασχόλησης και τη συμπερίληψη όλων των αναγκαίων κοινωνικών παροχών και δαπανών στο σύστημα αμοιβών. Ως εκ τούτου, η εργασιακή ασφάλεια, η γενική ευημερία των εργαζομένων των ΟΚΠ και η σχετική χρηματοοικονομική σταθερότητα των οργανώσεών τους μπορεί να εξακολουθούν να είναι ανεπαρκείς και θα πρέπει να αποτελούν ζητήματα προτεραιότητας.

1.7.

Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να δημιουργήσει έναν μόνιμο μηχανισμό προειδοποίησης και παρακολούθησης για την αντιμετώπιση των προκλήσεων και των απειλών των ΟΚΠ. Επιπλέον, η Επιτροπή θα πρέπει να δημιουργήσει ένα μοναδικό σημείο επαφής για τις ΟΚΠ ώστε να τεθεί σε λειτουργία ο μηχανισμός και να καταστεί δυνατή η διαρθρωμένη εργασία με τη συμμετοχή της ΕΟΚΕ, άλλων θεσμικών οργάνων της ΕΕ και εξειδικευμένων οργανισμών, όπως ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FRA).

1.8.

Η ΕΟΚΕ προτείνει να επικαιροποιηθεί η μεθοδολογία της έκθεσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με το κράτος δικαίου ώστε να τονιστεί ο ρόλος των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στη διασφάλιση του κράτους δικαίου, και να αναδειχθούν περισσότερο τόσο τα εμπόδιά τους όσο και η ευθύνη των κρατών μελών να τα αντιμετωπίσουν.

1.9.

Από το 2018, η ομάδα «Θεμελιώδη δικαιώματα και κράτος δικαίου» της ΕΟΚΕ διοργανώνει επισκέψεις σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, κατά τη διάρκεια των οποίων συζητούνται με φορείς της κοινωνίας των πολιτών όλες οι πτυχές της οργάνωσης και της λειτουργίας της κοινωνίας των πολιτών. Οι εκθέσεις που προκύπτουν από τις επισκέψεις αυτές συντάσσονται με συμμετοχική μέθοδο ανταλλαγής απόψεων μεταξύ ομοτίμων. Θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως πρόσθετος πόρος για την ενημέρωση της γενικής αξιολόγησης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με τις ΟΚΠ που λειτουργούν σε εθνικό και σε τοπικό επίπεδο.

1.10.

Αν και η ΕΟΚΕ επικροτεί τη διάρθρωση του προγράμματος «Πολίτες, ισότητα, δικαιώματα και αξίες» (CERV) και την ευελιξία της χρηματοδότησης για την κάλυψη των υφιστάμενων αναγκών, η κατανομή των κονδυλίων εξακολουθεί να είναι ανεπαρκής και μη προσανατολισμένη στο να προσφέρει στις ΟΚΠ τη στήριξη που αξίζουν σε αυτούς τους κρίσιμους καιρούς. Οι απαιτήσεις συγχρηματοδότησης του CERV μπορούν να περιορίσουν σημαντικά την πρόσβαση στη χρηματοδότηση και πρέπει να επαναξιολογηθούν και να μειωθούν.

1.11.

Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στις οργανώσεις που δραστηριοποιούνται σε κρίσιμους τομείς για τη δημοκρατία επιτελώντας καθήκοντα ελέγχου, καθώς αρμόζει λιγότερο στη λειτουργία τους η χρηματοδότηση βάσει έργων. Εν προκειμένω, η χρηματοδότηση των δαπανών λειτουργίας και ανάπτυξης (επιχορηγήσεις λειτουργίας) θα πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα, να είναι ταχύτερα διαθέσιμη και να περιλαμβάνει λιγότερη γραφειοκρατία. Με βάση μια βαθμονομημένη αξιολόγηση, αν υπάρχει ευκολότερα προσβάσιμη χρηματοδότηση με βάση τις ανάγκες, η Επιτροπή μπορεί να γνωστοποιεί καλύτερα τις διαθέσιμες ευκαιρίες στις ΟΚΠ.

1.12.

Η χρηματοδότηση των δαπανών λειτουργίας και της ανάπτυξης των ΟΚΠ θα πρέπει να αναδιαμορφωθεί προκειμένου να καλύψει τις πραγματικές και πιεστικές ανάγκες τους. Η χρηματοδότηση αυτή θα πρέπει να απαλλάξει τους βασικούς εργαζομένους των ΟΚΠ από την επισφάλεια και να τους επιτρέψει να επωφεληθούν από αξιοπρεπείς και προβλέψιμες αμοιβές. Σε περιπτώσεις νομικών επιθέσεων, οι ΟΚΠ θα πρέπει να μπορούν να έχουν πρόσβαση σε κονδύλια για την κάλυψη διαφόρων νομικών διαδικασιών. Θα πρέπει να ληφθούν υπόψη και άλλες ειδικές ανάγκες, σε περισσότερο ευέλικτη βάση.

1.13.

Η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι η πρόσβαση σε κονδύλια της ΕΕ είναι ιδιαίτερα δύσκολη για τις μικρότερες οργανώσεις που δραστηριοποιούνται σε τοπικό επίπεδο και σε πιο απομακρυσμένες περιοχές. Πέραν της υπερβολικής πολυπλοκότητας των διοικητικών απαιτήσεων και των περιορισμένων γλωσσικών ικανοτήτων, η υποβολή αιτήσεων από αυτές τις οργανώσεις εμποδίζεται και από το πολύ χαμηλό επίπεδο έμμεσων δαπανών που δεν αντικατοπτρίζουν τις πραγματικές δαπάνες. Επιπλέον, υποχρεούνται συχνά να εξασφαλίζουν τις δικές τους οικονομικές συνεισφορές. Αυτά τα εμπόδια και οι επιβαρύνσεις θα πρέπει να αντιμετωπιστούν άμεσα από την Επιτροπή.

2.   Γενικές παρατηρήσεις

2.1.   Δημοκρατικές αξίες και θεσμοί. Τρέχουσες προκλήσεις

2.1.1.

Όπως αναφέρεται στο άρθρο 11 παράγραφος 2 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ), τα θεσμικά όργανα της ΕΕ διατηρούν ανοιχτό, διαφανή και τακτικό διάλογο με τις αντιπροσωπευτικές ενώσεις και με την κοινωνία των πολιτών.

2.1.2.

Γίνεται όλο και περισσότερο αντιληπτό ότι η ΕΕ θα πρέπει να είναι περισσότερο δραστήρια και αποτελεσματική σε όλους τους αλληλένδετους τομείς των δημοκρατικών αξιών και θεσμών. Είναι ευπρόσδεκτη και αναγκαία η ανανεωμένη δέσμευση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να προωθήσει την προστασία της δημοκρατίας (σχέδιο δράσης για την ευρωπαϊκή δημοκρατία) (1), των θεμελιωδών δικαιωμάτων (στρατηγική για την εφαρμογή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων) (2), της ισότητας (Ένωση ισότητας (3) και καταπολέμηση των διακρίσεων (4)) και του κράτους δικαίου (εκθέσεις για το κράτος δικαίου). Το Συμβούλιο της ΕΕ αναγνώρισε πρόσφατα στα συμπεράσματά του τον ρόλο του χώρου της κοινωνίας των πολιτών στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ (5).

2.1.3.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα δρομολογήσει μια «δέσμη μέτρων για την προάσπιση της δημοκρατίας» στο πλαίσιο του σχεδίου δράσης για την ευρωπαϊκή δημοκρατία (6). Στην τελευταία έκθεση για το κράτος δικαίου το 2022, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δήλωσε ότι «οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και οι υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο ως μηχανισμοί ελέγχου των παραβιάσεων του κράτους δικαίου και συμβάλλουν ενεργά στην προώθηση του κράτους δικαίου, της δημοκρατίας και των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην πράξη» (7). Στη στρατηγική της για την ενίσχυση της εφαρμογής του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, η Επιτροπή προτείνει τέσσερις βασικούς άξονες, ένας εκ των οποίων είναι η «ενδυνάμωση των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, των υπερασπιστών των δικαιωμάτων και των επαγγελματιών του κλάδου της δικαιοσύνης» (8).

2.1.4.

Σε όλους αυτούς τους τομείς, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει τον καίριο ρόλο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚΠ) στη διασφάλιση της διατήρησης ενός ισχυρού συστήματος ελέγχων και ισορροπιών, στην παρακολούθηση της λήψης αποφάσεων, στη συμμετοχή των πολιτών στην πολιτική και την κυβέρνηση, καθώς και στην προστασία και την ένταξη διαφόρων κοινωνικών ομάδων.

2.1.5.

Ωστόσο, οι ΟΚΠ, ιδίως εκείνες που δραστηριοποιούνται στον τομέα της δημοκρατίας, των θεμελιωδών δικαιωμάτων, της ισότητας και του κράτους δικαίου, αντιμετωπίζουν δύο μείζονες αμοιβαία ενισχυόμενες προκλήσεις. Πρώτον, όλο και περισσότεροι κοινωνικοί, πολιτικοί και κυβερνητικοί παράγοντες εργάζονται άμεσα κατά των δημοκρατικών αξιών και προτύπων της ΕΕ. Δεύτερον, ο χώρος και οι ευκαιρίες αμφισβήτησης αυτών των τάσεων μειώνονται συνεχώς. Όντας αντιμέτωπες με αυξημένη εχθρότητα εκ μέρους των κυβερνήσεων και άλλων παραγόντων, με δυσκολίες στη χρηματοδότηση άλλων δραστηριοτήτων και περιορισμένη απήχηση στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και την κοινωνία, οι ΟΚΠ επιβαρύνονται υπερβολικά και εξαντλούνται.

2.1.6.

Οι πιέσεις που ασκούνται στις ΟΚΠ προέρχονται επίσης από τον ρόλο τους στην αντιμετώπιση κρίσεων, για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, κατά τη διάρκεια διαφόρων ανθρωπιστικών κρίσεων στα σύνορα της ΕΕ ή κατά τη διάρκεια της αυξημένης μετανάστευσης ως αποτέλεσμα του πολέμου στην Ουκρανία. Οι ΟΚΠ ήταν οι πρώτες που ανταποκρίθηκαν, βοηθώντας τα πλέον ευάλωτα μέλη των κοινωνιών μας, και ως αντάλλαγμα, ορισμένες τουλάχιστον από αυτές αντιμετώπισαν εμπόδια στις συνήθεις δραστηριότητές τους, παρενόχληση και απόσυρση δημόσιων κονδυλίων.

2.1.7.

Αναγνωρίζοντας τις σοβαρές και αυξανόμενες προκλήσεις στους τομείς των θεμελιωδών δικαιωμάτων, του κράτους δικαίου και της δημοκρατίας, πρέπει να αντλήσουμε διδάγματα από τις επιτυχείς προσπάθειες της ΕΕ. Η περισσότερο άμεση, προσβάσιμη και αποτελεσματική στήριξη των ΟΚΠ που δραστηριοποιούνται στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατίας χορηγείται επί του παρόντος εκτός της ΕΕ.

2.2.   Η συνεχής συρρίκνωση του χώρου της κοινωνίας των πολιτών

2.2.1.

Σε προηγούμενη γνωμοδότησή της που εγκρίθηκε το 2017, η ΕΟΚΕ εξέφρασε τη σοβαρή ανησυχία της για τη συρρίκνωση του χώρου δράσης της κοινωνίας των πολιτών που παρατηρείται σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ και επισήμανε την ανάγκη άμεσης αντιμετώπισης τόσο των αυξανόμενων δυσκολιών πρόσβασης στη δημόσια χρηματοδότηση όσο και του ρόλου των ΟΚΠ στη λειτουργία της ευρωπαϊκής δημοκρατίας. Τότε και τώρα «θα πρέπει να θεσπιστεί πολιτικό και νομοθετικό πλαίσιο σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο προκειμένου να προωθηθεί η ανάπτυξη μιας ευρωπαϊκής κοινωνίας πολιτών, η δραστηριότητα της οποίας θα εντάσσεται στο πλαίσιο των αξιών που εκφράζονται με τα θεμελιώδη δικαιώματα» (9).

2.2.2.

Σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη (ΟΗΕ), «ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών είναι το περιβάλλον που επιτρέπει σε άτομα και ομάδες —ή “φορείς του χώρου της κοινωνίας των πολιτών”— να συμμετέχουν ουσιαστικά στην πολιτική, οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή στις κοινωνίες τους» (10).

2.2.3.

Πρόσφατη μελέτη καταδεικνύει ότι η συρρίκνωση του χώρου της κοινωνίας των πολιτών είναι αποτέλεσμα διαφόρων πιέσεων, από την κορυφή προς τη βάση —κόμματα και κυβερνήσεις θέτουν σε δοκιμασία τη δημοκρατική κοινωνία των πολιτών μέσω νομοθεσίας, πολιτικών και πρακτικών που αποσκοπούν στην κατάργηση των ελέγχων και των ισορροπιών στις χώρες τους— και από τη βάση προς την κορυφή —συντηρητικές οργανώσεις πολιτών, οιονεί ΚΟΜΚΟ («κυβερνητικά οργανωμένες μη κυβερνητικές οργανώσεις») και ακροδεξιά κινήματα γίνονται ιδιαίτερα δραστήρια. Η πίεση μπορεί επίσης να προέλθει από τον εταιρικό τομέα, για παράδειγμα, μέσω στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού (SLAPP) (11).

2.2.4.

Οι αδυναμίες της κοινωνίας των πολιτών επιδεινώθηκαν επίσης από την πανδημία COVID-19 (12). Σύμφωνα με μελέτη της ΕΟΚΕ, «πολλές οντότητες, ιδίως οι μικρότερες και όσες δραστηριοποιούνται εκτός μεγάλων πόλεων, ή φέρνουν σε επαφή συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες με υψηλότερο ποσοστό ψηφιακά αποκλεισμένων ατόμων —για παράδειγμα, ηλικιωμένοι ή άτομα με αναπηρία— ανέστειλαν τις δραστηριότητές τους» και «σημαντικό ποσοστό αυτών των οργανώσεων δεν έχουν επιστρέψει στη δραστηριότητά τους μέχρι σήμερα» (13). Ειδικά οι κοινωνικοί εταίροι και οι συνδικαλιστικές οργανώσεις επηρεάστηκαν από την αυξανόμενη πίεση για περιορισμό των δικαιωμάτων των εργαζομένων —π.χ. το δικαίωμα στην απεργία— ή ως αποτέλεσμα των αυξημένων ευκαιριών ελέγχου των εργαζομένων κατά την τηλεργασία, που επηρέασαν τα δικαιώματά τους στην ιδιωτικότητα.

2.2.5.

Στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων, υπάρχουν πρόσθετοι λόγοι ανησυχίας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι «τα τελευταία χρόνια, οι ΟΚΠ και οι υπερασπιστές των δικαιωμάτων αντιμετωπίζουν επίσης όλο και περισσότερες προκλήσεις που συνδέονται με τον περιορισμό του χώρου της κοινωνίας των πολιτών» και ότι «διάφορα νομικά, διοικητικά και πολιτικά μέτρα έχουν περιορίσει σταδιακά τις θεμελιώδεις ελευθερίες τους, με αποτέλεσμα να επηρεάζουν την ικανότητά τους να ασκούν δραστηριότητες για την υποστήριξη των θεμελιωδών δικαιωμάτων ως στρατηγικοί εταίροι για την ΕΕ και τα κράτη μέλη» (14).

2.3.   Χρηματοδότηση των ΟΚΠ. Τρέχουσες προκλήσεις και εμπόδια

2.3.1.

Η χρηματοδότηση των ΟΚΠ αποτελεί ταυτόχρονα αιτία, σύμπτωμα και αποτέλεσμα της συρρίκνωσης των χώρων της κοινωνίας των πολιτών. Η περιορισμένη πρόσβαση στη χρηματοδότηση δεν αποτελεί μόνο φαινόμενο στα νεότερα κράτη μέλη, αλλά σε ολόκληρη την ΕΕ. Η περιορισμένη πρόσβαση μπορεί να οριστεί ποσοτικά, ως η απόλυτη ή σχετική μείωση της χρηματοδότησης, αλλά και ποιοτικά, ως ο αναπροσανατολισμός των κονδυλίων σε άλλους τομείς ή κοινωνικό και κοινοτικό έργο πέραν της προστασίας των δικαιωμάτων, του κράτους δικαίου και της δημοκρατίας.

2.3.2.

Η περιορισμένη πρόσβαση στη χρηματοδότηση μπορεί να είναι αποτέλεσμα νομοθετικών και διαδικαστικών αλλαγών που καθιστούν δυσκολότερη και αβέβαιη τη λειτουργία των ΟΚΠ. Παρεμποδίζεται επίσης από τις νομικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών, π.χ. όσον αφορά τη μεταφορά/σύσταση νέων ΟΚΠ ή την πρόσβασή τους σε φορολογικές απαλλαγές. Επιπλέον, η μείωση των εσόδων για τις επιχειρηματικές οντότητες και τους ιδιώτες μπορεί επίσης να έχει πτωτική επίδραση στη φιλανθρωπία (εταιρική και ιδιωτική) και μπορεί να συνεπάγεται περιορισμούς για τις ωφελούμενες ΟΚΠ.

2.3.3.

Σύμφωνα με τον FRA, οι ΟΚΠ δήλωσαν ότι τα συνηθέστερα εμπόδια που αντιμετωπίζουν είναι: ανταγωνισμός με άλλες ΟΚΠ για περιορισμένα κονδύλια (52 %), έλλειψη διαφάνειας και δικαιοσύνης στην κατανομή της χρηματοδότησης (25 %), περιορισμένη διοικητική ικανότητα και εμπειρογνωμοσύνη για την υποβολή αίτησης χρηματοδότησης (24 %), καθώς και περιοριστικά κριτήρια επιλεξιμότητας (23 %). Στην αξιολόγησή της, η ΕΟΚΕ διαπιστώνει ότι οι μικρότερες οργανώσεις βάσης αντιμετωπίζουν τις μεγαλύτερες χρηματοδοτικές προκλήσεις.

2.3.4.

Σύμφωνα με την έκθεση της ομάδας «Θεμελιώδη δικαιώματα και κράτος δικαίου» (ομάδα FRRL) (15) της ΕΟΚΕ σχετικά με τις επισκέψεις της στη Ρουμανία, την Πολωνία, την Ουγγαρία, τη Γαλλία, την Αυστρία, τη Βουλγαρία και την Ιταλία, οι περιορισμοί του δικαιώματος πρόσβασης των ΟΚΠ στη χρηματοδότηση αποτελούν ανησυχητική τάση στην ήπειρο, η οποία λαμβάνει πολλαπλές μορφές. Στον επόμενο γύρο συζητήσεων που διοργάνωσε η ομάδα FRRL με ΟΚΠ από τη Δανία, τη Γερμανία, την Ιρλανδία, την Τσεχία, την Ισπανία, την Κύπρο και τη Λιθουανία, η πρόσβαση στη χρηματοδότηση αποτελούσε γενική ανησυχία που εκφράστηκε σε όλες τις επισκέψεις σε χώρες (16).

2.3.5.

Όπως επισημάνθηκε στην έκθεση της ΕΟΚΕ σχετικά με τις πρώτες επισκέψεις της ομάδας FRRL στις χώρες, «ορισμένες ΟΚΠ υποστήριξαν ότι ο περιορισμός της πρόσβασης στη χρηματοδότηση δεν είναι τόσο αποτέλεσμα της μείωσης της διαθεσιμότητας δημόσιας χρηματοδότησης, αλλά μάλλον συνέπεια του αναπροσανατολισμού της χρηματοδότησης, η οποία στοχεύει όλο και περισσότερο στις ΟΚΠ που παρέχουν κοινωνικές υπηρεσίες αντί σε όσες ασχολούνται με την υπεράσπιση ή την παρακολούθηση της κατάστασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Επισημάνθηκε επίσης ότι οι ιδιωτικοί χορηγοί γίνονται όλο και πιο δραστήριοι στη χρηματοδότηση των ΟΚΠ που δεν υπερασπίζονται τα συμφέροντα του κοινού καλού» (17).

2.4.   Μια νέα αρχιτεκτονική στήριξης και χρηματοδότησης των ΟΚΠ. Πραγματική προστασία και καλύτερη πρόσβαση στη χρηματοδότηση

2.4.1.

Αναγνωρίζοντας τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι ΟΚΠ στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων, του κράτους δικαίου και της δημοκρατίας για τη χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων τους, καθώς και τον αυξημένο κίνδυνο υπονόμευσης της δημοκρατικής αποστολής τους, η ΕΟΚΕ προτείνει μια νέα δομή χρηματοδότησης, βασιζόμενη στην αναδιοργάνωση των υφιστάμενων διαδικασιών και προγραμμάτων.

2.4.2.

Στο επίκεντρο της πρότασης αυτής βρίσκεται η συνειδητοποίηση ότι το μέλλον της ΕΕ εξαρτάται και από την ύπαρξη μιας δυναμικής κοινωνίας των πολιτών, ικανής να παρακολουθεί και να επηρεάζει τη λήψη αποφάσεων, ιδίως όταν αυτή αποκλίνει από τα πρότυπα δημοκρατικής διακυβέρνησης. Δεύτερον, η ΕΟΚΕ προτείνει να αναλάβει η ΕΕ την πλήρη ευθύνη για την προστασία των ΟΚΠ και τη δημιουργία ενός συστήματος που θα τους επιτρέπει να λειτουργούν ενώ αντιμετωπίζουν οικονομική αβεβαιότητα, περιθωριοποίηση και κυβερνητική ήπια ή σκληρή καταστολή. Τρίτον, οι ΟΚΠ σε εθνικό επίπεδο θα πρέπει να υποστηρίζονται προκειμένου να συμμετέχουν στον προγραμματισμό και την παρακολούθηση της χρηματοδότησης της ΕΕ, με παροχή τεχνικής υποστήριξης (πρόσβαση σε πληροφορίες, γνώσεις, δεξιότητες κ.λπ.), χρηματοδότησης και προστασίας.

2.4.3.

Όπως και σε πολλές άλλες γνωμοδοτήσεις, η ΕΟΚΕ συνιστά στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή να καταρτίσει μια στρατηγική της ΕΕ για την κοινωνία των πολιτών, στην οποία θα περιγράφει ένα ολοκληρωμένο όραμα για την ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών, τον ρόλο της στην προάσπιση των δημοκρατικών μας συστημάτων, και τον τρόπο εργασίας σε όλα τα επίπεδα προς όφελος των πολιτών και των κοινοτήτων.

2.5.   Πραγματική προστασία

2.5.1.

Η προστασία των ΟΚΠ πρέπει να επικαιροποιηθεί και να αναβαθμιστεί σε πολύ υψηλότερο επίπεδο προτεραιότητας. Η ΕΕ θα πρέπει να παρακολουθεί στενά όλες τις νομοθετικές και διοικητικές ενέργειες που οδηγούν στην αποδυνάμωση των ΟΚΠ και στην παρεμπόδιση της εκπλήρωσης της δημοκρατικής αποστολής τους. Πρόκειται για δυσκολίες εγγραφής ή λειτουργίας, αδικαιολόγητες διοικητικές επιβαρύνσεις σε σχέση με τις δραστηριότητές τους, περιορισμούς στις οικονομικές τους δραστηριότητες ή στην πρόσβαση σε χρηματοδότηση, παρενόχληση από κρατικές αρχές, αποτροπή της προσφυγής στη δικαιοσύνη ή έλλειψη προστασίας έναντι δυσφήμισης και επιθέσεων. Ένα θετικό παράδειγμα εν προκειμένω είναι η πρόταση οδηγίας για την προστασία των προσώπων που προβαίνουν σε ενέργειες συμμετοχής του κοινού από προδήλως αβάσιμες ή καταχρηστικές δικαστικές διαδικασίες (στρατηγικές αγωγές προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού — SLAPP).

2.5.2.

Οι στόχοι προστασίας της κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει να αντιμετωπιστούν ως βασική δημοκρατική προϋπόθεση και να ενσωματωθούν στον σχεδιασμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ιδίως όσον αφορά την εκταμίευση των κονδυλίων. Η ΕΟΚΕ θεωρεί δικαιολογημένη την επιλογή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να συνδέσει τον μηχανισμό ανάκαμψης και ανθεκτικότητας με τις μεταρρυθμίσεις που πραγματοποιούν τα κράτη μέλη στο δικαστικό σύστημα, στο πλαίσιο καταπολέμησης της διαφθοράς και στη δημόσια διοίκηση, καθώς και με την ψηφιοποίηση των συστημάτων απονομής δικαιοσύνης τους (18). Πρέπει επίσης να εφαρμοστεί σύνδεση με την ποιότητα του χώρου της κοινωνίας των πολιτών και τον τρόπο αντιμετώπισης της κοινωνίας των πολιτών.

2.5.3.

Το τμήμα με τίτλο «Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών ως βασικοί παράγοντες για το κράτος δικαίου» της έκθεσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το κράτος δικαίου θα πρέπει να διευρυνθεί και να καταστεί περισσότερο αναλυτικό (19). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να διατυπώσει λεπτομερείς συστάσεις για συγκεκριμένα κράτη μέλη και να δώσει συνέχεια στην εφαρμογή τους. Το χρονοδιάγραμμα για τη συλλογή στοιχείων που θα συνεισφέρουν στην έκθεση και για τη δημοσίευση της τελικής έκδοσής της θα πρέπει να ευθυγραμμιστεί καλύτερα με την πραγματικότητα των καθημερινών δραστηριοτήτων των ΟΚΠ (θα πρέπει να αποφευχθεί ο ορισμός των αντίστοιχων ημερομηνιών κατά την περίοδο των διακοπών του τέλους του έτους και το καλοκαίρι).

2.5.4.

Υπάρχουν ήδη έγγραφα που θα μπορούσαν να καθοδηγήσουν τη διαμόρφωση της δέσμης μέτρων προστασίας που προτείνει η ΕΟΚΕ. Το Συμβούλιο της Ευρώπης εξέδωσε δύο συστάσεις σχετικά με τη ρύθμιση της κοινωνίας των πολιτών, οι οποίες καλύπτουν βασικές πτυχές της οργάνωσης και της λειτουργίας της (20).

2.5.5.

Υπάρχουν επίσης διαθέσιμες ολοκληρωμένες και συγκριτικές αξιολογήσεις. Ο δείκτης που κατάρτισε η CIVICUS (Παγκόσμια Συμμαχία για τη Συμμετοχή των Πολιτών) αποτελεί ένα καλό παράδειγμα πρακτικής παρακολούθησης, καθότι προσδιορίζει πέντε είδη χώρων της κοινωνίας των πολιτών: ανοιχτός, περιορισμένος, παρεμποδισμένος, κατεσταλμένος και κλειστός (21). Οι άριστες ευρωπαϊκές ομάδες ακαδημαϊκών και πολιτικών εμπειρογνωμόνων μπορούν επίσης να αξιοποιηθούν προκειμένου να προωθηθεί περαιτέρω η λεπτομερής αξιολόγηση της λειτουργίας των ΟΚΠ σε όλα τα επίπεδα. Εν προκειμένω, η ΕΟΚΕ συνιστά να καταστεί η λειτουργία και η δραστηριότητα των ΟΚΠ βασικός τομέας έρευνας στις κοινωνικές επιστήμες, ο οποίος θα χρηματοδοτηθεί μέσω διαφόρων προγραμμάτων και δράσεων (22).

2.6.   Καλύτερη πρόσβαση στη χρηματοδότηση

2.6.1.

Όσον αφορά τη χρηματοδότηση της ΕΕ, το τρέχον πρόγραμμα «Πολίτες, ισότητα, δικαιώματα και αξίες» (CERV) αποτελεί βήμα προόδου προς τη σωστή κατεύθυνση, δεδομένου ότι έχει διαθέσει σημαντικά μεγαλύτερο προϋπολογισμό από αυτόν που ήταν προηγουμένως διαθέσιμος στον εν λόγω τομέα. Η πρόβλεψη επιχορηγήσεων για τη στήριξη της ανάπτυξης ικανοτήτων των ΟΚΠ, καθώς και η χρηματοδότηση των δαπανών λειτουργίας και ανάπτυξής τους, αποτελεί επίσης αναγκαία προσαρμογή για την κάλυψη των πραγματικών αναγκών των οργανώσεων.

2.6.2.

Ωστόσο, η διάθεση των κονδυλίων στις ΟΚΠ στο πλαίσιο του προγράμματος CERV παραμένει ανεπαρκής και μη προσανατολισμένη στο να παρέχει στις ΟΚΠ τη στήριξη που αξίζουν σε αυτούς τους κρίσιμους καιρούς. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να κινηθεί προς μια περισσότερο προορατική και βαθμονομημένη προσέγγιση. Πρώτον, χρειάζεται λεπτομερέστερη αξιολόγηση της σοβαρότητας των εμποδίων και των προκλήσεων σε εθνικό επίπεδο. Οι ΟΚΠ από τις χώρες όπου οι πιέσεις είναι μεγαλύτερες και αμεσότερες θα πρέπει να λαμβάνουν μεγαλύτερα ποσά, ιδίως όταν πραγματοποιείται ενεργός και συντονισμένη απόπειρα από την κυβέρνηση να τις αποδυναμώσει και να τις περιθωριοποιήσει.

2.6.3.

Μολονότι η ΕΟΚΕ επικροτεί τη διάρθρωση του προγράμματος CERV και την ευελιξία της χρηματοδότησης για την κάλυψη των υφιστάμενων αναγκών, εξακολουθεί να ανησυχεί για το γεγονός ότι οι πολύ δραστήριες ΟΚΠ, ιδίως εκείνες που έχουν ελεγκτικό ρόλο, ενδέχεται να μην εντάσσονται σε αυτές τις προτεραιότητες και να μην έχουν πρόσβαση σε πόρους που είναι αναγκαίοι για την εκπλήρωση του απαραίτητου ρόλου τους.

2.6.4.

Η ΕΟΚΕ επικροτεί το γεγονός ότι στο πρόγραμμα εργασίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την περίοδο 2023-2024 αναφέρεται ότι η Επιτροπή θα συνεχίσει να προσαρμόζεται και να καινοτομεί προκειμένου να ανταποκριθεί στις επιτόπιες ανάγκες, για παράδειγμα χορηγώντας χρηματοδοτική στήριξη σε τρίτους, κοινώς γνωστές και ως κλιμακωτές επιχορηγήσεις σε ενδιάμεσους φορείς, για την ανάπτυξη των ικανοτήτων και την ανακατανομή των πόρων στην τοπική κοινωνία των πολιτών, ή για τη χρηματοδότηση της ανάπτυξης ικανοτήτων και της ευαισθητοποίησης σε σχέση με τον Χάρτη (23).

2.6.5.

Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει μια βασική σύσταση από προηγούμενη γνωμοδότησή της: προκειμένου να βελτιωθεί η πρόσβαση στη χρηματοδότηση για τις μικρότερες οργανώσεις και τις πλέον μειονεκτούσες ομάδες πληθυσμού, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να προσφέρει ποικιλία χρηματοπιστωτικών ρυθμίσεων και να απλοποιήσει περαιτέρω τις διοικητικές διεργασίες (μεταξύ άλλων όσον αφορά την υποβολή αιτήσεων και εκθέσεων), αναθεωρώντας τα μη ρεαλιστικά μοναδιαία κόστη και κατ’ αποκοπή ποσά (ώστε να αναγνωριστούν επίσης οι επιπτώσεις του πληθωρισμού), παρέχοντας κατάρτιση και κατευθυντήριες γραμμές για την εφαρμογή των συμβάσεων και των χρηματοπιστωτικών υποχρεώσεων, εξασφαλίζοντας ταυτόχρονα τη συνεπή ερμηνεία από τις υπηρεσίες της του κανονισμού για τους δημοσιονομικούς κανόνες (24). Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει επίσης την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διευρύνει τα επίπεδα γενικών εξόδων που μπορούν να χρησιμοποιούν οι ΟΚΠ για τις λειτουργικές δαπάνες τους (έως το 20 % των επιχορηγήσεων) και να περιορίσει τα ποσοστά συγχρηματοδότησης για τους ενδιάμεσους φορείς. Θα πρέπει να αποφευχθούν οι κανόνες διαχείρισης επιχορηγήσεων και δαπανών βάσει έργων σε σχέση με τη βασική χρηματοδότηση.

2.6.6.

Στη γνωμοδότηση που εξέδωσε το 2017 σχετικά με τη χρηματοδότηση των ΟΚΠ, η ΕΟΚΕ υπέβαλε την πρόταση προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να δημιουργήσει ένα «ευρωπαϊκό ταμείο για τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις αξίες εντός της ΕΕ, το οποίο θα διαθέτει φιλόδοξο προϋπολογισμό, θα είναι άμεσα ανοικτό προς τις ΟΚΠ σε ολόκληρη την Ευρώπη και του οποίου η διαχείριση θα γίνεται κατά τρόπο ανεξάρτητο —όπως και του Ευρωπαϊκού Ταμείου για τη Δημοκρατία— με τη συμμετοχή εκπροσώπων της ΕΟΚΕ». Επαναλαμβάνουμε την υποστήριξή μας προς ένα τέτοιο μέσο, τονίζοντας την επιτακτική ανάγκη να δημιουργηθεί, καθώς και να διευκολυνθεί η πρόσβαση των ΟΚΠ της ΕΕ σε αυτό.

---

(1)  Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (EOKE) με θέμα «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών σχετικά με το ευρωπαϊκό σχέδιο δράσης για τη δημοκρατία» [COM(2020) 790 final] (ΕΕ C 341 της 24.8.2021, σ. 56).

(2)  Γνωμοδότηση της EOKE με θέμα «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Στρατηγική για την ενίσχυση της εφαρμογής του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στην ΕΕ» [COM(2020) 711 final] ΕΕ C 341 της 24.8.2021, σ. 50.

(3)  Γνωμοδότηση της EOKE με θέμα «Μια Ένωση ισότητας: σχέδιο δράσης της ΕΕ για την καταπολέμηση του ρατσισμού 2020-2025» [COM(2020) 565 final] (ΕΕ C 286 της 16.7.2021, σ. 121).

(4)  Γνωμοδότηση της EOKE με θέμα «Βελτίωση της ισότητας στην ΕΕ» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας) (ΕΕ C 75 της 28.2.2023, σ. 56).

(5)  Θεμελιώδη δικαιώματα: Έγκριση συμπερασμάτων του Συμβουλίου για τον ρόλο του χώρου της κοινωνίας των πολιτών.

(6)  Πρόγραμμα εργασίας της Επιτροπής για το 2023 — Μια Ένωση που παραμένει σταθερή και ενωμένη. Στρασβούργο, 18.10.2022 [COM(2022) 548 final], σ. 12.

(7)  Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Έκθεση του 2022 για το κράτος δικαίου — Η κατάσταση του κράτους δικαίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Λουξεμβούργο, 13.7.2022 [COM(2022) 500 final], σ. 25.

(8)  Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Στρατηγική για την ενίσχυση της εφαρμογής του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στην ΕΕ. Βρυξέλλες, 2.12.2020 [COM(2020) 711 final].

(9)  Γνωμοδότηση της EOKE με θέμα «Χρηματοδότηση από την ΕΕ των οργανώσεων της κοινωνίας πολιτών» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας) (ΕΕ C 81 της 2.3.2018, σ. 9), σημεία 1.2 και 1.3.

(10)  United Nations, Guidance Note on Protection and Promotion of Civic Space (Καθοδηγητικό σημείωμα των Ηνωμένων Εθνών σχετικά με την προστασία και την προώθηση του χώρου της κοινωνίας των πολιτών), Σεπτέμβριος 2020.

(11)  Negri, G. και Pazderski, F. 2021, Mapping shrinking civic space in Europe (Χαρτογράφηση της συρρίκνωσης του χώρου της κοινωνίας των πολιτών στην Ευρώπη), Civitates.

(12)  Γνωμοδότηση της EOKE με θέμα «Ο αντίκτυπος της νόσου COVID-19 στα θεμελιώδη δικαιώματα και το κράτος δικαίου σε ολόκληρη την ΕΕ και το μέλλον της δημοκρατίας» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας) (ΕΕ C 275 της 18.7.2022, σ. 11).

(13)  Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, The implications of the COVID-19 pandemic on fundamental rights and civic space (Οι επιπτώσεις της πανδημίας COVID-19 στα θεμελιώδη δικαιώματα και στον χώρο της κοινωνίας των πολιτών), 2022, σ. 3.

(14)  Ένας ακμάζων χώρος δράσης της κοινωνίας των πολιτών για την προάσπιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ. Ετήσια Έκθεση του 2022 σχετικά με την εφαρμογή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Βρυξέλλες, 6.12.2022 [COM(2022) 716 final].

(15)  https://www.eesc.europa.eu/en/sections-other-bodies/other/group-fundamental-rights-and-rule-law/frrl-trends-eu-member-states

(16)  Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, Θεμελιώδη δικαιώματα και κράτος δικαίου. Εθνικές εξελίξεις από την πλευρά της κοινωνίας των πολιτών 2020-2021, Ιούνιος 2022, σ. 11.

(17)  Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, Θεμελιώδη δικαιώματα και κράτος δικαίου. Εθνικές εξελίξεις από τη σκοπιά της κοινωνίας των πολιτών, 2018-2019. Ιούνιος 2020, σ. 11.

(18)  Έκθεση του 2022 για το κράτος δικαίου — Η κατάσταση του κράτους δικαίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Λουξεμβούργο, 13.7.2022 [COM(2022) 500 final], σ. 1.

(19)  Έκθεση του 2022 για το κράτος δικαίου — Η κατάσταση του κράτους δικαίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Λουξεμβούργο, 13.7.2022 [COM (2022) 500 final], σ. 25.

(20)  Recommendation CM/Rec(2007)14 of the Council of Europe Committee of Ministers to member states on the legal status of non-governmental organisations in Europe; Recommendation CM/Rec(2022)6 of the Committee of Ministers to member States on protecting youth civil society and young people, and supporting their participation in democratic processes [Σύσταση CM/Rec(2007)14 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης προς τα κράτη μέλη σχετικά με το νομικό καθεστώς των μη κυβερνητικών οργανώσεων στην Ευρώπη· σύσταση CM/Rec(2022)6 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης προς τα κράτη μέλη σχετικά με την προστασία της κοινωνίας των πολιτών της νεολαίας, καθώς και των νέων, και τη στήριξη της συμμετοχής τους στις δημοκρατικές διαδικασίες].

(21)  Παρατηρητήριο CIVICUS. Tracking civic space (Παρακολούθηση του χώρου της κοινωνίας των πολιτών).

(22)  Γνωμοδότηση της EOKE με θέμα «Χρηματοδότηση από την ΕΕ των οργανώσεων της κοινωνίας πολιτών» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας) (ΕΕ C 81 της 2.3.2018, σ. 9), σημείο 1.12.

(23)  Annex to the Commission Implementing Decision on the financing of the Citizens, Equality, Rights and Values programme and the adoption of the work programme for 2023-2024 (Παράρτημα της εκτελεστικής απόφασης της Επιτροπής σχετικά με τη χρηματοδότηση του προγράμματος «Πολίτες, ισότητα, δικαιώματα και αξίες» και την έγκριση του προγράμματος εργασίας για την περίοδο 2023-2024), σ. 4.

(24)  Γνωμοδότηση της EOKE με θέμα «Χρηματοδότηση από την ΕΕ των οργανώσεων της κοινωνίας πολιτών» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας) (ΕΕ C 81 της 2.3.2018, σ. 9), σημείο 1.16.