ISSN 1977-0901

doi:10.3000/19770901.C_2011.318.ell

Επίσημη Εφημερίδα

της Ευρωπαϊκής Ένωσης

C 318

European flag  

Έκδοση στην ελληνική γλώσσα

Ανακοινώσεις και Πληροφορίες

54ό έτος
29 Οκτωβρίου 2011


Ανακοίνωση αριθ

Περιεχόμενα

Σελίδα

 

I   Ψηφίσματα, συστάσεις και γνωμοδοτήσεις

 

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΕΙΣ

 

Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή

 

473η σύνοδος ολομέλειας της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011

2011/C 318/01

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Το μέλλον της ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας — αναζήτηση μιας αποτελεσματικής αντίδρασης στη δημογραφική εξέλιξη (διερευνητική γνωμοδότηση)

1

2011/C 318/02

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Ενίσχυση του ψηφιακού γραμματισμού, των ηλεκτρονικών δεξιοτήτων και της ηλεκτρονικής ένταξης (διερευνητική γνωμοδότηση)

9

2011/C 318/03

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Η Ανατολική Εταιρική Σχέση και η ανατολική διάσταση των πολιτικών της ΕΕ, με έμφαση στον τομέα της γεωργίας: ασφάλεια τροφίμων, ομαλές εμπορικές συναλλαγές, ευρύτερη συνεργασία και αναπτυξιακή βοήθεια, στρατηγική εταιρική σχέση (διερευνητική γνωμοδότηση)

19

2011/C 318/04

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Χρηματοοικονομική εκπαίδευση και υπεύθυνη κατανάλωση χρηματοοικονομικών προϊόντων (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

24

2011/C 318/05

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στον τομέα της μουσικής (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

32

2011/C 318/06

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Εναρμόνιση των ισχυρισμών όσον αφορά την κατανάλωση καλλυντικών προϊόντων (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

40

2011/C 318/07

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Μέτρα της ΕΕ για την αντιμετώπιση της κρίσης και τις βιομηχανικές μεταλλαγές: περισσότερο επισφαλής ή βιώσιμη απασχόληση; (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

43

2011/C 318/08

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Η κρίση, η εκπαίδευση και η αγορά εργασίας (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

50

2011/C 318/09

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Αναθεώρηση της πιστωτικής πολιτικής της ΕΤΕπ στον τομέα των μεταφορών (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

56

2011/C 318/10

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Κρατικές ενισχύσεις στη ναυπηγική βιομηχανία (πρόσθετη γνωμοδότηση)

62

2011/C 318/11

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Η συνεργασία μεταξύ των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των τοπικών και περιφερειακών αρχών σε θέματα ένταξης των μεταναστών (πρόσθετη γνωμοδότηση)

69

 

III   Προπαρασκευαστικές πράξεις

 

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

 

473η σύνοδος ολομέλειας της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011

2011/C 318/12

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Η αντιμετώπιση των προκλήσεων που αφορούν τις αγορές βασικών εμπορευμάτων και τις πρώτες ύλες[COM(2011) 25 τελικό]

76

2011/C 318/13

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Η περιφερειακή πολιτική συμβάλλει στην έξυπνη ανάπτυξη στο πλαίσιο της Ευρώπης 2020[COM(2010) 553 τελικό]

82

2011/C 318/14

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Πράσινη Βίβλος σχετικά με το μέλλον του ΦΠΑ — Προς ένα απλούστερο, ισχυρότερο και αποτελεσματικότερο σύστημα ΦΠΑ[COM(2010) 695 τελικό]

87

2011/C 318/15

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή: Κατάργηση των διασυνοριακών φορολογικών εμποδίων για τους πολίτες της ΕΕ[COM(2010) 769 τελικό]

95

2011/C 318/16

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Πράσινη Βίβλος για την επέκταση της χρήσης των δημόσιων ηλε-συμβάσεων στην ΕΕ[COM(2010) 571 τελικό]

99

2011/C 318/17

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Αξιοποιώντας τα οφέλη της ηλεκτρονικής τιμολόγησης για την Ευρώπη[COM(2010) 712 τελικό]

105

2011/C 318/18

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Προς μια καλύτερη λειτουργία της ενιαίας αγοράς υπηρεσιών με την αξιοποίηση των αποτελεσμάτων της διαδικασίας αμοιβαίας αξιολόγησης σύμφωνα με την οδηγία για τις υπηρεσίες[COM(2011) 20 τελικό]

109

2011/C 318/19

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Πράσινη βίβλος σχετικά με τον εκσυγχρονισμό της πολιτικής δημόσιων συμβάσεων της ΕΕ — Προς μια αποτελεσματικότερη ευρωπαϊκή αγορά δημόσιων συμβάσεων[COM(2011) 15 τελικό]

113

2011/C 318/20

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Πράσινη Βίβλος — από τις προκλήσεις στις ευκαιρίες: προς ένα κοινό πλαίσιο στρατηγικής για τη χρηματοδότηση της έρευνας και της καινοτομίας στην ΕΕ[COM(2011) 48 τελικό]

121

2011/C 318/21

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Πρόταση κανονισμού (Ευρατόμ) του Συμβουλίου με τον οποίο καθορίζονται οι κανόνες συμμετοχής επιχειρήσεων, ερευνητικών κέντρων και πανεπιστημίων στις δράσεις που αναλαμβάνονται βάσει του έβδομου προγράμματος πλαισίου της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας και οι κανόνες διάδοσης των ερευνητικών αποτελεσμάτων (2012-2013)[COM(2011) 71 τελικό — 2011/0045 (NLE)] —Πρόταση για απόφαση του Συμβουλίου για το έβδομο πρόγραμμα πλαίσιο δραστηριοτήτων πυρηνικής έρευνας και εκπαίδευσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας (Ευρατόμ) (2012-2013)[COM(2011) 72 τελικό — 2011/0046 (NLE)] —Πρόταση απόφασης του Συμβουλίου σχετικά με το ειδικό πρόγραμμα, προς εκτέλεση με έμμεσες δράσεις, με το οποίο υλοποιείται το έβδομο πρόγραμμα-πλαίσιο δραστηριοτήτων πυρηνικής έρευνας και εκπαίδευσης (2012-2013) της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας (Ευρατόμ)[COM(2011) 73 τελικό — 2011/0043 (NLE)] —Πρόταση απόφασης του Συμβουλίου σχετικά με το ειδικό πρόγραμμα, προς εκτέλεση με άμεσες δράσεις από το Κοινό Κέντρο Ερευνών, με το οποίο υλοποιείται το πρόγραμμα πλαίσιο δραστηριοτήτων πυρηνικής έρευνας και εκπαίδευσης (2012-2013) της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας[COM(2011) 74 τελικό — 2011/0044 (NLE)]

127

2011/C 318/22

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τις συμβάσεις πίστωσης για ακίνητα κατοικίας[COM(2011) 142 τελικό — 2011/0062 (COD)]

133

2011/C 318/23

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα: Πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου ο οποίος τροποποιεί τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 521/2008 για τη σύσταση της κοινής επιχείρησης Κυψέλες καυσίμου και υδρογόνο [COM(2011) 224 τελικό — 2011/0091 (NLE)]

139

2011/C 318/24

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Ατζέντα για νέες δεξιότητες και θέσεις εργασίας: ευρωπαϊκή συμβολή για την πλήρη απασχόληση[COM(2010) 682 τελικό]

142

2011/C 318/25

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Προς μια σφαιρική ευρωπαϊκή πολιτική διεθνών επενδύσεων[COM(2010) 343]

150

2011/C 318/26

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Σχέδιο για την ενεργειακή απόδοση 2011[COM(2011) 109 τελικό]

155

2011/C 318/27

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα Πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τις εξαγωγές και εισαγωγές επικίνδυνων χημικών προϊόντων (αναδιατύπωση)[COM(2011) 245 τελικό — 2011/0105 COD]

163

EL

 


I Ψηφίσματα, συστάσεις και γνωμοδοτήσεις

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΕΙΣ

Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή

473η σύνοδος ολομέλειας της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011

29.10.2011   

EL

Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

C 318/1


Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Το μέλλον της ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας — αναζήτηση μιας αποτελεσματικής αντίδρασης στη δημογραφική εξέλιξη» (διερευνητική γνωμοδότηση)

2011/C 318/01

Εισηγητής: ο κ. Wolfgang GREIF

Με επιστολή του της 30ής Νοεμβρίου 2010, ο πολωνός υφυπουργός Εξωτερικών Υποθέσεων Mikołaj Dowgielewicz ζήτησε, εξ ονόματος της πολωνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ, από την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή την εκπόνηση γνωμοδότησης για το θέμα:

«Το μέλλον της ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας — αναζήτηση μιας αποτελεσματικής αντίδρασης στη δημογραφική εξέλιξη».

Το ειδικευμένο τμήμα στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 27 Ιουνίου 2011.

Κατά τηn 473η σύνοδο της ολομέλειας, της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011 (συνεδρίαση της 13ης Ιουλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε, με 120 ψήφους υπέρ και 11 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1.   Συμπεράσματα

1.1

Στην παρούσα γνωμοδότηση, η ΕΟΚΕ επικεντρώνεται στις ακόλουθες πτυχές της απασχόλησης και της αγοράς εργασίας:

α)

τη συστηματική χρήση των υφιστάμενων δυνατοτήτων απασχόλησης σε όλες τις ηλικιακές κατηγορίες, ως βάση για την αντιμετώπιση των δημογραφικών προκλήσεων,

β)

τις ευκαιρίες και τις ανάγκες σε σχέση με την ευρύτερη αξιοποίηση των δυνατοτήτων απασχόλησης των ηλικιωμένων, καθώς και την αυξανόμενη σημασία της «πολιάς γενιάς» για την οικονομία στο σύνολό της,

γ)

τις βασικές πτυχές των αλλαγών που απαιτούνται για τη δημιουργία ενός εργασιακού περιβάλλοντος που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας.

1.2

Μέχρι στιγμής, η πιο αποτελεσματική στρατηγική για τη διαχείριση του γηράσκοντος πληθυσμού της Ευρώπης είναι η όσο το δυνατό πληρέστερη αξιοποίηση του διαθέσιμου δυναμικού απασχόλησης. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με μια στοχευμένη αναπτυξιακή πολιτική και την αύξηση της ποιοτικής απασχόλησης με υποχρεωτική κοινωνική ασφάλιση.

Οι προσπάθειες για την αύξηση των ποσοστών απασχόλησης των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας με βάση κυρίως τις αλλαγές στα συνταξιοδοτικά συστήματα, οι οποίες καταλήγουν στην επιδείνωση των όρων πρόσβασης και αναγνώρισης δικαιωμάτων, ιδίως στις προτάσεις για την αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης, δεν επαρκούν για την αντιμετώπιση του προβλήματος.

Η μελλοντική ανάγκη χρηματοδότησης των συντάξεων δεν καθορίζεται από δημογραφικές σχέσεις (μεταξύ των ηλικιωμένων και του ενεργού πληθυσμού), αλλά από την εξέλιξη του οικονομικού δείκτη εξάρτησης, δηλαδή της αναλογίας των δικαιούχων παροχών προς τον ενεργό πληθυσμό.

Εάν κατά τις επόμενες δεκαετίες επιτευχθεί σαφής βελτίωση σε ό,τι αφορά την ένταξη του ενεργού πληθυσμού στην απασχόληση σε ολόκληρη την ΕΕ, τότε η αύξηση της οικονομικής εξάρτησης θα διατηρηθεί σε υποφερτά όρια.

1.3

Η πλήρης αξιοποίηση του υφιστάμενου δυναμικού απασχόλησης απαιτεί την ευρεία εφαρμογή μιας πολιτικής που θα προσφέρει δυνατότητες συμμετοχής. Αυτό συμπεριλαμβάνει τη διαμόρφωση του κόσμου της εργασίας με τρόπο που να ταιριάζει στους ηλικιωμένους, την επέκταση της εκπαίδευσης και κατάρτισης, τη δημιουργία παραγωγικών και υψηλής ποιότητος θέσεων εργασίας, την εξασφάλιση αποτελεσματικών συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης, εκτεταμένα μέτρα για τον συνδυασμό επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής κ.ά.

1.4

Οι δημογραφικές αλλαγές δημιουργούν επίσης ευκαιρίες για την οικονομία και την απασχόληση. Από τη μία πλευρά, οι ηλικιωμένοι αποκτούν ολοένα και περισσότερη σημασία ως καταναλωτές, κατάσταση η οποία δημιουργεί ευκαιρίες απασχόλησης και για τις άλλες ηλικιακές ομάδες. Από την άλλη, μια γηράσκουσα κοινωνία δημιουργεί επίσης σημαντικές δυνατότητες απασχόλησης από την πλευρά της προσφοράς.

Ο αριθμός και η ποιότητα των θέσεων εργασίας που προκύπτουν από το οικονομικό δυναμικό των ηλικιωμένων θα εξαρτηθούν πολύ από τη συμβολή μιας δραστήριας πολιτικής παροχής υπηρεσιών στη διαμόρφωση της «πολιάς οικονομίας».

Ιδιαίτερα στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης και της φροντίδας, αλλά και αλλού, το ζητούμενο θα είναι να αξιοποιηθεί η ευκαιρία που προσφέρει η αύξηση της ζήτησης για την προσφορά εργασίας με καλές συνθήκες και δίκαιη αμοιβή, και για τον εκσυγχρονισμό και την επαγγελματική αντιμετώπιση των διαφόρων δεξιοτήτων.

1.5

Όποιος επιθυμεί να συνταξιοδοτούνται αργότερα οι άνθρωποι πρέπει και να φροντίσει ώστε να μπορούν να εργάζονται για μεγαλύτερο διάστημα. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας και να διαμορφωθούν κατά τέτοιον τρόπο ώστε οι άνθρωποι να μπορούν πραγματικά να εργάζονται μέχρι τη νόμιμη ηλικία συνταξιοδότησης. Επομένως, το ζητούμενο είναι η συνεπής προσαρμογή του περιβάλλοντος με τρόπο ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί στη γήρανση του πληθυσμού.

Δεν πρόκειται μόνο για την προσαρμογή των θέσεων εργασίας ειδικά για τους εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας, αλλά και για την οργάνωση της εργασίας με τρόπο που να ανταποκρίνεται στη γήρανση σε όλα τα στάδια του επαγγελματικού βίου ενός ατόμου.

Αυτό απαιτεί μια δέσμη μέτρων για να διασφαλιστεί ότι όλες οι ηλικιακές κατηγορίες θα έχουν πραγματικά την ευκαιρία να βρουν εργασία και να τη διατηρήσουν μακροπρόθεσμα.

Οι συνθήκες εργασίας και το εργασιακό περιβάλλον πρέπει να προσαρμοστούν ώστε να εξυπηρετούν εργαζόμενους πολύ διαφορετικών ηλικιών. Είναι απαραίτητο να καταπολεμηθούν οι διακρίσεις και τα αρνητικά στερεότυπα σε βάρος των ηλικιωμένων εργαζομένων.

Ένα βασικό στοιχείο όλων των μέτρων που θα πρέπει να ληφθούν είναι η ευθύνη από την πλευρά των δημόσιων αρχών και των επιχειρήσεων, καθώς και η προθυμία των απασχολουμένων να εργαστούν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, πράγμα που απαιτεί επίσης μια θετική στάση απέναντι στη διά βίου μάθηση και την πρόληψη σε θέματα υγείας.

1.6

Ο κόσμος της εργασίας πρέπει να προσαρμοστεί ριζικά, προσπάθεια στην οποία οι κοινωνικοί εταίροι πρέπει να διαδραματίσουν βασικό ρόλο σε κάθε επίπεδο. Στο σημείο 6.5 της παρούσας γνωμοδότησης, η ΕΟΚΕ παρουσιάζει μια δέσμη ειδικών μέτρων για τη διαμόρφωση ενός εργασιακού περιβάλλοντος που ανταποκρίνεται στις ανάγκες των ηλικιωμένων εργαζομένων. Ωστόσο, είναι σαφές ότι η προσπάθεια αυτή δεν πρέπει να θέσει τους ηλικιωμένους υπό αυξημένη πίεση ούτε να οδηγήσει στην αθλιότητα όσους δεν θα είναι πλέον σε θέση να συνεχίσουν να εργάζονται.

2.   Εισαγωγή

2.1

Η ΕΟΚΕ έχει ήδη λάβει επανειλημμένα θέση σχετικά με τις δημογραφικές τάσεις και σε αυτό το πλαίσιο έχει τονίσει μεταξύ άλλων ότι οι προκλήσεις της αγορά εργασίας που σχετίζονται με τη γήρανση της κοινωνίας απαιτούν σφαιρικές στρατηγικές. Προς τούτο, έχει εξετάσει από διάφορες απόψεις την κατάσταση της αγοράς εργασίας όσον αφορά τους ηλικιωμένους, τις δυνατότητες και τις ανάγκες καλύτερης αξιοποίησης του δυναμικού απασχόλησης των ηλικιωμένων, καθώς και άλλες ομάδες προτεραιότητας. (1)

2.2

Όσον αφορά τις επιπτώσεις της δημογραφικής εξέλιξης στις συντάξεις, η ΕΟΚΕ επεσήμανε πρόσφατα με κάθε σαφήνεια ότι η πολυδιαφημισμένη μετάβαση σε κεφαλαιοποιητικά συνταξιοδοτικά συστήματα δεν επαρκεί ως απάντηση στη γήρανση της κοινωνίας. (2) Με τον τρόπο αυτόν ούτε περιορίζονται οι δαπάνες ούτε μειώνονται οι κίνδυνοι. Επίσης, κατά κανόνα δεν μειώνει τις δαπάνες, αλλά τις αυξάνει, ή στην καλύτερη περίπτωση τις μεταθέτει, ενώ δεν δημιουργεί ούτε πρόσθετη ασφάλεια, αλλά εξάρτηση από τις κεφαλαιαγορές και συνακόλουθα σημαντικά υψηλότερους κινδύνους για την ασφάλιση γήρατος. Η ΕΟΚΕ διατύπωσε επίσης μεγάλες αμφιβολίες σχετικά με την άποψη ότι η αύξηση της νόμιμης ηλικίας συνταξιοδότησης συνεισφέρει με εύλογο τρόπο στην αντιμετώπιση των δημογραφικών προκλήσεων. Το ζητούμενο πρέπει πολύ μάλλον να είναι η σύγκλιση της πραγματικής ηλικίας συνταξιοδότησης προς τη νόμιμη.

2.3

Υπό το πρίσμα των προβλεπόμενων δημογραφικών αλλαγών (στασιμότητα ή μείωση του ενεργού πληθυσμού), η ΕΟΚΕ έχει επίσης τονίσει ότι η αναγκαία αφετηρία για την αντιμετώπιση των προκλήσεων μιας γηράσκουσας κοινωνίας είναι μια στοχευμένη αναπτυξιακή πολιτική και η αύξηση της ποιοτικής απασχόλησης με υποχρεωτική κοινωνική ασφάλιση. Αυτό ισχύει εξίσου για τους ηλικιωμένους και τους νεότερους. Από αυτό θα εξαρτηθεί και η βιώσιμη εξασφάλιση των συντάξεων. Η πλήρης απασχόληση και τα ικανοποιητικά εισοδήματα είναι, επομένως, η καλύτερη εξασφάλιση του συνταξιοδοτικού συστήματος.

2.4

Σε συνάρτηση με αυτό, η ΕΟΚΕ ανέκαθεν υπογράμμιζε την ανάγκη αξιοποίησης όλου του λανθάνοντος δυναμικού απασχόλησης (μητέρες, νέοι και νέες, νέοι που εγκαταλείπουν πρόωρα το σχολείο, άτομα χαμηλής ειδίκευσης, άτομα με ειδικές ανάγκες ή με προβλήματα υγείας κτλ.) και ιδίως την κινητοποίηση του δυναμικού των ηλικιωμένων, και σημειώνει με λύπη ότι η συμμετοχή των ηλικιωμένων στην αγορά εργασίας –παρά τη σημαντική αύξηση- έμεινε τα τελευταία δέκα χρόνια πολύ πιο κάτω από τους ευρωπαϊκούς στόχους.

2.5

Η ΕΟΚΕ εξέτασε, επίσης, θέματα πέραν της αγοράς εργασίας που σχετίζονται με τις δημογραφικές τάσεις στις ευρωπαϊκές κοινωνίες (π.χ. οικογενειακή πολιτική και γεννητικότητα, μετανάστευση και η ένταξη, σχέσεις μεταξύ των γενεών, κ.λπ.) (3). Η παρούσα διερευνητική γνωμοδότηση δεν υπεισέρχεται ιδιαιτέρως στα θέματα αυτά. Ο στόχος είναι μάλλον να εξεταστούν οι ακόλουθες πτυχές της απασχόλησης και της αγοράς εργασίας, με έναυσμα με το αίτημα της μέλλουσας πολωνικής Προεδρίας του Συμβουλίου:

α)

η συνεπής αξιοποίηση του υφιστάμενου δυναμικού απασχόλησης όλων των ηλικιών σε μια αγορά εργασίας χωρίς αποκλεισμούς·

β)

οι δυνατότητες και οι ανάγκες καλύτερης αξιοποίησης του δυναμικού απασχόλησης των ηλικιωμένων καθώς και η αυξανόμενη γενική οικονομική σημασία της «πολιάς γενιάς»·

γ)

τα κεντρικά στοιχεία της αναγκαίας αναδιάρθρωσης του κόσμου της εργασίας με τρόπο που να ανταποκρίνεται στις διάφορες ηλικίες.

2.6

Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι, παρόλο που η εφαρμογή της δέσμης μέτρων που παρουσιάζεται στην παρούσα γνωμοδότηση αποτελεί κυρίως ευθύνη των κρατών μελών, τα τελευταία θα μπορούσαν να ωφεληθούν και από τη συνεργασία σε επίπεδο ΕΕ. Γι’ αυτό, η ΕΟΚΕ καλεί τα κράτη μέλη να ενισχύσουν τη συνεργασία της Επιτροπής Απασχόλησης και της Επιτροπής Κοινωνικής Προστασίας με την ομάδα εμπειρογνωμόνων για δημογραφικά θέματα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι δύο επιτροπές επωφελούνται κατά την εργασία τους σε μόνιμη βάση από τις ειδικές γνώσεις σε θέματα δημογραφικών εξελίξεων, τις αναλύσεις και τις βέλτιστες πρακτικές των κρατών μελών ως προς την πραγματική ένταξη των ατόμων όλων των ηλικιών —και ιδιαίτερα των ηλικιωμένων— στην αγορά εργασίας.»

3.   Καλύτερη ένταξη στην απασχόληση: η κύρια απάντηση στη γήρανση του πληθυσμού

3.1

Τις επόμενες δεκαετίες θα σημειωθεί σε όλες τις χώρες της ΕΕ σαφής αύξηση του αριθμού των ηλικιωμένων. Ταυτόχρονα προβλέπεται ότι ο ενεργός πληθυσμός θα μειωθεί κατά μέσο όρο στην ΕΕ. Αυτά τα δύο μαζί μας κάνουν να αναμένουμε σαφή αύξηση του δημογραφικού δείκτη εξάρτησης  (4) που σύμφωνα με προβολές της EUROSTAT για τον πληθυσμό θα σχεδόν διπλασιαστεί μέχρι το 2050 σε ολόκληρη την ΕΕ, από 26 % σε 50 %.

3.2

Αυτή η μεγάλη αύξηση του ποσοστού των ηλικιωμένων συχνά ταυτίζεται με αστόχαστο τρόπο με αντίστοιχη αύξηση της επιβάρυνσης των κοινωνικών συστημάτων και από αυτό συνάγεται το συμπέρασμα ότι τα υφιστάμενα συνταξιοδοτικά συστήματα δεν είναι ικανά να λειτουργήσουν στο μέλλον. Όμως οι καθαρά δημογραφικές σχέσεις δεν λένε πολλά για τα πραγματικά δεδομένα της οικονομίας. Για παράδειγμα, ουσιαστικής σημασίας για θέματα χρηματοδότησης του κοινωνικού κράτους δεν είναι ο δημογραφικός, αλλά ο οικονομικός δείκτης εξάρτησης, δηλαδή ιδίως ο αριθμός των συνταξιούχων, των δικαιούχων παροχών λόγω μείωσης της απασχόλησης και των ανέργων σε σχέση με τον αριθμό των εργαζομένων που χρηματοδοτούν με τις εισφορές και τους φόρους τους τις κοινωνικές παροχές. Επιπλέον, η αύξηση της συνολικής παραγωγικότητας της εργασίας είναι ένας άλλος βασικός παράγοντας που επιτρέπει την αύξηση του μεγέθους της «πίτας» που μπορεί να μοιραστεί μεταξύ των εργαζομένων και εκείνων που δεν εργάζονται.

3.3

Η παραπλανητική χρήση του δημογραφικού δείκτη εξάρτησης και η συχνή εξίσωση του αριθμού των ατόμων σε ενεργό ηλικία με τον αριθμό των απασχολουμένων δεν είναι ρεαλιστική και δεν επιτρέπει την εξεύρεση κατάλληλων λύσεων για το πρόβλημα. Διότι ο οικονομικός δείκτης εξάρτησης σήμερα είναι υπερδιπλάσιος της καθαρά δημογραφικής σχέσης μεταξύ των ανθρώπων ηλικίας άνω των 65 ετών και των ατόμων σε ενεργό ηλικία. Ο κύριος λόγος γι’ αυτό είναι ότι σε καμία περίπτωση δεν απασχολούνται όλα τα άτομα που βρίσκονται σε ενεργό ηλικία:

παραπάνω από 23 εκατ. άνθρωποι είναι σήμερα άνεργοι σε ολόκληρη την ΕΕ·

πολλοί άνθρωποι σε ενεργό ηλικία έχουν ήδη συνταξιοδοτηθεί κυρίως για λόγους υγείας·

άλλοι δεν έχoυν ενταχθεί στην επαγγελματική ζωή για διαφορετικούς λόγους (άτομα που ολοκληρώνουν κατάρτιση, άτομα που φροντίζουν εξαρτημένα άτομα, νοικοκυρές ή άνδρες που φροντίζουν το νοικοκυριό κ.λπ.).

εξάλλου, υπάρχουν και πολλές περιπτώσεις ατόμων με αναπηρίες που αντιμετωπίζουν εμπόδια στην συμμετοχή τους στην αγορά εργασίας, μεταξύ των οποίων διακρίσεις και έλλειψη κατάλληλων υποδομών·

3.4

Η βασική αντίληψη σε ό,τι αφορά τον οικονομικό δείκτη εξάρτησης είναι ότι δεν πρέπει να λαμβάνεται υπόψη μόνο η ηλικία, αλλά ότι πάνω από όλα πρέπει να εξεταστούν οι τάσεις της αγοράς εργασίας οι οποίες και αποτελούν τις βασικές παραμέτρους αξιολόγησης των επιπτώσεων της δημογραφικής αλλαγής σε μια χώρα (5). Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι έχει κεντρική σημασία να αναδειχτεί περισσότερο η σχέση ανάμεσα στην εξέλιξη της αγοράς εργασίας και στους οικονομικούς δείκτες εξάρτησης, προκειμένου να βρεθούν οι σωστές απαντήσεις στις δημογραφικές προκλήσεις.

3.5

Ακόμα κι αν η γήρανση προσλάβει τις διαστάσεις που προβλέπονται σήμερα, ανάλογα με την εξέλιξη της αγοράς εργασίας θα εμφανιστούν μελλοντικά πολύ διαφορετικές εξελίξεις όσον αφορά τον οικονομικό δείκτη εξάρτησης: εάν επιτευχθεί κατά τις επόμενες δεκαετίες μια σαφώς βελτιωμένη ένταξη του ενεργού πληθυσμού στην αγορά εργασίας σε ολόκληρη την ΕΕ (αύξηση στο επίπεδο των καλύτερων σήμερα χωρών της ΕΕ), τότε η αύξηση της αναλογίας οικονομικής εξάρτησης θα διατηρηθεί σε υποφερτά όρια, παρά τη σαφή γήρανση της κοινωνίας. (6)

3.6

Στο πλαίσιο αυτό, και η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπίστωσε πριν μερικά χρόνια ότι τελικά, για την επιτυχή αντιμετώπιση των δημογραφικών προκλήσεων, έχει μικρότερη σημασία η ηλικία και μεγαλύτερη η πραγματική κατάσταση ως προς την απασχόληση των ατόμων σε ενεργό ηλικία:

Ο ενεργός πληθυσμός είναι στην πραγματικότητα πολύ μικρότερος από την ηλικιακή ομάδα 15-64. (…) Αυτό αφήνει σημαντικά περιθώρια για αύξηση της απασχόλησης στα περισσότερα κράτη μέλη και συνακόλουθα επιτρέπει την επίτευξη μιας πολύ ευνοϊκότερης ισορροπίας μεταξύ του εργαζόμενου πληθυσμού και των συνταξιούχων ηλικιωμένων. (…) Αυτό καταδεικνύει τη σημασία της αύξησης των επιπέδων απασχόλησης στην ΕΕ. Ίσως πρόκειται για την αποτελεσματικότερη στρατηγική με την οποία τα κράτη μπορούν να προετοιμαστούν για τη γήρανση του πληθυσμού.  (7)

3.7

Συνεπώς, σχετικά με τη γήρανση στην Ευρώπη, η συνεπής αξιοποίηση του υφιστάμενου δυναμικού απασχόλησης αποδεικνύεται και από την άποψη της Επιτροπής ως η μακράν αποτελεσματικότερη στρατηγική. Προφανώς είναι επίσης σημαντικό να αυξηθεί περαιτέρω η παραγωγικότητα της εργασίας, προκειμένου να διασφαλιστεί η βελτίωση του βιοτικού επιπέδου. Εάν συνδυαστούν αυτές οι δύο απαιτήσεις, γίνεται σαφές ότι η κύρια απάντηση στη δημογραφική πρόκληση δεν μπορεί να είναι παρά: στοχευμένη αναπτυξιακή πολιτική και αύξηση της απασχόλησης. Καταρχήν, στις περισσότερες χώρες της ΕΕ υπάρχει το απαιτούμενο εργατικό δυναμικό. Το ζητούμενο είναι κυρίως να δοθεί με τον κατάλληλο τρόπο ώθηση στη διαδικασία ένταξης στην αγορά εργασίας και να παρακολουθηθεί η διαδικασία αυτή.

3.8

Η ανάγκη αξιοποίησης του υφιστάμενου δυναμικού απασχόλησης δεν περιορίζεται όμως στους ηλικιωμένους, αλλά αφορά όλες τις ηλικιακές ομάδες. Για τον σκοπό αυτόν, απαιτούνται εντατικές προσπάθειες για τη βελτίωση των δυνατοτήτων απασχόλησης όλων των ομάδων προσώπων που μειονεκτούν ως προς τις δυνατότητες αυτές. Σε συνάρτηση με αυτό, η ΕΟΚΕ έχει παρατηρήσει ήδη αρκετές φορές ότι για την αντιμετώπιση της δημογραφικής αλλαγής απαιτείται μια γενική σύλληψη που θα αντιμετωπίζει πολλές οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές πτυχές, ενώ μέρος της απάντησης μπορεί να είναι και η νόμιμη μετανάστευση. (8)

3.9

Για την ΕΟΚΕ είναι σαφές ότι η εξάντληση του υφιστάμενου δυναμικού απασχόλησης απαιτεί τη συνεπή εφαρμογή μιας πολιτικής και μιας επιχειρηματικής πρακτικής που θα προσφέρουν δυνατότητες συμμετοχής:

πρόληψη της ανεργίας και του αποκλεισμού ιδίως των ηλικιωμένων σε περιόδους ύφεσης (με την εφαρμογή της κατάλληλης, αντικυκλικής πολιτικής από την πλευρά της ζήτησης·

δημιουργία περισσότερων και καλύτερων ευκαιριών για έναρξη απασχόλησης και προοπτικών εύρεσης θέσης εργασίας για τους νεότερους και τα άτομα που μειονεκτούν ως προς τις προοπτικές τους στην αγορά εργασίας·

εξασφάλιση μιας γενικευμένης εκπαίδευσης και κατάρτισης, ακόμη και παράλληλα με την εργασία (εκτός άλλων, μέσω νομικά κατοχυρωμένων δυνατοτήτων εκπαιδευτικών αδειών) ·

μείωση των ποσοστών αναπήρων με την υψηλής ποιότητας προστασία της υγείας και των εργαζομένων εντός της επιχείρησης και σε διεπιχειρησιακό επίπεδο, εκτενείς δράσεις προώθησης της υγείας, καθώς και της πρόληψης και της αποκατάστασης·

κατάργηση των φραγμών στην απασχόληση των ατόμων με αναπηρία, χάρη σε πιο φιλικούς προς τα άτομα αυτά χώρους εργασίας, όπως π.χ. με την εξάλειψη φυσικών εμποδίων, την πρόσβαση στις τεχνολογίες της πληροφορίας και ευέλικτα συστήματα εργασίας, με δημόσια χρηματοδότηση όπου αυτό είναι απαραίτητο·

σαφής αύξηση των προσπαθειών συνδυασμού της επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής και βελτίωση της δίκαιης κατανομής των οικογενειακών υποχρεώσεων.

3.10

Οι ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι συνήψαν το Μάρτιο του 2010 μια αυτόνομη συμφωνία που περιέχει προτάσεις τους για μέτρα που απευθύνονται προς τους κοινωνικούς εταίρους στα κράτη μέλη αλλά και συστάσεις προς τις εθνικές αρχές (9).

3.11

Αυτό όμως σημαίνει επίσης την αύξηση του ποσοστού συμμετοχής των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας στην αγορά εργασίας με το άνοιγμα και τη βελτίωση των ευκαιριών απασχόλησης και τη συστηματική αναδιάρθρωση της αγοράς για τη δημιουργία ενός εργασιακού περιβάλλοντος κατάλληλου για άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Ωστόσο, είναι σαφές ότι η προσπάθεια αυτή δεν πρέπει να θέσει τους ηλικιωμένους υπό αυξημένη πίεση ούτε να οδηγήσει στην αθλιότητα όσους δεν θα είναι πλέον σε θέση να συνεχίσουν να εργάζονται. Η συνταξιοδότηση αποτελεί κατοχυρωμένο στις συμβάσεις της ΔΟΕ δικαίωμα (10) και οι συντάξεις πρέπει να επιτρέπουν στους δικαιούχους τους να ζουν με αξιοπρέπεια.

4.   Η κατάσταση των ηλικιωμένων στην αγορά εργασίας στην ΕΕ: απολογισμός

4.1

Το δυναμικό απασχόλησης των ηλικιωμένων (55-64 ετών) εξακολουθεί να αξιοποιείται ανεπαρκώς σε ολόκληρη την ΕΕ. Ο πίνακας 1 δείχνει ότι κατά τη διάρκεια της στρατηγικής της Λισαβόνας σημειώθηκαν, ξεκινώντας από χαμηλή βάση, σημαντικά βήματα προόδου. Τα ποσοστά απασχόλησης των ηλικιωμένων αυξήθηκαν κατά σχεδόν 10 ποσοστιαίες μονάδες.

4.2

Όμως, οπωσδήποτε δεν επιτεύχθηκε ο στόχος (50 %) μέχρι το 2010. Η βελτίωση ήταν κάπως μεγαλύτερη στις γυναίκες απ’ ό,τι στους άνδρες. Παρ’ όλα αυτά, διατηρήθηκε μια αρκετά μεγάλη διαφορά μεταξύ των φύλων: ακόμα και στο τέλος της περιόδου αυτής, η αναλογία των εργαζόμενων γυναικών ηλικίας μεταξύ 55 και 64 ετών ήταν μόλις λίγο παραπάνω από το ένα τρίτο (βλ. πίνακα 1).

Πίνακας 1:

Image

4.3

Η σύγκριση με τις τάσεις της απασχόλησης σε άλλες ηλικιακές ομάδες είναι επίσης αποκαλυπτική. Ενώ ξεκινούν από το ίδιο επίπεδο, φαίνεται ότι ο πληθυσμός των ηλικιωμένων στην αγορά εργασίας αυξάνεται, ενώ το αντίθετο συμβαίνει με τον πληθυσμό των νέων (βλ. πίνακα 2). Αυτό οφείλεται κυρίως στην αύξηση της διάρκειας της εκπαίδευσης. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της κρίσης του 2009, η απασχόληση μειώθηκε δραματικά στους κόλπους των νέων. Αυτό σηματοδοτεί μια αλλαγή σε σχέση με τις προηγούμενες κρίσεις, οι οποίες «ξεπεράστηκαν» κυρίως σε βάρος των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας, και υπογραμμίζει το γεγονός ότι τα προβλήματα σε μια κατηγορία της αγοράς εργασίας (στην προκειμένη περίπτωση τους εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας) δεν θα πρέπει να επιλύονται με τρόπο που αποβαίνει σε βάρος των άλλων κατηγοριών (των νέων).

Πίνακας 2:

Image

4.4

Ο πίνακας 2 δείχνει μεγάλες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ: στη Σουηδία, το 70 % των ηλικιωμένων απασχολούνται (ποσοστό ισοδύναμο με το στόχο της Λισαβόνας για το σύνολο της απασχόλησης). Σε άλλες χώρες, το ποσοστό των εργαζομένων ηλικίας 55 έως 64 ετών ανέρχεται μόλις στο ένα τρίτο περίπου. Οι ισχυρές επιδόσεις των τριών χωρών της βόρειας Ευρώπης (Σουηδία, Δανία και Φινλανδία) θα πρέπει να επισημανθούν. Πέραν αυτού όμως, δεν φαίνεται να υπάρχει καμία σχέση με το παραδοσιακό πρότυπο του κράτους πρόνοιας στην Ευρώπη. Φαίνεται ότι τα υψηλά ποσοστά απασχόλησης των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας είναι συμβατά με διαφορετικές θεσμικές δομές. Σε κάθε περίπτωση, οι διαφορές που περιγράφονται δίνουν μια ιδέα για το επίπεδο του δυναμικού απασχόλησης που παραμένει σήμερα ανεκμετάλλευτο στην Ευρώπη.

Πίνακας 3:

Image

4.5

Όσον αφορά την ανεργία, εκ πρώτης όψεως η κατάσταση των ηλικιωμένων δεν φαίνεται δραματικότερη από εκείνη του μέσου όρου. Έτσι, το ποσοστό ανεργίας μεταξύ των ηλικιωμένων είναι στην ΕΕ κατά πολύ, και σε πολλές χώρες λίγο χαμηλότερο από το γενικό ποσοστό. Αυτή όμως είναι μόνο η αντίθετη πλευρά σε σχέση με την τρομακτικά υψηλή ανεργία των νέων. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι αυτά τα αριθμητικά στοιχεία οφείλονται και στο γεγονός ότι πολλοί ηλικιωμένοι που δεν εργάζονται, αλλά θα ήταν ικανοί προς εργασία, δεν δηλώνονται ως άνεργοι αλλά βρίσκονται «παρκαρισμένοι» σε «συστήματα υποδοχής».

4.6

Ωστόσο, δραματικά μεγάλος για τους ηλικιωμένους είναι ο κίνδυνος μακροχρόνιας ανεργίας, ο οποίος αυξάνεται πολύ γρήγορα με την ηλικία. Αν οι ηλικιωμένοι χάσουν τη δουλειά τους, συχνά παραμένουν άνεργοι μέχρι το τέλος της σταδιοδρομίας τους: Ενώ περίπου το ένα τέταρτο των νεότερων ανέργων είναι χωρίς δουλειά για περισσότερο από ένα έτος, το ποσοστό αυτό αυξάνεται με την ηλικία και στους ηλικιωμένους (55-64) ο κοινοτικός μέσος όρος αγγίζει το 50 %.

5.   Εκμετάλλευση του δυναμικού απασχόλησης μιας κοινωνίας που γερνάει: εργασία για τους ηλικιωμένους και χάρη στους ηλικιωμένους

5.1

Οι δημογραφικές αλλαγές δημιουργούν επίσης ευκαιρίες για την οικονομία και την απασχόληση. Από τη μία πλευρά, οι ηλικιωμένοι αποκτούν ολοένα και περισσότερη σημασία ως καταναλωτές, κατάσταση η οποία δημιουργεί ευκαιρίες απασχόλησης και για τις άλλες ηλικιακές ομάδες. Από την άλλη, μια γηράσκουσα κοινωνία δημιουργεί επίσης σημαντικές δυνατότητες απασχόλησης από την πλευρά της προσφοράς. Και στις δύο περιπτώσεις οι φυσικές, κατευθυνόμενες από την αγορά διαδικασίες πρέπει να τύχουν θεσμικής και πολιτικής παρακολούθησης και καθοδήγησης.

5.2

Οι κοινωνίες στις οποίες οι άνθρωποι είναι μακροβιότεροι προσφέρουν ευρείες δυνατότητες για την ανάπτυξη νέων προϊόντων και υπηρεσιών. Η «πολιά αγορά» μπορεί να ωφελήσει πολλούς τομείς, από τις κατασκευές και τη στέγαση μέχρι την παροχή υπηρεσιών για τη διασφάλιση της ποιότητας ζωής (πολιτισμός, αναψυχή, τουρισμός, αθλητισμός, μέσα μαζικής ενημέρωσης, τηλεπικοινωνίες) και για την υγεία, αλλά και τις κοινωνικές υπηρεσίες.

5.3

Οι νέοι και οι περισσότερο ηλικιωμένοι άνθρωποι τηρούν διαφορετικά πρότυπα κατανάλωσης και αποταμίευσης. Η συνολική μετατόπιση της κοινωνικής ζήτησης που εμπερικλείεται σ' αυτά θα έχει επίσης αντίκτυπο στη μελλοντική δομή της παραγωγής και της απασχόλησης. Έτσι, η δημογραφική αλλαγή αναμένεται να ενισχύσει την ήδη έντονη τάση προς την ανάπτυξη μιας κοινωνίας των υπηρεσιών. Παράλληλα με άλλους τομείς, αναμένεται δυσανάλογα υψηλή ανάπτυξη των κλάδων της υγείας και της κοινωνικής μέριμνας. Αυτές οι τομεακές μετατοπίσεις θα υπερκαλύψουν άλλες που προκύπτουν για άλλους λόγους (π.χ. την «πράσινη μετάβαση»). Σε κάποιο βαθμό η αγορά θα προσαρμοστεί στη μετατόπιση της ζήτησης, αλλά εξακολουθεί να υπάρχει η δυνατότητα πολιτικής παρέμβασης για τη διαμόρφωση και την καθοδήγηση αυτών των αλλαγών, ειδικά με μια ενεργητική πολιτική στην αγορά εργασίας, π.χ. για την κατάρτιση, την ενημέρωση και τη διαμεσολάβηση από θεσμούς της αγοράς εργασίας.

5.4

Ο αριθμός και η ποιότητα των θέσεων εργασίας που προκύπτουν από το οικονομικό δυναμικό των ηλικιωμένων θα εξαρτηθούν πολύ από τη συμβολή μιας δραστήριας πολιτικής παροχής υπηρεσιών στη διαμόρφωση της «πολιάς οικονομίας». Ιδιαίτερα στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης και της φροντίδας, αλλά και σε άλλους τομείς, το ζητούμενο θα είναι να αξιοποιηθεί η ευκαιρία που προσφέρει η αύξησης της ζήτησης για την προσφορά εργασίας με καλές συνθήκες και δίκαιη αμοιβή, και για τον εκσυγχρονισμό και την επαγγελματική αντιμετώπιση των διαφόρων δεξιοτήτων. Για να ενθαρρυνθούν περισσότεροι άνθρωποι να επιλέξουν να σταδιοδρομήσουν στον τομέα της υγείας, της φροντίδας και της κοινωνικής πρόνοιας, η απασχόληση πρέπει να γίνει πιο ελκυστική σε όλη την διάρκεια του εργασιακού βίου τους.

5.5

Η αύξηση του επαγγελματισμού των κοινωνικών υπηρεσιών μπορεί επίσης να είναι ένα μέσο για την επίτευξη των φιλόδοξων στόχων της ισότητας. Η προσφορά ενός ευρέως φάσματος κοινωνικών υπηρεσιών (θέσεις για τη φροντίδα παιδιών αλλά και γενικότερου χαρακτήρα) βοηθά στη μείωση της επιβάρυνσης των φροντιστών (που είναι συνήθως γυναίκες) και επιτρέπει την πλήρη αξιοποίηση των δεξιοτήτων τους στην αγορά εργασίας.

5.6

Οι επενδύσεις σε κοινωνικές υπηρεσίες δεν βοηθούν μόνο στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, αλλά και στην αναζωογόνηση των περιφερειακών οικονομιών. Η εξασφάλιση ευρείας πρόσβασης σε οικονομικά προσιτές και υψηλής ποιότητας υπηρεσίες ανοίγει περαιτέρω δυνατότητες απασχόλησης. Ιδιαίτερη σημασία έχουν και οι πρωτοβουλίες στον μη κερδοσκοπικό τομέα, ιδιαίτερα στην κοινωνική οικονομία. Η θέση των αυτοδιοικητικών αρχών έχει καίρια σημασία στο πλαίσιο αυτό, δεδομένου ότι όχι μόνο φέρουν την κύρια ευθύνη για τις κοινωνικές υπηρεσίες, αλλά είναι και πιο εξοικειωμένες με τις τοπικές ανάγκες και συνθήκες. Το κύριο ζήτημα είναι ότι ολοένα και περισσότεροι δήμοι δεν διαθέτουν τους οικονομικούς πόρους για την παροχή των αναγκαίων υπηρεσιών.

5.7

Από την πλευρά της προσφοράς, πρέπει να αναγνωριστεί ότι οι ηλικιωμένοι και οι νεότεροι εργαζόμενοι δεν μπορούν να υποκαταστήσουν οι μεν τους δε: ενώ οι νεότεροι έχουν την τάση να μαθαίνουν με πιο ευέλικτο τρόπο, οι εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας είναι πιο πεπειραμένοι. Ακόμα κι αν η ατομική παραγωγικότητα μειώνεται σε ορισμένα σημεία (π.χ. φυσική απόδοση), αυτό μπορεί να αντισταθμιστεί εν μέρει από τις αλλαγές στην οργάνωση της εργασίας, με την κατάλληλη επιμόρφωση, με προληπτικά μέτρα υγείας και με την αποτελεσματικότερη χρήση τεχνολογιών σχετικών με την εργασία.

5.8

Η τομεακή στροφή προς τις υπηρεσίες μπορεί να βελτιώσει ακόμα και τη θέση των ηλικιωμένων, καθώς σε πολλούς τομείς η σωματική προσπάθεια τείνει να καταστεί λιγότερο σημαντική, ενώ το αντίθετο συμβαίνει με τις κοινωνικές δεξιότητες. Οι επιχειρήσεις δεν θα πρέπει, συνεπώς, να επενδύουν μόνο στους νεότερους εργαζόμενους. Η παραγωγικότητα μιας επιχείρησης δεν είναι απλώς το άθροισμα της παραγωγικότητας του κάθε εργαζόμενου. Η διατήρηση της συσσωρευμένης τεχνογνωσίας που βασίζεται στην εσωτερική διαχείριση της γνώσης και την οργανωτική δομή είναι συχνά πιο σημαντική από την ατομική παραγωγικότητα. Εδώ, ιδιαίτερη σημασία έχουν οι προσπάθειες για την παροχή συμβουλών, εποπτείας και καθοδήγησης με βάση επαγγελματικά πρότυπα. Σε τελευταία ανάλυση, το ζητούμενο είναι να μπορέσουν οι επιχειρήσεις να συνεκτιμήσουν εγκαίρως τις συνέπειες της δημογραφικής αλλαγής στην ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού τους, και να συνδυάσουν με άριστο τρόπο τα πλεονεκτήματα των εργαζομένων από διάφορες ηλικιακές ομάδες.

6.   Προσαρμογή του κόσμου της εργασίας στους ηλικιωμένους

6.1

Όποιος θέλει να συνταξιοδοτούνται αργότερα οι άνθρωποι πρέπει και να φροντίσει ώστε να μπορούν να εργάζονται για μεγαλύτερο διάστημα. Αυτό σημαίνει πως πρέπει να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας και να διαμορφωθούν κατά τέτοιον τρόπο ώστε οι άνθρωποι να μπορούν πραγματικά να εργάζονται ολοένα περισσότερο μέχρι τη νόμιμη ηλικία συνταξιοδότησης. Σε αυτήν την περίπτωση το ζητούμενο δεν είναι μόνο η σκόπιμη προσαρμογή θέσεων εργασίας σε ηλικιωμένα άτομα, αλλά μάλλον η οργάνωση της εργασίας καθ' όλη την επαγγελματική σταδιοδρομία των ανθρώπων κατά τέτοιον τρόπο ώστε να αποφεύγονται νωρίς οι κίνδυνοι και οι βλαβερές επιπτώσεις στην υγεία. Αυτό θα ωφελήσει τους εργαζόμενους κάθε ηλικίας.

6.2

Αν και προφανώς είναι σημαντικό οι εργαζόμενοι να αναλάβουν και οι ίδιοι την ευθύνη της διατήρησης της απασχολησιμότητάς τους, θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι βασικοί λόγοι πρόωρης συνταξιοδότησης είναι τα προβλήματα υγείας που προκαλούνται από την ψυχικά και σωματικά απαιτητική εργασία, η υψηλή ένταση εργασίας, οι απολύσεις εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας, καθώς και η έλλειψη συνεχούς κατάρτισης και ευκαιριών (εκ νέου)απασχόλησης. Επιπλέον, νέες μορφές οργάνωσης της εργασίας περιορίζουν όλο και περισσότερο τις δυνατότητες των ηλικιωμένων να συνεχίσουν να εργάζονται σε λιγότερο επιβαρυντικές θέσεις στην ίδια επιχείρηση.

6.3

Ωστόσο, το ποσοστό απασχόλησης των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας δεν μπορεί να αυξηθεί μόνο με την διατήρησή τους σε υγιή και κατάλληλη για εργασία κατάσταση, ούτε αυτό τους καθιστά ελκυστικούς για τους εργοδότες. Οι διαθέσιμες θέσεις εργασίας πρέπει να γίνουν περισσότερο ελκυστικές για τους ίδιους τους ηλικιωμένους. Έτσι, η ποιότητα της εργασίας επηρεάζει σημαντικά την επάνοδο και την παραμονή των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας στην αγορά εργασίας.

6.4

Μόνο μια συνειδητή πολιτική «ενεργού γήρανσης» με ευρείες δυνατότητες περαιτέρω κατάρτισης μπορεί να οδηγήσει σε μόνιμη αύξηση του ποσοστού απασχόλησης των ηλικιωμένων. Το κεντρικό ερώτημα εν προκειμένω είναι: Ποια μέτρα πρέπει να ληφθούν ώστε οι ηλικιωμένοι να έχουν και εκ των πραγμάτων τη δυνατότητα να βρουν εργασία και να την διατηρήσουν για μεγάλο διάστημα;

6.5

Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, η συνεπής αναδιάρθρωση του κόσμου της εργασίας ώστε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των μεγαλύτερης ηλικίας εργαζομένων πρέπει, στο πλαίσιο αυτό, να προκύψει από μια δέσμη μέτρων στην οποία συγκαταλέγονται ιδίως τα ακόλουθα κεντρικά στοιχεία:

Παροχή κινήτρων στις επιχειρήσεις για τη δημιουργία θέσεων εργασίας που ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ηλικιωμένων και τη σταθεροποίηση της απασχόλησης ηλικιωμένων εργαζομένων (μέτρα για την αποφυγή πρόωρων απολύσεων ηλικιωμένων, καινοτόμες μέθοδοι με σκοπό την απασχόληση των ηλικιωμένων σε λιγότερο επιβαρυντικές θέσεις στις επιχειρήσεις)·

μια επιθετική πολιτική αγοράς εργασίας για την επανένταξη ηλικιωμένων ανέργων στον εργασιακό βίο, καθώς και για τη μείωση του κινδύνου της μακροχρόνιας ανεργίας των ηλικιωμένων, δηλαδή και ανάλογη χρηματοδότηση μιας ενεργού πολιτικής αγοράς εργασίας·

εκτεταμένη παροχή συμβουλών και παρακολούθηση των ατόμων που αναζητούν εργασία, εξατομικευμένη στήριξη στην εξεύρεση εργασίας (μεταξύ άλλων επιδοτούμενη απασχόληση, βοηθήματα ένταξης, κοινωνικά προγράμματα κοινής ωφελείας) και δράσεις πρόληψης και αποκατάστασης για μια μόνιμη επανένταξη·

μέτρα που επιτρέπουν από σωματική και ψυχική άποψη την παράταση του ενεργού βίου, πρωτίστως με τη μείωση της πίεσης για απόδοση στις επιχειρήσεις και την προσαρμογή των συνθηκών εργασίας έτσι ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ηλικιωμένων (μεταξύ άλλων κίνητρα για την επέκταση της προστασίας της υγείας των εργαζομένων στον χώρο εργασίας, στήριξη επιχειρησιακών προγραμμάτων για την προαγωγή της υγείας), λαμβάνοντας υπόψη ότι ο επίπονος χαρακτήρας ορισμένων θέσεων εργασίας μπορεί να δράσει περιοριστικά

μέτρα για να ενισχυθεί η ένταξη των ηλικιωμένων με ειδικές ανάγκες στον τόπο εργασίας, π.χ. μέσω προσαρμογών που θα αυξήσουν τη φυσική προσβασιμότητα και τη ευχρηστία των τεχνολογιών της πληροφορίας·

μέτρα που ενισχύουν την ετοιμότητα των ατόμων να παρατείνουν τον εργασιακό τους βίο, σε συνδυασμό με τη δια βίου μάθηση και την προστασία της υγείας·

ανάπτυξη και διαπραγμάτευση με τους κοινωνικούς εταίρους σε τομεακό και επιχειρησιακό επίπεδο προτύπων χρόνου εργασίας που προάγουν την υγεία καθ’ όλη τη σταδιοδρομία (όπως π.χ. άδειες για προσωπικούς λόγους, εκπαιδευτικές άδειες κ.λπ.)·

μέτρα στο πλαίσιο της επιχείρησης, των συλλογικών συμβάσεων, και νομικά μέτρα για την εξασφάλιση μεγαλύτερης συμμετοχής ηλικιωμένων στην επιμόρφωση (κίνητρα για τον περιορισμό της ελλιπούς συμμετοχής σε ενδοεπιχειρησιακή επιμόρφωση ιδίως των εργαζομένων χαμηλής εξειδίκευσης, εξασφάλιση των ανάλογων χρηματοδοτικών πόρων μέσω μιας εκστρατείας υπέρ της εξειδίκευσης των ατόμων ηλικίας άνω των 40 ετών, βελτίωση του νομικού πλαισίου για την άδεια επιμόρφωσης)·

μέτρα ευαισθητοποίησης υπέρ των ηλικιωμένων εργαζομένων (εκτίμηση της αξίας της γνώσης που οφείλεται στην εμπειρία και της μεταβίβασης των ικανοτήτων που αποκτήθηκαν στη διάρκεια του επαγγελματικού βίου σε νεότερους)·

ευρεία ευαισθητοποίηση της κοινωνίας προκειμένου να αποδομηθούν στερεότυπα και προκαταλήψεις για τους ηλικιωμένους εργαζόμενους και να δοθεί θετική χροιά στην έννοια της «γήρανσης». Πρέπει να καταπολεμηθούν οι διακρίσεις και οι προκαταλήψεις σε βάρος των ηλικιωμένων εργαζομένων·

παροχή συμβουλών και στήριξης σε επιχειρήσεις, ιδίως ΜΜΕ, για τον προβλεπτικό προγραμματισμό προσωπικού και ανάπτυξη μιας συμβατής με τους ηλικιωμένους εργαζόμενους και το γήρας οργάνωσης εργασίας·

προσφορά των κατάλληλων κινήτρων για την απασχόληση ηλικιωμένων και τη διατήρησή τους στην αγορά εργασίας, χωρίς στρεβλώσεις του ανταγωνισμού·

δημιουργία κοινωνικώς αποδεκτών κινήτρων για την παράταση του ενεργού βίου στο πλαίσιο των υφιστάμενων νομοθετικών διατάξεων για την ηλικία συνταξιοδότησης που θα ισχύουν για όλους εκείνους που μπορούν να βρουν απασχόληση και να εργαστούν·

όπου είναι εφικτό ή επιθυμητό, ανάπτυξη καινοτόμων και ελκυστικών προτύπων για την προοδευτική μετάβαση από τον επαγγελματικό βίο στη σύνταξη στο πλαίσιο των συνταξιοδοτικών συστημάτων που προβλέπει η νομοθεσία (μεταξύ άλλων μετεξέλιξη προτύπων μερικής απασχόλησης λόγω ηλικίας)·

6.6

Η παράταση του εργασιακού βίου απαιτεί οπωσδήποτε επιμερισμό της ευθύνης και προσπάθειες από την πλευρά του κράτους, των εργοδοτών και των εργαζομένων. Όλες οι πλευρές πρέπει να αναλάβουν τις ευθύνες που τους αναλογούν. Σε όλες αυτές τις προσπάθειες, ιδιαίτερη σημασία έχει ο ρόλος των κοινωνικών εταίρων. Πάντως, τα επιτυχημένα μοντέλα των βορειοευρωπαϊκών αλλά και άλλων κρατών μελών δείχνουν τις δυνατότητες που υπάρχουν σε επίπεδο συλλογικών συμβάσεων και επιχειρήσεων για να δημιουργηθεί, με τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων, μια λειτουργική αγορά εργασίας για ηλικιωμένους που να προσφέρει υψηλή σταθερότητα απασχόλησης, καθώς και να επιτευχθεί υψηλή απασχολησιμότητα και απασχόληση των ηλικιωμένων.

Βρυξέλλες, 13 Ιουλίου 2011.

Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Staffan NILSSON


(1)  Βλ γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ για τα ακόλουθα θέματα: «Οι γηράσκοντες εργαζόμενοι απέναντι στις βιομηχανικές μεταλλαγές: παροχή υποστήριξης και διαχείριση της ηλικιακής ποικιλότητας στους κλάδους και τις επιχειρήσεις» (http://www.eesc.europa.eu/?i=portal.en.soc-opinions.14120), «Απασχόληση των κατηγοριών προτεραιότητας (Στρατηγική της Λισσαβώνας)» (http://www.eesc.europa.eu/?i=portal.en.soc-opinions.14141), και «Αύξηση της απασχόλησης των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας και καθυστέρηση της εξόδου από την αγορά εργασίας» (http://www.eesc.europa.eu/?i=portal.en.soc-opinions.14156).

(2)  Βλ. γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ: Πράσινη Βίβλος για επαρκή, βιώσιμα και ασφαλή ευρωπαϊκά συνταξιοδοτικά συστήματα (http://www.eesc.europa.eu/?i=portal.en.soc-opinions.14892).

(3)  Βλ. γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ: Ο ρόλος της οικογενειακής πολιτικής στη διεργασία της δημογραφικής αλλαγής:

ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών μεταξύ των κρατών μελών (http://www.eesc.europa.eu/?i=portal.en.soc-opinions.14900).

(4)  Ο πληθυσμός ηλικίας άνω των 65 ετών σε σχέση με τον ενεργό πληθυσμό ηλικίας 15-64 ετών.

(5)  Η σχέση αυτή μπορεί να αποδειχθεί με το σύστημα υπολογισμού του βαθμού εξάρτησης που ανέπτυξε το Επιμελητήριο Εργασίας της Βιέννης (AK-Wien): ο δείκτης που υπολογίζεται σε αυτό το μοντέλο για την σχέση του αριθμού των συνταξιούχων και των ανέργων από τη μία πλευρά και του αριθμού των εργαζομένων, από την άλλη (λόγος οικονομικής εξάρτησης) απεικονίζει γραφικά τις σημαντικές επιδράσεις των διαφόρων σεναρίων στην αγορά εργασίας (π.χ. ποσοστά απασχόλησης) για τις δημογραφικές προκλήσεις. Με την εξέταση πραγματικών και καθοριστικών για την οικονομία παραγόντων, αυτό δίνει μια πολύ πιο ρεαλιστική άποψη από ό,τι η απλή αναλογία του πληθυσμού ηλικίας άνω των 65 και του πληθυσμού ηλικίας 16-64 ετών (ποσοστό δημογραφικής εξάρτησης).

(6)  Το παράδειγμα της Αυστρίας: δημογραφική αναλογία εξάρτησης το 2008: 25 % με οικονομική αναλογία εξάρτησης 61 %· προβολή των αναλογιών εξάρτησης για το 2050 βάσει της κατάστασης της αγοράς εργασίας στη Δανία (ποσοστό συμμετοχής): ενώ η οικονομική αναλογία εξάρτησης θα παρουσίαζε μόνο μέτρια αύξηση από 61 % το 2008 σε 72 % το 2050, η δημογραφική αναλογία εξάρτησης θα γινόταν σχεδόν διπλάσια φθάνοντας το 48 %.

(7)  Δημογραφική έκθεση 2008 (SEC(2008) 2911, σ. 133).

(8)  Βλ. μεταξύ άλλων τη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα: «Ο ρόλος της νόμιμης μετανάστευσης στο πλαίσιο της δημογραφικής πρόκλησης» SOC/373 (εισηγητής: ο κ. Pariza Castaños) http://www.eesc.europa.eu/?i=portal.en.soc-opinions.14361.

(9)  Ευρωπαϊκοί κοινωνικοί εταίροι: «Framework Agreement on Inclusive Labour Markets» (Συμφωνία Πλαίσιο για αγορές εργασίας χωρίς αποκλεισμούς), Μάρτιος 2010 (βλ. σχετικά έγγραφα στη διεύθυνση: http://ec.europa.eu/social/main.jsp?langId=en&catId=89&newsId=744&furtherNews=yes).

(10)  Η Σύμβαση C128 σχετικά με τις παροχές λόγω αναπηρίας, γήρατος ή επιζώντος οικείου ορίζει ως ηλικία συνταξιοδότησης τα 65 έτη.


29.10.2011   

EL

Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

C 318/9


Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ενίσχυση του ψηφιακού γραμματισμού, των ηλεκτρονικών δεξιοτήτων και της ηλεκτρονικής ένταξης» (διερευνητική γνωμοδότηση)

2011/C 318/02

Εισηγήτρια: η κ. BATUT

Στις 24 Ιανουαρίου 2011, και σύμφωνα με το άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να ζητήσει τη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα:

«Ενίσχυση του ψηφιακού γραμματισμού, των ηλεκτρονικών δεξιοτήτων και της ηλεκτρονικής ένταξης»

(διερευνητική γνωμοδότηση).

Το ειδικευμένο τμήμα «Μεταφορές, ενέργεια, υποδομές, κοινωνία των πληροφοριών» στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, επεξεργάστηκε τη γνωμοδότησή του στις 22 Ιουνίου 2011.

Κατά την 473η σύνοδο ολομέλειάς της, της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011 (συνεδρίαση της 13ης Ιουλίου 2011), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 136 ψήφους υπέρ και 2 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1   Η άνιση πρόσβαση στον ψηφιακό κόσμο είναι προέκταση των οικονομικών και κοινωνικών ανισοτήτων: η ανάπτυξη της οικονομικής μεγέθυνσης και της απασχόλησης και η εκ των άνω έξοδος από την κρίση είναι επείγουσες.

1.2   Για ΚΑΘΕ πολίτη, η κριτική οικείωση με το περιεχόμενο των διαφόρων μέσων σημαίνει ότι 1) έχει σύνδεση, 2) γνωρίζει πώς να χειρίζεται τον υλικό εξοπλισμό, 3) είναι εξοικειωμένος με την τεχνολογία, 4) έχει εκπαιδευτεί στη χρήση της και 5) συμμετέχει στον ψηφιακό κόσμο.

1.3   Η ηλεκτρονική ένταξη πρέπει να αποτελεί παγκόσμια προσέγγιση και να διασφαλίζει μέσω της ψηφιακής τεχνολογίας τη χειραφέτηση του καθένα, ανεξάρτητα από τη θέση του στην κοινωνία. Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι η Ένωση και τα κράτη μέλη (ΚΜ) πρέπει να εγγυηθούν την πρόσβαση στον ψηφιακό κόσμο μέσω της συνεχούς απόκτησης των ψηφιακών δεξιοτήτων που απαιτούνται για την άσκηση επαγγελμάτων και/ή για τον ίδιο το χρήστη και για την ιδιότητά του ως πολίτη.

1.4   Η πρόσβαση στις υποδομές και τα μέσα πρέπει να θεωρείται θεμελιώδες δικαίωμα.

1.5   Η ΕΟΚΕ ζητά από τις ευρωπαϊκές, εθνικές και τοπικές αρχές να χρησιμοποιήσουν τις υπάρχουσες δομές διαλόγου με σκοπό την πραγματοποίηση συναντήσεων με τους εκπροσώπους της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών, ώστε να καταστεί δυνατός ο σαφέστερος προσδιορισμός των πραγματικών αναγκών.

1.6   Η ποιότητα, η καινοτομία, η διαφάνεια και η προσβασιμότητα που πρέπει να εξασφαλίζουν οι υπηρεσίες κοινής ωφέλειας (ΥΚΩ) και οι ευρωπαϊκές διοικήσεις των κρατών μελών, αποτελούν τις καθαυτό βάσεις της ηλεκτρονικής ένταξης.

1.7   Επειδή το ψηφιακό φαινόμενο επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τις κοινωνίες (1), και δεδομένου ότι έως και το 2010, το 30 % των νοικοκυριών δεν διέθετε ακόμη σύνδεση με το Διαδίκτυο (2), η ΕΟΚΕ φρονεί ότι ο ρόλος της ΕΕ πρέπει να είναι παρωθητικός και καθοδηγητικός για να διασφαλισθεί η αρχή των ίσων ευκαιριών, συνεπώς, ότι θα μπορούσε να προτείνει ευθύς εξαρχής στα ΚΜ μία εναρμονισμένη προσέγγιση, στην οποία θα προβλέπεται και η απαίτηση προστασίας, για την ασφάλεια των πρακτικών και των δεδομένων. Η ΕΟΚΕ συνιστά να υπάρξει συντονισμός μεταξύ της ΕΕ και των κρατών μελών:

όσον αφορά την ηλεκτρονική ένταξη των ηλικιωμένων, προκειμένου:

να καταστεί το «Έτος ενεργού γήρανσης» (2012) μία ευκαιρία της ΕΕ για την ανάδειξη του συνδετικού ρόλου που διαδραματίζουν οι ΤΠΕ μεταξύ των γενεών, τη διατήρηση στην ενεργό δράση των λιγότερο ηλικιωμένων και την καταπολέμηση της απομόνωσης προς όφελος ενός άνετου βίου των πιο ηλικιωμένων·

να διασφαλισθεί η καθοδήγηση των ηλικιωμένων ως προς την εκμάθηση των ψηφιακών τεχνολογιών μέσω εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων και τοπικής υποστήριξης·

να εξασφαλισθούν οι στόχοι, ο υλικός εξοπλισμός και το λογισμικό που απαιτούνται για να κινηθεί κατ'αρχάς το ενδιαφέρον και στη συνέχεια να δημιουργηθεί η ανάγκη·

να θεσπιστούν τοπικά προγράμματα σχετικά με την ηλεκτρονική υγεία, τη συγκρότηση συλλογικής μνήμης, πχ. σε επίπεδο γειτονιάς και αυτονομίας, για την αναζωογόνηση των κοινωνικών δεσμών·

όσον αφορά τα άτομα με αναπηρία, προκειμένου:

να διασφαλισθεί μέσω των ΤΠΕ η χωρίς διακρίσεις συμμετοχή τους στην κοινωνία, με την επιφύλαξη της εγγυημένης πρόσβασης και της ευκολίας στη χρήση·

να αναπτυχθεί μέσω της Επιτροπής σε συνεργασία με τη βιομηχανία, τους σχεδιαστές και τους κατασκευαστές, η απαίτηση της αρχής «Σχεδιασμός για όλους», να επιβληθεί η ρήτρα προσβασιμότητας του υλικού εξοπλισμού και των λογισμικών στις αγορές εισαγωγής, και η λήψη μέτρων για τη διάδοση ευφυών τεχνολογιών στις οικιακές χρήσεις, τις δημόσιες και ιδιωτικές συγκοινωνίες, τις κατασκευές κλπ.

όσον αφορά τα άτομα χαμηλού εισοδήματος, προκειμένου:

να στηριχθεί η παραγωγή προσβάσιμου λογισμικού προσαρμοσμένου στις ανάγκες των μειονεκτικών πληθυσμών·

να υποστηριχθεί δωρεάν δημόσια υπηρεσία πρόσβασης στο Διαδίκτυο στα νευραλγικά σημεία των πόλεων, καθώς και στις υποβαθμισμένες συνοικίες τους··

να δοθεί η ευκαιρία μάθησης και πιστοποίησης προσόντων για μια θέση εργασίας μέσω της ηλεκτρονικής μάθησης·

να διευκολυνθεί η χρήση ανοιχτών δεδομένων 2.0 («open data») και προγραμμάτων ανοιχτού κώδικα.

όσον αφορά τα άτομα που στερούνται βασικής εκπαίδευσης, προκειμένου:

να έχουν πρόσβαση σε δημόσιες ενισχύσεις για την παροχή υποστήριξης (σε τοπικό επίπεδο, από «γνώστες») προκειμένου να μην μένουν μόνοι μπροστά σε ένα μηχάνημα·

να απαιτηθούν από τους παρόχους προσιτές τιμές για τη χρήση του τηλεφώνου και των μέσων επικοινωνίας ως εργαλείων εκπαίδευσης·

να προωθηθούν ψυχαγωγικές μέθοδοι που δεν απωθούν: διδακτικά παιχνίδια (serious games), λογισμικό εκπαιδευτικού περιεχομένου, χρήση της κοινωνικής δικτύωσης·

να διασφαλισθεί η στήριξη των τοπικών παραγόντων.

όσον αφορά τις μειονότητες, προκειμένου:

να υποστηριχθούν πρωτοβουλίες για διαδικτυακές, πολύγλωσσες και προσαρμοσμένες εφαρμογές (π.χ. την αγωγή υγείας, την ηλεκτρονική υγεία, την ηλεκτρονική μάθηση κλπ.) και

να εξασφαλισθεί η πρόσβαση των μειονοτήτων σε δημόσια και δωρεάν σημεία σύνδεσης στο Διαδίκτυο, στην ηλεκτρονική μάθηση και στο σχολείο.

1.8   Γενικότερα, η ΕΟΚΕ κρίνει σκόπιμο:

να ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα προκειμένου να καταστεί η ηλεκτρονική ένταξη, σε επίπεδο ΕΕ και κρατών μελών, στοιχείο ευθυγράμμισης των πολιτικών ·

να αναπτυχθούν άμεσα οι υποδομές δικτύου (απομονωμένες περιοχές, ευρυζωνικότητα …)·

οι δημόσιες πολιτικές για την ψηφιακή ανάπτυξη σε ευρωπαϊκό, εθνικό και τοπικό επίπεδο να χαράσσονται εξ αρχής με στόχο την ένταξη και την αποφυγή διακρίσεων·

να ενθαρρυνθεί η χρήση υλικού εξοπλισμού και λογισμικών που έχουν μόλις ξεπερασθεί·

να ενεργοποιηθούν τα μέσα διασφάλισης της ηλεκτρονικής ένταξης των γυναικών.

1.8.1   Για τη χρηματοδότηση των δράσεων:

να ενθαρρυνθεί η χρηματοδότηση της οικουμενικής πρόσβασης μέσω εθνικών δημόσιων επιχορηγήσεων και κοινοτικών πόρων·

να αναπτυχθούν οι επενδύσεις ιδίως όσον αφορά κοινωφελείς υπηρεσίες (ΕΚΤ, ΕΤΠΑ), να εξασφαλισθούν οι πόροι του προϋπολογισμού για την Ε&Α σε επίπεδο 3 % του ευρωπαϊκού ΑΕγχΠ και να μειωθούν οι περικοπές στους δημόσιους προϋπολογισμούς·

να δημιουργηθεί αποθεματικό ταμείο ενόψει της ζωτικής αυτής πρόκλησης, ώστε να διατηρηθεί η γνώση και να αποφευχθούν οι επιπτώσεις των κρίσεων·

να συμπεριληφθεί η ψηφιακή πρόκληση ως προτεραιότητα (του ΕΚΤ) στα θεματολόγια των προγραμμάτων των τοπικών αρχών και να παρασχεθούν στις οργανώσεις της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών τα μέσα ενίσχυσης των αποκλεισμένων από τον ψηφιακό κόσμο·

να ρυθμιστεί το ζήτημα της προσθετικότητας των κονδυλίων των Διαρθρωτικών Ταμείων που διατίθενται για την ψηφιακή ένταξη·

να χρησιμοποιηθούν προς τούτο ομολογιακά δάνεια για τη χρηματοδότηση μείζονων έργων υποδομών·

να προωθηθούν οι συμπράξεις μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα (ΣΔΙΤ) σε κατάλληλο ευρωπαϊκό πλαίσιο·

να ενθαρρυνθεί η ιδέα ευρωπαϊκής φορολόγησης των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών (ΦΧΣ) και να διατεθεί μέρος των εσόδων για την ψηφιακή ένταξη·

να εξετασθεί η ιδέα διαπραγματεύσεων μεταξύ των επιχειρήσεων «εμπορικών ηλεκτρονικών παιχνιδιών» και δημόσιων φορέων (εκπαίδευσης), ώστε να επαναχρησιμοποιούνται για δεύτερη φορά με μειωμένο κόστος, αφού πλέον έχουν ξεπερασθεί οι τεχνολογίες τους·

να ενθαρρυνθεί η ανάπτυξη μικροχρηματοδότησης των προγραμμάτων κατάρτισης·

να προωθηθούν συστήματα άμεσης ενίσχυσης των ατόμων για την πρόσβασή τους σε βασικά εργαλεία και λογισμικά·

να γίνει αξιολόγηση της προόδου που επέφεραν οι ψηφιακές τεχνολογίες τα 5 τελευταία χρόνια (θέσεις εργασίας που δημιουργήθηκαν) για να καθοριστούν από κοινού με τους σχετικούς φορείς οι πραγματικές ανάγκες τους.

1.8.2   Όσον αφορά τις δεξιότητες:

να δημιουργηθεί τομεακό συμβούλιο του οποίου καθήκον θα είναι να θεσπίσει ευρωπαϊκό μητρώο·

να θεσπιστεί ευρωπαϊκό μητρώο κατάρτισης και νέων επαγγελματικών κλάδων που σχετίζονται με τις ψηφιακές τεχνολογίες και να καθοριστούν οι χρήσιμες πτυχές της χορήγησης διπλωμάτων που αναγνωρίζονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο·

να δημιουργηθεί ευρωπαϊκό σύστημα μάθησης με πολύγλωσσο περιεχόμενο με στόχο την ταχεία απόκτηση των απαιτούμενων γνώσεων και προσόντων·

μέσω του ευρωπαϊκού αυτού πλαισίου, να αναδειχθούν και να αμείβονται καλύτερα τα ψηφιακά επαγγέλματα και να στραφεί η ηλεκτρονική μάθηση προς την ποιοτική επαγγελματική κατάρτιση (επικαιροποίηση των επαγγελμάτων πληροφορικής) ώστε να αυξηθεί ο αριθμός των επαγγελματιών των ψηφιακών τεχνολογιών και η μετεκπαίδευσή τους·

να δημιουργηθεί «Ευρωπαϊκό ψηφιακό διαβατήριο» που θα είναι υποχρεωτικό για τη δημιουργία επιχείρησης.

1.8.3   Όσον αφορά την ασφάλεια των πιο ευαίσθητων ομάδων του κοινού σε σχέση με τις ψηφιακές τεχνολογίες κοινών:

να ορισθεί το κύριο περιεχόμενο του Διαδικτύου και να μην αφεθούν όλα στην ευχέρεια της αγοράς (ΕΕ και ΚΜ)·

να θεσπιστούν κανόνες «αντιρρύπανσης» των ιστοσελίδων και να διδάσκεται η κυβερνασφάλεια από τη σχολική ηλικία·

να διασφαλιστεί η ενσωμάτωση σε όλες τις ιστοσελίδες στοιχείων που μπορούν να συμβάλουν στην υπενθύμιση βασικών προφυλάξεων ασφάλειας·

να διασφαλιστεί η θέσπιση και ο σεβασμός των δικαιωμάτων του χρήστη των δικτύων·

να θεσπιστεί προς τούτο κώδικας δικαίου των χρηστών ψηφιακών υπηρεσιών, σύμφωνα με τις αρχές του Χάρτη θεμελιωδών δικαιωμάτων και με το άρθρο 9 της ΣΛΕΕ, που θα διασφαλίζει τουλάχιστον τον σεβασμό της ελευθερίας έκφρασης, της ενημέρωσης, του δικαιώματος προστασίας των προσωπικών δεδομένων, του δικαιώματος διαγραφής και του δικαιώματος προστασίας των ανηλίκων.

1.8.4   Όσον αφορά την πρόσβαση στην εργασία:

να προωθηθεί η ανάπτυξη κοινωνικού και πολιτικού διαλόγου μέσω των υφιστάμενων πολυάριθμων δομών που υφίσταντα δομές για όλα τα υπό εξέταση σημεία, ώστε να γίνουν γνωστές οι ανάγκες τους και να μετασχηματισθούν οι ψηφιακές τεχνολογίες σε απασχόληση και σε ευκαιρία οικονομικής, κοινωνικής και προσωπικής ανάπτυξης·

να προωθηθεί η εκπαίδευση των υπαλλήλων στις επιχειρήσεις ψηφιακών τεχνολογιών, ώστε να παραταθεί η διάρκεια της απασχόλησης και να ενισχυθεί η παραγωγικότητα της επιχείρησης.

1.8.5   Όσον αφορά την εκπαίδευση για όλους, η ΕΟΚΕ καλεί την ΕΕ να δεσμευθεί για:

την προώθηση της ίσης πρόσβασης σε εκπαίδευση χωρίς αποκλεισμούς σε όλα τα σχολεία·

την προώθηση της ηλεκτρονικής ένταξης του μέλλοντος από την προσχολική ήδη ηλικία, χωρίς διακρίσεις·

την προώθηση της ηλεκτρονικής κατάρτισης των γονέων και των εκπαιδευτικών, και την προσαρμογή των συνθηκών εργασίας των τελευταίων·

την προώθηση, για τους μαθητές, και ιδιαίτερα για εκείνους με χαμηλή απόδοση, της γενικευμένης χρήσης ψηφιακών τεχνολογιών στο σχολείο, ιδίως με τη μορφή ψυχαγωγίας (3), φυσικά με την εποπτεία των διδασκόντων, με στόχο την ελεγχόμενη χρήση της εικόνας που οδηγεί προς νέες μορφές μάθησης με ψυχαγωγικό τρόπο (χρήση έξυπνων τηλεφώνων, διδακτικών παιχνιδιών, της ψηφιακής «ταμπλέτας», των ψηφιακών βιβλίων, μέσων κοινωνικής δικτύωσης …)·

την προώθηση της ανοιχτής σε όλους πρόσβασης στην αγορά εργασίας μέσω της απόκτησης στέρεας γενικής και ψηφιακής γνωστικής βάσης.

2.   Ιστορικό

2.1   Ο στόχος της Στρατηγικής «ΕΕ 2020» είναι μια έξυπνη, διατηρήσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη για την έξοδο από την κρίση. Το «Ψηφιακό θεματολόγιο για την Ευρώπη (4)» θεωρεί ως εμπόδια την έλλειψη ψηφιακού γραμματισμού και δεξιοτήτων, τον κίνδυνο αναξιοπιστίας των δικτύων, την κυβερνοπαραβατικότητα και τις χαμένες ευκαιρίες αντιμετώπισης των κοινωνιακών προκλήσεων.

2.2   Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι ο εν λόγω στόχος έχει πρωταρχική σημασία. Κανένας πολίτης δεν πρέπει να μείνει έξω από τον ψηφιακό κόσμο, διότι αυτός παρέχει μέσα για προσωπική ολοκλήρωση, συμμετοχή στην κοινωνική ζωή και χειραφέτηση του πολίτη (5)·

3.   Ορισμοί

3.1   Ηλεκτρονική ένταξη

Σύμφωνα με τη δήλωση της Ρίγας (6), η ηλεκτρονική ένταξη αφορά ταυτοχρόνως και τις τεχνολογίες πληροφορικής και τη χρήση τους για την επίτευξη των ευρύτερων στόχων ένταξης, μέσω της συμμετοχής κάθε ατόμου και κάθε συλλογικότητας σε όλες τις πτυχές της κοινωνίας της πληροφορίας.

3.2   Αποδέκτες των μέτρων

Αν και οι πολίτες κατατάσσονται σε κατηγορίες, ώστε να καθίσταται δυνατός ο εντοπισμός τους για την παροχή της βοήθειας που δικαιούνται, εντούτοις η ηλεκτρονική ένταξη πρέπει να αποτελέσει ένα εγχείρημα οικουμενικό. Σε ανθρώπινο επίπεδο, η ηλεκτρονική ένταξη αρχίζει από τη μη διακριτική κατάταξη των ατόμων σε κατηγορίες, εν συνεχεία, σε κοινωνικό επίπεδο συναρτάται με τη συλλογική κάλυψη των εξόδων και τέλος, σε επίπεδο βιομηχανίας και εμπορίου, αφορά έναν «σχεδιασμό για όλους» που θα καλύπτει εκ των προτέρων όλο το φάσμα από τη σύλληψη της ιδέας μέχρι τον τερματισμό της χρήσης.

3.3   Ψηφιακός γραμματισμός

Εξ ορισμού, ο ψηφιακός γραμματισμός αποτελεί μέσο χωρίς το οποίο δεν μπορούμε πλέον να απολαμβάνουμε αυτό που παλιά θεωρείτο πολιτισμός με την ευρεία έννοια, δηλαδή τον δεσμό μεταξύ των πολιτών. Χωρίς αυτό το εργαλείο, η επικοινωνία με τους άλλους και η απόκτηση νέων γνώσεων αποβαίνει δυσχερής.

Ο γραμματισμός, οι δεξιότητες και η ένταξη αποτελούν αλληλένδετα στοιχεία και αντιστοιχούν σε έναν ολιστικό και χωρίς διακρίσεις ορισμό της ηλεκτρονικής ένταξης για όλη την κοινωνία.

3.3.1   Η ένταξη προϋποθέτει την πλήρωση ορισμένων κριτηρίων:

Σύνδεση: η ηλεκτρονική πρόσβαση αποτελεί ζωτικής σημασίας παράγοντα.

Γνώση χειρισμού του υλικού εξοπλισμού.

Εξοικείωση με την τεχνολογία: κατάρτιση, ψηφιακές δεξιότητες για τη χρήση των διαφόρων λογισμικών Mac, Windows, Linux, Διαδικτύου, κινητής τηλεφωνίας κλπ.

Οικείωση των πληροφοριών για την κριτική αξιολόγηση του περιεχομένου όλων των μέσων, στο πλαίσιο ενεργού άσκησης της ιδιότητας του πολίτη.

3.3.2   Μεταξύ των αποκλεισμένων του ψηφιακού κόσμου περιλαμβάνονται οι ηλικιωμένοι, τα άτομα με αναπηρία, ενίοτε τα άτομα που τους φροντίζουν, τα άτομα χαμηλού εισοδήματος, χαμηλού μορφωτικού επιπέδου, ενώ δεν λείπουν οι εξαιρέσεις: μεταξύ των «ηλικιωμένων», ορισμένοι έχουν υψηλό μορφωτικό επίπεδο και χρησιμοποιούν το Διαδίκτυο το οποίο γνωρίζουν από τη γέννησή του. Αυτή η ομάδα αποτελεί σε ορισμένα κράτη μέλη πραγματική κινητήρια δύναμη της οικονομίας. Η ΕΟΚΕ εκτιμά πως το διακύβευμα είναι η εγγύηση, μέσω των ψηφιακών τεχνολογιών, της χειραφέτησης του καθενός, ανεξαρτήτως θέσης στην κοινωνία, μέσω ειδικών προσεγγίσεων και ταυτόχρονα μιας προσέγγισης για όλους που να είναι πιο οικονομική και χωρίς να συνεπάγεται αποκλεισμούς.

3.3.3   Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι η ηλεκτρονική ένταξη απέχει πολύ από το να χαρακτηρισθεί σταθερή και γραμμική. Οι τεχνολογίες εξελίσσονται συνεχώς, η εργασία γίνεται ολοένα αβεβαιότερη και ελαστικότερη, οι σταδιοδρομίες αποσπασματικότερες. Ο ηλεκτρονικός αποκλεισμός συνδέεται συχνά με αλληλεπικαλυπτόμενα αίτια. Η κατάρτιση και η επικαιροποίηση των γνώσεων είναι καθοριστικοί παράγοντες για την ένταξη.

3.3.4   Η ηλεκτρονική ένταξη αφορά επιχειρήσεις που αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες ή έλλειψη δεξιοτήτων και/ή χρόνου. Κατά την ΕΟΚΕ, η ηλεκτρονική ένταξη πρέπει να είναι προορατική ώστε οι εξελίξεις στις ΤΠΕ να συμβαδίζουν ει δυνατόν με την εξέλιξη των παραγόντων αποκλεισμού.

3.4   Οι ηλεκτρονικές δεξιότητες των επαγγελματιών

Η δια βίου μάθηση έχει ζωτική σημασία. Έχοντας καταστεί πραγματική μόδα για τις νέες γενιές, η απόκτηση ηλεκτρονικών προσόντων (7) πάσχει σήμερα από την έλλειψη προβολής των σχετικών επαγγελμάτων και τις όχι τόσο ανταγωνιστικές αμοιβές τους. Κρίνεται επείγουσα η εκ νέου ενθάρρυνση των μελλοντικών επαγγελματιών του κλάδου μέσω της βελτίωσης του εργασιακού τους καθεστώτος, των αμοιβών και των συνθηκών εργασίας για την αντιμετώπιση της έλλειψης ειδικευμένου προσωπικού και κατάλληλων εκπαιδευτικών προγραμμάτων, καθώς και για την ένταξη των μειονεκτικότερων ομάδων του πληθυσμού. Οι επαγγελματίες των ψηφιακών τεχνολογιών αποτελούν τον προπομπό των χρηστών τους.

4.   Τα μέσα

4.1   Οικουμενική πρόσβαση

4.1.1   Για να εξαλειφθούν οι διαφορές στην πρόσβαση στις ΤΠΕ και να προωθηθεί η ηλεκτρονική ένταξη, η Ένωση θέσπισε το 2002 την έννοια της καθολικής υπηρεσίας και των δικαιωμάτων των χρηστών των δικτύων και των υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών (8)· Το αίτημα σύνδεσης στο δημόσιο δίκτυο επικοινωνιών πρέπει να συνεπάγεται την παροχή ικανών ταχυτήτων για μια λειτουργική και προσιτή σύνδεση στο Διαδίκτυο. Δεν πρόκειται για την εξάλειψη της αγοράς ή του θεμιτού ανταγωνισμού, αλλά για την εξισορρόπηση των οικονομικών στόχων και των επειγουσών κοινωνικών αναγκών που πρέπει να καλυφθούν. Όπως έχει επισημάνει επανειλημμένα η ΕΟΚΕ, η αγορά δεν αποτελεί αυτοσκοπό αλλά εξυπηρετεί τη βελτίωση της ζωής των πολιτών.

4.1.2   Η ποιότητα, η καινοτομία, η διαφάνεια και η προσβασιμότητα που αναμένονται από τις ΥΚΩ στην Ευρώπη και τα κράτη μέλη αποτελούν την ίδια τη βάση της ηλεκτρονικής ένταξης. Πρόκειται για κοινωνική αποδοτικότητα και, κατά συνέπεια, διαρκή αποδοτικότητα, πράγμα που αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο της χωρίς αποκλεισμούς απόδοσης. Αυτό ακριβώς είναι το παράδοξο της ψηφιακής ένταξης: η κοινωνική αποδοτικότητα των σχετικών ΥΚΩ και των κοινωνικών υπηρεσιών κοινής ωφελείας (ΚΥΚΩ) και οι διαρκείς κρατικές δράσεις θα καθορίσουν τις επιδόσεις της ένταξης, εφόσον πρόκειται για κλάδο όπου η ταχύτητα αποτελεί ζωτικό στοιχείο. Η επίλυση αυτού του παραδόξου είναι αρμοδιότητα των δημόσιων αρχών.

4.2   Ίση πρόσβαση για όλους

4.2.1   Η κάλυψη όλης της ευρωπαϊκής επικράτειας από τα δίκτυα, η ανάπτυξη της ευρυζωνικότητας σε συχνότητες που ευνοούν τις υψηλές ταχύτητες και η χρήση του ψηφιακού μερίσματος (9) πρέπει να επιτευχθούν γρήγορα προκειμένου να διασφαλισθεί η καθολική υπηρεσία.

4.2.2   Διαπιστώνεται ωστόσο ότι η άνιση πρόσβαση και χρήση των ΤΠΕ παραμένει και ανακλά τις προϋπάρχουσες οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες. Οι ηλεκτρονικά ενταγμένοι πολίτες είναι συνήθως όσοι διαθέτουν τα μέσα απόκτησης του απαιτούμενου εξοπλισμού και δεξιοτήτων.

5.   Απόκτηση των βασικών ψηφιακών δεξιοτήτων

Ο ψηφιακός αλφαβητισμός

Η συνάντηση των τριών εννοιών «ανάγκη + ενδιαφέρον + μέσα (χρηματοοικονομικά και άλλα)» οδηγεί το κοινό στην ψηφιακή τεχνολογία.

5.1   Οι ηλικιωμένοι

5.1.1   Οι πιο ηλικιωμένοι (10), ο αριθμός των οποίων αυξάνεται, χρησιμοποιούν λιγότερο τις ΤΠΕ:

: πρέπει να επικαιροποιήσουν τις γνώσεις τους. Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι οι τοπικές αρχές, από κοινού με τις επιχειρήσεις, μπορούν να προτείνουν, στο πλαίσιο του κοινωνικού διαλόγου, προσαρμοσμένη κατάρτιση με στόχο την επανένταξη ή την παραμονή στην αγορά εργασίας.

πρέπει να καταπολεμηθεί η έλλειψη ενδιαφέροντος, η διστακτικότητα και η δυσπιστία, και να διδαχθεί η χρήση των μέσων, είτε για την εργασία είτε για τη διευκόλυνση της οικιακής και κοινωνικής ζωής. Η ΕΟΚΕ εκτιμά πως η τεχνολογία και οι «γνώστες» πρέπει να προσαρμοστούν σε αυτό. Οι ηλικιωμένοι πρέπει να έχουν τη δυνατότητα 1) καθοδήγησης από τρίτους, 2) διάθεσης λογισμικού που θα διευκολύνει τη διαδικασία, 3) διάθεσης εύκολα προσβάσιμου υλικού εξοπλισμού, 4) προσαρμοσμένων στόχων που θα κινούν το ενδιαφέρον και στη συνέχεια θα δημιουργούν ανάγκη, όπως η θέσπιση προγραμμάτων ηλεκτρονικής υγείας, η ανασυγκρότηση συλλογικής μνήμης σε επίπεδο γειτονιάς, η επανάκτηση των κοινωνικών δεσμών, η αυτονομία.

5.1.2   Για τα άτομα που ζουν μόνα τους, οι ψηφιακές τεχνολογίες μπορούν να αποτελέσουν ζωτικής σημασίας σύνδεσμο: για παράδειγμα, η γενίκευση των τηλεφωνικών συνδέσεων με υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης με το πάτημα ενός κουμπιού και με λογικό κόστος μπορεί να αποτελεί πραγματικό στόχο των κοινωνικών υπηρεσιών κοινής ωφελείας (ΚΥΚΩ) που θα σώζει πολίτες που κινδυνεύουν. Η υγεία στο Διαδίκτυο θα διαδραματίζει ενισχυμένο ρόλο (11)· όλες οι αρχές που προτάσσει η ΕΟΚΕ για τους χρήστες ψηφιακών τεχνολογιών έχουν οικουμενικό χαρακτήρα και περιλαμβάνουν τους τομείς της υγείας και της κοινωνικής πρόνοιας.

5.1.3   Το 2012 ως «Έτος ενεργής γήρανσης» και οι συμπράξεις καινοτομίας του πρέπει να αποτελέσουν ευκαιρία για την ΕΕ να αναδείξει τον ρόλο του συνδέσμου χωρίς αποκλεισμούς που επιτελούν οι ΤΠΕ μεταξύ των γενεών (μάθηση), ενάντια στην απομόνωση και προς όφελος του άνετου βίου των πιο ηλικιωμένων.

5.2   Τα άτομα με αναπηρία

Οι ΤΠΕ μπορούν να διευκολύνουν τη συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία στην κοινωνία σε ίση βάση με τους υπόλοιπους πολίτες (12)· Τα χαρακτηριστικά παραμένουν τα ίδια με όλες τις υπόλοιπες ομάδες πληθυσμού: καθορισμός στόχων, καθοδήγηση στη μάθηση, προσβάσιμο και προσαρμοσμένο λογισμικό και υλικός εξοπλισμός, προσβάσιμα και εύχρηστα μηχανήματα και κυρίως ευφυή συστήματα μεταφορών (13)· Ο ρόλος της «υπηρεσίας κοινής ωφέλειας» του ψηφιακού κόσμου έχει σημασία για τα άτομα με αναπηρία. Η βοήθεια για κάθε είδος αναπηρίας μπορεί να οδηγήσει στην καλύτερη κοινωνική ένταξη. Ο ρόλος των ΜΚΟ πρέπει να αναγνωριστεί και να συντονιστεί με αυτόν της δημόσιας διοίκησης. Μια καθολική προσέγγιση του σχεδιασμού, η οποία να συνεκτιμά, στο μέτρο του δυνατού, τις ανάγκες των χρηστών όλων των κατηγοριών, είναι προτιμότερη από τα εξειδικευμένα σχέδια που απευθύνονται μόνο στα άτομα με αναπηρία.

5.3   Τα άτομα χαμηλού εισοδήματος

5.3.1   Η άνιση πρόσβαση στον ψηφιακό κόσμο αποτελεί την προέταση των οικονομικών και κοινωνικών ανισοτήτων: άνδρες/γυναίκες, νοικοκυριά/μόνες γυναίκες, πόλεις/αγροτικές ή νησιωτικές περιοχές, πλούσιες χώρες/λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες. Οι ανισότητες πρέπει προφανώς να αντιμετωπισθούν για την επίτευξη της μεγαλύτερης δυνατής ένταξης.

5.3.1.1   Οι μετανάστες και οι μειονότητες βρίσκονται σε ακόμα μειονεκτικότερη θέση. Δεν παράγεται λογισμικό που να προκαλεί το ενδιαφέρον τους.

5.3.2   Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι η οργάνωση δημόσιων δωρεάν σημείων σύνδεσης στο Διαδίκτυο σε νευραλγικά σημεία της πόλης και η πρόσβαση σε ανοιχτά δεδομένα 2.0 καθώς και σε προγράμματα ανοιχτού κώδικα θα δώσουν τη δυνατότητα αναζήτησης εργασίας και επικοινωνίας. Τα εν λόγω ζητήματα διατηρούν τη σημασία τους όσον αφορά τη βοήθεια στη μάθηση. Πρόκειται για ρόλο που πρέπει να μοιραστούν οι δημόσιες αρχές, οι πάροχοι πρόσβασης και οι οργανώσεις.

5.3.3   Η πρόσβαση στις υποδομές και τα μέσα πρέπει να θεωρείται θεμελιώδες δικαίωμα: οι δράσεις κατάρτισης και η μετάδοση γνώσεων και εμπειρίας είναι πολύ σημαντικές για κάθε ηλικία και για κάθε βιοτικό επίπεδο όσον αφορά τον ψηφιακό αλφαβητισμό.

5.4   Τα άτομα χαμηλού μορφωτικού επιπέδου

5.4.1   Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι τα άτομα αυτά πρέπει να αναζητήσουν τα ψηφιακά τους ενδιαφέροντα μέσω ειδικών προγραμμάτων βοήθειας με αφετηρία το τηλέφωνο και τα ΜΜΕ.

5.4.2   Με τη σύνδεση του μηχανήματος με τον εκπαιδευτή και χρησιμοποιώντας ως αφετηρία την αναψυχή αποτρέπεται η απόρριψη. Η ΕΟΚΕ εκτιμά πως τα παιδιά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στο σχολείο θα μπορούσαν να προσελκυσθούν από ένα «έξυπνο τηλέφωνο» που θα έχει τον ρόλο ενός καινούριου μολυβιού. Η πρόσβαση στη θεμελιώδη εκπαίδευση μπορεί να ξεκινήσει από «διδακτικά παιχνίδια» που μοιάζουν με σπαζοκεφαλιές, τόσο για τους νέους όσο και για τους ενήλικες, με λογισμικό σχετικού περιεχομένου.

5.4.3   Για να άρει τους αποκλεισμούς, ο ψηφιακός κόσμος της Ένωσης χρειάζεται πολιτιστικά πλούσιο Διαδίκτυο. Ο πολιτισμός είναι αυτό που οι Ευρωπαίοι αναγνωρίζουν περισσότερο ως κοινό χαρακτηριστικό. Η ΕΕ πρέπει να αναδείξει την πολυμορφία της πολιτιστικής έκφρασης σε όλες τις πρωτοβουλίες που σχετίζονται με το ψηφιακό θεματολόγιο (14)· Η ψηφιοποίηση πολιτιστικών αντικειμένων διευκολύνει την πρόσβαση των μειονεκτικότερων ομάδων στη γνώση που είναι χρήσιμη τόσο στην κοινωνική ένταξη όσο και στην προσωπική χειραφέτηση, ιδίως στη μητρική γλώσσα.

5.5   Οι μειονότητες

5.5.1   Η ΕΟΚΕ επιθυμεί η δυνατότητα ηλεκτρονικής ένταξης να δοθεί σε αυτούς τους πληθυσμούς, είτε μεταναστευτικής καταγωγής είτε όχι, όπως οι Ρομά. Δεν πρόκειται για αναλφάβητους, αλλά για άτομα που δεν κατέχουν τη γλώσσα και τον πολιτισμό της χώρας υποδοχής τους. Η χρήση υπολογιστών δεν είναι εύκολα προσβάσιμη. Οι γυναίκες είναι συχνά λιγότερο ενημερωμένες και σε ακόμα μειονεκτικότερη θέση.

5.5.2   Το παράδειγμα του IMI (15), πολύγλωσσης διαδικτυακής εφαρμογής που απευθύνεται στις εθνικές διοικητικές αρχές της ΕΕ για την εύκολη επικοινωνία τους, θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση κοινωνικών εφαρμογών για την ανάπτυξη της επιμόρφωσης των κατοίκων και πολιτών της ΕΕ και τη συνεπαγόμενη πρόσβαση στην ηλεκτρονική μάθηση.

5.5.3   Για το σύνολο των ομάδων που αναφέρονται στο άρθρο 5, ο ρόλος των κοινωνικών δικτύων μπορεί να είναι σημαντικός εάν παραμείνει ελεγχόμενος. Επίσης, τα διαδικτυακά καφενεία που διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη του ενδιαφέροντος και των ψηφιακών δεξιοτήτων των νέων θα μπορούσαν να καταστούν πιο προσιτά μέσω, π.χ., των επιδοτούμενων από τις τοπικές αρχές δελτίων πρόσβασης.

5.6   Και οι επιχειρήσεις

5.6.1   Οι ΜΜΕ των οποίων η κύρια δραστηριότητα δεν σχετίζεται με τις ψηφιακές τεχνολογίες μπορούν να βρεθούν σε κατάσταση ηλεκτρονικού αποκλεισμού. Η έλλειψη χρόνου για την εισαγωγή στη χρήση τους, το βάρος της παράδοσης, οι οικονομικές δυσκολίες και μια παρωχημένη προσέγγιση της διαχείρισης της πληροφορικής μπορούν να επηρεάσουν τη διοίκηση των επιχειρήσεων, των διαδικασιών και των εργαζομένων τους. Η πρακτική του «υπολογιστικού νέφους (16)», που δίνει λύσεις σε ζητήματα ΤΠΕ, ενδέχεται να τους διαφεύγει. Καθώς η παραγωγικότητά τους επηρεάζεται, είναι αναγκαία η αναζήτηση μέσων για την ένταξή τους.

6.   Ανάπτυξη των ψηφιακών δεξιοτήτων όλων των ανθρώπων για την αντιμετώπιση των κοινωνικών και κοινωνιακών προκλήσεων

6.1   Εκπαίδευση και κατάρτιση  (17)

6.1.1   Η αυριανή ένταξη ξεκινά από την προσχολική ηλικία. Η ισότιμη πρόσβαση όλων των σχολείων σε ψηφιακή εκπαίδευση χωρίς αποκλεισμούς για όλα τα παιδιά, συμπεριλαμβανομένων αυτών με αναπηρία, των απομονωμένων, αυτών που προέρχονται από προβληματικές οικογένειες, θα ενισχύσει την αυτονομία των παιδιών στην ενήλικη ζωή τους. Η γενίκευση των «διδακτικών παιχνιδιών», της ηλεκτρονικής «ταμπλέτας», των ψηφιακών βιβλίων από τους εκπαιδευτικούς, μέσω της χρήσης των κοινωνικών δικτύων, θα μπορούσε να οδηγήσει στην ένταξη των μαθητών που αντιμετωπίζουν μεγαλύτερα προβλήματα, χάρη στις νέες δυνατότητες μάθησης που προσφέρουν τα μέσα αυτά.

6.1.2   Η απόκτηση δεξιοτήτων και τίτλων και η σταδιοδρομία σε επαγγελματικούς κλάδους που σχετίζονται με τις ψηφιακές τεχνολογίες πρέπει να στηριχθεί από ένα ευρωπαϊκό μητρώο κατάρτισης, ιδίως όσον αφορά τους νέους επαγγελματικούς κλάδους που σχετίζονται με τον ψηφιακό κόσμο. Ορισμένα επαγγέλματα αποτελούν εξέλιξη παλαιότερων, άλλα όχι. Θα μπορούσε να θεσπιστεί ανοιχτός ευρωπαϊκός κατάλογος «ψηφιακών δεξιοτήτων» που θα ορίζει τις προϋποθέσεις απονομής ευρωπαϊκών πτυχίων για τη διευκόλυνση της κινητικότητας των ενδιαφερομένων. Η ΕΟΚΕ εκτιμά πως μέτρα που θα επιτρέπουν στους ευρωπαίους φοιτητές την επίτευξη ποιοτικού κοινωνικοεπαγγελματικού επιπέδου θα ανακόψουν την αποστροφή τους στα ψηφιακά επαγγέλματα.

6.1.3   Θα πρέπει να δοθεί ευρωπαϊκή ώθηση σε όλα τα είδη ψηφιακής κατάρτισης σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, συμπεριλαμβανομένης της κατάρτισης των γονέων και των δασκάλων, οι συνθήκες εργασίας των οποίων πρέπει να αναπροσαρμοσθούν.

6.2   Δια βίου ηλεκτρονική μάθηση

6.2.1   Ορισμένες από τις ομάδες κοινού απαιτούν στοχοθετημένες εκστρατείες. Για τους ηλεκτρονικά αποκλεισμένους, η μετάδοση πειραματικών γνώσεων είναι σημαντική, ενώ οι συμμετοχικές μέθοδοι, παράλληλα με τη θεωρητική εκπαίδευση, αποτελούν παράλληλα τρόπο ανάπτυξης του δυναμικού και ευκαιρία ενσωμάτωσης. Αυτό αφορά ιδιαίτερα τους ανέργους, τον ενεργό πληθυσμό, τους ηλικιωμένους και τις κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες που χρήζουν απασχολησιμότητας και κοινωνικότητας.

6.2.2   Δράσεις των επιχειρήσεων

Η απόκτηση «Διαβατηρίου για την ψηφιακή οικονομία» μετά από τυποποιημένη κατάρτιση στις ΤΠΕ στο επιχειρηματικό περιβάλλον ενδέχεται στο μέλλον να απαιτείται για τη σύσταση επιχείρησης.

Η εσωτερική κατάρτιση του προσωπικού των επιχειρήσεων στις ΤΠΕ πρέπει να γενικευθεί μέσω εσωτερικών συμφωνιών, καθώς αποτελεί μέρος της ηλεκτρονικής ένταξης και επιτρέπει τη διατήρηση του προσωπικού στην εργασία για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα και την αύξηση της παραγωγικότητας της επιχείρησης.

6.2.3   Δράσεις των δημοσίων αρχών

Οι πολιτικές για την ψηφιακή ανάπτυξη σε εθνικό και τοπικό επίπεδο πρέπει να χαράσσονται εξ αρχής με στόχο την ένταξη και την αποφυγή διακρίσεων.

Αξιοποίηση των Διαρθρωτικών Ταμείων: οι αρχές είναι αρμόδιες για τον καθορισμό των καινοτόμων δραστηριοτήτων που είναι σημαντικές για την κοινωνία στο σύνολό της και μπορούν να υποστηριχθούν προκειμένου να παρέχονται σε όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη στην καλύτερη δυνατή τιμή.

Η ΕΕ και τα κράτη μέλη πρέπει να προτείνουν ευρωπαϊκό πλαίσιο για την ανάπτυξη του επαγγελματικού χαρακτήρα των επαγγελμάτων πληροφορικής.

6.3   Βελτίωση του περιεχομένου

6.3.1   Η σημασία του περιεχομένου απαγορεύει τον ορισμό της εκπαίδευσης, της κατάρτισης και του πολιτισμού από την αγορά.

6.3.2   Οι εθνικές δημόσιες αρχές πρέπει να καθορίσουν το βασικό περιεχόμενο, να διευκολύνουν την εξ αποστάσεως κατάρτιση και, από κοινού με την Ένωση, να ορίσουν τα κριτήρια για την απονομή αναγνωρισμένων σε ευρωπαϊκό επίπεδο πτυχίων. Για τον καθορισμό των πραγματικών αναγκών πρέπει να ακουστεί η φωνή των χρηστών.

6.3.3   Ένα προσαρμόσιμο περιεχόμενο πολυμέσων είναι απαραίτητο για τη συνέχεια του ψηφιακού περιβάλλοντος του ατόμου (γραμματισμένο διαδίκτυο), λαμβάνοντας υπόψη την προσβασιμότητα των ατόμων με αναπηρία.

6.3.4   Οι πολίτες χωρών με ελάχιστα ομιλούμενες γλώσσες βρίσκονται συχνά σε μειονεκτική θέση όσον αφορά το προσφερόμενο περιεχόμενο στο Διαδίκτυο. Η Ένωση και τα κράτη μέλη πρέπει να μεριμνήσουν για τον πολιτισμό τους και τη διάδοση πραγματικού περιεχομένου στη γλώσσα τους.

6.3.5   Το περιεχόμενο των κοινωνικών δικτύων δημιουργείται από τους χρήστες. Το μέσο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την προσέλκυση ατόμων με ψηφιακές δυσκολίες, στο πλαίσιο των δικαιωμάτων του χρήστη.

7.   Ενίσχυση της ασφάλειας για την κάμψη της δυσπιστίας

A.

Η χρήση ψηφιακών τεχνολογιών απαιτεί τη μεγαλύτερη δυνατή σύνεση (18) εάν δεν αισθανόμεθα βέβαιοι για τον εαυτό μας ή για το σύστημα και προκειμένου να αντιμετωπισθεί η σχετική άγνοια σε ζητήματα κυβερνασφάλειας (19)· Τα ηλεκτρονικά αποκλεισμένα ή υπό ένταξη άτομα διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο.

B.

Η ψηφιακή πρακτική μεταβάλλει τη νοητική θεώρηση των ατόμων και της κοινωνίας: για παράδειγμα, πρέπει να προστατευτεί η «διαφάνεια» ή η «ιδιωτικότητα»; Σε γενικές γραμμές, κάθε προσέγγιση της ηλεκτρονικής ένταξης πρέπει να γίνει με επίγνωση της έντονης «διεισδυτικότητας» (20) που έχει εκ των πραγμάτων το ηλεκτρονικό μέσο στην ιδιωτική ζωή, με ή χωρίς συναίνεση, και του οποίου η κακή χρήση θα είχε καταστροφικές συνέπειες για κάθε χρήστη, ιδίως δε για τους πιο ευάλωτους. Πρέπει όμως να εντατικοποιηθεί η καταπολέμηση των καταχρήσεων και της εγκληματικότητας που συνδέεται με την ψηφιακή τεχνολογία ώστε να αυξηθεί η εμπιστοσύνη των χρηστών.

Γ.

Συνοπτικά, οι προκλήσεις που θέτει το ψηφιακό θεματολόγιο και οι προσδοκίες των πολιτών αναπαρίστανται ως τρεις ομόκεντροι κύκλοι.

Image

7.1   Τα δικαιώματα των χρηστών

7.1.1   Η ΕΟΚΕ επιθυμεί μέτρα που θα εμπνέουν εμπιστοσύνη και ασφάλεια σε όλες τις ομάδες του πληθυσμού, στον ψηφιακό κόσμο και στις διαδικτυακές συναλλαγές, όπως προβλέπεται στο 7ο πρόγραμμα ΠΠΕΑ (21)·

7.1.2   Θα μπορούσαν να ενσωματωθούν στις ιστοσελίδες κάποια χαρακτηριστικά με σκοπό την υπενθύμιση απλών συμβουλών για τη διαδικτυακή ασφάλεια (22)· Η σχολική διδασκαλία, από την αρχή της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης μικρών εγχειριδίων,όπως ο «Οδηγός eYou –Τα δικαιώματά σου στο Διαδίκτυο» (23) που δημοσίευσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, θα ήταν ιδιαίτερα σημαντική για την ευαισθητοποίηση των νέων, που είναι επίσης ευάλωτοι, ως προς τα αντανακλαστικά που πρέπει να διαθέτουν για την ασφαλή χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών.

7.1.3   Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι ο ρόλος του Ευρωπαίου Επόπτη Προστασίας Δεδομένων (ΕΕΠΔ), που ορίζεται στο άρθρο 16 της ΣΛΕΕ, καθώς και αυτός της G29, θα πρέπει να γίνει ευρύτερα γνωστός στους πολίτες.

7.1.4   Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να προστατεύεται η αξιοπρέπεια των χρηστών χάρη στη δημιουργία κανόνων ευρωπαϊκού δικαίου (24) σύμφωνα με τις αρχές του Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων, για το σεβασμό:

της ελευθερίας της έκφρασης, της ενημέρωσης, ιδίως δε στη μητρική γλώσσα,

του δικαιώματος προστασίας της ιδιωτικής ζωής και των προσωπικών δεδομένων (ΑΔΤ, Υγεία …),

του δικαιώματος διαγραφής,

του δικαιώματος προστασίας των ανηλίκων.

7.1.5   Υπενθυμίζει επίσης πως υπάρχουν ήδη διαφορετικοί εθνικοί και διεθνείς χάρτες (25) καταναλωτών που επαναλαμβάνουν τα θεμελιώδη δικαιώματα των χρηστών ψηφιακών τεχνολογιών προκειμένου να τα κατοχυρώσουν. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο συμμερίζεται τον εν λόγο στόχο. Η ΕΟΚΕ εύχεται ο Κώδικας επιγραμμικών δικαιωμάτων στην ΕΕ που αναγγέλθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στη σχετική ανακοίνωση για την ψηφιακή στρατηγική (26), να αποτελέσει σύντομα το αντικείμενο διαλόγου με τις οργανώσεις καταναλωτών και τους ευρωπαίους κοινωνικούς εταίρους.

7.2   Το ΕΚ επιθυμεί την αναγνώριση «πέμπτης ελευθερίας που αφορά την ελεύθερη διακίνηση περιεχομένου και γνώσης» στα δίκτυα. Η ΕΟΚΕ εκτιμά πως πρέπει να διασφαλισθεί η ασφάλεια των χρηστών και της πνευματικής ιδιοκτησίας. Τα οικονομικά και βιομηχανικά δεδομένα χρήζουν επίσης ασφάλειας. Τα «δίκτυα» και το «υπολογιστικό νέφος» που ενεργοποιούν ταυτόχρονα πολυάριθμους ψηφιακούς φορείς χρειάζονται ειδική προστασία που πρέπει να είναι στη διάθεση των επιχειρήσεων, ιδίως στις ΠΜΕ.

7.3   Η επιτάχυνση της ηλεκτρονικής διακυβέρνησης (27) υπό το πρίσμα της διευκόλυνσης των γραφειοκρατικών διαδικασιών θα μπορούσε να ενισχύσει την ασφάλεια των διοικητικών δραστηριοτήτων, ιδίως για τους ηλικιωμένους, λαμβανομένου υπόψη πως η ηλεκτρονική δημοκρατία μπορεί να είναι ευρείας εμβέλειας αλλά δεν πρέπει να συγκρούεται με την απλή δημοκρατία, και πως οι πρακτικές της πρέπει να διέπονται από τις αρχές που υπενθυμίζονται πιο πάνω.

8.   Δημιουργία θέσεων εργασίας

8.1   Η ηλεκτρονική ένταξη όλου του πληθυσμού θεωρείται πως θα οδηγήσει στην αύξηση των εργατικών χεριών και στην οικονομική μεγέθυνση. Η κρίση, η δημογραφική κατάσταση και η αύξηση της ανεργίας και της ανασφάλειας δεν ευνοούν την ανάπτυξη δεξιοτήτων ούτε από την πλευρά των εργαζομένων ούτε από αυτήν των εργοδοτών. Η καταπολέμηση της εργασιακής ανασφάλειας και της απομόνωσης αποτελεί προϋπόθεση για την απόκτηση δεξιοτήτων, ιδίως ψηφιακών, προκειμένου να υπάρξει πρόσβαση σε μια αγορά εργασίας χωρίς αποκλεισμούς (28), και δεδομένης της διεύρυνσης του χάσματος μεταξύ ειδικευμένων και ανειδίκευτων εργαζομένων. Ο κοινωνικός διάλογος, ιδίως ο τομεακός (29), και οι δημόσιες πολιτικές πρέπει να συσχετίζονται προκειμένου να αυξηθούν και να μετουσιωθούν σε θέσεις εργασίας οι ψηφιακές δεξιότητες των μειονεκτικών πληθυσμών.

8.2   Οι νέοι επαγγελματικοί κλάδοι ενδιαφέρουν τις κατηγορίες ατόμων που εκπαιδεύονται στις ψηφιακές τεχνολογίες για την επανένταξή τους. Οι οργανισμοί απασχόλησης των κρατών μελών πρέπει να είναι σε θέση να τους αναδεικνύουν στους διάφορους τομείς, ώστε να ενθαρρυνθεί η αναγνώρισή τους από την Ένωση.

8.3   Σε όλα τα κράτη μέλη, οι οργανισμοί επιθεώρησης εργασίας πρέπει να επικαιροποιηθούν.

8.4   Η ευθυγράμμιση και η συνεργία μεταξύ ευρωπαϊκών δράσεων θα αποτελέσουν γνώμονα της επιτυχίας της ηλεκτρονικής ένταξης στην Ένωση. Η πλειονότητα του ψηφιακού υλικού εξοπλισμού του τελικού χρήστη εισάγεται στην Ένωση, και τα χαρακτηριστικά της κατασκευής τους διαφεύγουν των Ευρωπαίων. Κατά συνέπεια, για τον πολίτη η πρόσβαση εξαρτάται από την τεχνολογία του υλικού εξοπλισμού που διαθέτει, ιδίως όσον αφορά τις μειονεκτικές ομάδες πληθυσμού και ειδικότερα τους ηλικιωμένους και τα άτομα με αναπηρία. Κρίνεται σκόπιμο να ενθαρρυνθεί ιδιαίτερα προσβάσιμος σχεδιασμός και λειτουργίες και λογισμικό με προσαρμοσμένο περιεχόμενο ώστε να ενισχύσουν τον χωρίς αποκλεισμούς ψηφιακό γραμματισμό, σύμφωνα με την ευρωπαϊκή προσέγγιση και με σεβασμό στις παγκόσμιες προδιαγραφές, καθώς και να περιληφθούν σχετικές ρήτρες στις εμπορικές συμφωνίες.

8.5   Αυτό προϋποθέτει επενδύσεις σε όλους τους τομείς, ιδίως στις υπηρεσίες που απευθύνονται στο κοινό. Εάν δεν το πράξουν οι Ευρωπαίοι θα το πράξουν άλλοι, και οι επιχειρήσεις της ΕΕ θα απολέσουν αγορές και θέσεις εργασίας. Στόχος της ΕΕ είναι επί του παρόντος η επένδυση του 3 % του ΑΕΠ σε Ε&Α. Η ΕΟΚΕ εκτιμά πως αυτό πρέπει να επιτευχθεί επειγόντως. Όλες οι μειονεκτικές ομάδες πληθυσμού αναμένουν να σημειωθεί πρόοδος.

9.   Χρηματοδότηση των δράσεων

9.1   Οι προς ανάπτυξη πολιτικές πρέπει να μεριμνούν ώστε οι ηλεκτρονικά ενταγμένοι σήμερα θα παραμείνουν ενταγμένοι. Ο προϋπολογισμός που θα διατεθεί για αυτό το ζωτικής σημασίας για την Ένωση ζήτημα πρέπει να σχεδιαστεί μακροπρόθεσμα, από την αρχή (Ε&Α&Κ) μέχρι το τέλος της αλυσίδας (τελικοί χρήστες), με αποθεματικά κονδύλια που θα επιτρέπουν την αντιμετώπιση των επιπτώσεων των κρίσεων. Όταν οι εθνικοί προϋπολογισμοί δεν διαθέτουν πλέον περιθώριο ελιγμών λόγω περικοπών των δαπανών τους, κάθε 1 % επιπλέον μπορεί να αποβεί κρίσιμο.

9.2   Η ένταξη όλων των ηλεκτρονικά αποκλεισμένων μπορεί να επιτευχθεί μέσω της δημιουργίας διαρθρωμένης ευρωπαϊκής αγοράς κατάλληλων υπηρεσιών υποστήριξης, ενδεχομένως με τη μορφή ομάδας εργασίας, που θα είχε επίδραση κλίμακας.

9.3   Η χρηματοδότηση αφορά την πλήρη κάλυψη της ευρωπαϊκής επικράτειας όσον αφορά τις υποδομές, την έρευνα και την τεχνολογική καινοτομία, το περιεχόμενο, την κοινωνική καινοτομία για το αποκλεισμένο κοινό, την ηλεκτρονική μάθηση, τη μετουσίωση των δεξιοτήτων σε θέσεις εργασίας, τις δράσεις της κοινωνίας των πολιτών, των επιχειρήσεων και των δημόσιων εθνικών, περιφερειακών και τοπικών φορέων.

9.4   Οι σωρευμένες ενισχύσεις πρέπει να συντελέσουν ώστε να εξαλειφθούν τα αίτια αποκλεισμού, που λειτουργούν επίσης σωρευτικά, να καλυφθούν το ενεργειακό κόστος, οι εγκαταστάσεις, και ο καθορισμός του περιεχομένου, να δημιουργηθεί προσαρμοσμένο υλικό εξοπλισμό και να σχεδιασθούν προσαρμοσμένες δράσεις εκπαίδευσης.

9.5   Τα μέτρα σχετικά με την ηλεκτρονική ένταξη (διαχείριση, δράσεις, έλεγχος) πρέπει, σύμφωνα με την ΕΟΚΕ, να αναφέρονται στην ετήσια έκθεση της Επιτροπής και να συζητώνται με τους κοινωνικούς εταίρους· τα μέτρα προσανατολισμού των πολιτών προς τις δυνατότητες της ηλεκτρονικής ένταξης, θα πρέπει να διαδοθούν ευρέως.

9.5.1   Οι τοπικοί παράγοντες που αποτελούν την εμπροσθοφυλακή για την υλοποίηση των εθνικών πολιτικών πρέπει να: 1) εντάξουν στην τοπική τους ημερήσια διάταξη την ψηφιακή προτεραιότητα και να απευθυνθούν στο ΕΚΤ· 2) ευαισθητοποιήσουν τους αρμοδίους για τις ψηφιακές ανάγκες των κοινωνικών ομάδων της δικαιοδοσίας τους· 3) ευαισθητοποιήσουν τις εν λόγω ομάδες με τοπικά μέσα όπως η τοπική τηλεόραση· 4) διαβουλευτούν για τις δικές τους ανάγκες μέσω συναντήσεων με τους εκπροσώπους της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών.

9.5.1.1   Η ΕΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι ο κοινωνικός διάλογος και ο διάλογος των πολιτών, τόσο ευρωπαϊκός όσο και εθνικός, δεν έχει σαφή προσανατολισμό ως προς την ηλεκτρονική κοινωνία, η οποία επηρεάζει βαθύτατα τον τρόπο ζωής, τη στιγμή κατά την οποία οι μειονεκτικές ομάδες χρειάζονται διάρκεια, συνοχή, εγγυήσεις και αποκεντρωμένες δράσεις.

9.6   Οι επιχειρήσεις πρέπει να διαθέτουν τη δυνατότητα ανάπτυξης μέσω των ψηφιακών τεχνολογιών και ευαισθητοποίησης των κατασκευαστών και των προγραμματιστών, τόσο για τις ίδιες όσο και για την αντιμετώπιση αναπηριών κάθε είδους («Σχεδιασμός για όλους», συμπεριλαμβανομένης και της ηλεκτρονικής προσβασιμότητας).

9.7   Τρόποι χρηματοδότησης

9.7.1   Το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ) για την περίοδο 2014-2020, η Επιτροπή (Βασικές δράσεις 11 & 12) προβλέπει τη διάθεση κονδυλίων στα κράτη μέλη μέσω του ΕΚΤ για την επίτευξη των στόχων της ηλεκτρονικής ένταξης. Η ΕΟΚΕ εκτιμά πως είναι ολοένα πιο αναγκαία η αναζήτηση συνεργιών μεταξύ των γραμμών προϋπολογισμού.

9.7.1.1   Η ΕΟΚΕ διερωτάται ως προς τη σκοπιμότητα της αρχής της προσθετικότητας όσον αφορά τη διάθεση κονδυλίων των Διαρθρωτικών Ταμείων για την αντιμετώπιση αυτής της πρόκλησης του μέλλοντος, τη στιγμή που πολυάριθμοι δημόσιοι φορείς αντιμετωπίζουν έντονα δημοσιονομικά προβλήματα και τα μέτρα για τη μείωση του ψηφιακού χάσματος δεν μπορούν πλέον να εκκρεμούν. Ελπίζει να εξετασθεί η δυνατότητα απευθείας διάθεσης.

9.7.2   Όσον αφορά την επίτευξη της ηλεκτρονικής ένταξης, η ΕΟΚΕ προτείνει να εξερευνηθούν οι δυνατότητες νέων τρόπων χρηματοδότησης:

μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών φορέων, για τις ΤΠΕ εν γένει, π.χ. με τις εταιρίες «εμπορικών παιχνιδιών» (που έχουν σημαντικά έσοδα) ώστε οι τεχνολογίες αιχμής τους να επαναχρησιμοποιούνται με μικρό κόστος,

για τις ηλεκτρονικές και μη υποδομές, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας της Επιτροπής «ομολογιακά δάνεια Ευρώπη 2020 για τη χρηματοδότηση προγραμμάτων» εάν αυτή υιοθετηθεί (30),

εισφορά των παρόχων πρόσβασης, των τελεστών και των προμηθευτών υλικού εξοπλισμού, που θα διατίθεται για τους σκοπούς της ηλεκτρονικής μάθησης,

ευρωπαϊκή φορολόγηση των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών (ΦΧΣ) (31), μέρος της οποίας θα μπορούσε να διατεθεί στην ψηφιακή ένταξη·

9.7.3   Σε κάθε περίπτωση, ο έλεγχος (32) της χρήσης των κονδυλίων θα είναι καθοριστικός για την αποτελεσματικότητα των ενισχύσεων. Οι κοινωνικοί εταίροι πρέπει να συμμετέχουν στα διάφορα είδη ελέγχου. Όσον αφορά το ΕΚΤ, υφίστανται ήδη επιτροπές παρακολούθησης. Όσον αφορά τις ΣΔΙΤ, που θα λειτουργούν εντός κατάλληλου ευρωπαϊκού πλαισίου, κρίνεται σκόπιμη η δημιουργία νέων μορφών ελέγχου του τελικού κόστους τόσο για το φορολογούμενο όσο και για τον χρήστη, σύμφωνα με τη λογική και τους κανόνες των ΥΚΩ, των υπηρεσιών κοινής οικονομικής ωφελείας (ΥΚΟΩ) και των ΚΥΚΩ. Οι ΣΔΙΤ δεν κρίνονται σκόπιμες εκτός κατάλληλου ευρωπαϊκού πλαισίου (33)·

9.7.4   Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι δεν αρκεί η γενίκευση της πρόσβασης και η προσαρμογή των ταχυτήτων μετάδοσης των καθολικών υπηρεσιών στις τεχνολογικές εξελίξεις, επαναλαμβάνει δε την πρότασή της (γνωμοδότηση CESE 1915/2008), σύμφωνα με την οποία είναι σκόπιμο:

να ληφθεί μέριμνα για τον κοινωνικό αποκλεισμό, ο οποίος συμπίπτει με την έλλειψη μέσων και δεξιοτήτων των μειονεκτικών ομάδων χρηστών, όπως και για τον γεωγραφικό αποκλεισμό, και να διευρυνθεί η έννοια της καθολικής υπηρεσίας ούτως ώστε να εξασφαλίζεται η διαθεσιμότητα πρόσβασης σε όλους τους χρήστες, ανεξαρτήτως θέσης·

να ευνοηθεί η χρηματοδότηση της καθολικής υπηρεσίας (34) μέσω ενισχύσεων και κοινοτικών κονδυλίων, το οποίο και αποτελεί το μόνο κατάλληλο μέσο σε χώρες όπου το οικονομικό βάρος των υποχρεώσεων παροχής καθολικής υπηρεσίας επιβαρύνει υπερβολικά τον τελεστή·

να υποστηριχθούν σχέδια ψηφιακής ένταξης, ιδίως με τη χορήγηση μικροπιστώσεων για τη χρηματοδότηση τοπικών προγραμμάτων κατάρτισης των δημόσιων κέντρων και την τοποθέτηση αμφίδρομων τερματικών σε δημόσιους χώρους που θα παρέχουν ελεύθερη πρόσβαση στο Διαδίκτυο·

να κληθούν τα κράτη μέλη να προβλέψουν οικονομικές ενισχύσεις για οικογένειες ή άτομα για τα οποία το κόστος του βασικού εξοπλισμού (υπολογιστής, λογισμικό, μόντεμ), της πρόσβασης και της υπηρεσίας είναι απαγορευτικό.

Βρυξέλλες, 13 Ιουλίου 2011.

Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Staffan NILSSON


(1)  ΕΕ C 116 της 20.04.2001, σ. 30, ΕΕ C 77 της 31.03.2009, σ.60 και σ. 63, ΕΕ C 175 της 28.07.2009, σ. 92, ΕΕ C 317 της 23.12.2009, σ. 84, ΕΕ C 128 της 18.05.2010, σ. 69, ΕΕ C 255 της 22.09.2010, σ. 116, ΕΕ C 48 της 15.02.2011, σ. 72, ΕΕ C 54 της 19.02.2011, σ. 58, ΕΕ C 107 της 06.04.2011, σ. 44 και σ. 58, ΕΕ C 218 της 23.07.2011, σ. 130.

(2)  Βλ. Eurostat-STAT10/193, 14.12.2010

(3)  Η πρακτική που στην αγγλική αποκαλείται «edutainement».

(4)  COM(2010) 245 τελικό/2, ΕΕ C 54 της 19.02.2011.

(5)  ΕΕ, Υπουργική δήλωση, Malmö, Σουηδία, της 18.11.2009.

(6)  ΕΕ, Υπουργική δήλωση «Οι ΤΠΕ για μια κοινωνία χωρίς αποκλεισμούς», Ρίγα, Λετονία, της 11.06.2006, σ. 4.

(7)  Σύμφωνα με το Insead, «Το σχολείο του κόσμου» που αναφέρεται στην ακρόαση της 28.03.2011 του κ. Richier, ΓΔ ENT.

(8)  Οδηγία 2002/22/ΕΚ

(9)  ΕΕ C 94 της 18.04.2002, ΕΕ C 110 της 09.05.2006, ΕΕ C 175 της 27.07.2007, ΕΕ C 224 της 30.08.2008, ΕΕ C 175 της 28.07.2009, ΕΕ C 128 της 18.05.2010, ΕΕ C 44 της 11.02.2011, ΕΕ C 54 της 19.02.2011, ΕΕ C 107 της 06.04.2011, σ. 53.

(10)  ΕΕ C 44 της 11.02.2011, σ. 17; ΕΕ C 77 της 31.03.2009, σ. 115; ΕΕ C 74 της 23.03.2005, σ. 44.

(11)  ΕΕ C 317 της 23.12.2009, σ. 84.

Βλ. EHTEL, European Health Telematics Association (Ευρωπαϊκή ένωση τηλεματικής στην υγεία).

(12)  COM(2010) 636 τελικό· Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία/UE/23.12.2010.

(13)  ΕΕ C 277 της 17.11.2009, σ. 85.

(14)  Σύμβαση της Unesco σχετικά με την προώθηση της πολυμορφίας των πολιτιστικών εκφράσεων 20.10.2005, που τέθηκε σε ισχύ στις 18 Μαρτίου 2007· Ψήφισμα ΕΚ της 05.05.2010 Ένα νέο ψηφιακό θεματολόγιο για την Ευρώπη, 2015.eu.

(15)  IMI, COM(2011) 75 τελικό της 21.02.2011 - Συνεργασία και Ευρώπη/Οικονομική ανάπτυξη και απασχόληση, www.ec.europa.eu/imi-net.

(16)   Υπολογιστικό νέφος : χρήση τεχνολογιών πληροφορικής με στόχο την παροχή προϊόντων, υπηρεσιών και διαχειριστικών λύσεων σε πραγματικό χρόνο μέσω Διαδικτύου, στο εσωτερικό της επιχείρησης (ιδιωτικό) ή στο εξωτερικό της (δημόσιο) ή σε υβριδικό επίπεδο. Γνωμοδότηση CESE (TEN/452), υπό κατάρτιση.

(17)   Ηλεκτρονική μάθηση : χρήση των νέων τεχνολογιών, των πολυμέσων και του διαδικτύου για τη βελτίωση της ποιότητας της εκπαίδευσης και της κατάρτισης μέσω της εξ αποστάσεως πρόσβασης σε πόρους και υπηρεσίες, καθώς και μέσω συνεργασιών και ανταλλαγών. (ορισμός της Ευρωπαϊκής Επιτροπής - -πρωτοβουλία «Ηλεκτρονική μάθηση»).

(18)  ΕΕ C 218 της 23.07.2011, σ. 130.

(19)  ΕΕ C 107 της 06.04.2011, σ. 58 και COM(2010) 521 τελικό.

(20)  Alex Türk, πρόεδρος της Εθνικής επιτροπής πληροφορικής και ελευθεριών, Γαλλία, «Η ιδιωτική ζωή σε κίνδυνο, οι πολίτες υπό έλεγχο», Εκδόσεις O. Jacob, 2011· εργασίες της G29, ομάδας εργασίας που συγκεντρώνει τους εκπροσώπους των ανεξάρτητων εθνικών αρχών προστασίας προσωπικών δεδομένων (άρθρο 29, Οδηγία της 24.10.1995.

(21)  7ο ΠΠΕΑ για την περίοδο 2004-2013 - Απόφαση CE 1982/2006 της 18.12.2006.

(22)  Γνωμοδότηση 5/2009 της G29 για τους διαδικτυακούς τόπους κοινωνικής δικτύωσης, 12.06.2009, κεφ. 5, σ. 8: σύλληψη τεχνολογιών με εξ ορισμού προσανατολισμό στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής.

(23)  www.ec.europa.eu/eyouguide.

(24)  Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 5ης Μαίου 2010 σχετικά με τη νέα Ψηφιακή Ατζέντα στην Ευρώπη, 2015 ΕΕ, σημείο 29: πολυάριθμα κράτη μέλη «δεν έχουν ακόμη κυρώσει τη Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Εγκληματικότητα στον Κυβερνοχώρο».

(25)  Έγγρ. Αρ.: 3708 INFOSOC, Μάρτιος 2008 – Χάρτης δικαιωμάτων των καταναλωτών στον ψηφιακό κόσμο.

(26)  COM(2010) 245 τελικό/2, Δράση 4.

(27)  Δήλωση του Malmö, 2009.

(28)  Συμφωνία-πλαίσιο ΕΣΣΟ-BUSINESS.EUROPE, CEEP, UEAPME- 2010.

(29)  Σύσταση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τη θέσπιση του ευρωπαϊκού πλαισίου επαγγελματικών προσόντων για τη διά βίου μάθηση (2008/111/01/ΕΚ)

(30)  Η διαβούλευση θα διαρκέσει μέχρι τις 2.05.2011.

(31)  ΕΕ, Έκθεση Ποδηματά για τη φορολόγηση των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών - 529 ψήφοι υπέρ, 127 ψήφοι κατά, 18 αποχές (8 & 9.03.2011).

(32)  ΕΕ C 132 της 03.05.2011, σ. 8.

(33)  ΕΕ C 48 της 15/02/2011, σ. 72.

(34)  ΕΕ C 175 της 28.07.2009, σ. 8.


29.10.2011   

EL

Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

C 318/19


Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η Ανατολική Εταιρική Σχέση και η ανατολική διάσταση των πολιτικών της ΕΕ, με έμφαση στον τομέα της γεωργίας: ασφάλεια τροφίμων, ομαλές εμπορικές συναλλαγές, ευρύτερη συνεργασία και αναπτυξιακή βοήθεια, στρατηγική εταιρική σχέση» (διερευνητική γνωμοδότηση)

2011/C 318/03

Εισηγητής: ο κ. Seppo KALLIO

Στις 30 Νοεμβρίου 2010, και σύμφωνα με το άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η μελλοντική πολωνική Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή να καταρτίσει διερευνητική γνωμοδότηση με θέμα:

«Η Ανατολική Εταιρική Σχέση και η ανατολική διάσταση των πολιτικών της ΕΕ, με έμφαση στον τομέα της γεωργίας: ασφάλεια τροφίμων, ομαλές εμπορικές συναλλαγές, ευρύτερη συνεργασία και αναπτυξιακή βοήθεια, στρατηγική εταιρική σχέση»

(Διερευνητική γνωμοδότηση).

Το ειδικευμένο τμήμα «Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη, περιβάλλον», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 21 Ιουνίου 2011.

Κατά την 473η σύνοδο ολομέλειάς της, της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011 (συνεδρίαση της 14ης Ιουλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε, με 149 ψήφους υπέρ και 1 ψήφο κατά, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1   Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι οι στόχοι των χωρών εταίρων και η ετοιμότητά τους να αναλάβουν πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις είναι σημαντικές στις διαπραγματεύσεις συμφωνιών σύνδεσης και ελεύθερων συναλλαγών με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

1.2   Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι το βασικό ερώτημα συνίσταται σε ποιό βαθμό οι χώρες εταίροι έχουν τη δυνατότητα ή την πολιτική βούληση να προβούν στις οικονομικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται από τις συμφωνίες αυτές.

1.3   Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι είναι σημαντικό οι συμφωνίες σύνδεσης και ελεύθερων συναλλαγών να αποσκοπούν στη συμφιλίωση των συμφερόντων των χωρών εταίρων και της ΕΕ, έτσι ώστε η πρόοδος να ωφελήσει στο μέλλον όλα τα μέρη.

1.4   Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, στη διαπραγματευτική στρατηγική της ΕΕ πρέπει να λαμβάνεται περισσότερο υπόψη η θέση του γεωργικού τομέα και η σημασία της γεωργικής πολιτικής για τη συνεργασία μεταξύ της ΕΕ και των χωρών εταίρων. Ο τομέας της γεωργίας και των τροφίμων πρέπει να διαδραματίσει σαφέστερο ρόλο στις συμφωνίες συνεργασίας μεταξύ της ΕΕ και των χωρών εταίρων.

1.5   Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι μέχρι σήμερα η θέση της γεωργίας και της γεωργικής πολιτικής στην πλατφόρμα για την οικονομική ολοκλήρωση και τη σύγκλιση με τις πολιτικές της ΕΕ κάθε άλλο παρά σημαντική είναι. Η γεωργία, η παραγωγή τροφίμων και η γεωργική πολιτική πρέπει να περιλαμβάνονται στα υπο συζήτηση θέματα.

1.6   Η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι η γεωργία αποτελεί ένα εξαιρετικά σημαντικό τομέα για την οικονομική, κοινωνική και περιφερειακή ανάπτυξη των χωρών εταίρων. Η επίτευξη των στόχων προϋποθέτει τη θετική ανάπτυξη της γεωργίας. Οι επενδύσεις στη γεωργία και η ανάπτυξη του τομέα αποτελούν επίσης βασικές προϋποθέσεις για τη μείωση της φτώχειας στις αγροτικές περιοχές.

1.7   Η ΕΟΚΕ θεωρεί σημαντική την ανάπτυξη της ανταγωνιστικότητας των γεωργικών προϊόντων και των τροφίμων στις χώρες εταίρους, καθώς και της ασφάλειας των τροφίμων και της ποιότητας των τροφίμων. Η τήρηση των κανονισμών και των προτύπων που ορίζει ο ΠΟΕ στη συμφωνία για την εφαρμογή μέτρων υγειονομικής και φυτοϋγειονομικής προστασίας (ΥΦΠ) έχει αποδειχθεί ότι αποτελεί σημαντικό πρόβλημα στην εξασφάλιση της πρόσβασης στην αγορά των τροφίμων των χωρών εταίρων. Η διασφάλιση της ασφάλειας των τροφίμων στις αγορές της ΕΕ απαιτεί την τήρηση ποιοτικών κριτηρίων. Για να ξεπεραστούν αυτά τα προβλήματα, οι χώρες εταίροι χρειάζονται τεχνική και οικονομική υποστήριξη και συμβουλές.

1.8   Η δυσκολία των χωρών εταίρων όσον αφορά την τήρηση των κανονισμών και των προτύπων που ορίζει ο ΠΟΕ στην συμφωνία ΥΦΠ, έχει αναγνωριστεί ως βασικό εμπόδιο στο εμπόριο των γεωργικών προϊόντων. Ωστόσο, στις περιπτώσεις όπου οι χώρες της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης εφαρμόζουν ήδη χωριστά και αποτελεσματικά πρότυπα ΥΦΠ, η Επιτροπή πρέπει, όποτε και όπου είναι δυνατό, να επιδιώκει τη διαπραγμάτευση αμοιβαίας αναγνώρισης, ακόμα και αν αυτά τα πρότυπα δεν είναι απολύτως συμβατά. Επίσης, τόσο η ΕΕ όσο και οι συγκεκριμένες χώρες πρέπει να επαγρυπνούν προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι αφού τεθούν σε ισχύ οι σφαιρικές και ενδελεχείς συμφωνίες ελευθέρων συναλλαγών (DCFTAs), φορείς από τρίτες χώρες δεν θα μπορούν να καταφεύγουν σε άλλους τρόπους εισαγωγής εντός της ΕΕ παράνομων ή κατώτερης ποιότητας τροφίμων και άλλων προϊόντων που έχουν αναγνωριστεί ότι συνιστούν απειλή για την υγεία των ανθρώπων, των ζώων ή των φυτών. Η ΕΟΚΕ προτείνει το θέμα της ΥΦΠ να αποτελέσει νέο ειδικό σημείο στο πλαίσιο των εμβληματικών πρωτοβουλιών.

1.9   Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι η μετάβαση στην οικονομία της αγοράς απαιτεί αλλαγή νοοτροπίας, τη θέσπιση κανονισμών και τη δημιουργία θεσμών καθώς και πλήρεις τεχνικές δυνατότητες για την προσαρμογή των μεθόδων και των πρακτικών της πρωτογενούς παραγωγής, της μεταποίησης και του εξωτερικού εμπορίου.

1.10   Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, η συνεργασία πρέπει να ενισχυθεί ιδιαίτερα στους τομείς της κατάρτισης και της έρευνας, όπου κοινά ερευνητικά προγράμματα, επισκέψεις και σεμινάρια είναι καθοριστικής σημασίας για την ανάπτυξη της αμοιβαίας κατανόησης και των λειτουργικών μοντέλων.

1.11   Η ΕΟΚΕ τονίζει επίσης ότι είναι προς το κοινό συμφέρον της ΕΕ και των χωρών εταίρων η πρόληψη των επιβλαβών περιβαλλοντικών επιπτώσεων των λιπασμάτων και των φυτοφαρμάκων, τόσο στο έδαφος όσο και στο νερό. Επίσης, η διαχείριση του κύκλου των θρεπτικών ουσιών αποτελεί σημαντικό αναπτυξιακό στόχο.

1.12   Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η συνεργασία μεταξύ της ΕΕ και των χωρών εταίρων σε θέματα ενέργειας είναι επίσης πολύ σημαντική για τη γεωργική ανάπτυξη.

1.13   Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων της εργασίας που εγκρίθηκε από τη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας (ΔΟΕ) αποτελεί βασικό στοιχείο του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Είναι σημαντικό τα διεθνώς εγκεκριμένα πρότυπα εργασίας να είναι σεβαστά στις ζώνες ελεύθερων συναλλαγών που έχουν δημιουργηθεί μεταξύ της ΕΕ και των χωρών εταίρων.

1.14   Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να υπάρξει σημαντική πρόσθετη υποστήριξη στις οργανώσεις του κλάδου των τροφίμων των χωρών της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης. Οι οργανώσεις πρέπει να είναι ευρέως συνδεδεμένες με το φόρουμ της κοινωνίας των πολιτών. Τούτο σημαίνει επίσης ισχυρότερο ρόλο της ΕΟΚΕ και ισόρροπη συμμετοχή σε αυτό το σημαντικό έργο των οργανώσεων που εκπροσωπεί.

1.15   Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η ΕΕ και οι κυβερνήσεις των χωρών εταίρων πρέπει να στηρίξουν και να ενθαρρύνουν την ανάδειξη των ικανοτήτων των οργανώσεων και τη συμμετοχή τους στην εκπόνηση της στρατηγικής της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης και στην ανάπτυξη διαδικασιών που να επιτρέπουν σε μια ελεύθερη κοινωνία των πολιτών να συμβάλει σημαντικά στην ανάπτυξη της συνεργασίας στον τομέα της γεωργίας.

2.   Ιστορικό

2.1   Είναι προς το συμφέρον της Ευρωπαϊκής Ένωσης να υπάρχει σταθερότητα, καλύτερη διακυβέρνηση και οικονομική ανάπτυξη στα ανατολικά σύνορά της. Η Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας έχει συμβάλει στην ανάπτυξη στενότερων σχέσεων μεταξύ της ΕΕ και των γειτόνων της. Η πολιτική της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης, η οποία εγκρίθηκε στην Πράγα το 2009, θα πρέπει να προχωρήσει περαιτέρω. Οι εταίροι (1) μας στην Ανατολική Ευρώπη και τον Νότιο Καύκασο επιδιώκουν να διευρύνουν τις σχέσεις τους με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ΕΕ υποστηρίζει σθεναρά τις χώρες αυτές στις προσπάθειές τους να προσεγγίσουν την Ευρωπαϊκή Ένωση. Προωθούνται ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις μέσω της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης, η οποία αποτελεί μέρος της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας, διότι οι χώρες εταίροι επί του παρόντος παρουσιάζουν σημαντικές ελλείψεις σε επίπεδο πολιτικών στόχων και εφαρμογής της δημοκρατίας στην πράξη.

2.2   Σύμφωνα με τη δήλωση (2) του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, η Ανατολική Εταιρική Σχέση ενισχύει σημαντικά την πολιτική της ΕΕ όσον αφορά τις γειτονικές χώρες της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης, και επιδιώκει να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για πολιτική σύνδεση και περαιτέρω οικονομική ολοκλήρωση μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των ανατολικών χωρών εταίρων.

2.3   Ο στόχος των διμερών διαπραγματεύσεων είναι η σύναψη συμφωνίας σύνδεσης με κάθε χώρα, βασικό στοιχείο της οποίας είναι η σφαιρική και ενδελεχής συμφωνία ελευθέρων συναλλαγών (DCFTA (3)) (4).

2.4   Οι στόχοι των χωρών εταίρων και η πολιτική βούληση να συνάψουν συμφωνίες με την Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν μεγάλη σημασία για την πρόοδο των διαπραγματεύσεων. Το βασικό ερώτημα είναι σε ποιο βαθμό οι χώρες εταίροι έχουν τη δυνατότητα ή την πολιτική βούληση να αναλάβουν τις οικονομικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται από τις συμφωνίες αυτές.

2.5   Οι χώρες εταίροι έχουν δεσμευτεί στη δήλωση της Πράγας να προχωρήσουν σε πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Η δημοκρατία, η χρηστή διακυβέρνηση και η προώθηση του κράτους δικαίου, η εξάλειψη της διαφθοράς, καθώς και ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και η διασφάλιση της συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών είναι καθοριστικής σημασίας. Αφετηρία για τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις είναι η εφαρμογή των πρακτικών της οικονομίας της αγοράς και η εναρμόνιση των κανόνων και των κανονιστικών πράξεων με την νομοθεσία της ΕΕ (5).

2.6   Η πολυμερής πορεία της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης συμπληρώνει τις διμερείς σχέσεις με την καθιέρωση της συνεργασίας, του ανοιχτού διαλόγου και με την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών και εμπειριών. Η συνεργασία έχει αναπτυχθεί με θεματικές πλατφόρμες και ορισμένες εμβληματικές πρωτοβουλίες (6), καθώς και μέσω του φόρουμ (7) της κοινωνίας των πολιτών. Η σύγκλιση του τομέα της γεωργίας και της γεωργικής πολιτικής εξετάζονται από την πλατφόρμα για την οικονομική ολοκλήρωση. Ο ρόλος της γεωργίας και της γεωργικής πολιτικής είναι ανύπαρκτος μέχρι τώρα. Πρέπει να περιληφθεί στα υπό συζήτηση θέματα.

2.7   Η γεωργία και η παραγωγή τροφίμων είναι κλάδοι ζωτικής σημασίας για όλες τις χώρες της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης. Το ποσοστό τους στο ΑΕΠ είναι υψηλό και απασχολούν μεγάλο αριθμό ατόμων. Η έντονη ανάπτυξη της γεωργικής παραγωγής και της παραγωγής τροφίμων αποτελεί προϋπόθεση για την ανάπτυξη του συνόλου της οικονομίας και παράλληλα για τη μείωση της φτώχειας.

2.8   Στην παρούσα γνωμοδότηση:

α)

υπογραμμίζεται η ανάγκη να διευκρινιστεί η στρατηγική προσέγγιση της ΕΕ στις χώρες της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης, συμπεριλαμβανομένου του τομέα της γεωργικής πολιτικής,

β)

εξετάζονται σχέδια που εφαρμόζονται ή είναι σε εξέλιξη στον γεωργικό τομέα και τα οποία στηρίζουν τους στόχους της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης, και

γ)

εφιστάται η προσοχή στο γεγονός ότι τα γεωργικά ζητήματα συνδέονται με πολλούς τομείς της πολιτικής της ΕΕ και με τους στόχους τους στο πλαίσιο της πολιτικής εταιρικής σχέσης.

2.9   Η ΕΟΚΕ προτείνει στη διαπραγματευτική στρατηγική της ΕΕ να ληφθεί υπόψη η σημασία της γεωργικής πολιτικής και η συνεργασία μεταξύ της ΕΕ και των χωρών εταίρων καθώς και η θέση του γεωργικού τομέα στην αναπτυξιακή πολιτική των χωρών εταίρων.

2.10   Οι χώρες εταίροι είναι σημαντικοί παραγωγοί σιτηρών, κτηνοτροφικών προϊόντων, λαχανικών και ριζών, καθώς και φρούτων και οινοποιήσιμων σταφυλιών. Η Ουκρανία είναι ένας από τους σημαντικότερους παραγωγούς σιτηρών σε όλο τον κόσμο. Το 2008, ήταν ο όγδοος μεγαλύτερος παραγωγός και ο έβδομος μεγαλύτερος εξαγωγέας. Ενώ η παραγωγικότητα βελτιώνεται, η ετήσια απόδοση των καλλιεργειών θα μπορούσε να αυξηθεί σημαντικά. Δεδομένου ότι η ετήσια εσοδεία της Ουκρανίας κυμαίνεται μεταξύ 40 και 50 εκατ. τόνων, η ετήσια εσοδεία σιτηρών των άλλων πέντε χωρών εταίρων μαζί ανέρχεται συνολικά σε περίπου 15 εκατ. τόνους.

2.11   Η ΕΕ-27 είναι ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Ουκρανίας, της Αρμενίας, του Αζερμπαϊτζάν, της Γεωργίας και της Μολδαβίας (8) και ο δεύτερος μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Λευκορωσίας (9). Πάνω από το ήμισυ των εξαγωγών της Μολδαβίας και ελαφρώς λιγότερο από το 50 % των εξαγωγών της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν διοχετεύονται στις χώρες της ΕΕ. Επιπλέον, τα γεωργικά προϊόντα διαδραματίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στο εμπόριο των χωρών της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης με την ΕΕ.

3.   Στρατηγικοί παράγοντες της γεωργίας και της γεωργικής πολιτικής

3.1   Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι η γεωργία αποτελεί έναν ιδιαίτερα σημαντικό τομέα για την οικονομική, κοινωνική και περιφερειακή ανάπτυξη των χωρών εταίρων. Επίσης, η βελτίωση της ασφάλειας των τροφίμων αποτελεί μείζονα κοινωνικό στόχο των χωρών αυτών. Είναι αισθητή η ανάγκη για τεχνολογίες και εμπειρογνωμοσύνη όσον αφορά την παραγωγή, τη μεταποίηση και την εμπορία. Ένας άλλος στόχος των χωρών εταίρων είναι επίσης η ανάπτυξη της ποιότητας και της ανταγωνιστικότητας των γεωργικών προϊόντων και των τροφίμων.

3.1.1   Ένας άλλος στρατηγικός παράγοντας που πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι η πολιτική αγροτικής ανάπτυξης, δεύτερος πυλώνας της ΚΓΠ, η οποία καθιστά δυνατή τη χρήση κονδυλίων της ΕΕ για τη βελτίωση της οικονομικής και κοινωνικής κατάστασης των αγροτικών περιοχών και των πληθυσμών τους. Δεν πρόκειται μόνο για τη διατήρηση της γεωργικής παραγωγής σύμφωνα με τις απαιτήσεις που έχει θέσει η ΕΕ, αλλά και για τη διασφάλιση των θέσεων εργασίας και της κατοικησιμότητας στις αγροτικές περιοχές, σύμφωνα με τον πολιτισμό τους, και για τη λήψη περιβαλλοντικών μέτρων προκειμένου να διασφαλιστεί η βιώσιμη αγροτική ανάπτυξη.

3.2   Με μια αγορά 500 εκατομμυρίων καταναλωτών, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι η μεγαλύτερη ζώνη εμπορίου στον κόσμο από πλευράς αγοραστικής δύναμης. Η εγγύτητα των αγορών παρέχει στις χώρες εταίρους και στην ΕΕ τη δυνατότητα να αυξήσουν τις εμπορικές συναλλαγές και, επομένως, τις προϋποθέσεις για την οικονομική ανάπτυξη.

3.3   Ο στόχος της γεωργικής και της εμπορικής πολιτικής της ΕΕ είναι να διασφαλίσει τη σταθερότητα των αγορών τροφίμων σε μεταβαλλόμενες συνθήκες. Η πολιτική που ασκείται θα πρέπει να εξασφαλίζει υψηλής ποιότητας προϊόντα σε δίκαιες τιμές για τους ευρωπαίους καταναλωτές. Είναι σημαντικό η πολιτική να συμβάλει στη σταθερότητα των αγορών, οι οποίες ανταποκρίνονται στις ανάγκες των καταναλωτών και παράλληλα εξασφαλίζουν δίκαιο εισόδημα για τους αγρότες.

3.4   Η διατήρηση της ασφάλειας των τροφίμων αποτελεί έναν από τους κεντρικούς στόχους των τομέων της γεωργίας και των τροφίμων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η πρόληψη ζωικών και φυτικών ασθενειών και ο αυστηρός έλεγχος των καταλοίπων που είναι επιβλαβή για την υγεία συμβάλλουν ώστε τα τρόφιμα να είναι ασφαλή για τους καταναλωτές. Αυτά τα μέτρα ελέγχου των συνόρων αφορούν τα τρόφιμα που εισάγονται στην ΕΕ και από τις χώρες εταίρους.

3.5   Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι οι συμφωνίες σύνδεσης και ελεύθερων συναλλαγών πρέπει να αποσκοπούν στη συμφιλίωση των συμφερόντων των χωρών εταίρων και της ΕΕ, έτσι ώστε η πρόοδος να ωφελήσει στο μέλλον όλα τα μέρη.

4.   Έναρξη των διαπραγματεύσεων για τις ελεύθερες συναλλαγές και βασικά ερωτήματα

4.1   Οι διαπραγματεύσεις για τη ζώνη ελεύθερων συναλλαγών καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα θεμάτων σχετικών με το εμπόριο: τιμολόγια, υπηρεσίες, τελωνειακές διατυπώσεις, κανονισμούς και πρότυπα της συμφωνίας για την υγειονομική και φυτοϋγειονομική προστασία (ΥΦΠ), δημόσιες συμβάσεις, γεωγραφικές ενδείξεις, εμπορικές κανονιστικές διατάξεις και τεχνικά ζητήματα προστασίας των συνόρων (10).

4.2   Οι διαπραγματεύσεις με την Ουκρανία για τη σφαιρική και σε βάθος συμφωνία ελευθέρων συναλλαγών (DCFTA) έχουν αρχίσει εντατικά εδώ και δύο χρόνια. Οι διαπραγματεύσεις άρχισαν, αφού η Ουκρανία έγινε επίσημο μέλος του ΠΟΕ το 2008 (11). Δεν έχει ακόμη επιτευχθεί πρόοδος στις διαπραγματεύσεις, οι οποίες θα μπορούσαν όμως να ευοδωθούν εντός του 2011.

4.3   Η έναρξη διαπραγματεύσεων του είδους αυτού για μια ζώνη ελευθέρων συναλλαγών απαιτεί την ένταξη στον ΠΟΕ. Καταβάλλονται προσπάθειες για την έναρξη διαπραγματεύσεων με τη Μολδαβία, την Αρμενία και τη Γεωργία το συντομότερο δυνατό. Η Μολδαβία είναι πρόθυμη να ξεκινήσει τις διαπραγματεύσεις το συντομότερο.

4.4   Το Αζερμπαϊτζάν δεν είναι ακόμη μέλος του ΠΟΕ, ως εκ τούτου δεν μπορεί να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις για τις ελεύθερες συναλλαγές. Επίσης, στη Λευκορωσία δεν υπάρχουν οι πολιτικές συνθήκες για την έναρξη παρόμοιων διαπραγματεύσεων.

4.5   Η τήρηση των κανονισμών και των προτύπων που ορίζει ο ΠΟΕ στη συμφωνία για την εφαρμογή μέτρων υγειονομικής και φυτοϋγειονομικής προστασίας (ΥΦΠ) έχει αποδειχθεί ότι αποτελεί σημαντικό πρόβλημα στην εξασφάλιση της πρόσβασης στην αγορά των γεωργικών προϊόντων και των ειδών διατροφής. Τα μέτρα υγειονομικής και φυτοϋγειονομικής προστασίας ΥΦΠ καθώς και άλλα κοινοτικά περιβαλλοντικά πρότυπα και πρότυπα υγείας απαιτούν από την Ουκρανία και τις άλλες χώρες εταίρους να αναλάβουν σημαντικές αναπτυξιακές δράσεις. Για τον λόγο αυτό, οι χώρες εταίροι χρειάζονται τεχνική και οικονομική υποστήριξη και συμβουλές.

5.   Η ανάπτυξη του γεωργικού τομέα στις χώρες εταίρους

5.1   Το πρόγραμμα για την Ανατολική Εταιρική Σχέση, το οποίο συμφωνήθηκε στην Πράγα στις 7 Μαΐου 2009, θέτει σε νέο και υψηλότερο επίπεδο την οικονομική συνεργασία της ΕΕ με τις έξι χώρες εταίρους. Η ΕΕ έχει διαθέσει 600 εκατομμύρια ευρώ για τη συνεργασία κατά την περίοδο 2010-2013. Η χρηματοδότηση διοχετεύεται μέσω του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Γειτονίας και Εταιρικής Σχέσης (ΕΝΡΙ) (12).

5.2   Για την περίοδο 2007-2011, υπάρχουν 10-12 ειδικά σχέδια για την ανάπτυξη της γεωργίας και της ασφάλειας των τροφίμων (13). Πολλά σχέδια είναι μικρής εμβέλειας. Το σχέδιο για την αναβάθμιση της παραγωγής οίνου της Μολδαβίας είναι το μεγαλύτερο. Χρηματοδοτούνται από κοινού με την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων. Το σχέδιο ξεκίνησε το 2010.

5.3   Περίπου τα μισά από τα σχέδια αποσκοπούν στη βελτίωση της ασφάλειας των τροφίμων στις χώρες εταίρους με την ανάπτυξη της τεχνογνωσίας, ιδιαίτερα όσον αφορά τα υγειονομικά και φυτοϋγειονομικά μέτρα. Άλλα σχέδια στρέφονται προς την ανάπτυξη της διαχείρισης και τον σχεδιασμό της γεωργίας. Το 2009, στη Γεωργία διατέθηκαν σχεδόν 2 εκατομμύρια ευρώ για τη βελτίωση της σίτισης παιδιών που κινδυνεύουν.

5.4   Κατά τις διαπραγματεύσεις σύνδεσης με την Ουκρανία τα δύο μέρη τόνισαν, μεταξύ άλλων, τη σημασία της προώθησης της ανταγωνιστικότητας της γεωργικής παραγωγής και τον στόχο να ληφθούν υπόψη τα ποιοτικά στοιχεία των τροφίμων (14). Σε πρακτικό επίπεδο, η στήριξη της ΕΕ στον τομέα αυτό θα πρέπει να προσανατολίζεται προς την ανάπτυξη θεσμών, την παροχή συμβουλών και την εκπαίδευση.

5.5   Έχει διαπιστωθεί στην πράξη ότι στις χώρες εταίρους είναι μακρά η διαδικασία μετάβασης από την οικονομία κεντρικού σχεδιασμού στην οικονομία της αγοράς. Πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες για την προώθηση αυτής της διαδικασίας και να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή. Εκτός από την αλλαγή νοοτροπίας, η μετάβαση απαιτεί ανάπτυξη της νομοθεσίας και τη δημιουργία θεσμών καθώς και τεχνικές δυνατότητες για την προσαρμογή των μεθόδων και των πρακτικών της πρωτογενούς παραγωγής, της μεταποίησης και του εξωτερικού εμπορίου. Η συνεργασία στο πλαίσιο της εταιρικής σχέσης και τα προγράμματα της ΕΕ θα πρέπει να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για τη διαφοροποίηση της συνεργασίας στον γεωργικό τομέα και τη βελτίωση των συνθηκών του εμπορίου.

5.6   Συγκεκριμένα θέματα έχουν χαρακτηριστεί ως αναπτυξιακοί στόχοι από την ΕΕ και τις χώρες εταίρους, τα οποία έχουν αποδειχθεί ζωτικής σημασίας κατά τις διμερείς διαπραγματεύσεις. Τα θέματα και οι υποθέσεις που συνδέονται με τους τομείς αυτούς αποκαλούνται εμβληματικές πρωτοβουλίες. Δεδομένου ότι η τήρηση των υγειονομικών και φυτοϋγειονομικών προτύπων που ορίζονται από τον ΠΟΕ στη συμφωνία για την εφαρμογή των μέτρων υγειονομικής και φυτοϋγειονομικής προστασίας (ΥΦΠ) έχει αναγνωριστεί ως εμπόδιο στο εμπόριο των τροφίμων, το θέμα αυτό πρέπει να συμπεριληφθεί στο πλαίσιο των εμβληματικών πρωτοβουλιών.

6.   Συνεκτίμηση του περιβαλλοντικού παράγοντα και του κοινωνικού αντικτύπου

6.1   Η γεωργική παραγωγή και η βιομηχανία τροφίμων έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο τοπικό περιβάλλον. Η επιλογή των μεθόδων καλλιέργειας επηρεάζει την ποιότητα του εδάφους και των επιφανειακών και υπόγειων υδάτων, ειδικότερα. Είναι προς το κοινό συμφέρον των χωρών εταίρων και της ΕΕ η πρόληψη των επιβλαβών περιβαλλοντικών επιπτώσεων των λιπασμάτων και των φυτοφαρμάκων, τόσο στο έδαφος, όσο και στο νερό. Η διασφάλιση του κύκλου θρεπτικών ουσιών αποτελεί σημαντικό στόχο της ανάπτυξης.

6.2   Το τι συμβαίνει στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας και στη διαχείριση της ενέργειας σε κάθε χώρα αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την ανάπτυξη και την επιτυχία της γεωργικής παραγωγής. Οι αποδόσεις εξαρτώνται από τη διαθεσιμότητα και τις τιμές των εισροών που απαιτούν ενέργεια, όπως τα λιπάσματα. Ταυτόχρονα, η παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές έχει αντίκτυπο στις τιμές των τροφίμων, εφόσον τμήμα της βιοενέργειας μπορεί να παραχθεί σε αγροτικές περιοχές. Η διμερής συνεργασία μεταξύ της ΕΕ και των χωρών εταίρων σε θέματα ενέργειας είναι πολύ σημαντική και από πλευράς γεωργικής ανάπτυξης.

6.3   Στο πλαίσιο της αλληλεπίδρασης μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των χωρών εταίρων, θα πρέπει να εξεταστεί ο ρόλος του γεωργικού τομέα στην ανάπτυξη των αγροτικών περιοχών στις χώρες εταίρους. Χωρίς ευνοϊκή περιφερειακή ανάπτυξη, θα αυξηθούν περισσότερο οι διαφορές στο επίπεδο της φτώχειας μεταξύ των διαφόρων περιοχών.

6.4   Ένα βασικό στοιχείο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι ο σεβασμός των θεμελιωδών εργασιακών δικαιωμάτων που εγκρίθηκε από τη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας (ΔΟΕ). Είναι σημαντικό να τηρούνται οι εγκεκριμένοι κανόνες εργασίας στη ζώνη ελεύθερων συναλλαγών της ΕΕ με τις χώρες εταίρους.

7.   Ανάπτυξη της διοικητικής και άλλων μορφών συνεργασίας

7.1   Για την εφαρμογή της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης, των συμφωνιών σύνδεσης, της σφαιρικής και σε βάθος συμφωνίας ελεύθερων συναλλαγών και άλλων μορφών συνεργασίας απαιτείται σημαντική αλληλεπίδραση και η συνεργασία μεταξύ των πολιτικών φορέων λήψης αποφάσεων, των αρχών και των εμπειρογνωμόνων καθώς και των διεθνών οργανισμών, όπως επίσης των κοινωνικών και οικονομικών οργανώσεων και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Αυτό πρέπει να ληφθεί υπόψη κατά την υλοποίηση του προγράμματος της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης.

7.2   Η αλληλεπίδραση μεταξύ των πολιτών της ΕΕ και των πολιτών των χωρών εταίρων, ιδίως των νέων, πρέπει να αναγνωριστεί ως μέσο προώθησης της αλλαγής. Η ΕΕ έχει αναγνωρίσει την αξία της πολιτιστικής συνεργασίας και του διαπολιτισμικού διαλόγου ως αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής εξωτερικών σχέσεων (15).

7.3   Η συνεργασία μπορεί να αναπτυχθεί ιδιαίτερα στον τομέα της κατάρτισης και της έρευνας, όπου κοινά ερευνητικά προγράμματα, επισκέψεις και σεμινάρια είναι καθοριστικής σημασίας για την ανάπτυξη της αμοιβαίας κατανόησης και των λειτουργικών μοντέλων.

8.   Πρέπει να ενισχυθεί ο ρόλος και η θέση των οργανώσεων

8.1   Πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στη συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στη συνεργασία μεταξύ της ΕΕ και των χωρών εταίρων. Η ΕΟΚΕ προτείνει να υποστηριχθεί η περαιτέρω ανάπτυξη των δραστηριοτήτων των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών καθώς και η ενίσχυση του Φόρουμ της κοινωνίας των πολιτών για την Ανατολική Εταιρική Σχέση.

8.2   Δεν έχει εδραιωθεί ο ρόλος και η θέση της κοινωνίας των πολιτών στις χώρες της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης. Για την ανάπτυξη της δημοκρατίας, είναι σημαντικό να ενισχυθεί ο ρόλος των ελεύθερων οργανώσεων. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη καταρτίσει γνωμοδοτήσεις σχετικά με την ενίσχυση και τη στήριξη του ρόλου των οργανώσεων και της κοινωνίας των πολιτών στις εν λόγω χώρες. Η ΕΟΚΕ εκπόνησε σχετική γνωμοδότηση (16), κατά την τσεχική προεδρία, την άνοιξη του 2009.

8.3   Η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών ήταν πολύ περιορισμένη και ανοργάνωτη. Ένα βασικό στοιχείο της πολιτικής της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης θα πρέπει να είναι η καθοδήγηση και η υποστήριξη ευρέος φάσματος οργανώσεων προκειμένου να είναι σε θέση να προσφέρουν σημαντική προστιθέμενη αξία για τη βελτίωση και την ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ της ΕΕ και των χωρών εταίρων.

8.4   Η θέση και η δυναμικότητα των οργανώσεων στον τομέα της γεωργίας είναι επίσης σχετικά αδύναμες. Για την ανάπτυξη του κλάδου και την ενίσχυση της συνεργασίας της ΕΕ, οι οργανώσεις του γεωργικού τομέα πρέπει να αναπτυχθούν χάρη στη βελτίωση της κατάρτισης και στην προώθηση των δεξιοτήτων, τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και σε σχέση με τη διατήρηση των σχέσεων με την ΕΕ και την εφαρμογή της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης.

8.5   Για την προώθηση του προγράμματος της ανατολικής εταιρικής σχέσης, απαιτείται ευρύτερη από σήμερα συμμετοχή των οργανώσεων της γεωργίας και των τροφίμων στα διάφορα στάδια της διαδικασίας. Η πολυπλοκότητα της αλυσίδας εφοδιασμού τροφίμων δημιουργεί πρόσθετες προκλήσεις τόσο για τους εργαζόμενους, τη βιομηχανία, την έρευνα, την καθοδήγηση και τη διαχείριση όσο και για τους παραγωγούς. Η υποστήριξη των δράσεων όλων των μερών και η ενίσχυση των ικανοτήτων των οργανώσεων αποτελούν βασικές προϋποθέσεις ούτως ώστε η συνεργασία στον γεωργικό τομέα μεταξύ των χωρών εταίρων και της ΕΕ να μποροεί να παράξει βιώσιμα αποτελέσματα προς όφελος και των δύο πλευρών. Είναι ζωτικής σημασίας να ενισχυθούν οι κοινές δράσεις της ΕΟΚΕ τόσο με ευρωπαϊκές όσο και με εθνικές οργανώσεις.

Βρυξέλλες, 14 Ιουλίου 2011.

Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Staffan NILSSON


(1)  Οι ανατολικές χώρες εταίροι είναι οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και του Νότιου Καυκάσου, που καλύπτονται από την Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας: Αρμενία, Αζερμπαϊτζάν, Γεωργία, Μολδαβία, Ουκρανία και Λευκορωσία. COM(2008) 823 τελικό, ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο: Ανατολική Εταιρική Σχέση

(2)  Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Δήλωση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου για την Ανατολική Εταιρική Σχέση, Βρυξέλλες 20. Μαρτίου 2009, 7880/09, CONCL 1.

(3)  DCFTA = Deep and Comprehensive Free Trade Area

(4)  Alexander Duleba & Vladimir Bilčik: Toward a Strategic Regional Framework for the EU Eastern Policy, Searching for Synergies between the Eastern Partnership and the Partnership for Modernization with Russia (Προς ένα Στρατηγικό Περιφερειακό Πλαίσιο της πολιτικής προς ανατολάς της ΕΕ, αναζήτηση συνεργειών μεταξύ της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης και της Σύμπραξης για τον Εκσυγχρονισμό της Ρωσίας), Bratislava 2010.

(5)  Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Συμπεράσματα της Προεδρίας, Ευρωπαϊκό Συμβούλιο των Βρυξελλών, 19 και 20 Μαρτίου 2009, 7880/09, CONCL 1

(6)  Εφαρμογή της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης: Έκθεση για τη συνεδρίαση των υπουργών εξωτερικών, 13 Δεκεμβρίου 2010. Οι εμβληματικές πρωτοβουλίες της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης είναι οι εξής (http://www.eeas.europa.eu/search/index_en.htm):

α)

Πρόγραμμα ολοκληρωμένης διαχείρισης των συνόρων

β)

Μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ)

γ)

Περιφερειακές αγορές ενέργειας και ενεργειακή απόδοση

δ)

Πρόληψη και αντιμετώπιση των φυσικών και ανθρωπογενών καταστροφών

ε)

Προώθηση της χρηστής διαχείρισης του περιβάλλοντος

στ)

Διαφοροποίηση του ενεργειακού εφοδιασμού, ο νότιος διάδρομος.

(7)  Εφαρμογή της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης: Έκθεση για τη συνεδρίαση των υπουργών εξωτερικών, 13 Δεκεμβρίου 2010.

(8)  ΕΕ: ΓΔ TRADE: Στατιστικές.

(9)  Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Εμπόριο, διμερείς σχέσεις, χώρες: Λευκορωσία.

(10)  Βλέπε υποσημείωση 6.

(11)  4η κοινή έκθεση προόδου: Διαπραγματεύσεις για την συμφωνία σύνδεσης ΕΕ-Ουκρανίας, Κίεβο 4-8 Οκτωβρίου 2010.

(12)  Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ΓΔ Εξωτερικές Σχέσεις, Ευρωπαϊκή Πολιτική Γειτονίας: εγχειρίδιο για τη χρηματοδότηση του πλαισίου της ανατολικής εταιρικής σχέσης, 24 Σεπτεμβρίου 2010.

(13)  EAP Community, www.easternpartnership.org

(14)  Ευρωπαϊκή Επιτροπή – ΓΔ Εξωτερικές Σχέσεις: κατάλογος τομέων προτεραιότητας για το πρόγραμμα σύνδεσης ΕΕ-Ουκρανίας το 2010.

(15)  Βλέπε υποσημείωση 2

(16)  ΕΕ C 277, 17.11.2009, σ. 30-36, «Η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στην Ανατολική Εταιρική Σχέση».


29.10.2011   

EL

Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

C 318/24


Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Χρηματοοικονομική εκπαίδευση και υπεύθυνη κατανάλωση χρηματοοικονομικών προϊόντων» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

2011/C 318/04

Εισηγητής: ο κ. Carlos TRIAS PINTO

Στις 20 Ιανουαρίου 2011, και σύμφωνα με το άρθρο 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα:

Χρηματοοικονομική εκπαίδευση και υπεύθυνη κατανάλωση χρηματοοικονομικών προϊόντων.

Το ειδικευμένο τμήμα «Οικονομική και Νομισματική Ένωση, οικονομική και κοινωνική συνοχή», στο οποίο ανατέθηκαν οι σχετικές προπαρασκευαστικές εργασίες, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 24 Ιουνίου 2011.

Κατά την 473η σύνοδο ολομέλειας, της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011 (συνεδρίαση της 14ης Ιουλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 142 ψήφους υπέρ, 6 ψήφους κατά και 4 αποχές.

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1   Η αυξανόμενη πολυπλοκότητα και αδιαφάνεια του χρηματοοικονομικού συστήματος δυσχεραίνει τα τελευταία χρόνια ολοένα και περισσότερο την ορθή κατανόηση των χρηματοοικονομικών προϊόντων.

1.1.1   Ενώπιον της κατάστασης αυτής, η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει τις διάφορες πρωτοβουλίες που ανέλαβαν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και ο ΟΟΣΑ για την αντιμετώπιση των αδυναμιών του χρηματοοικονομικού συστήματος και καλεί, επομένως, τον χρηματοοικονομικό κλάδο να εφαρμόσει ορθά τους νέους κανόνες και να κάνει χρήση της αυτορρύθμισης, ώστε να παρέχει κατάλληλη και ειλικρινή ενημέρωση, διορθώνοντας παλαιότερες συμπεριφορές ορισμένων οργανισμών και διευκολύνοντας την πρόσβαση σε διαφανή χρηματοοικονομικά προϊόντα, τα οποία θα επιτρέπουν στους καταναλωτές να γνωρίζουν τι υπογράφουν πραγματικά, καθώς και να συγκρίνουν τις διάφορες προσφορές της αγοράς.

1.2   Η απαραίτητη αυτή βελτίωση της ρύθμισης, της εποπτείας και της διαφάνειας του χρηματοοικονομικού συστήματος για την αύξηση της προστασίας του καταναλωτή και του επενδυτή σε χρηματοοικονομικά προϊόντα δεν απαλλάσσει τον πολίτη από το καθήκον της διά βίου ανάπτυξης των χρηματοοικονομικών του ικανοτήτων, με σκοπό την υπεύθυνη κατανάλωση χρηματοοικονομικών προϊόντων μέσω της λήψης ενημερωμένων και καλά τεκμηριωμένων αποφάσεων. Πρόκειται, σε τελική ανάλυση, για τη χάραξη ενός «ενάρετου» τριγώνου μεταξύ χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης, ρύθμισης των αγορών και προστασίας των καταναλωτών.

1.3   Η χρηματοοικονομική εκπαίδευση πρέπει να γίνεται αντιληπτή ως μια ολοκληρωμένη πολιτική, βασισμένη στη συνεργασία όλων των σχετικών παραγόντων: των δημόσιων διοικήσεων, του χρηματοοικονομικού κλάδου, των επιχειρήσεων, των συνδικαλιστικών ενώσεων, των οργανώσεων των καταναλωτών, του εκπαιδευτικού συστήματος και, γενικά, του συνόλου των πολιτών ως καταναλωτών χρηματοοικονομικών προϊόντων. Η εκπαίδευση και η κατάρτιση θα πρέπει, εντούτοις, να παρέχονται από οργανισμούς απαλλαγμένους από κάθε σύγκρουση συμφερόντων.

1.4   Στο πλαίσιο ενός εκπαιδευτικού συστήματος που θα παρέχει στον Ευρωπαίο πολίτη τα ερεθίσματα να καλλιεργήσει το κριτικό του πνεύμα, η χρηματοοικονομική εκπαίδευση πρέπει να είναι παρούσα σε ολόκληρο τον κύκλο ζωής των ανθρώπων. Η ΕΟΚΕ ζητεί την ένταξη της χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης ως υποχρεωτικού μαθήματος στα προγράμματα σπουδών του εκπαιδευτικού συστήματος και τη συνέχισή της στα προγράμματα ανάπτυξης των ικανοτήτων και επαγγελματικού αναπροσανατολισμού των εργαζομένων. Στους στόχους του εν λόγω μαθήματος πρέπει να περιλαμβάνεται η προώθηση της υπεύθυνης χρηματοοικονομικής διαχείρισης (αποταμίευση, χρήση πιστωτικών καρτών, δανεισμός κλπ.), που θα αναδεικνύει την αξία των κοινωνικά υπεύθυνων χρηματοοικονομικών προϊόντων. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τα μέτρα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη ρύθμιση των χρηματοπιστωτικών αγορών και των βασικών τους προϊόντων με σκοπό τη μεγαλύτερη διαφάνεια, τη βελτίωση της ποιότητας της ενημέρωσης και την αναβάθμιση των εποπτικών μηχανισμών.

1.5   Μια χρηματοοικονομική εκπαίδευση προσιτή σε όλους ωφελεί το σύνολο της κοινωνίας. Τα προγράμματα απόκτησης χρηματοοικονομικών δεξιοτήτων πρέπει να δίνουν έμφαση κατά προτεραιότητα στα τμήματα εκείνα του πληθυσμού που διατρέχουν κίνδυνο οικονομικού αποκλεισμού, ο δε χρηματοοικονομικός κλάδος είναι υποχρεωμένος να συμμετάσχει ενεργά στη διπλή δράση «μικροπιστώσεις και εκπαίδευση», καθώς και στη διευκόλυνση της πρόσβασης σε βασικές χρηματοοικονομικές υπηρεσίες.

1.6   Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τον περιορισμένο αντίκτυπο των υφιστάμενων προγραμμάτων χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης και, επομένως, τονίζει ότι η αξιολόγηση της καταλληλότητας των διάφορων εκπαιδευτικών προγραμμάτων και της αποτελεσματικότητας των χρησιμοποιούμενων διαύλων πρόσβασης, με τη συνδρομή των ενδιαφερομένων για τον σκοπό αυτόν, είναι εξίσου σημαντική με τον προσδιορισμό των εκπαιδευτικών αναγκών των καταναλωτών χρηματοοικονομικών προϊόντων και τον σχεδιασμό ειδικών προτάσεων.

1.7   Εν κατακλείδι, η χρηματοοικονομική εκπαίδευση αποτελεί καθοριστική πτυχή για τη διατήρηση της εμπιστοσύνης στο χρηματοοικονομικό σύστημα και την υπεύθυνη κατανάλωση χρηματοοικονομικών προϊόντων. Για τον σκοπό αυτόν, στο μέλλον, οι πλέον συναφείς φορείς –δημόσιοι και ιδιωτικοί– και οι ενδιαφερόμενοι πρέπει να ενώσουν τις δυνάμεις τους, προκειμένου η χρηματοοικονομική εκπαίδευση να αποκτήσει τις στρατηγικές και τους πόρους που χρειάζεται και να ξεπεραστούν η έλλειψη συντονισμού και η ανεπάρκεια των συνεργειών μεταξύ των πολυάριθμων υφιστάμενων πρωτοβουλιών (σε διεθνές, σε ευρωπαϊκό και σε εθνικό επίπεδο στα κράτη μέλη).

1.8   Η ΕΟΚΕ έχει επίγνωση των περιορισμένων αρμοδιοτήτων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε εκπαιδευτικά ζητήματα, ωστόσο επισημαίνει πως η χρηματοοικονομική εκπαίδευση είναι ευρύτερη από την εκπαίδευση καθεαυτή, καθώς αφορά επίσης τη χειραφέτηση των ατόμων, σχετίζεται με τον κοινωνικό αποκλεισμό και καλλιεργεί την υπεύθυνη κατανάλωση.

1.9   Τέλος, η ΕΟΚΕ τονίζει ότι οι ανάγκες των καταναλωτών χρηματοοικονομικών προϊόντων πρέπει να περιλαμβάνονται ως θέμα προτεραιότητας στις διεθνείς συνόδους υψηλού επιπέδου, και ειδικότερα στη σύνοδο κορυφής της ομάδας G-20. Προς τούτο, ζητά τη σύσταση ομάδας εμπειρογνωμόνων σε ζητήματα χρηματοοικονομικής προστασίας του καταναλωτή.

2.   Η χρηματοοικονομική παιδεία και ο ρόλος των καταναλωτών

2.1   Η νοοτροπία της χρηματοοικονομικής απορρύθμισης και αυτορρύθμισης, η χρηματοοικονομική δημιουργικότητα, η εξειδίκευση των νέων μέσων και η αδιαφάνεια του συστήματος δεν αποτελούν μόνο καθοριστικά αίτια της σοβαρής κρίσης που βιώνουμε σήμερα, αλλά, επιπλέον, δυσχεραίνουν την κατανόηση από τον πολίτη των βασικών στοιχείων της λειτουργίας μιας εκ φύσεως πολύπλοκης και παγκοσμιοποιημένης αγοράς, η οποία κατακλύζεται από μεγάλη ποικιλία χρηματοοικονομικών προϊόντων.

2.2   Στη λεγόμενη «κοινωνία της γνώσης», η οποία πρέπει να βασίζεται σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα ικανό να προάγει το κριτικό πνεύμα των πολιτών, η χρηματοοικονομική εκπαίδευση αποτελεί στρατηγικό μέσο, το οποίο πρέπει να συνοδεύει τη νέα ρύθμιση του χρηματοοικονομικού συστήματος. Η διαμόρφωση ενός πιο εύρωστου, ασφαλούς και διαφανούς χρηματοοικονομικού συστήματος δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς τη συνδρομή υπεύθυνων καταναλωτών, αποφασισμένων να αναπτύξουν τις χρηματοοικονομικές τους ικανότητες.

2.3   Πράγματι, η «υπεύθυνη κατανάλωση χρηματοοικονομικών προϊόντων», η οποία συνιστά να γίνεται διάκριση μεταξύ της επιθυμίας και της ανάγκης, αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη απήχηση. Έτσι, ολοένα και περισσότεροι ασπάζονται την «υπεύθυνη αποταμίευση», η οποία επενδύει –με μακροπρόθεσμο ορίζοντα– σε κοινωνικά υπεύθυνα προϊόντα (1), δηλαδή, προϊόντα που πιστοποιούν μια καλύτερη συμπεριφορά όσον αφορά την περιβαλλοντική και κοινωνική διάσταση και τη διάσταση της εταιρικής διακυβέρνησης (κριτήρια ΠΚΔ).

2.4   Στόχος δεν πρέπει να είναι μόνον η μετάδοση γνώσεων και ικανοτήτων (χρηματοοικονομική εκπαίδευση), αλλά και η επίτευξη ενημερωμένης κρίσης (βασικές χρηματοοικονομικές γνώσεις) με σκοπό τη λήψη, σε πραγματικές συνθήκες, ορθών αποφάσεων στη διαχείριση των προσωπικών οικονομικών (ανάπτυξη χρηματοοικονομικών ικανοτήτων).

2.5   Σε τελική ανάλυση, σημαντικό μέρος των αποφάσεων που λαμβάνει ένα άτομο στη ζωή του συνδέεται με μια οικονομική συμπεριφορά η οποία επηρεάζει άμεσα τον προσωπικό και τον οικογενειακό περίγυρό του, από την αναζήτηση χρηματοδότησης για τις σπουδές του έως τον προγραμματισμό για τη συνταξιοδότησή του (2).

2.6   Επιπλέον, λαμβάνοντας υπόψη το πλαίσιο της διεθνούς οικονομικής κρίσης, το αυξανόμενο ενδιαφέρον των πολιτών για τη βιωσιμότητα, και τη συμπεριφορά του επιχειρηματικού ιστού όσον αφορά την περιβαλλοντική και κοινωνική διάσταση και τη διάσταση της εταιρικής διακυβέρνησης (κριτήρια ΠΚΔ), φαίνεται σημαντικό να παρασχεθούν περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το πώς μπορούν να περιληφθούν τα εν λόγω κριτήρια στις οικονομικές αποφάσεις των μικρών καταναλωτών.

2.7   Επομένως, η ΕΟΚΕ φρονεί ότι η διάδοση της διά βίου χρηματοοικονομικής παιδείας σε όλα τα τμήματα του πληθυσμού με επαρκή ένταση έχει καθοριστική σημασία για τη διατήρηση της εμπιστοσύνης σε ένα άρτια ρυθμισμένο χρηματοοικονομικό σύστημα και για την διασφάλιση της ανάπτυξης και της σταθερότητάς του, ευνοώντας την έξυπνη κατανάλωση χρηματοοικονομικών προϊόντων, στη βάση ενημερωμένων και καλά τεκμηριωμένων αποφάσεων. Πράγματι, το ζήτημα αυτό αρχίζει πλέον να γίνεται κοινός στόχος των κυβερνήσεων, των ρυθμιστικών αρχών και των εποπτικών αρχών.

2.8   Οι χρηματοοικονομικοί φορείς καλούνται να διαδραματίσουν και αυτοί σημαντικό ρόλο. Προς τούτο, η κοινωνία πρέπει να υπολογίζει στη δέσμευση ενός χρηματοοικονομικού κλάδου ο οποίος εγγυάται την εντιμότητα και τη διαφάνεια κατά την παροχή των υπηρεσιών του στον πελάτη και τάσσεται ξεκάθαρα στην υπηρεσία των συμφερόντων των ανθρώπων.

3.   Δράσεις στον τομέα της χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης

3.1   Ως χρηματοοικονομική εκπαίδευση νοείται η διαδικασία εκείνη μέσω της οποίας οι καταναλωτές αποκτούν καλύτερη κατανόηση των χρηματοοικονομικών προϊόντων και καλύτερη γνώση των χρηματοοικονομικών κινδύνων και των ευκαιριών της αγοράς, λαμβάνοντας τις οικονομικές τους αποφάσεις βάσει κατάλληλης ενημέρωσης. Μια χρηματοοικονομική εκπαίδευση προσιτή σε όλους ωφελεί το σύνολο της κοινωνίας, μειώνοντας τους κινδύνους οικονομικού αποκλεισμού και ενθαρρύνοντας τους καταναλωτές να προγραμματίζουν και να αποταμιεύουν, συμβάλλοντας επίσης με τον τρόπο αυτόν στην αποφυγή της υπερχρέωσης.

3.2   Για την προώθηση της χρηματοοικονομικής παιδείας στους καταναλωτές αναλήφθηκαν διάφορες πρωτοβουλίες από τους εποπτικούς οργανισμούς, τους χρηματοοικονομικούς φορείς και άλλους παράγοντες της κοινωνίας των πολιτών, με την ονομασία «προγράμματα χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης».

3.3   Η πρόκληση αυτή δεν είναι νέα· την έχουν εξετάσει στο παρελθόν ο ΟΟΣΑ (3), η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (4) και το Συμβούλιο Οικονομικών και Δημοσιονομικών Θεμάτων (ECOFIN) (5).

3.4   Υπό την έννοια αυτή, οι σημαντικότερες θεσμικές εκδηλώσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο υπήρξαν η έναρξη λειτουργίας μιας ευρείας ενότητας σχετικά με τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση στο πλαίσιο του σχεδίου εκπαίδευσης για την κατανάλωση με τίτλο Development of On Line Consumer Education Tools for Adults (Ανάπτυξη επιγραμμικών εργαλείων εκπαίδευσης των καταναλωτών για ενηλίκους, DOLCETA ), και η σύσταση από την Επιτροπή τον Οκτώβριο του 2008 της ομάδας εμπειρογνωμόνων για τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση (Expert Group on Financial Education, EGFE), η οποία συνεδριάζει περιοδικά έκτοτε με σκοπό την ανάλυση των διάφορων στρατηγικών ανάπτυξης των προγραμμάτων χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης, ενθαρρύνοντας τη συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα για τη διευκόλυνση της καλύτερης υλοποίησής τους.

3.5   Στους παράγοντες που επιβάλλουν τη βελτίωση της χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης συγκαταλέγονται η πολυπλοκότητα των νέων χρηματοοικονομικών μέσων, οι δημογραφικές αλλαγές (6) και το νέο ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο (7).

3.6   Σε αυτούς προστίθεται το γεγονός ότι, γενικά, ο πληθυσμός δεν διαθέτει επαρκή χρηματοοικονομική παιδεία. Προαπαιτούμενο για την επιδίωξη του στόχου αυτού είναι να αποκτήσουν οι πολίτες επίγνωση της αναγκαιότητας βελτίωσης της χρηματοοικονομικής τους εκπαίδευσης. Υπό την έννοια αυτή, η ΕΟΚΕ ζητεί την εντατικοποίηση των εθνικών εκστρατειών για τη διάδοση χρηματοοικονομικών πληροφοριών.

3.7   Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι η πρόκληση συνίσταται στην παροχή σε όλους τους πολίτες (παιδιά, νέους, ηλικιωμένους, άτομα με αναπηρίες ή άλλες ομάδες) πραγματικής πρόσβασης στα προγράμματα ανάπτυξης χρηματοοικονομικών ικανοτήτων με θέματα που ανταποκρίνονται σε κάθε επίπεδο, λαμβάνοντας υπόψη τους στόχους και τα ενδιαφέροντα κάθε ομάδας. Το ουσιαστικό εκπαιδευτικό περιεχόμενο (ο οικονομικός προγραμματισμός, η αποταμίευση, ο δανεισμός, οι ασφάλειες και οι συντάξεις κλπ.) και η ειδική μέθοδος εφαρμογής πρέπει να συνοδεύονται από αποτελεσματικούς διαύλους πρόσβασης στα αντίστοιχα τμήματα του πληθυσμού: σχολεία, κέντρα εργασίας, οργανώσεις καταναλωτών, δικτυακοί τόποι, ειδικές εκδόσεις, μέσα επικοινωνίας κλπ.

3.8   Μολονότι τα παιδιά και οι νέοι είναι το κοινό στο οποίο πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στα προγράμματα, η χρηματοοικονομική εκπαίδευση περιλαμβάνεται στο πρόγραμμα σπουδών λιγοστών μόνο χωρών (8). Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι, όσο δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο, δεν θα επιτυγχάνονται οι επιθυμητοί στόχοι όσον αφορά την ανάπτυξη χρηματοοικονομικών ικανοτήτων.

3.9   Έτσι, η ΕΟΚΕ παροτρύνει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και άλλα θεσμικά όργανα να βελτιώσουν την πληροφόρηση και την ευαισθητοποίηση σχετικά με τις κοινωνικά υπεύθυνες επενδύσεις (ΚΥΕ) στα διάφορα κράτη μέλη, στο πλαίσιο των υφιστάμενων πρωτοβουλιών τους για τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση.

3.10   Τα υφιστάμενα προγράμματα χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης, σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο (πρόγραμμα παροχής γενικών συμβουλών), η Γαλλία (Ίδρυμα για τη Χρηματοοικονομική Εκπαίδευση), η Ισπανία (πρόγραμμα χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης 2008-2012), η Αυστρία (πρωτοβουλία Finanz Wissen) κλπ., έχουν σχεδιαστεί σωστά, αλλά πάσχουν από την έλλειψη διάδοσης και στρατηγικών υλοποίησης επαρκούς εμβέλειας, καθώς και από την ελλιπή γνώση των πολιτών σχετικά με τις εκπαιδευτικές πτυχές αυτών των ιδρυμάτων.

3.11   Η ΕΟΚΕ θεωρεί επιβεβλημένη την εντατικοποίηση των μελετών για την αξιολόγηση της καταλληλότητας του εκπαιδευτικού περιεχομένου και των χρησιμοποιούμενων διαύλων πρόσβασης και, επομένως, τη μέτρηση της βελτίωσης των χρηματοοικονομικών ικανοτήτων μακροπρόθεσμα, ιδίως από την άποψη της επίδρασης αυτού του μαθήματος στην εκπαίδευση των παιδιών και των νέων.

4.   Νέες χρηματοοικονομικές συμπεριφορές των καταναλωτών

4.1   Οι δημογραφικοί, κοινωνικοπολιτισμικοί και τεχνολογικοί παράγοντες του περιγύρου παράγουν νέες χρηματοοικονομικές συμπεριφορές των καταναλωτών. Συγκεκριμένα, σήμερα οι καταναλωτές αναζητούν εξατομικευμένα προϊόντα, ζητούν πιο επαγγελματική αντιμετώπιση, απαιτούν περισσότερη ενημέρωση, ενδιαφέρονται για τον προορισμό των επενδύσεών τους (9) και επιδεικνύουν κριτική στάση.

4.2   Στο πλαίσιο αυτό, η στενή σχέση που διατηρούσαν μέχρι σήμερα οι πελάτες με τους χρηματοοικονομικούς φορείς κλονίζεται σταδιακά: οι πελάτες συνεργάζονται με περισσότερους χρηματοοικονομικούς φορείς, επιθυμούν εγγύτητα με το υποκατάστημα ή χρησιμοποιούν ηλεκτρονικές τραπεζικές υπηρεσίες, επιζητούν την αποτελεσματικότητα της υπηρεσίας και την αποδοτικότητα των περιουσιακών στοιχείων τους.

4.3   Καθοριστικός παράγοντας για την εξασφάλιση της αφοσίωσης των πελατών είναι η ορθή διαχείριση των πληροφοριών, με σκοπό την ανάλυση των καταναλωτικών συμπεριφορών και την παροχή κατάλληλης πληροφόρησης σύμφωνα με τον καθορισμό του προφίλ τους. Με την επιφύλαξη των προαναφερθέντων, ο καταναλωτής πρέπει να αντιπαραβάλλει τις πληροφορίες που λαμβάνει και να αναλύει προσεκτικά τη σύμβαση που υπογράφει.

4.4   Οι οργανώσεις καταναλωτών συνιστούν να τηρούνται ορισμένοι κανόνες στις σχέσεις με τους χρηματοοικονομικούς φορείς (εξατομικευμένο ενδιαφέρον, ποιότητα των υπηρεσιών, βαθμός εξειδίκευσης σε συγκεκριμένα προϊόντα), προτού παρασυρθεί κανείς στη δίνη της καλύτερης απόδοσης. Υπό την έννοια αυτή, η χρηματοοικονομική εκπαίδευση θα επιτρέψει στον καταναλωτή να εντοπίζει τον κίνδυνο των αδίστακτων χρηματοδοτών.

5.   Αύξηση της διαφάνειας για τη βελτίωση της προστασίας και την ανάκτηση της εμπιστοσύνης

5.1   Οι δράσεις χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης πρέπει να συμπληρώνουν την πλήρη ρύθμιση των χρηματοοικονομικών αγορών και την πραγματική βελτίωση της προστασίας του καταναλωτή χρηματοοικονομικών προϊόντων. Ωστόσο, η χρηματοοικονομική ρύθμιση δεν απαλλάσσει τον πολίτη από το καθήκον της διά βίου ανάπτυξης των χρηματοοικονομικών ικανοτήτων του.

5.2   Η διαφάνεια αποτελεί απαραίτητο εργαλείο για τον χρήστη και θεμελιώδες στοιχείο για την ανάκτηση της εμπιστοσύνης των καταναλωτών στον κλάδο των χρηματοοικονομικών υπηρεσιών.

5.3   Η διαφάνεια της ενημέρωσης επιτυγχάνεται μέσω της υλοποίησης πρωτοβουλιών όπως: εκθέσεις και δημοσιεύσεις, υπεύθυνη παροχή συμβουλών, ενημερωτικά φυλλάδια, δελτία και οδηγοί, νέοι δίαυλοι αναζήτησης συμβουλών, παρουσιάσεις χρηματοοικονομικών προϊόντων και υπηρεσιών κλπ. Τα «ψιλά γράμματα», οι καταχρηστικοί όροι των συμβάσεων και η παραπλανητική διαφήμιση πρέπει να εξαλειφθούν.

5.4   Για τους πελάτες γενικότερα, οι χρηματοοικονομικοί φορείς αποτελούν πηγή ανησυχιών λόγω της έλλειψης επικοινωνίας, των κριτηρίων επαφής με το κοινό («front office») και των ίδιων των χρηματοοικονομικών εγγράφων, τα οποία είναι τις περισσότερες φορές ακατανόητα για τον μη ειδικό. Προκειμένου να αντιμετωπίσουν την κατάσταση αυτή, οι χρηματοοικονομικοί φορείς πρέπει να στελεχώνονται με κατηρτισμένους υπαλλήλους οι οποίοι θα διατηρούν ενημερωμένους τους πελάτες, θα αναλαμβάνουν την πρωτοβουλία των επαφών και θα χρησιμοποιούν τη γλώσσα των πελατών.

5.5   Στην εμπορία χρηματοοικονομικών προϊόντων και υπηρεσιών, οι απαιτήσεις ενημέρωσης ενισχύονται με την υποχρέωση ειλικρινούς γνωστοποίησης στον καταναλωτή των συμβατικών όρων και των αντίστοιχων συνεπειών τους, εγκαίρως πριν από την αποδοχή μιας πρότασης.

5.6   Ειδικότερα, είναι ζωτικής σημασίας να διευκρινίζονται οι κίνδυνοι που σχετίζονται με κάθε συναλλαγή και να επιχειρείται εξισορρόπηση της ανάληψής τους, καθώς τον τελευταίο καιρό παρατηρείται αυξανόμενη μετακύλιση των κινδύνων του χρηματοοικονομικού προϊόντος στον καταναλωτή. Στην περίπτωση της ηλεκτρονικής τραπεζιτικής, είναι απαραίτητη η εγγύηση της πλήρους πρόσβασης στις σημαντικότερες πληροφορίες.

5.7   Συγκεκριμένα, η οδηγία 2007/64/ΕΚ για τις υπηρεσίες πληρωμών επιβάλλει μεγαλύτερη δυνατότητα πρόσβασης στην ενημέρωση. Από την πλευρά της, η οδηγία για τις αγορές χρηματοπιστωτικών μέσων (10) καθορίζει την αναγκαία ενημέρωση για την παροχή επενδυτικών υπηρεσιών, η οποία εφαρμόζεται σε όλους τους διαύλους σύναψης συμβάσεων, δηλαδή ενημέρωση πριν, κατά και μετά τη σύναψη της σύμβασης. Επιβάλλει επίσης στους χρηματοοικονομικούς φορείς να ενισχύσουν την προστασία του επενδυτή και να παρέχουν στους πελάτες τους τα καταλληλότερα προϊόντα, ανάλογα με τα προσωπικά τους προφίλ κινδύνου και κοινωνικοπολιτισμικά χαρακτηριστικά.

5.8   Ένα ακόμη μέσο προστασίας των δικαιωμάτων των καταναλωτών είναι η οδηγία 2008/48/ΕΚ για τις συμβάσεις καταναλωτικής πίστης, στην οποία κατοχυρώνεται η αρχή του «υπεύθυνου δανείου», όπου ο δανειστής αναλαμβάνει την υποχρέωση παροχής συμβουλών, καθώς και την υποχρέωση αξιολόγησης της παρούσας και της μελλοντικής φερεγγυότητας του καταναλωτή σύμφωνα με τις πληροφορίες που παρέχει ο ίδιος και βάσει της εξέτασης βάσεων δεδομένων.

5.9   Όσον αφορά το μέλλον, ένα σημαντικό ενωσιακό μέσο ενίσχυσης της εμπιστοσύνης των καταναλωτών θα αποτελέσει η Πράξη για την Ενιαία Αγορά (11), που θα περιλαμβάνει ένα κεφάλαιο των σχεδιαζόμενων μέτρων για την προστασία των καταναλωτών χρηματοοικονομικών προϊόντων λιανικής και θα δίνει ειδική έμφαση στη διαφάνεια των τραπεζικών εξόδων και στη σημερινή έλλειψη προστασίας των καταναλωτών ενυπόθηκων δανείων.

6.   Προώθηση των βέλτιστων τραπεζικών πρακτικών

6.1   Η χρηματοοικονομική απορρύθμιση των τελευταίων δεκαετιών προκάλεσε τη διασύνδεση της τραπεζικής αγοράς και της κεφαλαιαγοράς, αυξάνοντας τους κινδύνους μη επαρκούς προστασίας των δικαιωμάτων των πελατών των εμπορικών τραπεζών.

6.2   Έτσι, οι καταναλωτές καταγγέλλουν ότι, στην εμπορία χρηματοοικονομικών προϊόντων, υπήρξε έλλειψη πληροφόρησης, πόσο μάλλον όταν επρόκειτο για εξειδικευμένα νέα προϊόντα.

6.3   Συγκεκριμένα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (12) προσδιορίζει ως θεμελιώδη προβλήματα του καταναλωτή στις σχέσεις του με τις τράπεζες τα ακόλουθα: ελλείψεις στην ενημέρωση πριν συναφθεί η σύμβαση, αναξιόπιστες συμβουλές, έλλειψη διαφάνειας στις τραπεζικές προμήθειες και δυσκολίες κατά την αλλαγή της τράπεζας με την οποία συνεργάζεται ένας πελάτης.

6.4   Για την αντιμετώπιση των αδυναμιών αυτών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε στον τραπεζικό κλάδο μια πρωτοβουλία αυτορρύθμισης για τη βελτίωση της πρόσβασης στην ενημέρωση, της κατανόησης και της σύγκρισης των τραπεζικών προμηθειών. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για το σημαντικό αυτό σχέδιο εναρμόνισης, το οποίο αναμένεται να έχει ως αποτέλεσμα ένα πιο τυποποιημένο σύστημα που θα διευκολύνει τη σύγκριση μεταξύ διαφορετικών προσφορών. Τονίζει δε με τη σειρά της ότι είναι αναγκαίο να ληφθούν υπόψη οι οργανώσεις των καταναλωτών για τη διάρθρωση της διαδικασίας αυτής με προϋποθέσεις επιτυχίας.

6.5   Από την άλλη πλευρά, αναδεικνύεται η απροθυμία των χρηματοοικονομικών οργανισμών να διαθέσουν στους πελάτες τους άλλα προϊόντα εκτός των δικών τους, όταν αυτά αποδεικνύονται λιγότερο αποδοτικά για τους χρηματοοικονομικούς οργανισμούς. Έτσι, μεταξύ των σφαλμάτων που διέπραξε η εμπορία συλλογικών επενδύσεων συγκαταλέγεται η δρομολόγηση νέων προϊόντων ανεξάρτητα από τη ζήτηση που υπήρχε για αυτά.

6.6   Τελικά, η αναντιστοιχία μεταξύ της ανάγκης και του προϊόντος που αγοράζεται είναι μια πραγματικότητα που υποστηρίζεται από ένα πρότυπο διαχείρισης στο οποίο η προσφορά παρασύρει τη ζήτηση εκμεταλλευόμενη την αυξανόμενη διαφορά γνώσεων, την ασυμμετρία της ενημέρωσης μεταξύ πωλητών και αγοραστών χρηματοοικονομικών προϊόντων. Υπό την έννοια αυτή, η ΕΟΚΕ προτείνει τη θέσπιση αυστηρών «δεοντολογικών κωδίκων», οι οποίοι θα πρέπει να τηρούνται υποχρεωτικά από το προσωπικό των χρηματοοικονομικών φορέων για τον μετριασμό της ενδεχόμενης σύγκρουσης συμφερόντων μεταξύ παροχής συμβουλών και εμπορίας. Οι χρηματοοικονομικοί φορείς πρέπει να αναλαμβάνουν την ευθύνη της απόδειξης της συμμόρφωσής τους με τους δεοντολογικούς κώδικες.

6.7   Ως εκ τούτου, οι ενδιάμεσοι χρηματοοικονομικοί οργανισμοί (όχι μόνο τραπεζικοί, αλλά και ασφαλιστικοί, χρηματιστηριακοί κλπ.), με την επιφύλαξη της αυστηρής εφαρμογής της ισχύουσας νομοθεσίας, πρέπει να υιοθετήσουν «βέλτιστες πρακτικές» για την προστασία των καταναλωτών χρηματοοικονομικών υπηρεσιών μέσω μέτρων βελτίωσης της ποιότητας της ενημέρωσης (η οποία πρέπει να είναι σαφής, ακριβής, προσαρμοσμένη στις ανάγκες τους, κατανοητή και συγκρίσιμη με άλλες προσφορές), πολιτικών που προωθούν τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση των αποταμιευτών και των επενδυτών, επαγγελματικής παροχής συμβουλών (αξιόπιστης και έντιμης), η οποία διευκολύνει την επιλογή των χρηστών, και ενός ανεξάρτητου φορέα που θα προασπίζει και θα διαφυλάσσει τα δικαιώματα και τα συμφέροντα του πελάτη χρηματοοικονομικών προϊόντων (διαμεσολαβητής).

6.8   Προς τούτο, η ΕΟΚΕ τονίζει την ανάγκη βελτίωσης της πιστοποίησης των διαμεσολαβητών χρηματοοικονομικών προϊόντων ώστε να μπορούν οι τελευταίοι να επιτελέσουν αυτό το ανεκτίμητο παιδαγωγικό έργο. Η πρόκληση για τους ενδιάμεσους χρηματοοικονομικούς οργανισμούς είναι διττή: αφενός, καλύτερη γνώση των προϊόντων που εμπορεύονται και, αφετέρου, αποτελεσματική μετάδοση των πληροφοριών στον χρήστη.

7.   Προώθηση της χρηματοοικονομικής ένταξης

7.1   Η ΕΟΚΕ φρονεί πως η χρηματοοικονομική ένταξη πρέπει να αποτελεί μέρος της πλήρους κοινωνικής ένταξης των ατόμων. Είναι δε εμφανές ότι οι εγγυήσεις ως προς την απασχόληση, την κοινωνική προστασία κλπ. καθιστούν πιο βιώσιμες τις πρωτοβουλίες χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης.

7.2   Διάφορες μελέτες (13) διαπιστώνουν το ανεπαρκές επίπεδο χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης και τη συσχέτισή του με το πολιτισμικό επίπεδο και την κοινωνικοοικονομική κατάσταση. Έτσι, πολλά άτομα δυσκολεύονται να διαχειρισθούν την οικονομική τους κατάσταση και να αντιληφθούν τον κίνδυνο που συνεπάγονται οι επενδύσεις τους. Επίσης, έχει διαπιστωθεί ότι ελάχιστα από τα άτομα αυτά εξετάζουν σχέδια έκτακτης ανάγκης για την περίπτωση που οι προσωπικές τους περιστάσεις μεταβληθούν λόγω διάφορων γεγονότων (ανεργία, ατύχημα, διαζύγιο ή χηρεία κλπ.).

7.3   Σε πολλές χώρες, μόλις το 30 % του ενήλικου πληθυσμού είναι σε θέση να υπολογίσει έναν απλό τόκο και μόλις το 44 % διαθέτει βασικές γνώσεις σχετικά με τη λειτουργία του συστήματος συντάξεων (14).

7.4   Περίπου 80 εκατομμύρια Ευρωπαίοι πολίτες, δηλαδή το 16 % του συνολικού πληθυσμού, ζουν στο όριο της φτώχειας. Το 2010, η Ευρωπαϊκή Ένωση έθεσε μεταξύ των στόχων για το «Ευρωπαϊκό Έτος Καταπολέμησης της Φτώχειας και του Κοινωνικού Αποκλεισμού» την προώθηση της κοινωνικής στήριξης σε πολιτικές ένταξης, τονίζοντας τη συλλογική και την ατομική ευθύνη.

7.5   Η χρηματοοικονομική ένταξη στηρίζει τις διαδικασίες κοινωνικής ένταξης. Για τον λόγο αυτόν, είναι σημαντικό να προωθηθούν πρωτοβουλίες οι οποίες ευνοούν τη χρηματοοικονομική ένταξη ομάδων που διατρέχουν υψηλό κίνδυνο αποκλεισμού (γυναίκες, άνεργοι, άτομα με αναπηρίες, ηλικιωμένοι, άτομα χωρίς πόρους κλπ.), βάσει μιας προοπτικής καθολικής πρόσβασης, αναπτύσσοντας χρηματοοικονομικά προϊόντα και υπηρεσίες ειδικά για τις συγκεκριμένες ομάδες.

7.6   Στο σημερινό κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο, είναι απαραίτητο να δοθεί έμφαση στη χρηματοοικονομική εκπαίδευση με στόχο τον προγραμματισμό της συνταξιοδότησης, δεδομένης της συντριπτικής τάσης προς δημόσια ανταποδοτικά συνταξιοδοτικά συστήματα, οι παροχές των οποίων αντιστοιχούν στις εισφορές (earnings-related benefits). Συνεπώς, για την ενθάρρυνση της χειραφέτησης της εργαζόμενης γυναίκας, η ένταξη στον κόσμο της εργασίας πρέπει να συνοδεύεται από ειδικά προγράμματα ανάπτυξης χρηματοοικονομικών ικανοτήτων.

7.7   Εν κατακλείδι, τα μέτρα βελτίωσης της χρηματοοικονομικής παιδείας των καταναλωτών πρέπει να έχουν αντίκτυπο κατά προτεραιότητα στα τμήματα εκείνα του πληθυσμού που διαθέτουν λιγότερη προστασία και διατρέχουν κίνδυνο οικονομικού αποκλεισμού ή εκμετάλλευσης από ορισμένες κερδοσκοπικές δραστηριότητες.

7.8   Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι οι χρηματοοικονομικοί φορείς πρέπει να αναλάβουν, μεταξύ των άλλων καθηκόντων τους, τη διευκόλυνση της πρόσβασης στις τραπεζικές υπηρεσίες των ατόμων χωρίς πόρους, ώστε να αποφευχθεί ο οικονομικός αποκλεισμός τους. Έτσι, τα «προγράμματα χορήγησης μικροπιστώσεων» (15) πρέπει να ενσωματωθούν πλήρως στην προσφορά πιστώσεων των χρηματοοικονομικών φορέων. Οι άνεργοι, οι νέοι που τελειώνουν τις σπουδές τους και χρειάζονται στήριξη, οι επιχειρηματίες, οι μετανάστες, τα άτομα με αναπηρία κ.λπ. (16) είναι οι δικαιούχοι των μικροπιστώσεων και πρέπει να διασφαλισθεί η πρόσβασή τους σε αυτές.

7.9   Η διττή δράση «μικροπιστώσεις και εκπαίδευση» σε συγκεκριμένα προγράμματα έχει εξαιρετικά αποτελέσματα, δεδομένου ότι η εκπαίδευση παρέχει συγκριτικά πλεονεκτήματα σε σχέση με άλλες πρωτοβουλίες που αφορούν αποκλειστικά μικροπιστώσεις.

8.   Προοπτικές της χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης

8.1   Η ΕΟΚΕ έχει πλήρη επίγνωση των περιορισμών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε εκπαιδευτικά ζητήματα (17), ωστόσο επισημαίνει πως η χρηματοοικονομική εκπαίδευση είναι ευρύτερη από την εκπαίδευση καθεαυτή, καθώς αφορά επίσης τη χειραφέτηση των ατόμων, ασχολείται με τον κοινωνικό αποκλεισμό και καλλιεργεί την υπεύθυνη κατανάλωση.

8.2   Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να εξετάσει προσεκτικά την ιδέα της ανάπτυξης νομοθετικών μέτρων που θα υποχρεώνουν τα κράτη μέλη σε πραγματική καλλιέργεια της χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης.

8.3   Όσον αφορά το μέλλον, υπάρχει ευρεία συναίνεση μεταξύ οργανισμών και φορέων (οι σημαντικότεροι όσον αφορά τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση είναι πιθανώς το διεθνές δίκτυο χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης (International Network on Financial Education, INFE) του ΟΟΣΑ και η ομάδα εμπειρογνωμόνων για τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση (EGFE) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής) σχετικά με το περιεχόμενο και τις πρακτικές που έχουν τη μεγαλύτερη σημασία και πρέπει να ληφθούν υπόψη στη χρηματοοικονομική εκπαίδευση. Ως προς αυτό, η ΕΟΚΕ συμφωνεί απολύτως με τις εκπεφρασμένες θέσεις και, επομένως, καλεί τις κυβερνήσεις και τα χρηματοοικονομικά ιδρύματα να παράσχουν επαρκή μέσα για την προώθηση των ακόλουθων πρωτοβουλιών:

Κοινή μεθοδολογία για την αξιολόγηση του επιπέδου εξοικείωσης με χρηματοοικονομικές έννοιες και του βαθμού χρηματοοικονομικής ένταξης του πληθυσμού.

Σημαντικότερη θέση της χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης στο πρόγραμμα σπουδών. Διεθνής μέθοδος για την αξιολόγηση της αποδοτικότητας και της αποτελεσματικότητας των προγραμμάτων στα σχολεία.

Σχεδιασμός εθνικών στρατηγικών χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης, με κατάλληλα συστήματα παρακολούθησης και αξιολόγησης του αντικτύπου.

Ενίσχυση των στρατηγικών χρηματοοικονομικής ένταξης. Εντατικοποίηση των προσπαθειών για συγκεκριμένες ομάδες (νέοι, γυναίκες, μετανάστες, άτομα με χαμηλά εισοδήματα).

Προστασία των δικαιωμάτων των καταναλωτών χρηματοοικονομικών προϊόντων.

Ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του ΟΟΣΑ και των εθνικών κυβερνήσεων για την αξιοποίηση των δυνητικών συνεργειών και την αποφυγή των διπλών προσπαθειών.

Διοργάνωση ευρωπαϊκής ημέρας χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης, για παράδειγμα, υπό την αιγίδα της εκάστοτε Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Προώθηση ετήσιας διάσκεψης για τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση, με τη συνδρομή εμπειρογνωμόνων αναγνωρισμένου κύρους.

Δημιουργία συστήματος δημόσιας αναγνώρισης στην Ευρωπαϊκή Ένωση (π.χ. βραβείου), το οποίο θα επιβραβεύει τις καλύτερες εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες και τις βέλτιστες πρακτικές.

Προώθηση «χρηματοοικονομικής άδειας οδήγησης».

Περιοδικές σύνοδοι των κυβερνήσεων των κρατών μελών σχετικά με τα τρέχοντα προγράμματα χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης και συμπερίληψη των προβληματισμών στο εθνικό πολιτικό πρόγραμμα δράσης (οι εν λόγω σύνοδοι πρέπει να περιγράφουν τις δράσεις που πραγματοποιούνται, αλλά και να αναλύουν τον αντίκτυπό τους).

8.4   Από την πλευρά της, η ΕΟΚΕ προσθέτει τις ακόλουθες προτάσεις, οι οποίες συνδυάζουν πρωτοβουλίες για τη βελτίωση της ανάπτυξης των χρηματοοικονομικών ικανοτήτων των πολιτών με διάφορα μέτρα για την αύξηση των επιπέδων προστασίας των καταναλωτών χρηματοοικονομικών προϊόντων που ανήκουν στο ευρύ επενδυτικό κοινό:

Δημιουργία ανεξάρτητης αρχής για την παροχή δωρεάν συμβουλών στους καταναλωτές χρηματοοικονομικών προϊόντων, συμπεριλαμβανομένων συμβουλών σχετικά με τους τρόπους συμπερίληψης κριτηρίων ΠΚΔ στις οικονομικές τους αποφάσεις: αυτή η αρχή θα μπορούσε να συμβουλεύει τους καταναλωτές είτε σε άμεση προσωπική επαφή είτε μέσω μιας τηλεφωνικής γραμμής επικοινωνίας.

Ρύθμιση του ρόλου των ενδιάμεσων χρηματοοικονομικών οργανισμών και των δημόσιων λειτουργών στη χρηματοοικονομική εκπαίδευση για τη διευκόλυνση της αυξημένης πρόσβασης στη χρηματοοικονομική πληροφόρηση και της κατανόησής της (18). Θα είναι σημαντική η θέσπιση μηχανισμών εποπτείας που θα εγγυώνται την αμεροληψία της δράσης τους.

Δημιουργία ευρωπαϊκού οργανισμού για την προστασία των καταναλωτών χρηματοοικονομικών προϊόντων που ανήκουν στο ευρύ κοινό, για την εποπτεία των τραπεζικών πρακτικών (συγκεκριμένα της πρόσβασης, της διαφάνειας και της συγκρισιμότητας των χρηματοοικονομικών προϊόντων) και την καταπολέμηση της απάτης. Ο εν λόγω οργανισμός πρέπει να διαθέτει δυνατότητα επιβολής κυρώσεων.

Υποχρέωση του χρηματοοικονομικού κλάδου να διαθέτει υλικά μέσα τα οποία θα ενημερώνουν τους πελάτες χρηματοοικονομικών προϊόντων σχετικά με τα δικαιώματά τους και τη διαδικασία σε περίπτωση μη συμφωνίας με πρόταση ή απόφαση του χρηματοοικονομικού φορέα.

Ενσωμάτωση στα ενημερωτικά μέσα των χρηματοοικονομικών προϊόντων (όπως στην περίπτωση των φαρμάκων) προειδοποιήσεων σχετικά με τις ενδεχόμενες αντενδείξεις και ανεπιθύμητες ενέργειες κάθε προϊόντος, καθώς και σχετικά με τις πτυχές που σχετίζονται με τους όρους των συμβάσεων.

Αναπαραγωγή της ομάδας εμπειρογνωμόνων για τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση (EGFE) σε κάθε κράτος μέλος που διαθέτει στρατηγική χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης για την ενίσχυση των προβλεπόμενων προγραμμάτων, με ισορροπημένη εκπροσώπηση των κυριότερων παραγόντων της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών.

Στήριξη από πλευράς της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (προς τις εθνικές αρχές των κρατών μελών που δεν το έχουν πράξει ακόμη) για τον καθορισμό συνεκτικής στρατηγικής σχετικά με τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση, χρησιμοποιώντας ως σημείο αναφοράς τις χώρες που έχουν προχωρήσει με πιο ικανοποιητικό τρόπο.

Θέσπιση δημοσιονομικής δέσμης μέτρων σχετικά με κάθε εθνική στρατηγική χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης, όπου θα καθορίζονται οι πηγές χρηματοδότησης των προγραμμάτων χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης και οι σχετικοί πόροι.

Ενίσχυση της στήριξης δράσεων από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στον τομέα της χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης στα κράτη μέλη, βάσει των προσδιορισθεισών ορθών πρακτικών.

Παρότρυνση της γενίκευσης των εθνικών λογαριασμών στην κοινωνική ασφάλιση, ούτως ώστε όλοι οι εργαζόμενοι να ενημερώνονται, άπαξ ετησίως, για τις συντάξεις τις οποίες θα δικαιούνται όταν φθάσουν σε συντάξιμη ηλικία.

Προώθηση ειδικών χρηματοοικονομικών προϊόντων για τους νέους (από την ηλικία των 14 ετών, ηλικία που προηγείται της χειραφέτησης και της ένταξης στον κόσμο της εργασίας) και αποστολή στους νέους περιοδικής πληροφόρησης σχετικά με τα χαρακτηριστικά και τη λειτουργία τους.

Παρότρυνση της βιομηχανίας παιχνιδιών να κατασκευάζει παιχνίδια τα οποία θα ενσωματώνουν χρηματοοικονομικές έννοιες με διδακτικό τρόπο.

Μετάδοση ραδιοτηλεοπτικών προγραμμάτων σύντομης διάρκειας, 10 ή 15 λεπτών, σχετικά με βασικά οικονομικά ζητήματα (πιστώσεις, υποθήκες, ασφάλειες κλπ. και βασικές έννοιες όπως απόδοση και κίνδυνος), δημιουργία πρωτοβουλιών πολυμέσων και προώθηση της χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης στα κοινωνικά δίκτυα.

Ενίσχυση της χρήσης των καταναλωτικών οργανώσεων και λοιπών ανεξάρτητων οργανισμών της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών για τη διάδοση και την υλοποίηση των πρωτοβουλιών των κυβερνήσεων σε ζητήματα χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης.

8.5   Τέλος, η ΕΟΚΕ τονίζει ότι οι ανάγκες των καταναλωτών χρηματοοικονομικών προϊόντων πρέπει να περιλαμβάνονται ως θέμα προτεραιότητας στις διεθνείς συνόδους υψηλού επιπέδου και, ειδικότερα, στη σύνοδο κορυφής της ομάδας G-20. Συναφώς, η οργάνωση Consumers International (19) ζητεί τη σύσταση ομάδας εμπειρογνωμόνων σε θέματα οικονομικής προστασίας των καταναλωτών, η οποία θα λογοδοτεί στην ομάδα G-20, προκειμένου να διασφαλιστεί η πρόσβαση σε σταθερές, δίκαιες και ανταγωνιστικές χρηματοοικονομικές υπηρεσίες.

Βρυξέλλες, 14 Ιουλίου 2011.

Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Staffan NILSSON


(1)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Κοινωνικά υπεύθυνα χρηματοπιστωτικά προϊόντα», ΕΕ C 21 της 21.1.2011, σ. 33.

(2)  Βλ. συναφώς το έγγραφο της Επιτροπής «Πράσινη Βίβλος για επαρκή, βιώσιμα και ασφαλή ευρωπαϊκά συνταξιοδοτικά συστήματα», COM(2010) 365 τελικό.

(3)  Τον Ιούλιο του 2005. Πρέπει επίσης να υπογραμμιστεί το σχέδιο του ΟΟΣΑ σχετικά με τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση του 2009.

(4)  Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε τις οκτώ βασικές αρχές για την παροχή προγραμμάτων χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης υψηλής ποιότητας, COM(2007) 808 τελικό.

(5)  Στα συμπεράσματά του τον Μάρτιο του 2008.

(6)  Ιδιαίτερη σημασία έχει η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, η οποία επιβάλλει την εξοικείωση των μεγαλύτερων σε ηλικία πολιτών με τα νέα χρηματοοικονομικά μέσα και υποχρεώνει τους ενήλικες να προγραμματίζουν καλύτερα το μέλλον τους.

(7)  Το οποίο δημιουργήθηκε με το σχέδιο δράσης για τις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, που έθεσε σε εφαρμογή η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στα τέλη της δεκαετίας του 1990.

(8)  Το 2012, η έκθεση Pisa θα αξιολογήσει για πρώτη φορά τις χρηματοοικονομικές ικανότητες σπουδαστών ηλικίας 15-19 ετών σε 19 χώρες.

(9)  Τα τελευταία χρόνια αυξάνεται η ζήτηση για κοινωνικά υπεύθυνα χρηματοοικονομικά προϊόντα, τα οποία χρησιμοποιούν κριτήρια κοινωνικής βιωσιμότητας κατά την επιλογή των επενδύσεων.

(10)  ΕΕ C 306 της 16.12.2009, σ. 70 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Απριλίου 2004, για τις αγορές χρηματοπιστωτικών μέσων, ΕΕ L 145 της 30.04.2004, σ. 1.

(11)  COM(2011) 206 τελικό.

(12)  Ευρωπαϊκή Επιτροπή: «Data Collection for prices of current accounts provided to consumers» (Συλλογή δεδομένων για τις τιμές τρεχούμενων λογαριασμών που παρέχονται στους καταναλωτές), Βρυξέλλες 2009.

(13)  Βλ. Braunstein & Welch, 2002· Mandell, 2008· FINRA Ίδρυμα εκπαίδευσης επενδυτών, 2009.

(14)  Σύμφωνα με έρευνα του κ. José Gómez Yubero στο άρθρο με τίτλο «Financial education: from information to knowledge and informed financial decision-making» (Χρηματοοικονομική εκπαίδευση: από την ενημέρωση στη γνώση και στην ενημερωμένη λήψη οικονομικών αποφάσεων).

(15)  Η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών ανακήρυξε το 2005 «Παγκόσμιο έτος μικροπιστώσεων».

(16)  Όπως συμβαίνει στη Γαλλία, οι μικροπιστώσεις, πέραν της στήριξης της επιχειρηματικότητας, πρέπει να αποτελούν και μέσο κάλυψης άλλων αναγκών των ατόμων με έλλειψη πόρων.

(17)  Σύμφωνα με το άρθρο 165 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης τα κράτη μέλη έχουν αποκλειστική αρμοδιότητα να νομοθετούν στον τομέα της εκπαίδευσης.

(18)  Με την επιφύλαξη των καθαρά εκπαιδευτικών λειτουργιών που υπάγονται στο εκπαιδευτικό σύστημα.

(19)  Εκπροσωπεί 220 οργανώσεις καταναλωτών σε 115 χώρες.


ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I

Περιεχόμενο της χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης  (1)

Προϊόντα

Θέματα και τμήματα του πληθυσμού

Δίαυλοι

Αποταμίευση ή παθητικά προϊόντα

(αποταμιευτικές καταθέσεις, μισθοί)

Επενδύσεις ή ενεργητικά προϊόντα

(καταναλωτικά και στεγαστικά δάνεια)

Μέσα πληρωμών

(χρεωστικές και πιστωτικές κάρτες)

Παραχρηματοοικονομικά προϊόντα

(ασφάλειες, συνταξιοδοτικά προγράμματα)

Υπηρεσίες

(εμβάσματα, συμβουλές, προμήθειες)

Μαθαίνω να αποταμιεύω (παιδιά και νέοι)

Αρχίζω να εργάζομαι (νέοι)

Αρχίζω μια ανεξάρτητη ζωή (νέοι)

Δημιουργώ οικογένεια (ενήλικος πληθυσμός)

Προετοιμάζω τη συνταξιοδότησή μου (ηλικιωμένοι)

Διαχείριση χρημάτων σε πολύ μικρή επιχείρηση (επιχειρηματίες)

Εκπαιδευτικά κέντρα

Κέντρα εργασίας

Κέντρα ηλικιωμένων

Επιχειρηματικές οργανώσεις και συνδικαλιστικές οργανώσεις

Οργανώσεις καταναλωτών και ΜΚΟ

Μέσα επικοινωνίας

Διαδίκτυο


(1)  Ενδεικτικά, ούτε εξαντλητικά ούτε περιοριστικά.


29.10.2011   

EL

Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

C 318/32


Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στον τομέα της μουσικής» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

2011/C 318/05

Εισηγητής: ο κ. ΓΚΟΦΑΣ

Στις 17 Ιανουαρίου 2008, και σύμφωνα με το άρθρο 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα:

«Δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στον τομέα της μουσικής»

(Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας).

Το ειδικευμένο τμήμα «Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, επεξεργάστηκε τη γνωμοδότησή του στις 26 Μαΐου 2011.

Κατά την 473η σύνοδο ολομέλειας της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011 (συνεδρίαση της 14ης Ιουλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 119 ψήφους υπέρ, 51 ψήφους κατά και 42 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1   Οι συνιστώσες του προβλήματος

1.1.1   Τα δικαιώματα των δημιουργών και τα συγγενικά δικαιώματα των ερμηνευτών στην μουσική, τα οποία αναφέρονται σε άυλα προϊόντα που αποτελούν αντικείμενο εμπορίας και τίθενται σε κυκλοφορία όλο και περισσότερο υπό μορφή ψηφιακών αρχείων, καθώς και η προστασία αυτών είναι θέμα που επηρεάζει άμεσα την κοινωνία των πολιτών.

1.1.2   Η παρούσα γνωμοδότηση εδράζεται σε πέντε κύρια σημεία. Το πρώτο είναι η οριοθέτηση και ο διαχωρισμός, όσον αφορά τη μουσική, των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των δικαιούχων και των ΕΣΔ (Εταιρειών Συλλογικής Διαχείρισης), αλλά και των υποχρεώσεων εκ της εμπορίας των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων. Το δεύτερο είναι η αμοιβή, και ειδικότερα η αμοιβή εκ της χρήσεως από τρίτους (καταναλωτές) τόσο των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, όσο και των συγγενικών δικαιωμάτων. Το τρίτο είναι ο τρόπος με τον οποίο προσδιορίζεται η αμοιβή αυτού του δικαιώματος και τι σημαίνει δημόσια εκτέλεση ή πότε έχουμε δημόσια εκτέλεση. Το τέταρτο αφορά τις ποινές που πρέπει να επιβάλλονται στους χρήστες, ένεκα παράνομης εκμετάλλευσης αυτού του δικαιώματος. Το πέμπτο είναι η δομή και λειτουργία των Φορέων Συλλογικής Διαχείρισης (ΦΣΔ) ή Εταιρειών Συλλογικής Διαχείρισης (ΕΣΔ) σε ορισμένα Κράτη Μέλη, κατά την εκπροσώπηση των δικαιούχων.

1.1.3   Η ΕΟΚΕ ανησυχεί ότι από την έλλειψη εναρμόνισης του κοινοτικού δικαίου με τα εθνικά δίκαια και τις διαφορές στο εσωτερικό δίκαιο της κάθε χώρας, υπάρχει κίνδυνος διατάραξης της αναγκαίας ισορροπίας μεταξύ της πρόσβασης των πολιτών στα περιεχόμενα πολιτισμού και ψυχαγωγίας, της ελεύθερης κυκλοφορίας αγαθών και υπηρεσιών, και της προστασίας των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας.

1.1.4   Η ψήφιση ή η αποδοχή ορισμένων βασικών «θεμελιωδών αρχών» στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα πρέπει να αποτελέσει την αφετηρία για την εκπόνηση ενός κανονισμού που σκοπό του θα έχει να εναρμονίζει την νομοθεσία των κρατών μελών μεταξύ τους στο επίμαχο θέμα, σύμφωνα με τις υφιστάμενες διεθνείς συμβάσεις, ειδικότερα δε με τη Σύμβαση της Βέρνης για την προστασία των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών έργων, με την επιφύλαξη των δικαιωμάτων των χρηστών και λαμβανομένων υπόψη των προτάσεων της ΕΟΚΕ.

1.1.5   Η ΕΟΚΕ προτείνει την εναρμόνιση των νομοθεσιών των κρατών μελών σε εκείνα τα σημεία που αποτελούν προβλήματα της κοινωνικής συμβίωσης των πολιτών, τα οποία την επηρεάζουν άμεσα, ώστε να μην διακυβεύονται τα κεκτημένα και συνταγματικά κατοχυρωμένα δικαιώματα των πολιτών, άλλοτε από γραμματικές ερμηνείες του νόμου με προσήλωση στις λέξεις και άλλοτε από εσφαλμένες και μεροληπτικές ερμηνείες σε βάρος των καταναλωτών χρηστών. Τα επίμαχα σημεία που αποτελούν νομικές αποδόσεις όρων που χρησιμοποιεί ο εκάστοτε νομοθέτης αποτελούν έργο της Επιτροπής και η ΕΟΚΕ θεωρεί καθήκον της να τα φέρει στην τράπεζα των διαβουλεύσεων για την επίτευξη θεμιτού αποτελέσματος. Η προστασία των δημιουργών και ερμηνευτών δεν θα πρέπει να αποτελεί εμπόδιο στην ελεύθερη διακίνηση των έργων, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι οι καταναλωτές έχουν ελεύθερη πρόσβαση και χρήση των ηλεκτρονικών περιεχομένων, τροποποιώντας τα αντίστοιχα άρθρα ώστε να διατηρούνται τα ίδια δικαιώματα είτε σε απευθείας πρόσβαση μέσω Διαδικτύου είτε εκτός αυτής και να κατοχυρώνεται η πνευματική ιδιοκτησία.

1.1.6   H EOKE προτείνει την καθιέρωση ενιαίας νομοθετικής ρύθμισης, α) παροχής αδειών εκπροσώπησης των δικαιούχων, β) στην κατάρτιση συμβάσεων εκμετάλλευσης του περιουσιακού δικαιώματος του δημιουργού, και γ) σε περίπτωση ανακύπτουσας διαφοράς ή διαφωνίας, με την εφαρμογή της διαμεσολάβησης, η οποία θα μπορούσε να βοηθήσει αφενός μεν τους χρήστες των περιεχομένων και τους καταναλωτές και αφετέρου τους πνευματικούς δημιουργούς και λοιπούς δικαιούχους, να επιλύσουν τις αναφυόμενες εκ της χρήσεως του «έργου» διαφορές τους. Αυτό απαιτεί την ίδρυση σε εθνικό επίπεδο ενός ενιαίου οργανισμού διαμεσολάβησης και επίλυσης διαφορών μεταξύ των δικαιούχων και των χρηστών των περιεχομένων.

1.1.7   Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι ο σκοπός αυτός μπορεί να επιτευχθεί με τη δημιουργία ενός ενιαίου ανεξάρτητου εθνικού φορέα, ο οποίος πέρα από τα ως άνω καθήκοντά του θα επωμισθεί και την ευθύνη ελέγχου εξασφάλισης της διαφάνειας για τη συνολική απόδοση των εισπραχθεισών αμοιβών στους δικαιούχους μέσω των ΦΣΔ, στην περίπτωση που αυτό δεν ισχύει, με ασφαλιστικές δικλείδες που θα καθορίζονται από το ευρωπαϊκό δίκαιο, αφήνοντας απλώς στα κράτη μέλη την ευχέρεια της ρύθμισης για την ίδρυση, οργάνωση και λειτουργία του σχετικού φορέα. Ο ίδιος φορέας θα μπορεί να επιβλέπει: α) την αυστηρή εφαρμογή της κείμενης κοινοτικής και της εσωτερικής νομοθεσίας των κρατών μελών για την επίτευξη του ως άνω σκοπού, β) την καθιέρωση πλήρους διαφάνειας είσπραξης και απόδοσης των αμοιβών που προέκυψαν από την εκμετάλλευση των περιουσιακών δικαιωμάτων των δημιουργών και γ) την πάταξη της φοροδιαφυγής ως προς την απόδοση των δικαιωμάτων του Δημοσίου, που θα προκύπτουν από την εκμετάλλευση των έργων.

1.1.8   Προκειμένου να διασφαλιστεί η εμπιστοσύνη των κατόχων δικαιωμάτων και των χρηστών, αλλά και να διευκολυνθεί η χορήγηση διασυνοριακών αδειών, η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι η άσκηση της συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων και η διαφάνειά της πρέπει να βελτιωθεί και να προσαρμοστεί στις τεχνικές προόδους. Ορισμένες απλούστερες, ενιαίες και ουδέτερες ως προς την τεχνολογία λύσεις για τη χορήγηση διασυνοριακών και πανευρωπαϊκών αδειών θα τονώσουν τη δημιουργικότητα και θα προσφέρουν συνδρομή στους δημιουργούς, παραγωγούς και διανομείς περιεχομένων, προς όφελος των Ευρωπαίων καταναλωτών.

1.2   Η αποτελεσματικότητα της διαχείρισης ψηφιακών δικαιωμάτων (DRM)

1.2.1   Επιπλέον, η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ της προώθησης και της βελτίωσης των νόμιμων παροχών –όπως ο Deezer, ο πρώτος δικτυακός τόπος που επιτρέπει τη δωρεάν και νόμιμη αναζήτηση μουσικής, ή η υπηρεσία Spotify, η οποία διασφαλίζει τη νόμιμη διανομή μουσικής μέσω του Διαδικτύου και αυτοχρηματοδοτείται μέσω διαφημίσεων – και πιστεύει ότι αυτό το είδος διαύλου απαιτείται να συνεχίσει να ακμάζει, παράλληλα με το νομοθετικό έργο.

1.2.2   Οι εκστρατείες εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης, ιδίως των νέων, θα πρέπει επίσης να συμπεριληφθούν μεταξύ των προς ανάληψη δράσεων.

1.2.3   Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να μελετήσει περαιτέρω τις αρχές που διατυπώνονται στη σύστασή της, της 18ης Μαΐου 2005, σχετικά με τη συλλογική διασυνοριακή διαχείριση των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων για τις νόμιμες επιγραμμικές (online) μουσικές υπηρεσίες.

1.2.4   Η ΕΟΚΕ ζητά από την Επιτροπή να υιοθετήσει το ταχύτερο δυνατόν την πρόταση οδηγίας πλαισίου σχετικά με τη συλλογική διαχείριση δικαιωμάτων, η οποία προβλέπεται στο ψηφιακό θεματολόγιο.

2.   Εισαγωγή

2.1   Οι δημιουργοί και οι ερμηνευτές αντλούν τα εισοδήματά τους από έσοδα προερχόμενα από τη χρήση των καλλιτεχνικών τους έργων σε ολόκληρο τον κόσμο. Η συγκέντρωση των εσόδων που προκύπτουν από τη χρήση των έργων σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου για λογαριασμό των δημιουργών τους πραγματοποιείται από εταιρείες συλλογικής διαχείρισης οι οποίες δραστηριοποιούνται σε όλους ανεξαρτήτως τους καλλιτεχνικούς τομείς.

2.2   Το μέγεθος και η δύναμη των εν λόγω εταιρειών συλλογικής διαχείρισης ποικίλλουν ανάλογα με τα κράτη μέλη: ορισμένες εταιρείες έχουν περιορισμένη εμβέλεια, ενώ κάποιες άλλες είναι τόσες ισχυρές ώστε φθάνουν, σε ορισμένες περιπτώσεις, να κατέχουν εν τοις πράγμασι μονοπώλια. Οι υπηρεσίες που παρέχουν στους καλλιτέχνες ποικίλλουν επίσης σε συνάρτηση με αυτές τις παραμέτρους.

2.3   Μπορεί εύλογα να αναρωτηθεί κανείς —όπως έπραξε ήδη η Ευρωπαϊκή Επιτροπή— εάν η πολυπλοκότητα του σημερινού συστήματος εξασφαλίζει τη δέουσα αποτελεσματικότητα και εάν διαφυλάσσει τα συμφέροντα τόσο των δικαιούχων όσο και των χρηστών περιεχομένων και των πολιτών, ως τελικών καταναλωτών.

2.4   Μήπως θα ήταν σκόπιμο να εξετασθεί η κατάσταση πέραν της «απλής» τεχνικής εναρμόνισης του δικαιώματος του δημιουργού και των συγγενικών δικαιωμάτων; Πώς μπορεί να βελτιωθεί η εθνική διαχείριση του δικαιώματος του δημιουργού και να υπερνικηθούν τα μειονεκτήματα που οφείλονται στον σημερινό κατακερματισμό όσον αφορά - για να μην αναφερθεί παρά μόνον ένα ενδεικτικό παράδειγμα - το τέλος ιδιωτικής αντιγραφής των έργων; Πώς μπορούν να συνδυασθούν οι προσπάθειες για τη βελτίωση της νομοθεσίας και την αποτελεσματική διασυνοριακή διαχείριση των συλλογικών δικαιωμάτων; Οι πτυχές αυτές χρήζουν νομοθετικής ρύθμισης.

2.5   Η πολυπλοκότητα της κατάστασης και ο ευαίσθητος χαρακτήρας του θέματος αυτού για την κοινωνία των πολιτών ωθούν την ΕΟΚΕ να επιληφθεί του θέματος και να διερευνήσει τους δυνητικούς άξονες προβληματισμού.

2.6   Πράγματι, η άγνοια –αν όχι η αδιαφορία ή ακόμη και η εχθρότητα– του κοινού έναντι της έννοιας των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας καθιστούν απαραίτητη την αντίδραση της κοινωνίας των πολιτών.

2.7   Το ισχύον καθεστώς της προστασίας των περιουσιακών (όχι των ηθικών) δικαιωμάτων των δημιουργών καθώς και των συγγενικών δικαιωμάτων των ερμηνευτών και παραγωγών στην μουσική, ρυθμίζεται από μια σειρά οδηγιών, όπως η 2006/115/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006, η 2006/116/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2006, και η 2001/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Μαΐου 2001, που είχαν ως αρχικό σκοπό τη διευκόλυνση της ελεύθερης διακίνησης εμπορευμάτων και ιδεών μέσα στα πλαίσια του υγιούς ανταγωνισμού, αλλά και την δημιουργία ισορροπίας και την καταπολέμηση της πειρατείας. Όλη η εναρμόνιση των δικαιωμάτων των δημιουργών και των συγγενικών δικαιωμάτων στηρίζεται σε υψηλό επίπεδο προστασίας, δεδομένου ότι τα δικαιώματα αυτά έχουν καίρια σημασία για την πνευματική δημιουργία. Η προστασία αυτή συμβάλλει στη διατήρηση και ανάπτυξη της δημιουργικότητας, προς όφελος των δημιουργών, των ερμηνευτών, των παραγωγών, των καταναλωτών, των χρηστών περιεχομένων, του πολιτισμού, της βιομηχανίας και του κοινού γενικότερα. Ως εκ τούτου, η πνευματική ιδιοκτησία έχει αναγνωριστεί ως αναπόσπαστο στοιχείο του δικαιώματος ιδιοκτησίας και προστατεύεται από τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεδομένου ότι η ανάπτυξη της δημιουργικής και καλλιτεχνικής προσπάθειας των δημιουργών και καλλιτεχνών, ερμηνευτών ή εκτελεστών, απαιτεί επαρκή έσοδα τα οποία να αποτελέσουν τη βάση για νέα δημιουργικά και καλλιτεχνικά έργα και μόνον η δέουσα νομική προστασία των δικαιούχων μπορεί να εξασφαλίσει αποτελεσματικά τα έσοδα αυτά.

2.8   Σε ορισμένες χώρες, ισχύουν κατασταλτικοί νόμοι, οι οποίοι εμποδίζουν οποιαδήποτε μορφή αντιγραφής και ανταλλαγής αρχείων που προστατεύονται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, ανεξάρτητα από το αν οι ανταλλαγές αυτές πραγματοποιούνται περιορισμένα και για ιδιωτική χρήση ή γίνονται για εμπορικούς σκοπούς (1).

2.9   Οι ευρωπαίοι καταναλωτές, οι οργανώσεις των οποίων κατήγγειλαν την εξαίρεσή τους από τη σχετική διαπραγμάτευση ως αδιαφανή και αντιδημοκρατική διαδικασία, έχουν προειδοποιήσει ότι, υπό το πρόσχημα της καταπολέμησης της παραποίησης, δεν πρέπει να θεσπιστεί ένα καθεστώς αστυνόμευσης όλων των συναλλαγών και των επικοινωνιών στο Διαδίκτυο, προσβάλλοντας το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή και ην ιδιωτικότητα της αλληλογραφίας και των πληροφοριών που κυκλοφορούν στο Διαδίκτυο. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί επίσης να ενημερώνεται για τις συζητήσεις που διεξάγονται και τις υπάρχουσες προτάσεις, και να εκφράσει σχετικά τη γνώμη της.

3.   Ειδικές Παρατηρήσεις

3.1   Πνευματική Ιδιοκτησία. Οριοθέτηση και διαχωρισμός

3.1.1   Ο διαχωρισμός και η κατανόηση της έννοιας του δικαιώματος του δημιουργού και του συγγενικού δικαιώματος των ερμηνευτών ενός έργου είναι πρώτιστης σημασίας. Και τα δύο δικαιώματα αποτελούν μέρος ενός συνόλου που μπορούμε να χαρακτηρίσουμε και να ονομάσουμε ως «πνευματική ιδιοκτησία». Η έννοια της πνευματικής ιδιοκτησίας ορίστηκε διεθνώς στη Σύμβαση της 14ης Ιουλίου 1967 με την οποία ιδρύθηκε η Παγκόσμια Οργάνωση Πνευματικής Ιδιοκτησίας, στη συνέχεια δε υιοθετήθηκε από την κοινοτική νομοθεσία, συγκεκριμένα από την οδηγία 2006/115/ΕΚ, και οπότε πρόκειται για έννοια που έχει παγιωθεί στο κοινοτικό κεκτημένο.

3.1.2   Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι για να συνεχίσουν τη δημιουργική και καλλιτεχνική τους εργασία, οι δημιουργοί ή οι ερμηνευτές και εκτελεστές καλλιτέχνες πρέπει να λαμβάνουν εύλογη αμοιβή για τη χρήση των έργων τους, όπως και οι παραγωγοί για να μπορούν να χρηματοδοτούν αυτές τις δημιουργίες. Οι απαιτούμενες επενδύσεις για την παραγωγή προϊόντων, όπως τα φωνογραφήματα, οι ταινίες ή τα προϊόντα πολυμέσων, και υπηρεσιών όπως οι «κατ’ αίτησιν» υπηρεσίες, είναι σημαντικές. Χρειάζεται κατάλληλη έννομη προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας προκειμένου να εξασφαλιστεί η εύλογη αμοιβή και η ικανοποιητική απόδοση των σχετικών επενδύσεων.

3.1.3   Η ΕΟΚΕ ζητά την εναρμόνιση ορισμένων εκφάνσεων του δικαιώματος του πνευματικού δημιουργού και εκείνου των συγγενικών δικαιωμάτων. Για την εναρμόνιση αυτή, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη οι διάφορες εκθέσεις σχετικά με την εφαρμογή των οδηγιών, καθώς και η οικεία νομολογία του Δικαστηρίου.

3.1.4   Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την πρόσφατη έκδοση πρότασης οδηγίας σχετικά με ορισμένες επιτρεπτές χρήσεις ορφανών έργων [COM(2011) 289 τελικό], επί του περιεχομένου της οποίας επιφυλάσσεται να τοποθετηθεί σε προσεχή γνωμοδότηση.

3.2   Αμοιβή

3.2.1   Η αμοιβή των δημιουργών του πνευματικού δικαιώματος στην μουσική (κατά το περιουσιακό του μέρος) αποτελεί ίσως ένα από τα σημεία όπου τα περισσότερα κράτη μέλη αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα προβλήματα στη συναλλακτική επαφή μεταξύ των φορέων συλλογικής διαχείρισης και των χρηστών, τα οποία κατά μεγάλο μέρος τους έχουν επιλυθεί από τη νομολογία του Δικαστηρίου.

3.2.2   Η ΕΟΚΕ αισθάνεται την ανάγκη να προτείνει την εφαρμογή της αρχής της ισονομίας και της ισοπολιτείας αλλά και την αρχή της αναλογικότητας προς τη διασφάλιση της προστασίας τόσο της πνευματικής ιδιοκτησίας των δημιουργών και λοιπών δικαιούχων όσο και των δικαιωμάτων των χρηστών περιεχομένων και των τελικών καταναλωτών. Επί του παρόντος, τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ευρώπη προστατεύονται από τις «Συνθήκες Internet» της ΠΟΔΙ, οι οποίες κυρώθηκαν από την ΕΕ και τα κράτη μέλη τον Δεκέμβριο του 2009, κάτι το οποίο ενοποιεί κατ’ αρχήν την εφαρμοστέα νομοθεσία, αν και διάφορες εθνικές δηλώσεις που έγιναν με την ευκαιρία της κύρωσης αμφισβητούν τη χρησιμότητα μιας ενοποιημένης προσέγγισης σε επίπεδο ΕΕ. Οι συνθήκες αυτές απαιτούν την καταστολή των πλαστών αντιγράφων και των παραποιήσεων για εμπορικούς σκοπούς, κάτι το οποίο πράττει και η οδηγία για την πνευματική ιδιοκτησία και τα συγγενικά δικαιώματα στην κοινωνία της πληροφορίας.

3.3   Προσδιορισμός αμοιβής και Δημόσια Εκτέλεση

3.3.1   Σημεία που χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής είναι να προσδιορισθεί πότε οφείλεται αμοιβή από την χρήση μουσικής, πότε έχουμε δημόσια εκτέλεση, και πότε έχουμε εκμετάλλευση και όχι χρήση.

3.3.2   Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να υπάρχει σαφής διάκριση μεταξύ εμπορικής εκμετάλλευσης και ιδιωτικής χρήσης, τόσο στον σκοπό χρήσης αλλά και στις κυρώσεις που θα επιβάλλονται. Στην πράξη, τα τιμολόγια που εφαρμόζουν οι φορείς συλλογικής εκμετάλλευσης είναι αποτέλεσμα συναίνεσης με τις ενώσεις που εκπροσωπούν τους διαφόρους κλάδους χρηστών και λαμβάνουν ήδη υπόψη τη διαφορετική δημόσια χρήση της μουσικής από τις διάφορες επιχειρήσεις. Δεν χρεώνεται το ίδιο η μουσική εκεί όπου έχει καθοριστικό ρόλο, όπως σε μία ντισκοτέκ, και εκεί όπου ο ρόλος της είναι επικουρικός ή περιστασιακός, όπως σε ένα κομμωτήριο ή σε μεγάλα καταστήματα.

3.3.3   Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η αμοιβή για τη λεγόμενη «δευτερεύουσα εκμετάλλευση», όπως προβλέπεται στη Σύμβαση της Βέρνης, είναι απολύτως δικαιολογημένη, δεδομένου ότι οι επιχειρήσεις όπου αναμεταδίδονται ραδιοφωνικές ή τηλεοπτικές εκπομπές εκμεταλλεύονται δευτερευόντως τα έργα που περιλαμβάνονται στις εν λόγω πρωτεύουσες εκπομπές, με τις οποίες «κοινοποιούνται» τα εν λόγω έργα και εκτελέσεις στους χώρους αυτούς.

3.3.4   Το σημερινό σύστημα αμοιβής των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας ως αποζημίωση για αναπαραγωγή για ιδιωτική χρήση πρέπει να μεταρρυθμιστεί με στόχο την ενίσχυση της διαφάνειας στον υπολογισμό της «εύλογης αμοιβής», την είσπραξη και την κατανομή τους. Οι αμοιβές θα πρέπει να αντικατοπτρίζουν και να υπολογίζονται με βάση την πραγματική οικονομική ζημία που υφίστανται οι δικαιούχοι από τις ιδιωτικές αντιγραφές.

3.3.5   Για να διευκολυνθεί η χορήγηση διασυνοριακών αδειών, θα πρέπει να διαφυλαχθεί η συμβατική ελευθερία των δικαιούχων, δηλαδή να μην είναι υποχρεωτική η χορήγηση αδειών για ολόκληρη την επικράτεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ούτε να καθορίζεται βάσει συμβάσεως το επίπεδο των τελών των αδειών αυτών.

3.3.6   Η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ της προώθησης πιο καινοτόμων επιχειρηματικών προτύπων, βάσει των οποίων να είναι δυνατή η πρόσβαση στα περιεχόμενα με διάφορους τρόπους (free, premium, freemium), σε συνάρτηση με τη βιωσιμότητα της προσφοράς και με τις προσδοκίες και τη στάση των τελικών χρηστών, έτσι ώστε να επιτυγχάνεται μια δίκαια ισορροπία ανάμεσα στην αμοιβή των δικαιούχων και στην πρόσβαση των καταναλωτών, και του κοινού γενικότερα, στα περιεχόμενα.

3.4   Κυρώσεις-Ποινές

3.4.1   Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η προστασία των πνευματικών έργων είναι πράγματι θεμελιώδους σημασίας για την οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη της ένωσης και ιδιαίτερα υπό το φως των νέων οικονομικών και τεχνολογικών εξελίξεων, προκειμένου να διασφαλισθεί το δημιουργικό και καλλιτεχνικό έργο των συγγραφέων και των ερμηνευτών ή εκτελεστών. Για τον σκοπό αυτό, θεσπίστηκε σύστημα αποτελεσματικών, αποτρεπτικών και αναλογικών κυρώσεων σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου.

3.4.2   Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι η χρήση ενός αριθμού πνευματικών έργων, η οποία επιτρέπεται μόνο ως εξαίρεση, με περιορισμούς από πλευράς χρηστών, στα αποκλειστικά δικαιώματα των δικαιούχων, θα έπρεπε να θεωρείται ως θετικό και γενικό δικαίωμα των πολιτών. Επιπλέον, οι όροι χρήσης δεν είναι απόλυτα σαφείς ή νομοθετημένοι και οι καταναλωτές έρχονται αντιμέτωποι για το ποιες πράξεις επιτρέπονται με την ισχύουσα νομοθεσία.

Η προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας από την ποινική νομοθεσία συνιστά βασικό εχέγγυο για την υπεράσπιση και διασφάλιση της κοινωνικής, πολιτισμικής, οικονομικής και πολιτικής τάξης των προηγμένων χωρών.

Η ΕΟΚΕ τάσσεται κατά της ποινικής δίωξης χρήσεων που δεν έχουν κερδοσκοπικό χαρακτήρα.

3.4.3   Το Ινστιτούτο για το Δίκαιο Πληροφορικής του Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ, κατάρτισε μελέτη, για λογαριασμό της Γενικής Διεύθυνσης Εσωτερικής Αγοράς της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με θέμα την εφαρμογή και την επίδραση στους νόμους των Κρατών Μελών της Οδηγίας 2001/29/ΕΚ για την εναρμόνιση ορισμένων πτυχών του δικαιώματος του δημιουργού και συγγενικών δικαιωμάτων στην κοινωνία της πληροφορίας (2). Από τα κεφάλαια του δεύτερου μέρους, που αφορούν στην εφαρμογή της οδηγίας στα υπόλοιπα Κράτη Μέλη της ΕΕ, υπάρχουν μόνο 6 από τα 26 υπό εξέταση κράτη μέλη, στα οποία επιβάλλεται στερητική της ελευθερίας ποινή.

3.4.4   Η ΕΟΚΕ ζητά να συμπληρωθεί το άρθρο 8 της 2001/29/ΕΚ με την προσθήκη παραγράφου 4, στην οποία θα αναγράφονται τα εξής: Στο πλαίσιο της έννομης προστασίας έναντι της προσβολής των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων που αναφέρονται στην παρούσα οδηγία, αποποινικοποιείται η χρήση, εκ μέρους των χρηστών καταναλωτών, των περιεχομένων για τα οποία ο φορέας εκμετάλλευσης της δημόσιας μετάδοσής τους δεν κατέβαλε αρχικώς τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Στην περίπτωση δημόσιας μετάδοσης, η ευθύνη περιορίζεται στην αστική ευθύνη και στις κυρώσεις που πηγάζουν από επιβολή αποζημιώσεων ανάλογων προς την οφειλόμενη αμοιβή του περιουσιακού δικαιώματος των δημιουργών και των δικαιούχων των συγγενικών δικαιωμάτων. Ποινικές κυρώσεις για τις παραβάσεις των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας θα πρέπει να εφαρμόζονται αποκλειστικά και μόνο σε σαφώς καθορισμένες περιπτώσεις παραβάσεων της εμπορίας που διαπράττονται από το οργανωμένο έγκλημα και στην αθέμιτη εμπορική εκμετάλλευση των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας. Σε κάθε περίπτωση, η επιβολή μέτρων θα πρέπει να σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα των καταναλωτών.

3.5   Δομή και Λειτουργία των ΦΣΔ (Φορέων Συλλογικής Διαχείρισης)

3.5.1   Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι οι υπάρχουσες επίμαχες οδηγίες διέπονται από παντελή «έλλειψη προστασίας» των χρηστών καταναλωτών, οι τύχες των οποίων είναι στη διάκριση των ΕΣΔ, οι οποίες λειτουργούν χωρίς ουσιαστικό έλεγχο. Η ΕΟΚΕ ζητά να αναγνωρίζονται, προστατεύονται και διασφαλίζονται από το νομικό πλαίσιο τα δικαιώματα των πολιτών και των καταναλωτών, καθώς και να υπάρξει στο εξής ισονομία και ισοπολιτεία στην προστασία των χρηστών και καταναλωτών, έναντι των δημιουργών και των δικαιούχων των συγγενικών δικαιωμάτων, σύμφωνα με τη νομοθεσία για την πνευματική ιδιοκτησία και ιδίως τη σύσταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής της 18ης Μαΐου 2005.

3.5.2   Η ΕΟΚΕ ζητά να συμπληρωθεί το άρθρο 5 της 2006/115/ΕΚ με την προσθήκη παραγράφου 5, στην οποία θα πρέπει να αναγράφεται ότι: Οι ΕΣΔ στις οποίες χορηγούνται άδειες είσπραξης και εκπροσώπησης των δικαιούχων, θα πρέπει ως Φορείς Συλλογικής Διαχείρισης, να μην είναι πια Εταιρείες Εμπορικού Χαρακτήρα, αλλά Σωματεία μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα με σωματειακή δομή, αποτελούμενα από τους δικαιούχους των πνευματικών και συγγενικών δικαιωμάτων.

3.5.3   Η ΕΟΚΕ ζητά την συμπλήρωση του άρθρου 5 της 2006/115ΕΚ με παράγραφο 6, στην οποία θα πρέπει να αναγράφεται ότι: Οι εταιρείες συλλογικής διαχείρισης (ΕΣΔ) ή οι φορείς συλλογικής διαχείρισης (ΦΣΔ) θα εποπτεύονται από έναν ανεξάρτητο φορέα σε εθνικό επίπεδο (Ενιαίος Εθνικός Φορέας Διαχείρισης). Αυτός μπορεί να είναι εκείνος που έχει εκδώσει την άδεια τους, για την είσπραξη των δικαιωμάτων των καλλιτεχνών ερμηνευτών ή εκτελεστών. Με άλλες λέξεις, ο Φορέας που θα εκδίδει τις άδειες ο ίδιος Φορέας θα ασκεί και τον εποπτικό έλεγχο.

3.5.4   Η ΕΟΚΕ ζητά να συμπληρωθεί το άρθρο 5 της 2006/115ΕΚ με την προσθήκη παραγράφου 7, στην οποία θα πρέπει να αναγράφεται ότι: Οι δικαιούχοι δημιουργοί, ερμηνευτές ή εκτελεστές έχουν το δικαίωμα να «εκχωρούν» το περιουσιακό, εκ της πνευματικής ιδιοκτησίας, δικαίωμά τους. Έχουν επίσης το δικαίωμα να «μεταβιβάσουν» το δικαίωμα της μίσθωσης ή εκμίσθωσης σε περισσότερες από μία (ΕΣΔ) ΦΣΔ, υπάρχουσες ή και νεοϊδρυόμενες. Ωστόσο επειδή με τον τρόπο αυτό θα υφίστανται περισσότερες από μία Εταιρείες Συλλογικής Διαχείρισης, υπάρχει κίνδυνος: (α) το «δικαίωμα» των καλλιτεχνών να εισπράττεται πολλαπλά από διαφορετικές (ΕΣΔ) ΦΣΔ, με τον περαιτέρω (β) κίνδυνο, ο χρήστης να καταλήξει να συναλλάσσεται και να συμβάλλεται με πολλούς και όχι με έναν ΦΣΔ ή ΕΣΔ και τέλος (γ) να καταβάλλει διπλή αμοιβή, για την «χρήση» του ίδιου έργου. Ο ίδιος φορέας που χορηγεί τις άδειες στις (ΕΣΔ) ΦΣΔ, θα είναι αρμόδιος και υπεύθυνος για την κατανομή των αμοιβών, μεταξύ των δημιουργών και των δικαιούχων των συγγενικών δικαιωμάτων, που εισέπραξαν οι (ΕΣΔ) ΦΣΔ από τους χρήστες. Προτείνεται η εγκατάσταση τεχνολογίας λογισμικού εντός των χώρων αυτών για την καταγραφή των στοιχείων των φωνογραφημάτων (δημιουργός, ερμηνευτής, διάρκεια κλπ.) κατά την εκτέλεσή τους, οπότε ο χρήστης θα πληρώνει για την χρήση των δικαιωμάτων των συγκεκριμένων δημιουργών, ώστε να γίνεται και η απόδοσή τους αναλογικά προς αυτούς. Ο ως άνω φορέας θα είναι υπεύθυνος και για την μη πολλαπλή είσπραξη της αμοιβής του συνολικού έργου. Σε περίπτωση που δεν υπάρχει στο κράτος μέλος φορέας χορήγησης των αδειών στις (ΕΣΔ) ΦΣΔ, τότε τα κράτη θα πρέπει να προβλέψουν τη δημιουργία αυτού στην εθνική τους νομοθεσία.

3.5.5   Η ΕΟΚΕ ζητά να συμπληρωθεί το άρθρο 5 της 2006/115ΕΚ με την προσθήκη παραγράφου 8, στην οποία θα πρέπει να αναγράφεται ότι: Οι ΦΣΔ που εκπροσωπούν καλλιτέχνες ερμηνευτές ή εκτελεστές θα πρέπει να συντάσσουν ισολογισμό και ονομαστική οικονομική αναφορά για τη διαχείριση και διανομή των αμοιβών που εισέπραξαν για λογαριασμό των δικαιούχων, καθώς και κάθε άλλο στοιχείο που να αποδεικνύει ότι τα εν λόγω «εισοδήματα» έχουν αποδοθεί στους δικαιούχους και ότι το «εισόδημα» έχει «δηλωθεί» και φορολογηθεί από τις οικονομικές υπηρεσίες των κρατών μελών. Οι λογαριασμοί των οργανισμών διαχείρισης δικαιωμάτων και η πραγματική καταβολή των εισπραχθέντων δικαιωμάτων στους διάφορους δικαιούχους, πρέπει να πιστοποιούνται από ανεξάρτητο ελεγκτή και να δημοσιεύονται. Θα πρέπει επίσης να ελέγχονται τακτικά από μία αρμόδια αρχή όπως το Ελεγκτικό Συνέδριο ή άλλη ανεξάρτητη δημόσια αρχή.

3.5.6   Η ΕΟΚΕ ζητά να συμπληρωθεί το άρθρο 5 της 2006/115ΕΚ με την προσθήκη παραγράφου 9, στην οποία θα πρέπει να αναγράφεται ότι: Σε κάθε περίπτωση που οι ΦΣΔ δεν αποδίδουν στους δικαιούχους τα ποσά των αμοιβών που έχουν εισπράξει αλλά και δεν τηρούν τις παραπάνω παραγράφους 5 και 7 του συγκεκριμένου άρθρου, ο φορέας έκδοσης των αδειών θα προβαίνει αρχικά μεν στην αφαίρεση της αδείας της ΕΣΔ, και κατ’ επέκταση, ανάλογα με τη βαρύτητα της παράβασης, θα προβαίνει και στην παραπομπή της στα εθνικά δικαστήρια.

Βρυξέλλες, 14 Ιουλίου 2011.

Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Staffan NILSSON


(1)  Οι ποινές είναι οι ίδιες, είτε πρόκειται για παραποίηση με εμπορικούς σκοπούς είτε για ιδιωτική χρήση.

(2)  Η μελέτη δημοσιεύθηκε το Φεβρουάριο του 2007.


ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

στη γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Τα ακόλουθα σημεία της γνωμοδότησης του τμήματος τροποποιήθηκαν μέσω των τροπολογιών που υιοθέτησε η Ολομέλεια, συγκέντρωσαν όμως περισσότερο από το ένα τέταρτο των ψήφων (άρθρο 54 (4) του Εσωτερικού Κανονισμού):

α)   Σημείο 1.1.8

1.1.8

Η διαφάνεια κατά τη διαχείριση των εσόδων που εισπράττονται από τις εταιρείες συλλογικής διαχείρισης σε ένα διασυνοριακό περιβάλλον εγείρει ερωτηματικά. Πράγματι, οι δημιουργοί, οι κάτοχοι των συγγενικών δικαιωμάτων, οι υπόχρεοι καταβολής δικαιωμάτων, αλλά και οι καταναλωτές, εξακολουθούν να μην γνωρίζουν ούτε τι ακριβώς εισπράττεται ούτε ποιος είναι ο προορισμός των εσόδων που συγκεντρώνονται στο πλαίσιο του συστήματος συλλογικής διαχείρισης των δικαιωμάτων.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας επί της τροπολογίας:

Ψήφοι υπέρ

:

113

Ψήφοι κατά

:

61

Αποχές

:

23

β)   Σημείο 3.1.1

3.1.1

Ο διαχωρισμός και η κατανόηση της έννοιας του δικαιώματος του δημιουργού και του συγγενικού δικαιώματος των ερμηνευτών ενός έργου είναι πρώτιστης σημασίας. Και τα δύο δικαιώματα αποτελούν μέρος ενός συνόλου που μπορούμε να χαρακτηρίσουμε και να ονομάσουμε ως «πνευματική ιδιοκτησία». Αποτελεί κοινό τόπο ότι η πνευματική ιδιοκτησία αποτελείται από το δικαίωμα του δημιουργού, το οποίο ανήκει στους συγγραφείς, συνθέτες, στιχουργούς ενός έργου, και το δικαίωμα των συγγενικών δικαιωμάτων, που ανήκει στους ερμηνευτές καλλιτέχνες και εκτελεστές των έργων.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας επί της τροπολογίας:

Ψήφοι υπέρ

:

116

Ψήφοι κατά

:

55

Αποχές

:

27

γ)   Σημείο 3.1.3

3.1.3

Η ΕΟΚΕ ζητά την εναρμόνιση ορισμένων εκφάνσεων του δικαιώματος του πνευματικού δημιουργού και εκείνου των συγγενικών δικαιωμάτων των ερμηνευτών και εκτελεστών. Η εναρμόνιση αυτή είναι αναγκαία στα πλαίσια της επικοινωνίας και της πληροφόρησης, όταν για παράδειγμα το έργο «φωνογράφημα» καταστεί «κοινό κτήμα». Η ασφάλεια του δικαίου και η διασφάλιση προστασίας των ως άνω δικαιωμάτων αυτών επιβάλλει την εναρμόνιση της νομοθεσίας των κρατών μελών, για παράδειγμα, πάνω στην έννοια του «κοινού κτήματος» ως προσοδοφόρου αντικειμένου, το οποίο προσπορίζει εισόδημα στους δημιουργούς και όλα αυτά για την εύρυθμη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας επί της τροπολογίας:

Ψήφοι υπέρ

:

108

Ψήφοι κατά

:

57

Αποχές

:

31

δ)   Σημείο 3.2.1

3.2.1

Η αμοιβή των δημιουργών του πνευματικού δικαιώματος στην μουσική (κατά το περιουσιακό του μέρος) αποτελεί ίσως ένα από τα σημεία όπου τα περισσότερα κράτη μέλη αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα προβλήματα στη συναλλακτική επαφή μεταξύ των φορέων συλλογικής διαχείρισης και των χρηστών.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας επί της τροπολογίας:

Ψήφοι υπέρ

:

88

Ψήφοι κατά

:

71

Αποχές

:

34

ε)   Σημείο 3.3.2

3.3.2

Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να υπάρχει σαφής διάκριση μεταξύ εμπορικής εκμετάλλευσης και ιδιωτικής χρήσης, τόσο στον σκοπό χρήσης αλλά και στις κυρώσεις που θα επιβάλλονται. Δημόσια θεωρείται κάθε χρήση ή εκτέλεση ή παρουσίαση του έργου, που κάνει το έργο προσιτό σε κύκλο προσώπων ευρύτερο από το στενό κύκλο της οικογένειας και το άμεσο κοινωνικό περιβάλλον, ανεξαρτήτως από το αν τα πρόσωπα αυτού του ευρύτερου κύκλου βρίσκονται στον ίδιο ή σε διαφορετικούς χώρους, και κάθε παρουσίαση στο κοινό το οποίο δεν παρίσταται στον τόπο της παρουσίασης, και θα πρέπει να καλύπτει κάθε σχετική μετάδοση ή αναμετάδοση ενός έργου στο κοινό με ενσύρματα ή ασύρματα μέσα, συμπεριλαμβανομένης της τηλεοπτικής εκπομπής.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας επί της τροπολογίας:

Ψήφοι υπέρ

:

103

Ψήφοι κατά

:

53

Αποχές

:

27

στ)   Σημείο 3.3.3

3.3.3

Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να ορίζεται σαφώς και ξεκάθαρα ότι δημόσια χρήση είναι αυτή κατά την οποία η εκμετάλλευση ενός έργου γίνεται από τον χρήστη με σκοπό το κέρδος και στα πλαίσια επιχειρηματικής δραστηριότητας που απαιτεί ή δικαιολογεί την συγκεκριμένη χρήση (έργου, ήχου, εικόνας ή ήχου και εικόνας).

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας επί της τροπολογίας:

Ψήφοι υπέρ

:

100

Ψήφοι κατά

:

58

Αποχές

:

28

ζ)   Σημείο 3.3.6

Δεδομένου ότι κάθε εύλογη αμοιβή θα πρέπει «εξ ορισμού» να περιέχει και ένα στοιχείο αναλογικότητας, πράγμα που συμβαίνει συχνά στην πράξη, θα ήταν σκόπιμο να γίνεται διάκριση μεταξύ οικονομικών δραστηριοτήτων κατά τις οποίες η εκτέλεση ή η χρησιμοποίηση του έργου συνιστά κύρια οικονομική δραστηριότητα και πηγή εσόδων της επιχείρησης (διοργανωτές συναυλιών ή θεαμάτων, κινηματογράφος, ραδιόφωνο, τηλεόραση, κλπ.) και άλλων οικονομικών δραστηριοτήτων κατά τις οποίες η εκτέλεση ή η χρησιμοποίηση του έρχου δεν έχει οικονομικό χαρακτήρα (π.χ. οδηγός ταξί που ακούει ραδιόφωνο κατά τη μεταφορά πελάτη) ή έχει δευτερεύοντα χαρακτήρα σε σχέση με την κύρια οικονομική δραστηριότητα (π.χ. η μουσική υπόκρουση σε ανελκυστήρα πολυκαταστήματος, σε εστιατόριο, κλπ.) Οι αμοιβές θα πρέπει επομένως να διαβαθμίζονται από τη δωρεάν παροχή έως και την πλήρη καταβολή της αμοιβής, ανάλογα με τον βαθμό στον οποίο το έργο συμβάλλει πραγματικά στην οικονομική δραστηριότητα. Η διαφοροποίηση αυτή εφαρμόζεται με σαφή τρόπο σε ορισμένα κράτη μέλη όπως η Γαλλία, όπου επιβάλλονται διαφορετικές τιμές για τους διοργανωτές θεαμάτων και διανομέων έργων τέχνης και για τα καφενεία και εστιατόρια

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας επί της τροπολογίας:

Ψήφοι υπέρ

:

106

Ψήφοι κατά

:

62

Αποχές

:

27

η)   Σημείο 3.3.7

3.3.7

Η ΕΟΚΕ ζητά την προσθήκη στο άρθρο 11, παρ. 8 της 2006/115/ΕΚ, σε συνέχεια της παραγράφου 7, όπου αναφέρεται ότι ελλείψει συμφωνίας μεταξύ των δικαιούχων, τα κράτη μέλη μπορούν να καθορίζουν το ύψος της εύλογης αμοιβής με νομοθετικές ρυθμίσεις, που θα καθορίζουν τη ρύθμιση της εύλογης αμοιβής. Στην παράγραφο 8 πρέπει να αναγράφεται: Ορίζεται επιτροπή επίλυσης διαφορών μεταξύ δικαιούχων και χρηστών, στην οποία θα πρέπει να καταφεύγουν υποχρεωτικά τα δύο μέρη, και μέσω διαβούλευσης να οδηγούνται σε συμφωνία στην οποία θα πρέπει να καθορίζεται το ύψος της εύλογης αμοιβής, στο σύνολο του δικαιώματος, μεταξύ δικαιούχων δημιουργών και ερμηνευτών αφενός καθώς και χρηστών καταναλωτών αφετέρου. Η προσφυγή στην επιτροπή επίλυσης διαφορών προϋποθέτει ότι οι ΕΣΔ έχουν προηγουμένως συνάψει έγγραφη σύμβαση συμφωνίας εκπροσώπησης των δικαιούχων δημιουργών και ερμηνευτών που εκπροσωπούν για τα συγκεκριμένα έργα. Χωρίς την ύπαρξη σύμβασης, η οποία θα αποδεικνύεται με έγγραφο βέβαιης χρονολογίας, για κάθε συγκεκριμένο έργο ή φωνογράφημα, με καθένα από τους δικαιούχους χωριστά, δεν θα νομιμοποιούνται αυτές σε καμία είσπραξη ποσού στο όνομα μη συμβαλλομένου δικαιούχου. Η κατά τεκμήριο εντολή, σύμφωνα με την οποία το γεγονός ότι «εισπράττω» συνεπάγεται και κατοχή της εντολής εισπράξεως, πρέπει να αποκλεισθεί. Η επιτροπή θα απαρτίζεται από μέλος των χρηστών και μέλος των δικαιούχων καθώς και από ένα μέλος αντίστοιχα των κοινωνικών ομάδων εργοδοτών και εργαζομένων, ή σε ευρωπαϊκό επίπεδο για λογαριασμό των κοινωνικών ομάδων από μέλος της ΕΟΚΕ.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας επί της τροπολογίας:

Ψήφοι υπέρ

:

116

Ψήφοι κατά

:

57

Αποχές

:

23

θ)   Σημείο 3.4.1

3.4.1

Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η προστασία των πνευματικών έργων είναι πράγματι θεμελιώδους σημασίας για την οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη της ένωσης και ιδιαίτερα υπό το φως των νέων οικονομικών και τεχνολογικών εξελίξεων, διαφαίνεται όμως ότι μπορεί να οδηγήσει και στα αντίθετα αποτελέσματα από τα επιδιωκόμενα δηλαδή στον ουσιαστικό περιορισμό του εμπορίου, όταν η προστασία των εν λόγω δικαιωμάτων προς τους χρήστες καταναλωτές είναι δυσανάλογη.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας επί της τροπολογίας:

Ψήφοι υπέρ

:

104

Ψήφοι κατά

:

61

Αποχές

:

36

ι)   Σημείο 3.4.2

3.4.2

Η ΕΟΚΕ ανησυχεί για το γεγονός ότι με την ισχύουσα οδηγία εισάγονται αντί να αίρονται εμπόδια στο εμπόριο και στην καινοτομία αυτού. Π.χ. με την ασάφεια περί εύλογης αμοιβής, η συνέχιση της δραστηριότητας των ΜΜΕ, σε μία παρατεταμένη περίοδο προστασίας δεν διευκολύνεται αλλά δυσχεραίνεται, χωρίς τις απαραίτητες ασφαλιστικές δικλείδες ή όταν οι ΦΣΔ δεν δρουν με ορθολογικό και διαφανή τρόπο ή όταν οι εμπορικοί χρήστες δεν έχουν πλήρη επίγνωση της κατάστασης ή όταν η ζημία των δικαιούχων, που ενδεχομένως προκύπτει από τη χρήση, είναι ασήμαντη ενώ οι αντίστοιχες κυρώσεις είναι υπερβολικά αυστηρές.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας επί της τροπολογίας:

Ψήφοι υπέρ

:

104

Ψήφοι κατά

:

61

Αποχές

:

36

ια)   Σημείο 3.4.3

3.4.3

Η ΕΟΚΕ επιμένει στην αντικατάσταση της παραγράφου περί διακριτικής ευχέρειας των κρατών μελών για τις επιβαλλόμενες κυρώσεις, διότι σε πολλά κράτη μέλη επιβάλλονται κυρώσεις και δη ποινικές, που δεν έχουν συχνά αναλογικό χαρακτήρα, όπως θα όφειλαν.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας επί της τροπολογίας:

Ψήφοι υπέρ

:

104

Ψήφοι κατά

:

61

Αποχές

:

36

ιβ)   Σημείο 3.4.4

3.4.4

Η ΕΟΚΕ ανησυχεί ιδιαίτερα διότι η κοινοτική νομοθεσία αποσκοπεί στην προστασία των πνευματικών και συγγενικών δικαιωμάτων των δημιουργών, καλλιτεχνών κτλ., χωρίς όμως να λαμβάνονται επαρκώς υπόψη τα αντίστοιχα δικαιώματα των χρηστών και εν τέλει καταναλωτών. Μάλιστα, ενώ αναφέρεται ότι οι δημιουργικές, καλλιτεχνικές και επιχειρηματικές δραστηριότητες αποτελούν σε σημαντικό βαθμό δραστηριότητες ελεύθερων επαγγελματιών, και ως τέτοιες πρέπει να διευκολυνθούν και να προστατευτούν, δεν ακολουθείται η ίδια προσέγγιση σε επίπεδο χρηστών. Η χρήση ενός αριθμού πνευματικών έργων επιτρέπεται μόνο ως εξαίρεση, με περιορισμούς από πλευράς χρηστών, στα αποκλειστικά δικαιώματα των δικαιούχων, ωστόσο οι όροι χρήσης δεν είναι απόλυτα σαφείς ή νομοθετημένοι και οι καταναλωτές έρχονται αντιμέτωποι για το ποιες πράξεις επιτρέπονται με την ισχύουσα νομοθεσία.

Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας επί της τροπολογίας:

Ψήφοι υπέρ

:

104

Ψήφοι κατά

:

61

Αποχές

:

36


29.10.2011   

EL

Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

C 318/40


Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Εναρμόνιση των ισχυρισμών όσον αφορά την κατανάλωση καλλυντικών προϊόντων» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

2011/C 318/06

Εισηγητής: ο κ. OSTROWSKI

Στις 20 Ιανουαρίου 2011, και σύμφωνα με το άρθρο 29, παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση με θέμα:

Εναρμόνιση των ισχυρισμών όσον αφορά την κατανάλωση καλλυντικών προϊόντων

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας).

Το ειδικευμένο τμήμα «Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση», στο οποίο ανατέθηκαν οι σχετικές προπαρασκευαστικές εργασίες, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 23 Ιουνίου 2011.

Κατά την 473η σύνοδο της ολομέλειας, της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011 (συνεδρίαση της 13ης Ιουλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε, με 115 ψήφους υπέρ και 7 αποχές, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1   Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η ταχεία υιοθέτηση κοινών κριτηρίων όσον αφορά τους ισχυρισμούς για τα καλλυντικά προϊόντα θα είναι επωφελής για τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στην εσωτερική αγορά, για τους καταναλωτές και για τις ελεγκτικές αρχές.

1.2   Για τον λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ επικροτεί το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη αρχίσει να ασχολείται με την ανάπτυξη κοινών κριτηρίων όσον αφορά τους ισχυρισμούς για τα καλλυντικά προϊόντα και ότι οι κοινές κατευθυντήριες γραμμές για τα κριτήρια βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο κατάρτισης.

1.3   Σύμφωνα με τον κανονισμό 1223/2009 για τα καλλυντικά προϊόντα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα υποβάλει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο έκθεση σχετικά με τη χρήση ισχυρισμών βάσει των κοινών εγκεκριμένων κριτηρίων. Η ΕΟΚΕ θεωρεί, ωστόσο, ότι πρέπει να συντομευθεί η προθεσμία για την υποβολή της έκθεσης στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο που έχει οριστεί για τον Ιούλιο του 2016.

1.4   Συνεπώς, η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να επιταχύνει, κατά ένα τουλάχιστον έτος, τη διαδικασία υιοθέτησης των κοινών κριτηρίων που θα επιτρέψουν την εκπόνηση της έκθεσης.

1.5   Η ΕΟΚΕ ζητά από την Επιτροπή να εξετάσει το ενδεχόμενο χρησιμοποίησης νέων κατευθυντήριων γραμμών μέχρι να θεσπιστούν από τον Διεθνή Οργανισμό Τυποποίησης (ISO) κριτήρια για τους «οικολογικούς ισχυρισμούς» (π.χ. με βάση τις νέες κατευθυντήριες γραμμές που διατύπωσε ο Δανός διαμεσολαβητής για καταναλωτικά θέματα).

2.   Γενικές παρατηρήσεις

2.1   Ισχυρισμοί ως προς τα καλλυντικά προϊόντα

2.1.1

Οι ισχυρισμοί ως προς τα καλλυντικά προϊόντα συνίστανται σε δηλώσεις που γίνονται, κατά κανόνα σε διαφημίσεις, όσον αφορά τις ιδιότητες ενός προϊόντος (R. Schueller και P. Romanowski, C & T, Ιανουάριος 1998). Οι ισχυρισμοί αυτοί μπορεί να συνίστανται σε μία λέξη, μία φράση, μία παράγραφο ή απλά σε συμπεράσματα, όπως για παράδειγμα: «μειώνει την εμφάνιση των λεπτών γραμμών και των ρυτίδων μέσα σε δέκα ημέρες» ή ακόμη «αντιγήρανση». Διατυπώνονται και ισχυρισμοί όπως «100 % κάλυψητων γκρίζων μαλλιών» για βαφές ή «το 70 % των γυναικών συμφωνούν ότι η πιτυρίδα εξαφανίστηκε μετά από μία μόλις χρήση», που υποτίθεται ότι προέρχονται από καταναλωτές σχετικά με ένα «αντιπιτυριδικό» σαμπουάν.

2.1.2

Οι ισχυρισμοί για τα προϊόντα και οι διαφημίσεις, συμπεριλαμβανομένων και άλλων μορφών εμπορίας προϊόντων (που αναφέρονται συνολικά ως «ισχυρισμοί για τα προϊόντα»), αποτελούν απαραίτητα εργαλεία ενημέρωσης των καταναλωτών για τα χαρακτηριστικά και τις ιδιότητες των προϊόντων και τους βοηθούν να επιλέξουν τα προϊόντα που αρμόζουν καλύτερα στις ανάγκες και τις προσδοκίες τους. Λόγω της μεγάλης σημασίας των καλλυντικών προϊόντων, είναι ουσιαστικό να παρέχεται σαφής, χρήσιμη, κατανοητή, συγκρίσιμη και αξιόπιστη πληροφόρηση, έτσι ώστε οι καταναλωτές να μπορούν να προβαίνουν σε τεκμηριωμένες επιλογές.

2.1.3

Οι ισχυρισμοί για τα προϊόντα είναι επίσης σημαντικό εργαλείο για τις εταιρίες καλλυντικών προκειμένου να διαφοροποιούν τα προϊόντα τους από εκείνα των ανταγωνιστών τους. Οι ισχυρισμοί αυτοί μπορούν να συμβάλλουν στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς με την προώθηση της καινοτομίας και την τόνωση του ανταγωνισμού μεταξύ των εταιριών.

2.1.4

Προκειμένου οι ισχυρισμοί για τα προϊόντα να ανταποκρίνονται επαρκώς στους στόχους αυτούς, δηλαδή στην εξυπηρέτηση του καταναλωτή, αλλά και στα προαναφερθέντα συμφέροντα των εταιριών καλλυντικών, είναι σημαντικό να υφίσταται ένα αποτελεσματικό πλαίσιο που να εξασφαλίζει ότι οι ισχυρισμοί για τα προϊόντα είναι θεμιτοί και δεν παραπλανούν τους καταναλωτές, λαμβάνοντας υπόψη το πλαίσιο στο οποίο παρουσιάζονται οι ισχυρισμοί αυτοί και τα σχετικά εργαλεία μάρκετινγκ (ανεξάρτητα από το αν πρόκειται για έντυπο υλικό, διαφήμιση στην τηλεόραση ή για τη χρήση ενός από τα νέα μέσα όπως το Διαδίκτυο και τα «έξυπνα τηλέφωνα»).

2.2   Νομοθεσία για τους ισχυρισμούς ως προς τα καλλυντικά στην ΕΕ

2.2.1

Ο κανονισμός περί καλλυντικών προϊόντων (κανονισμός 1223/2009/ΕΚ) θα αντικαταστήσει εξ ολοκλήρου τον Ιούλιο 2013 την οδηγία 76/768/ΕΟΚ περί προσεγγίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών των αναφερομένων στα καλλυντικά προϊόντα. Ο νέος κανονισμός έχει ως κύριο στόχο την εγγύηση υψηλού επιπέδου προστασίας των καταναλωτών και τη διασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς. Ο κανονισμός 1223/2009/ΕΚ ορίζει ότι «ο καταναλωτής θα πρέπει να προστατεύεται από παραπλανητικούς ισχυρισμούς όσον αφορά την αποτελεσματικότητα και άλλα χαρακτηριστικά των καλλυντικών προϊόντων».

2.2.2

Ο εν λόγω κανονισμός αφορά μόνον τα καλλυντικά προϊόντα και όχι τα φάρμακα, τα ιατροτεχνολογικά προϊόντα ή τα βιοκτόνα προϊόντα. Για τους σκοπούς του εν λόγω κανονισμού ως «καλλυντικό προϊόν» νοείται κάθε ουσία ή μείγμα που προορίζεται να έλθει σε επαφή με εξωτερικά μέρη του ανθρώπινου σώματος ή με τα δόντια και τους βλεννογόνους της στοματικής κοιλότητας, με αποκλειστικό ή κύριο σκοπό τον καθαρισμό τους, τον αρωματισμό τους, τη μεταβολή της εμφάνισής τους, την προστασία τους, τη διατήρησή τους σε καλή κατάσταση ή τη διόρθωση των σωματικών οσμών. Κάθε ουσία ή μείγμα που προορίζεται να ληφθεί από το στόμα, με εισπνοή, με ένεση ή με εμφύτευση στο ανθρώπινο σώμα δεν θεωρείται καλλυντικό προϊόν.

Στα καλλυντικά προϊόντα περιλαμβάνονται τα προϊόντα περιποίησης των μαλλιών (σαμπουάν και γαλακτώματα), του δέρματος (γαλακτώματα σώματος, κρέμες προσώπου, προϊόντα για τα νύχια), προϊόντα προσωπικής υγιεινής (σαπούνια καθαρισμού σώματος, οδοντόκρεμες, αποσμητικά, αντιιδρωτικά κτλ), βαφές (μαλλιών και μακιγιάζ), αρωματικές ουσίες (διάφοροι τύποι αρωμάτων) κ.ο.κ.

2.2.3

Το άρθρο 20 του κανονισμού 1223/2009/ΕΚ ορίζει ότι «στην επισήμανση, τη διάθεση στην αγορά και τη διαφήμιση των καλλυντικών προϊόντων, το κείμενο, οι ονομασίες, τα σήματα, οι εικόνες ή τα άλλα σύμβολα, παραστατικά ή μη, δεν χρησιμοποιούνται για να αποδώσουν στα προϊόντα αυτά ιδιότητες που δεν έχουν».

2.2.4

Ως προς τους παραπλανητικούς ισχυρισμούς, πρέπει να ληφθούν υπόψη και τα σχετικά άρθρα της οδηγίας 2005/29/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαΐου 2005, για τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές των επιχειρήσεων προς τους καταναλωτές στην εσωτερική αγορά.

2.2.5

Το άρθρο 6 της οδηγίας 2005/29/ΕΚ (παραπλανητικές πράξεις) ορίζει «Μια εμπορική πρακτική θεωρείται παραπλανητική όταν περιλαμβάνει εσφαλμένες πληροφορίες και είναι επομένως αναληθής ή, όταν, με οποιονδήποτε τρόπο, συμπεριλαμβανομένης της συνολικής παρουσίασής της, εξαπατά ή ενδέχεται να εξαπατήσει τον μέσο καταναλωτή, ακόμα και εάν οι πληροφορίες είναι, αντικειμενικά, ορθές όσον αφορά, μεταξύ άλλων, τα κύρια χαρακτηριστικά του προϊόντος, όπως η καταλληλότητα, η χρήση ή τα αναμενόμενα από τη χρήση του προϊόντος αποτελέσματα, ή τα αποτελέσματα και τα ουσιώδη χαρακτηριστικά των δοκιμών ή ελέγχων του προϊόντος».

2.2.6

Το άρθρο 7 της οδηγίας 2005/29/ΕΚ (παραπλανητικές παραλήψεις) επαναλαμβάνει «Μια εμπορική πρακτική θεωρείται παραπλανητική όταν, στο πραγματικό της πλαίσιο, λαμβανομένων υπόψη όλων των χαρακτηριστικών της και των περιστάσεων, καθώς και των περιορισμών του συγκεκριμένου μέσου επικοινωνίας, παραλείπει ουσιώδεις πληροφορίες που χρειάζεται ο μέσος καταναλωτής, ανάλογα με το συγκεκριμένο πλαίσιο, για να λάβει τεκμηριωμένη απόφαση συναλλαγής». Τα κύρια χαρακτηριστικά του προϊόντος που περιλαμβάνονται στον ισχυρισμό σχετικά με το προϊόν θεωρούνται ως ουσιώδεις πληροφορίες (στον απαιτούμενο βαθμό, ανάλογα με το μέσο και το προϊόν).

2.2.7

Επίσης, οι διαφημιστές οφείλουν να τηρούν τους κανόνες που θεσπίζει η οδηγία 2006/114/ΕΚ για την παραπλανητική και τη συγκριτική διαφήμιση.

2.3   Τρέχουσα πρακτική στην εσωτερική αγορά

2.3.1

Οι τρέχουσες νομικές υποθέσεις και οι υποθέσεις ενώπιον ρυθμιστικών αρχών σε ευρωπαϊκό επίπεδο καταδεικνύουν ότι οι διάφορες αρχές στα κράτη μέλη ενδέχεται να ερμηνεύουν με διαφορετικό τρόπο τις ίδιες –προαναφερόμενες– διατάξεις. Ως εκ τούτου, δεν υφίσταται ενιαία ερμηνεία των κανόνων σχετικά με τους ισχυρισμούς για τα καλλυντικά, και τούτο πλήττει σοβαρά όσες εταιρείες καλλυντικών δραστηριοποιούνται στην κοινή αγορά, διότι δεν έχουν τη βεβαιότητα ότι μια συγκεκριμένη διαφήμισή τους, νόμιμη π.χ. στη Γαλλία, δεν θα αμφισβητηθεί από τις αρμόδιες εθνικές αρχές π.χ. στην Ουγγαρία ή στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι εταιρείες καλλυντικών κλήθηκαν να πληρώσουν βαριά πρόστιμα. Το 2007, η Υπηρεσία Οικονομικού Ανταγωνισμού (HCA) της Ουγγαρίας υποστήριξε για παράδειγμα, ότι, εφόσον οι κλινικές δοκιμές διεξήχθησαν στις ΗΠΑ και στη Γαλλία, δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιούνται στην Ουγγαρία ισχυρισμοί σχετικά με την αποτελεσματικότητα των καλλυντικών προϊόντων που βασίζονται σε κλινικές δοκιμές του εκπεφρασμένες σε ποσοστά. Πιστεύουν ότι υπάρχουν διαφορές όσον αφορά τους τύπους δέρματος ανάλογα με τις χώρες και τις γεωγραφικές περιοχές. Κατά συνέπεια, τα αποτελέσματα των δοκιμών αυτών –που πραγματοποιούνται σε διαφορετικές κλιματικές συνθήκες, σε διαφορετικές συνθήκες υγρασίας και σε γυναίκες με διαφορετικές διατροφικές συνήθειες– δεν παρέχουν τις κατάλληλες πληροφορίες στους Ούγγρους καταναλωτές όσον αφορά την αποτελεσματικότητα των καλλυντικών προϊόντων. Κανένα άλλο κράτος μέλος της ΕΕ δεν έχει καταλήξει μέχρι στιγμής στο ίδιο συμπέρασμα. Επιπλέον, υπάρχουν διαφορετικές εθνικές απαιτήσεις για τα «φυσικά», «οικολογικά» ή τα «βιολογικά» προϊόντα. Οι διαφορετικές νομικές ερμηνείες αποβαίνουν εις βάρος των καταναλωτών διότι η προστασία τους ενδέχεται να διαφέρει από το ένα κράτος μέλος στο άλλο.

2.3.2

Οι διαφορετικές ερμηνείες λόγω έλλειψης κοινών κριτηρίων και πρακτικής καθοδήγησης για τους ισχυρισμούς σχετικά με τα προϊόντα αναγκάζουν όσες εταιρείες καλλυντικών λειτουργούν στην εσωτερική αγορά να αναθεωρούν και να ελέγχουν από μόνες τους κάθε ισχυρισμό και κάθε διαφήμιση σε όλα τα κράτη μέλη ανεξαιρέτως, ώστε να βεβαιωθούν ότι δεν παραβαίνουν την εκάστοτε εθνική νομοθεσία. Με τον τρόπο αυτό, οι εταιρείες επιβαρύνονται με σημαντικά επιπλέον έξοδα τα οποία πιθανόν να μειωθούν με την παροχή κοινής καθοδήγησης ως προς τους ισχυρισμούς για τα καλλυντικά στην ΕΕ. Η συνεπόμενη εξοικονόμηση πόρων θα μπορούσε να διατεθεί για την καινοτομία, την έρευνα ή ακόμη και για τη μείωση των τιμών των προϊόντων. Είναι αξιοσημείωτο ότι η ευρωπαϊκή αγορά καλλυντικών αντιπροσωπεύει περίπου το ένα τρίτο της παγκόσμιας αγοράς καλλυντικών, με περισσότερες από 4 000 εταιρίες που κατασκευάζουν προϊόντα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και απασχολούν, άμεσα ή έμμεσα, 1,7 εκατομμύρια εργαζόμενους.

Οι εταιρίες καλλυντικών που δραστηριοποιούνται στην εσωτερική αγορά οφείλουν να αναθεωρούν και να ελέγχουν κάθε ισχυρισμό και διαφήμιση σε κάθε κράτος μέλος· τούτο σημαίνει επίσης ότι, για αυτόν τον κλάδο, δεν υφίσταται εσωτερική αγορά.

2.3.3

Οι διαφορετικές ερμηνείες λόγω έλλειψης κοινής καθοδήγησης ως προς τους ισχυρισμούς για τα καλλυντικά στην ΕΕ δεν είναι επωφελείς ούτε για τους καταναλωτές, αφού δεν μπορούν να είναι βέβαιοι ποιο είναι το ακριβές περιεχόμενο του συγκεκριμένου ισχυρισμού όταν αγοράζουν το ίδιο προϊόν σε διαφορετικά κράτη μέλη με αποτέλεσμα να ενδέχεται να επέλθει σύγχυση των καταναλωτών. Δεν υπάρχουν κοινά κριτήρια για τα «φυσικά», «οικολογικά» ή τα «βιολογικά» προϊόντα και οι καταναλωτές έχουν αμφιβολίες για την πραγματική ποιότητά τους. Στο σημερινό διαδικτυακό περιβάλλον, οι καταναλωτές μπορούν επίσης να πραγματοποιούν διασυνοριακές αγορές και να προμηθεύονται προϊόντα από άλλες χώρες εύκολα μέσω Διαδικτύου. Εάν σε μία χώρα, ένα προϊόν κατά της κυτταρίτιδας περιλαμβάνει τον ισχυρισμό ότι «η κυτταρίτιδα θα περιοριστεί σε 10 μόλις ημέρες», χωρίς καμία περαιτέρω εξήγηση, ενώ σε άλλες χώρες το επεξηγηματικό φυλλάδιο περιλαμβάνει τη μνεία «σε συνδυασμό με τακτική άσκηση και δίαιτα», ενδέχεται να προκληθεί σύγχυση στους καταναλωτές για την πραγματική αποτελεσματικότητα του συγκεκριμένου προϊόντος. Επιπλέον, χρειάζονται κοινά κριτήρια για ισχυρισμούς καθώς οι καταναλωτές πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να συγκρίνουν διάφορα προϊόντα της ίδιας κατηγορίας (π.χ. δύο τύπους κρέμας προσώπου). Για τον σκοπό αυτό, όλοι οι ισχυρισμοί πρέπει να μπορούν να ελέγχονται εύκολα από τους καταναλωτές με βάση κοινά κριτήρια. Μόνον οι ισχυρισμοί που είναι σαφείς και συγκεκριμένοι και βασίζονται σε γενικά αποδεκτές μεθόδους επιτρέπουν στους καταναλωτές να συγκρίνουν προϊόντα και να προβαίνουν σε τεκμηριωμένες επιλογές για την καλύτερη κάλυψη των αναγκών τους.

2.4   Η ανάγκη κοινής πρακτικής καθοδήγησης στην ΕΕ

2.4.1

Σύμφωνα με το άρθρο 20 του κανονισμού 1223/2009, κατόπιν διαβουλεύσεων με την Επιστημονική Επιτροπή για την Ασφάλεια των Καταναλωτών (ΕΕΑΚ) ή άλλους σχετικούς φορείς, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεσπίζει, σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, πρόγραμμα δράσης και εγκρίνει κατάλογο κοινών κριτηρίων για ισχυρισμούς που ενδέχεται να χρησιμοποιηθούν σχετικά με καλλυντικά προϊόντα, λαμβάνοντας υπόψη τις διατάξεις της οδηγίας 2005/29/ΕΚ.

2.4.2

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή άρχισε πέρυσι να επεξεργάζεται κοινά κριτήρια για τους ισχυρισμούς που αφορούν τα καλλυντικά προϊόντα και συνεχίζει τη συνεργασία της με τα ενδιαφερόμενα μέρη (εθνικές αρχές, οργανώσεις καταναλωτών, βιομηχανία καλλυντικών, προμηθευτές, μικρομεσαίες επιχειρήσεις κτλ.). Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την πρόοδο που σημειώνεται, δεδομένου ότι οι κατευθυντήριες γραμμές βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο εκπόνησης.

2.4.3

Έως τις 11 Ιουλίου 2016, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα υποβάλει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο έκθεση σχετικά με τη χρήση ισχυρισμών βάσει των κοινών κριτηρίων που εγκρίθηκαν. Εάν η έκθεση καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ισχυρισμοί που χρησιμοποιήθηκαν σχετικά με καλλυντικά προϊόντα δεν συμμορφώνονται με τα κοινά κριτήρια, η Επιτροπή θα λάβει κατάλληλα, αυστηρότερα μέτρα για να διασφαλίσει τη συμμόρφωση σε συνεργασία με τα κράτη μέλη. Σε μια τέτοια περίπτωση, η Επιτροπή ενδεχομένως να χρειαστεί να επανεξετάσει την εμβέλεια της καθοδήγησης και, αντί για μια γενική καθοδήγηση, να επιλέξει μια πιο λεπτομερή προσέγγιση (π.χ. νομοθετική δράση, όπως έγινε στην περίπτωση των ισχυρισμών στα τρόφιμα).

2.4.4

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει σθεναρά την ιδέα της καθιέρωσης κοινών κριτηρίων, τα οποία θα παρέχουν ένα εναρμονισμένο πλαίσιο για την αιτιολογημένη χρήση ισχυρισμών ως προς όλα τα καλλυντικά προϊόντα σε επίπεδο ΕΕ. Τα κριτήρια θα ισχύουν για όλους τους ισχυρισμούς όσον αφορά τα καλλυντικά, είτε πρωτογενείς είτε δευτερογενείς, σε όλα τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και θα επιτρέπουν την προσαρμογή στις ιδιαιτερότητες του προϊόντος, τη συσκευασία του, τους ισχυρισμούς και το περιεχόμενό τους, χωρίς να περιορίζουν την καινοτομία και εξασφαλίζοντας την τήρηση των ίδιων κανόνων.

2.4.5

Η ΕΟΚΕ κρίνει, ωστόσο, ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να επισπεύσει τη σχετική διαδικασία. Εάν οι εργασίες για την εκπόνηση κατευθυντήριων γραμμών όσον αφορά κοινά κριτήρια βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να τεθούν σε εφαρμογή από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά προτίμηση στις αρχές του 2012, έτσι ώστε να υποβληθεί η έκθεση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πριν το 2016.

2.4.6

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επεξεργάζεται κατευθυντήριες γραμμές για κοινά κριτήρια, χωρίς ρητή αναφορά στους «περιβαλλοντικούς ισχυρισμούς». Το ζήτημα εξετάζεται σε επίπεδο Διεθνούς Οργανισμού Τυποποίησης (ISO). Ωστόσο, είναι δύσκολο να διαπιστώσει κανείς εάν τα πρότυπα που θα συμφωνηθούν θα είναι κατάλληλα για χρήση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και πότε θα είναι διαθέσιμα. Η ΕΟΚΕ ζητά από την Επιτροπή να εξετάσει το ενδεχόμενο χρησιμοποίησης νέων κατευθυντήριων γραμμών σχετικά με τους δεοντολογικούς και περιβαλλοντικούς ισχυρισμούς κατά τη διάθεση στην αγορά (π.χ. με βάση τις νέες κατευθυντήριες γραμμές που διατύπωσε ο Δανός διαμεσολαβητής για καταναλωτικά θέματα).

2.4.7

Η ΕΟΚΕ είναι της άποψης ότι οι διάφοροι ισχυρισμοί πρέπει να υποστηρίζονται από επιστημονικά στοιχεία. Οι μέθοδοι τεκμηρίωσης των ισχυρισμών πρέπει να βασίζονται σε ορθές επιστημονικές πρακτικές. Για την τεκμηρίωση των ισχυρισμών πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά.

Βρυξέλλες, 13 Ιουλίου 2011.

Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Staffan NILSSON


29.10.2011   

EL

Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

C 318/43


Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Μέτρα της ΕΕ για την αντιμετώπιση της κρίσης και τις βιομηχανικές μεταλλαγές: περισσότερο επισφαλής ή βιώσιμη απασχόληση;» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

2011/C 318/07

Εισηγητής: ο κ. SIECKER

Συνεισηγητής: ο κ. POP

Στις 15 Ιουλίου 2010, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε, βάσει του άρθρου 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού της, να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα:

Μέτρα της ΕΕ για την αντιμετώπιση της κρίσης και οι βιομηχανικές μεταλλαγές: περισσότερο επισφαλής ή βιώσιμη απασχόληση;

Η Συμβουλευτική Επιτροπή Βιομηχανικών Μεταλλαγών (CCMI), στην οποία ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή της στις …

Κατά την 473η σύνοδο ολομέλειας, της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011 (συνεδρίαση της 13ης Ιουλίου 2011), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε την ακόλουθη γνωμοδότηση με 123 ψήφους υπέρ, 5 κατά και 6 αποχές.

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1   Η παρούσα γνωμοδότηση αποπειράται να απαντήσει στο ερώτημα ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος για να εξέλθει η ευρωπαϊκή βιομηχανία από την κρίση. Η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι για τον σκοπό αυτό χρειάζονται βιώσιμες θέσεις εργασίας, δηλαδή, θέσεις που επιτρέπουν στους ανθρώπους να αποκομίζουν το εισόδημά τους σε ένα ασφαλές και υγιές εργασιακό περιβάλλον που αναγνωρίζει τα δικαιώματα των εργαζομένων και παρέχει περιθώρια για γόνιμο κοινωνικό διάλογο. Πρόκειται για ιδιαίτερα παραγωγικές θέσεις εργασίας που αποφέρουν προστιθέμενη αξία από άποψη καινοτομίας, ποιότητας, αποτελεσματικότητας και αποδοτικότητας. Έτσι, η Ευρώπη μπορεί να εξασφαλίσει μια διατηρήσιμη οικονομική ανάπτυξη και να παραμείνει ανταγωνιστική έναντι των άλλων περιοχών του κόσμου.

1.2   Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η σημαντικότερη προϋπόθεση για τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας είναι η βιώσιμη, σταθερή οικονομική ανάπτυξη. Επικροτεί δε το γεγονός ότι ορισμένοι φορείς και οργανισμοί έχουν υποβάλει προτάσεις για την έξοδο από την κρίση, στις οποίες συνεκτιμάται η διάσταση της κοινωνικής ανάκαμψης. Η στρατηγική «Ευρώπη 2020» με τις «εμβληματικές πρωτοβουλίες» της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και τις συστάσεις για την πολιτική σχετικά με την αγορά εργασίας των ευρωπαϊκών κοινωνικών εταίρων συμβάλλουν σε αυτόν τον στόχο, αλλά το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας (ΔΟΕ) και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) διατυπώνουν επίσης συστάσεις οι οποίες δεν λαμβάνουν υπόψη μόνον οικονομικά συμφέροντα.

1.3   Η ΕΟΚΕ διαπιστώνει ότι οι επιχειρήσεις χρησιμοποιούν διάφορα είδη εργασίας. Το γεγονός αυτό οδηγεί σε νέες μορφές απασχόλησης. Μεταξύ αυτών είναι και η επισφαλής εργασία στο πλαίσιο της οποίας οι εργαζόμενοι απασχολούνται με συμβάσεις ορισμένου χρόνου, χαμηλές αμοιβές, υποτυπώδη κοινωνική προστασία και χωρίς νομική προστασία. Δεν είναι όλες οι μορφές προσωρινής απασχόλησης επισφαλείς, οι ελεύθεροι επαγγελματίες με υψηλό μορφωτικό επίπεδο μπορούν με την ανάληψη και εκτέλεση έργων να διαπρέψουν στην αγορά εργασίας. Εντούτοις, η προσωρινή απασχόληση είναι εξ ορισμού επισφαλής όταν πρόκειται για ανειδίκευτη ή χαμηλής ειδίκευσης εργασία στον τομέα της παραγωγής και παροχής υπηρεσιών. Η ευελιξία με ασφάλεια θα μπορούσε να καλύψει την ανάγκη των επιχειρήσεων για ευέλικτη εργασία, αυτό όμως ισχύει μόνον εφόσον το επίπεδο ασφάλειας είναι συγκρίσιμο με το επίπεδο ασφάλειας που παρέχει μια σταθερή εργασία, όπως ορίζεται σε προηγούμενη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ για την ευελιξία με ασφάλεια (CCMI 066).

1.4   Οι δημογραφικές εξελίξεις (γήρανση του εργατικού δυναμικού και μείωση του αριθμού των νέων που εισέρχονται στην αγορά εργασίας), καθώς και οι ραγδαίες τεχνολογικές αλλαγές στις διαδικασίες παραγωγής φέρνουν την Ευρώπη αντιμέτωπη με το ενδεχόμενο σοβαρής έλλειψης σε ειδικευμένο προσωπικό. Συνεπώς, είναι πάρα πολύ σημαντικό να έχουν όλοι διαρκή πρόσβαση στην αγορά εργασίας χωρίς αποκλεισμούς. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι οι εργαζόμενοι πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να καλλιεργούν και να αναβαθμίζουν τις δεξιότητες και τα επαγγελματικά τους προσόντα κατά τη διάρκεια του ενεργού βίου τους, ώστε να μπορούν να προσαρμόζονται στις αλλαγές που συντελούνται στο εργασιακό περιβάλλον τους και να καλύπτονται οι ανάγκες της αγοράς σε ειδικευμένο εργατικό δυναμικό. Η ορθή και αποτελεσματική διαχείριση αυτής της διαδικασίας είναι μια από τις πιο σημαντικές αποστολές που πρέπει να εκπληρώσει η ΕΕ για να παραμείνει ανταγωνιστική έναντι άλλων περιοχών του κόσμου.

1.5   Η ΕΟΚΕ συμφωνεί ότι οι εργαζόμενοι πρέπει να έχουν πρόσβαση σε προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης. Επειδή οι μελέτες έχουν δείξει ότι εκείνοι που έχουν μεγαλύτερη ανάγκη κατάρτισης αξιοποιούν λιγότερο αυτά τα προγράμματα, χρειάζονται διαφορετικά μέτρα για κάθε ομάδα εργαζομένων.

1.5.1   Μεγάλο μέρος του προϋπολογισμού πρέπει να διατεθεί για τους εργαζόμενους με τα λιγότερα προσόντα, διότι είναι αυτοί που έχουν μεγαλύτερη ανάγκη πρόσθετης κατάρτισης. Αυτό θα μπορούσε να συμβεί με την πρόβλεψη για κάθε εργαζόμενο ενός προϋπολογισμού κατάρτισης που θα είναι αντιστρόφως ανάλογος προς το μορφωτικό του επίπεδο, έτσι ώστε το μεγαλύτερο μέρος των πόρων να διατεθεί για τους χαμηλότερα καταρτισμένους.

1.5.2   Όσον αφορά τους μεγαλύτερης ηλικίας εργαζόμενους, χρειάζεται μια πολιτική προσωπικού που θα συνεκτιμά περισσότερο την ηλικία. Ενώ σε πολλά κράτη μέλη της ΕΕ η ηλικία συνταξιοδότησης αυξάνεται, πολλοί ηλικιωμένοι εργαζόμενοι χάνουν τις δουλειές τους πριν συμπληρώσουν το σημερινό όριο ηλικίας συνταξιοδότησης, π.χ. επειδή δεν είναι σε θέση να προσαρμοστούν στις αλλαγές. Η ειδική και στοχοθετημένη κατάρτιση θα μπορούσε να βοηθήσει στην επίλυση αυτού του προβλήματος.

1.5.3   Σημαντική είναι επίσης η αποτελεσματικότητα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης. Τα κράτη μέλη πειραματίζονται με νέες μεθόδους αποτελεσματικότερης κατάρτισης και ανακαλύπτουν εκ νέου τη σημασία της μάθησης στον χώρο εργασίας. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία της περαιτέρω ανάπτυξης τέτοιων μεθόδων και καλεί την Επιτροπή να ενθαρρύνει παρόμοιες δράσεις μεριμνώντας για την ανταλλαγή ορθών πρακτικών.

1.5.4   Οι εργαζόμενοι αποκτούν με άτυπο τρόπο πολύτιμη εμπειρία κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Οι δεξιότητες που αποκτώνται με τον τρόπο αυτό δεν αναγνωρίζονται επαρκώς, επειδή δεν κατοχυρώνονται με επίσημο δίπλωμα. Τα κράτη μέλη εργάζονται για την ανάπτυξη ενός συστήματος αναγνώρισης επαγγελματικών γνώσεων. Η πρωτοβουλία αυτή αξίζει, επίσης, την αναγνώριση και την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

1.5.5   Με πρωτοβουλία της Γενικής Διεύθυνσης Εκπαίδευσης και Πολιτισμού, έχουν αναπτυχθεί ορισμένα μέσα με σκοπό την προαγωγή της διαφάνειας των τυπικών προσόντων και της ποιότητας της εκπαίδευσης και της κατάρτισης μέσω της δια βίου μάθησης (1) σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Αυτά τα μέσα εφαρμόζονται προς το παρόν κυρίως στον τομέα της εκπαίδευσης για την ενίσχυση της κινητικότητας και της απασχολησιμότητας των φοιτητών στην Ευρώπη. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία των μέσων αυτών και καλεί την Επιτροπή να εξετάσει πώς θα μπορούσαν επίσης να χρησιμοποιηθούν για την αύξηση της κινητικότητας και της απασχολησιμότητας των εργαζομένων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

1.5.6   Υπάρχουν διάφορα μέσα για τη διευκόλυνση αυτών των πρωτοβουλιών. Ορισμένα από αυτά τα προγράμματα μπορεί να ενταχθούν στις συλλογικές συμβάσεις και η χρηματοδότησή τους μπορεί να ρυθμιστεί σε εθνικό επίπεδο με την παροχή οικονομικών κινήτρων, όπως φορολογικών ελαφρύνσεων. Η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να συμβάλει στην προσπάθεια, μέσω της συγχρηματοδότησης από τα Διαρθρωτικά Ταμεία και της διάδοσης ορθών πρακτικών στα αρμόδια όργανα σε ευρωπαϊκό επίπεδο και στα κράτη μέλη.

1.5.7   Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι οι εργαζόμενοι δεν δικαιούνται μόνο να έχουν πρόσβαση σε προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης αλλά χρειάζονται επίσης εισοδηματική ασφάλεια και κοινωνική προστασία για να λειτουργούν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο και, συνεπώς, χωρίς φόβο για το αύριο σε μια ραγδαία μεταβαλλόμενη κοινωνία.

1.6   Η Ένωση τρέφει τη φιλοδοξία να καταστεί μια ανταγωνιστική οικονομία της γνώσης που προσφέρει περισσότερες και ποιοτικά καλύτερες θέσεις εργασίας και μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή. Η Συνθήκη της Λισαβόνας προβλέπει ρητώς ότι η ΕΕ επιδιώκει τον στόχο αυτόν, μεταξύ άλλων με την πρόληψη του κοινωνικού αποκλεισμού, την προώθηση της οικονομικής και κοινωνικής προόδου των πολιτών της και με τη διασφάλιση των κοινωνικών δικαιωμάτων του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη του 1961, του Κοινοτικού Χάρτη Κοινωνικών Δικαιωμάτων του 1989 και του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του 2000.

1.7   Η ΕΟΚΕ καλεί τα θεσμικά όργανα της ΕΕ να τηρήσουν το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο επιδεικνύοντας αποφασιστικότερη δέσμευση. Η έλλειψη αποφασιστικότητας σε αυτό το θέμα έχει οδηγήσει στην αύξηση του αριθμού των εργαζόμενων φτωχών, της ανισότητας και του φόβου για το μέλλον αλλά ταυτόχρονα και σε μείωση της εμπιστοσύνης των πολιτών μεταξύ τους, στους κοινωνικούς θεσμούς και στις κυβερνήσεις και μάλιστα όχι μόνο τις εθνικές κυβερνήσεις αλλά και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα, όπως καταδεικνύει ο εντεινόμενος ευρωσκεπτικισμός σε πολλά κράτη μέλη.

1.8   Στα κράτη μέλη, έχουν αναληφθεί πολλές πρωτοβουλίες στον τομέα που καλύπτεται από την παρούσα ανακοίνωση. Ορισμένες από αυτές περιγράφονται στο παράρτημα. Τα παραδείγματα συγκεντρώθηκαν από μέλη της CCMI και δείχνουν μια σημαντική δυναμική, αλλά και μεγάλες διαφορές μεταξύ χωρών και κλάδων. Η ανταλλαγή εμπειριών και ορθών πρακτικών είναι απαραίτητη σε επιχειρησιακό επίπεδο. Τι λειτουργεί και τι δεν λειτουργεί; Ποιοι παράγοντες είναι καθοριστικοί; Η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προωθήσει και να ενθαρρύνει την ανταλλαγή εμπειριών και βέλτιστων πρακτικών.

2.   Η σημερινή κατάσταση

2.1   Εδώ και μια τριετία, η οικονομία πλήττεται από την κρίση. Ξεκίνησε ως κρίση στις χρηματοπιστωτικές αγορές λόγω της στασιμότητας του κλάδου των ακινήτων στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το δεύτερο εξάμηνο του 2008 σημειώθηκε ραγδαία ύφεση και της «πραγματικής οικονομίας» ως αποτέλεσμα της χρηματοπιστωτικής κρίσης. Ο όρος «πιστωτική κρίση» δεν καλύπτει όλο το εύρος της κατάστασης. Δεν επρόκειτο αποκλειστικά για πρόβλημα περιορισμένης ρευστότητας και (μακροπρόθεσμα) κεφαλαίων, αλλά και για μια καθολική κρίση εμπιστοσύνης στον χρηματοοικονομικό τομέα. Η παρούσα γνωμοδότηση πρωτοβουλίας δεν αφορά την κρίση αλλά επιχειρεί κυρίως να δώσει απάντηση στο ερώτημα ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος εξόδου της ευρωπαϊκής βιομηχανίας από την κρίση.

2.2   Το 2009 και το 2010, χάθηκαν συνολικά στην Ευρώπη 3,25 εκατομμύρια θέσεις εργασίας, κυρίως στη βιομηχανία και τη γεωργία. Ήδη πριν ξεσπάσει η κρίση, επικρατούσαν στην ΕΕ ανησυχίες σχετικά με τη δημογραφική ανάπτυξη. Λόγω της συνταξιοδότησης εκείνων που γεννήθηκαν κατά τη διάρκεια της θεαματικής αύξησης των γεννήσεων μετά τον Β′ Παγκόσμιο Πόλεμο, σύντομα θα υπάρξει μεγάλη ζήτηση για καλά καταρτισμένο προσωπικό. Δεδομένης της εσπευσμένης συνταξιοδότησης αυτών των ηλικιωμένων εργαζομένων εξαιτίας της κρίσης, η ανάγκη αντικατάστασής τους έχει καταστεί επιτακτικότερη. Στο πλαίσιο αυτό, προκύπτουν δύο προβλήματα. Το πρώτο είναι ποσοτικό: σε ορισμένα κράτη μέλη και σε ορισμένους τομείς της βιομηχανίας δεν εισέρχεται στην αγορά εργασίας επαρκής αριθμός καταρτισμένων νέων ώστε να καλυφθούν οι ανάγκες της ζήτησης. Το δεύτερο είναι ποιοτικό: εξαιτίας του απότομου τρόπου με τον οποίο πραγματοποιείται η αντικατάσταση, η μετάδοση γνώσεων εντός των επιχειρήσεων καταλήγει σε αδιέξοδο.

2.3   Η σημαντικότερη προϋπόθεση για τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας είναι η βιώσιμη, σταθερή οικονομική ανάπτυξη. Από τις αρχές του 2010, διαφαίνεται μια εύθραυστη αποκατάσταση με ελάχιστη αύξηση της παραγωγής σε πληθώρα τομέων και επιφυλακτικά αυξανόμενη ζήτηση εργασίας, αν και η κατάσταση διαφέρει ανά κράτος μέλος. Υπό την επίδραση της παγκοσμιοποίησης, η κοινωνία μεταβάλλεται με ταχείς ρυθμούς και συνακόλουθα και η αγορά εργασίας. Οι επιχειρήσεις εφαρμόζουν διάφορα είδη απασχόλησης, γεγονός το οποίο οδηγεί ολοένα και περισσότερο σε νέα σχήματα, μεταξύ των οποίων είναι και η επισφαλής απασχόληση. Από την τελευταία έρευνα του Eurofound για τις συνθήκες εργασίας στην Ευρώπη καταδεικνύεται ότι η σταθερή εργασία εξακολουθεί να αποτελεί το πρότυπο για τους περισσότερους εργαζομένους, αλλά το ποσοστό της προσωρινής εργασίας αυξάνεται. (2) Τα κυριότερα μέσα παραγκωνισμού των συλλογικών συμβάσεων εργασίας είναι η υπεργολαβία και η εικονική απασχόληση εν είδει ελεύθερου επαγγελματία κάτω από υποτυπώδεις συνθήκες εργασίας, πρότυπα τα οποία εφαρμόζονται ολοένα και συχνότερα τα τελευταία χρόνια.

3.   Πώς φτάσαμε έως εδώ

3.1   Το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο είναι ένα μοναδικό είδος κοινωνικού καπιταλισμού το οποίο αναπτύχθηκε στην Ευρώπη μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και στο πλαίσιο του οποίου έχουν καταπολεμηθεί με επιτυχία οι υπερβολές του καπιταλισμού, χωρίς να θιγούν οι ισχυρές πτυχές του. Αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τα ευρωπαϊκά κράτη μέλη στην προσπάθεια για τη δημιουργία μιας κοινωνίας που χαρακτηρίζεται από συνοχή, αλληλεγγύη και ανταγωνιστικότητα. Εντέλει, θα έπρεπε να οδηγήσει σε μια δημοκρατική, οικολογική, ανταγωνιστική, βασιζόμενη στην αλληλεγγύη κοινωνία της ευημερίας χωρίς αποκλεισμούς, για όλους τους πολίτες της Ευρώπης.

3.2   Αυτό το σημείο αναφοράς επανεμφανίζεται στη Συνθήκη της Λισαβόνας. Πέραν της πληθώρας οικονομικών δικαιωμάτων και διατάξεων σχετικά με τον θεμιτό ανταγωνισμό στην εσωτερική αγορά, η ΕΕ υπόσχεται, μεταξύ άλλων, στους πολίτες της ότι:

επιθυμεί να αποτρέψει τον κοινωνικό αποκλεισμό·

είναι αποφασισμένη να προωθήσει την οικονομική και κοινωνική πρόοδο των πολιτών·

εγγυάται τα κοινωνικά δικαιώματα που ορίζονται στον Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Χάρτη του 1961, τον Χάρτη Κοινωνικών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης του 1989 και τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων·

επιδιώκει το υψηλότερο δυνατό επίπεδο γνώσεων για τους πολίτες της μέσω της ευρείας πρόσβασης στην εκπαίδευση·

διασφαλίζει την εφαρμογή της αρχής των ίσων ευκαιριών και της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών σε θέματα εργασίας και απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένης της ισότητας αμοιβής για όμοια ή ισότιμη εργασία στην ίδια επιχείρηση και σύμφωνα με την ίδια συλλογική σύμβαση.

3.3   Η πραγματικότητα είναι λίγο πιο σκληρή. Υπάρχουν μεν θέσεις εργασίας, αλλά ως επί το πλείστον προσωρινές, μη δεσμευτικές, με χαμηλή αμοιβή, περιορισμένη κοινωνική ασφάλιση και ελάχιστη νομική προστασία για τους εργαζομένους. Είναι αυτονόητο ότι οι εργοδότες δεν προσφέρουν άμεσα μόνιμες συμβάσεις στους εργαζομένους όταν η οικονομία αρχίζει δειλά να βγαίνει από μια κρίση. Αυτό μπορεί ακόμη και να αποτελέσει ένα ευπρόσδεκτο συμπλήρωμα της προσφοράς στην αγορά εργασίας και ταυτόχρονα να συμβάλει στην εξάλειψη του κοινωνικού αποκλεισμού, διότι προσφέρει εργασία σε ομάδες οι οποίες διαφορετικά δεν θα είχαν καμία τύχη στην αγορά. Δεν πρέπει όμως να οδηγήσει σε αποκλεισμό. Όταν επέλθει ανάκαμψη και η ζήτηση εργατικού δυναμικού προσλάβει εμφανώς διαρθρωτικό χαρακτήρα, οι θέσεις εργασίας πρέπει, επίσης, να συνοδεύονται από συμβάσεις οι οποίες εγγυώνται εύλογο εισόδημα, κοινωνική ασφάλιση και νομική προστασία.

3.4   Ακόμη σοβαρότερο είναι το γεγονός ότι σταθερές θέσεις εργασίας με αξιοπρεπείς όρους μετατρέπονται σε μορφές επισφαλούς απασχόλησης βάσει μη δεσμευτικών, προσωρινών συμβάσεων, με ελάχιστη κοινωνική ασφάλιση και νομική προστασία. Πρόκειται για κάτι που δεν συμβαίνει μόνο στον ιδιωτικό τομέα αλλά και στο δημόσιο. Αυτό αντιβαίνει στις δεσμεύσεις που έχουν αναληφθεί έναντι των πολιτών στη Συνθήκη της Λισαβόνας σχετικά με την κοινωνική συνοχή. Βέβαια, δεν είναι όλες οι μορφές προσωρινής απασχόλησης επισφαλείς, οι ελεύθεροι επαγγελματίες με υψηλό μορφωτικό επίπεδο μπορούν μέσω της ανάληψης και εκτέλεσης έργων να διαπρέψουν στην αγορά εργασίας. Εντούτοις, η προσωρινή απασχόληση είναι εξ ορισμού επισφαλής όταν πρόκειται για ανειδίκευτη ή χαμηλής ειδίκευσης εργασία στον τομέα της παραγωγής και της παροχής υπηρεσιών (3).

3.5   Σε πολλούς τομείς η Ευρώπη κατέχει παγκοσμίως κορυφαία θέση όσον αφορά την ευημερία, την κοινωνική προστασία και την ανταγωνιστικότητα, αλλά έχουμε χάσει έδαφος σε σχέση με το ίδιο μας το παρελθόν και άλλες οικονομίες. Υπάρχει θέμα αυξανόμενης φτώχειας και ανισότητας εισοδήματος, καθώς και περικοπών στις δημόσιες υπηρεσίες, όπως προκύπτει από μελέτη του ΟΟΣΑ του 2008 (4).

3.6   Το 2003, η Eurostat πρόσθεσε στον ευρωπαϊκό κατάλογο κοινωνικών δεικτών τους «εργαζόμενους φτωχούς». Το ποσοστό της κατηγορίας αυτής στην ΕΕ των 27 ανήλθε το 2008 σε 8,6 %, κατάσταση η οποία οφείλεται, μεταξύ άλλων, στο γεγονός ότι το ποσοστό σταθερής και αξιοπρεπούς εργασίας μειώνεται, ενώ το ποσοστό ακανόνιστης και επισφαλούς εργασίας αυξάνεται. Αυτό αυξάνει τη δυσπιστία των πολιτών. Εξάλλου, σε μια κοινωνία η οποία διακατέχεται από δυσπιστία και σπαράζεται από κοινωνικές διαμάχες, δεν υπάρχει περιθώριο για βιώσιμη, σταθερή οικονομική ανάπτυξη.

3.7   Την τελευταία δεκαετία, η υλική ανισότητα αυξήθηκε σημαντικά. Εν προκειμένω, ο Judt παρουσιάζει ορισμένα εντυπωσιακά παραδείγματα σε ένα από τα τελευταία του βιβλία (5). Στη Μεγάλη Βρετανία εμφανίζεται η μεγαλύτερη ανισότητα από τη δεκαετία του ’20 του προηγούμενου αιώνα, η χώρα μετρά περισσότερα φτωχά παιδιά από οποιαδήποτε άλλη χώρα της ΕΕ, οι περισσότερες των θέσεων εργασίας που προέκυψαν πρόσφατα αποφέρουν είτε πολύ υψηλές είτε πολύ χαμηλές αμοιβές και από το 1973 η διαφορά εισοδήματος δεν είναι πουθενά αλλού τόσο μεγάλη όσο στη χώρα αυτή. Το 1968, στις Ηνωμένες Πολιτείες ο μισθός του γενικού διευθυντή της General Motors ήταν 66 φορές υψηλότερος του μέσου μισθού στην επιχείρησή του, το 2009 ο ομότιμός του στη Wal-Mart αμειβόταν με ποσό 900 φορές υψηλότερο αυτού. Το παράδειγμα είναι χαρακτηριστικό των ακραίων περιπτώσεων, αν και οι μέσοι όροι παρουσιάζουν την ίδια εικόνα. Το 1965, ο μισθός των διευθυντών μεγάλων επιχειρήσεων στις ΗΠΑ ήταν 24 φορές μεγαλύτερος του μέσου μισθού στις επιχειρήσεις τους, και το 2007, 275 φορές μεγαλύτερος (6).

3.8   Το κοινωνικό κόστος της αυξανόμενης ανισότητας είναι υψηλό. Σύμφωνα με έρευνα των Wilkinson και Picket (7), η κοινωνία στην οποία η υλική ανισότητα είναι σχετικά μεγάλη έχει χειρότερη επίδοση σχεδόν σε όλες τις άλλες πτυχές της καθημερινής ζωής από μια κοινωνία στην οποία η υλική ανισότητα είναι σχετικά μικρή. Οι άνθρωποι είναι λιγότερο υγιείς, ζουν λιγότερο, η εγκληματικότητα έχει αυξηθεί και – το μεγαλύτερο πρόβλημα – κλονίζεται η εμπιστοσύνη των ανθρώπων μεταξύ τους και στην κοινωνία. Τέλος, οι άνθρωποι στρέφονται κατά των κυβερνήσεων, τόσο των εθνικών κυβερνήσεων όσο και των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων, όπως καταδεικνύεται από τον αυξανόμενο ευρωσκεπτικισμό σε ολοένα και περισσότερα κράτη μέλη. Κλονίζεται, επίσης, η εμπιστοσύνη μεταξύ των κοινωνικών ομάδων μεταξύ τους, όπως και μεταξύ των κοινωνικών εταίρων.

4.   Ποια πορεία θέλουμε να ακολουθήσουμε

4.1   Οι οικονομικές αλλαγές επιταχύνονται συνεχώς. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τα δημογραφικά προβλήματα που αντιμετωπίζουμε, επιτάσσει άμεσα και διεξοδικά μέτρα. Η κοινωνία δεν φτάνει ποτέ σε «τέρμα», αλλά εξελίσσεται συνεχώς και η αγορά εργασίας πρέπει να συμπορεύεται με αυτές τις εξελίξεις. Όμως, στην ανασυγκρότηση της αγοράς εργασίας, πέραν των οικονομικών συμφερόντων, διαδραματίζουν και άλλα συμφέροντα ρόλο, όπως τα κοινωνικά. Συνεπώς, η πρόκληση αφορά το πώς θα μπορέσουμε να συγκροτήσουμε την αγορά εργασίας με τέτοιον τρόπο ώστε να είναι επωφελής για ολόκληρη την κοινωνία.

4.2   Φαίνεται πως υπάρχει συναίνεση μεταξύ όλων των σχετικών θεσμικών οργάνων όσον αφορά την πορεία που πρέπει να τηρηθεί στην αγορά εργασίας. Το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρότεινε κατευθυντήριες γραμμές για τις πολιτικές απασχόλησης (8) στις οποίες δίδεται ιδιαίτερη προσοχή στις κοινωνικές πτυχές. Το Συμβούλιο Απασχόλησης επεσήμανε τα πλεονεκτήματα της οργάνωσης της ευελιξίας εντός της επιχείρησης αντί σε έναν ευέλικτο «φλοιό» εκτός αυτής. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα στο οποίο διατυπώνει έκκληση προς την ΕΕ για χάραξη στρατηγικής για «πράσινες θέσεις εργασίας». Αυτό δεν είναι απλώς καλύτερο για ένα βιώσιμο μέλλον, αλλά αναγκάζει επίσης την Ευρώπη να στραφεί προς την καινοτομία (9). Εν προκειμένω, η ΕΟΚΕ έχει εκδώσει ορισμένες γνωμοδοτήσεις (10). Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, επίσης, ενέκρινε με σημαντική πλειοψηφία ένα ψήφισμα για τις άτυπες εργασιακές συμβάσεις, το οποίο είναι υπέρ των σταθερών θέσεων εργασίας και κατά της μετατροπής των σταθερών θέσεων εργασίας σε επισφαλή απασχόληση (11).

4.3   Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο πλαίσιο της στρατηγικής της Ευρώπης για το 2020, δημοσίευσε ορισμένες εμβληματικές πρωτοβουλίες με συγκεκριμένες προτάσεις σε αυτόν τον τομέα. Στο πλαίσιο «μιας βιομηχανικής πολιτικής για την εποχή της παγκοσμιοποίησης», δίνεται το έναυσμα για περισσότερες θέσεις εργασίας υψηλής ποιότητας και παραγωγικότητας. Στις εμβληματικές πρωτοβουλίες «Νεολαία σε κίνηση» και «Ατζέντα για νέες δεξιότητες και θέσεις εργασίας» υποστηρίζεται η «ενιαία σύμβαση». Με αυτήν τη νέα μορφή σύμβασης η Επιτροπή επιθυμεί να αντισταθεί στη διχοτόμηση της αγοράς εργασίας παρέχοντας τη δυνατότητα στους νεοεισερχόμενους να κατοχυρώσουν, μετά από μια εύλογη περίοδο δοκιμής, κοινωνικά δικαιώματα μέσω της πρόσβασης σε συστήματα τα οποία βασίζονται σε συλλογικές συμφωνίες μεταξύ κοινωνικών εταίρων ή στη νομοθεσία.

4.4   Οι ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι συμφωνούν και αυτοί σε γενικές γραμμές με την πολιτική που πρέπει να ακολουθηθεί. Τόσο το 2007 (12) όσο και το 2010 (13) η Business Europe, η ETUC (Συνομοσπονδία Ευρωπαϊκών Συνδικάτων), η UEAPME (Ευρωπαϊκή Ένωση Βιοτεχνικών και Μικρομεσαίων Επιχειρήσεων) και το CEEP (Ευρωπαϊκό Κέντρο Δημοσίων Επιχειρήσεων) δημοσίευσαν εκθέσεις οι οποίες περιελάμβαναν συστάσεις για μια πολιτική σχετικά με την αγορά εργασίας η οποία συνεκτιμά όχι μόνο τα οικονομικά συμφέροντα, αλλά και τα κοινωνικά.

4.5   Τον Σεπτέμβριο του 2010 στο Όσλο, το ΔΝΤ και η ΔΟΕ επεσήμαναν ότι η εξάλειψη της υψηλής ανεργίας είναι εξαιρετικά σημαντική όχι μόνο από οικονομική άποψη, αλλά και από άποψη κοινωνικής συνοχής. Σύμφωνα με το ΔΝΤ, στο μέλλον πρέπει να προλάβουμε τον κίνδυνο να χαθεί μια ολόκληρη γενιά για την αγορά εργασίας. Η ΔΟΕ έχει δημοσιεύσει ήδη από το 1999 την «Ατζέντα αξιοπρεπούς εργασίας», επιδίωξη της οποίας είναι να εξασφαλιστεί στους ανθρώπους η δυνατότητα να εργάζονται ελεύθερα, με τους ίδιους όρους, σε ένα ασφαλές και αξιοπρεπές περιβάλλον. Τον Ιούνιο του 2009, η ΔΟΕ ενέκρινε το «Παγκόσμιο σύμφωνο για την απασχόληση», μια νέα πρωτοβουλία που αποσκοπεί στην οικονομική ανάκαμψη και διατήρηση της απασχόλησης. Στην τελευταία του δημοσίευση για την απασχόληση (14), ο ΟΟΣΑ υποστηρίζει μια πολιτική η οποία επιδιώκει την αποτροπή της μαζικής, μακρόχρονης ανεργίας.

4.6   Βεβαίως, σημείο αφετηρίας αποτελεί ο στόχος να παραμείνει η Ευρώπη ανταγωνιστική σε σχέση με άλλες περιοχές του κόσμου. Αυτό μπορεί να συμβεί μόνο μέσω της εκπαίδευσης, της γνώσης, της καινοτομίας, της ποιότητας, της αποτελεσματικότητας και της παραγωγικότητας. Η ΕΕ απλά δεν μπορεί να ανταγωνιστεί χώρες όπως η Κίνα, η Ινδία και η Βραζιλία όσον αφορά ιδίως το κόστος της εργασίας. Αυτό θα μπορούσε να συμβεί μόνο εάν οι εργασιακές συνθήκες στην ΕΕ προσαρμόζονταν προς τα κάτω – κάτι το οποίο αντίκειται στη φιλοδοξία της ΕΕ να καταστεί μια ανταγωνιστική οικονομία της γνώσης με περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας και με υψηλή κοινωνική συνοχή. Η ΕΕ μπορεί, πέραν των πρόσθετων προσπαθειών στον τομέα της έρευνας και ανάπτυξης, να προάγει και να υποστηρίξει τις επενδύσεις στο χώρο της εκπαίδευσης με τρόπο ώστε η γενική εκπαίδευση να υπάγεται στο δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα και η εξειδικευμένη επαγγελματική κατάρτιση στην αρμοδιότητα των κοινωνικών εταίρων και της κυβέρνησης.

4.7   Η σημασία της εξειδικευμένης επαγγελματικής κατάρτισης δεν εκτιμάται όσο θα έπρεπε. Τα προγράμματα περιορίζονται συχνά στους νέους εργαζόμενους και στους εργαζόμενους οι οποίοι διαθέτουν ήδη σχετικά υψηλή κατάρτιση. Στην ΕΕ των 27, το 57,6 % των ψηλά καταρτισμένων συμμετέχουν σε προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό των εργαζόμενων με χαμηλή κατάρτιση είναι 28,4 %. Στα δύο αντίθετα άκρα της κλίμακας βρίσκονται η Σουηδία (91 και 57,6 % αντιστοίχως) και η Ρουμανία (14 και 3,9 %) (15). Τα προγράμματα κατάρτισης πρέπει να απευθύνονται κυρίως σε ανθρώπους με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο, ηλικιωμένους, γυναίκες και μετανάστες, ώστε να μπορέσουν και αυτές οι ομάδες να αποκτήσουν πάλι μια διαρκή προοπτική ένταξης στην αγορά εργασίας. Ένα ισχυρό μέτρο για να προαχθεί μια τέτοια πολιτική είναι η πρόβλεψη για κάθε εργαζόμενο ενός προϋπολογισμού κατάρτισης που θα είναι αντιστρόφως ανάλογος προς το μορφωτικό του επίπεδο. Η ανεργία πλήττει κυρίως τους ανθρώπους με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο και με απαρχαιωμένες γνώσεις οι οποίοι εργάζονται σε παραδοσιακούς, υπό εξαφάνιση τομείς. Χωρίς πρόσθετη προσπάθεια κατάρτισης δεν είναι δυνατή η παροχή προοπτικής για εργασία σε άλλο, σύγχρονο τομέα της οικονομίας. Εάν δεν φροντίσουμε να επανασυνδεθούν αυτοί οι άνθρωποι με την αγορά εργασίας, σύντομα θα υπάρξει έλλειψη καταρτισμένου εργατικού δυναμικού σε όλα τα επίπεδα.

4.8   Η κατάσταση των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας δεν λαμβάνεται επαρκώς υπόψη. Ενώ σε πολλά κράτη μέλη της ΕΕ η ηλικία συνταξιοδότησης αυξάνεται, πολλοί ηλικιωμένοι χάνουν τη δουλειά τους πριν από την ισχύουσα ηλικία συνταξιοδότησης και αυτό είτε επειδή δεν μπορούν να προσαρμοστούν στις ραγδαίες αλλαγές στις διαδικασίες παραγωγής, είτε επειδή η εργασία σε βάρδιες γίνεται προβληματική με την πρόοδο της ηλικίας. Για να συνεχίσουν οι άνθρωποι αυτοί να εργάζονται υπό υγιείς συνθήκες, χρειάζεται μια πολιτική προσωπικού που συνεκτιμά τον παράγοντα ηλικία. Πολλά από αυτά τα προβλήματα μπορούν να αντιμετωπιστούν με ειδική εκπαίδευση. Ωστόσο, τα στοιχεία της Eurostat (16) δείχνουν και σ' αυτήν την περίπτωση ότι οι ηλικιωμένοι συμμετέχουν λιγότερο σε προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης, σε σύγκριση με τους νεότερους (20,9 % για την ηλικία 55 έως 64, και 44,2 % για την ηλικία 25 έως 43 ετών).

4.9   Η εκπαίδευση και η κατάρτιση έχουν νόημα μόνον εφόσον τα αντίστοιχα προγράμματα είναι αποτελεσματικά και επιτρέπουν στους εργαζόμενους οι οποίοι συμμετέχουν σε αυτά να εφοδιαστούν πραγματικά με τις δεξιότητες που απαιτούνται για να προσαρμοστούν στην ταχέως μεταβαλλόμενη αγορά εργασίας. Η κλασσική θεωρητική εκπαίδευση, που δεν έχει καμία σχέση με τον κόσμο της εργασίας, πρέπει να συμπληρωθεί ιδίως με πρακτικές άσκησης στις επιχειρήσεις. Ωστόσο, στην πράξη, η εκπαίδευση αυτού του είδους προτείνεται πολύ συχνά. Τα τελευταία χρόνια, πολλά κράτη μέλη έχουν αποκτήσει πείρα στην ανάπτυξη νέων και αποτελεσματικών προγραμμάτων κατάρτισης με επίκεντρο το χώρο εργασίας. Το Cedefop διεξήγαγε πρόσφατα έρευνα για τον αντίκτυπο της μάθησης στο χώρο εργασίας (17). Θεωρείται ενδεδειγμένο να προαχθεί η διάδοση και η στήριξη παρόμοιων μεθόδων κατάρτισης.

4.10   Οι εργαζόμενοι δεν διδάσκονται μόνο με την επίσημη κατάρτιση, αλλά μπορούν επίσης να αποκτήσουν με άτυπο τρόπο πολύτιμες γνώσεις και πείρα κατά την εκτέλεση των καθηκόντων τους. Οι δεξιότητες που αποκτώνται με τον τρόπο αυτό δεν είναι επαρκώς αναγνωρισμένες, επειδή δεν πιστοποιούνται και δεν τεκμηριώνονται από κάποιο αναγνωρισμένο δίπλωμα. Αυτό περιορίζει την κινητικότητα των εργαζομένων. Για όσο διάστημα διατηρούν την παλιά θέση τους, δεν υπάρχει πρόβλημα, όμως οι ευκαιρίες που έχουν να αλλάξουν εργασία είναι περιορισμένες διότι δεν μπορούν να αξιοποιήσουν τις άτυπες δεξιότητές τους προκειμένου να έχουν πρόσβαση σε νέες θέσεις εργασίας. Έχουν διεξαχθεί πολλές μελέτες, ιδιαίτερα από τον ΟΟΣΑ (18) και το Cedefop (19), στις οποίες εξετάζονται οι δυνατότητες συστημάτων πιστοποίησης επίκτητων δεξιοτήτων. Τα περισσότερα κράτη μέλη επιχειρούν την ανάπτυξη ενός συστήματος για την αξιολόγηση και αναγνώριση των προσόντων που αποκτώνται μέσω της άτυπης και ανεπίσημης μάθησης, σε λίγα όμως από αυτά έχουν προκύψει συγκεκριμένα αποτελέσματα (20). Πρόκειται για μια πρωτοβουλία η οποία αξίζει να αναγνωριστεί και να υποστηριχθεί.

4.11   Με πρωτοβουλία της Γενικής Διεύθυνσης Εκπαίδευσης και Πολιτισμού, έχουν αναπτυχθεί ορισμένα μέσα με σκοπό την προαγωγή της διαφάνειας των τυπικών προσόντων και της ποιότητας της εκπαίδευσης και της κατάρτισης μέσω της δια βίου μάθησης σε ευρωπαϊκή κλίμακα (21). Αυτά τα μέσα εφαρμόζονται προς το παρόν κυρίως στον τομέα της εκπαίδευσης για την ενίσχυση της κινητικότητας και της απασχολησιμότητας των φοιτητών στην Ευρώπη. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία των μέσων αυτών και καλεί την Επιτροπή να εξετάσει πώς θα μπορούσαν επίσης να χρησιμοποιηθούν για την αύξηση της κινητικότητας και της απασχολησιμότητας των εργαζομένων στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

4.12   Ένας εργοδότης ο οποίος επενδύει στο προσωπικό του οργανώνοντας προγράμματα κατάρτισης κατά τη διάρκεια των εργάσιμων ωρών και καλύπτοντας όλα τα σχετικά έξοδα, μπορεί να ζητήσει από τους εργαζομένους να μελετούν στον προσωπικό τους χρόνο, καθώς είναι αναγκαία η μελέτη και εκτός των προγραμμάτων κατάρτισης. Ένα τέτοιο πρόγραμμα το οποίο δεν αποσκοπεί μόνο στην εκτέλεση μια συγκεκριμένης εργασίας, αλλά καταρτίζει τους εργαζομένους ενισχύοντας την ευρεία διαθεσιμότητά τους εντός της επιχείρησης ή της αγοράς εργασίας, αποτελεί την καλύτερη προετοιμασία για το μέλλον σε έναν ραγδαία μεταβαλλόμενο κόσμο. Ένα τέτοιο πρόγραμμα διαθέτει ελκυστικές πτυχές τόσο για τους εργοδότες όσο και για τους εργαζομένους. Για τους μεν σημαίνει διαθεσιμότητα καταρτισμένου και αρμόδιου προσωπικού, για τους δε ισχυρή θέση στην αγορά εργασίας. Αυτή η μέθοδος πρέπει επειγόντως να επανενεργοποιηθεί, διότι, όπως προκύπτει από τα στατιστικά στοιχεία, η διά βίου μάθηση παραμένει στάσιμη εδώ και ορισμένα χρόνια (22).

5.   Πώς θα φτάσουμε έως εκεί

5.1   Οι επιχειρήσεις χρειάζονται ασφάλεια, καθώς επιθυμούν να επενδύσουν μακροπρόθεσμα σε νέες εξελίξεις, για παράδειγμα. Στη Γερμανία οι νέες τεχνολογικές εξελίξεις όσον αφορά την ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές υλοποιήθηκαν λίγο ταχύτερα από ό,τι σε άλλες χώρες της Ευρώπης, διότι η γερμανική κυβέρνηση θέσπισε ένα πολυετές πρόγραμμα στήριξης, το οποίο παρείχε στους επιχειρηματίες του εν λόγω τομέα την ασφάλεια ότι πρόκειται για μια διαρθρωτική εξέλιξη η οποία επί σειρά ετών θα στηρίζεται και θα ενθαρρύνεται από την κυβέρνηση. Αποτέλεσμα αυτής της πολιτικής είναι ότι η Γερμανία κατέστη πρωτοπόρος σε αυτόν τον τομέα στον οποίο η απασχόληση αυξήθηκε σε μια δεκαετία από 70 000 σε σχεδόν 3 000 000 θέσεις εργασίας.

5.2   Δεν χρειάζονται μόνο οι επιχειρήσεις ασφάλεια. Και οι εργαζόμενοι χρειάζονται εξασφάλιση από πλευράς εισοδήματος, κοινωνικής προστασίας και κατάρτισης. Αυτές οι δύο αρχές αντιπροσωπεύουν τις θεμελιώδεις αξίες του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου, όπως αυτό διαμορφώθηκε στην Ευρώπη μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι καλά καταρτισμένοι εργαζόμενοι διαθέτουν εξασφαλισμένο εισόδημα, επειδή οι δεξιότητές τους τούς παρέχουν πρόσβαση στην αγορά εργασίας και την ασφάλεια μιας αξιοπρεπούς εργασίας. Όσοι χάνουν τη δουλειά τους χωρίς δική τους υπαιτιότητα χρειάζονται κοινωνική προστασία προκειμένου να μπορέσουν κατά τη διάρκεια της περιόδου που είναι άνεργοι να επιμορφωθούν, να καταρτιστούν και να μετεκπαιδευθούν. Τέλος, οι εργαζόμενοι πρέπει να διαθέτουν την ασφάλεια ότι έχουν πρόσβαση σε πρόγραμμα κατάρτισης προκειμένου να μπορέσουν να υλοποιήσουν ενδεχόμενες προσωπικές φιλοδοξίες στον τομέα της εργασίας και του εισοδήματος. Ο μοναδικός τρόπος για να διατηρηθεί το ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο σε μια παγκόσμια αγορά είναι μέσω ενός καταρτισμένου, ευέλικτα προσαρμοζόμενου εργατικού δυναμικού το οποίο διαθέτει κίνητρα. Το αναπόφευκτο τίμημα είναι ότι πρέπει να παρασχεθεί στον ενεργό πληθυσμό ασφάλεια όσον αφορά τις θεμελιώδεις αξίες του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου.

5.3   Εξάλλου, οι εργαζόμενοι δεν χρησιμοποιούν ποτέ ταυτόχρονα και τις τρεις μορφές ασφάλειας. Επίσης, το κόστος που καταβάλλεται γι αυτές τις μορφές ασφάλειας μακροπρόθεσμα αποπληρώνεται πάντοτε. Όταν υπάρχει καλύτερη διασύνδεση της ζήτησης και της προσφοράς στην αγορά εργασίας διότι υπάρχουν επαρκή προγράμματα κατάρτισης για την επιμόρφωση και μετεκπαίδευση των ανθρώπων, η μακροχρόνια ανεργία περιορίζεται.

5.4   Η ευελιξία με ασφάλεια, σε συνεννόηση με τους κοινωνικούς εταίρους, μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό εργαλείο σε αυτό το τμήμα της αγοράς εργασίας στο οποίο η ζήτηση για ευέλικτη εργασία είναι εύλογη, ευνόητη και αιτιολογημένη (23). Νέες μορφές εργασίας μπορούν να εισαχθούν με μεγαλύτερη επιτυχία όταν οι κοινωνικοί εταίροι, μετά από διαβούλευση, συνάπτουν σχετικές συλλογικές συμφωνίες. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο σε κλίμα εμπιστοσύνης. Δεν είναι μόνο η κοινωνία που έχει αλλάξει σημαντικά, αλλά και οι εργαζόμενοι. Σήμερα, δεν αναζητούν όλοι οι άνθρωποι μια θέση εργασίας για όλη τους τη ζωή. Αυτό που επιθυμούν πάνω από όλα είναι η βεβαιότητα ότι καθ’ όλη τη διάρκεια του ενεργού βίου τους θα υπάρχει κατάλληλη εργασία για αυτούς. Όχι ακανόνιστη, επισφαλή εργασία αλλά εργασία που θα τους παρέχει περισσότερη ασφάλεια, όπως περιγράφεται στην παράγραφο 5.2. Αυτό μπορεί να συμβεί κάλλιστα σε μεγαλύτερες επιχειρήσεις με την ευέλικτη προσαρμογή του μόνιμου προσωπικού εντός της επιχείρησης και όχι με τη δημιουργία ενός ευέλικτου «φλοιού» εκτός αυτής. Τον Ιούλιο του 2010, το Συμβούλιο Απασχόλησης εξέτασε αυτήν τη δυνατότητα. Αυτή η μορφή ευελιξίας με ασφάλεια ταιριάζει πολύ καλύτερα στην οικονομία της γνώσης που επιθυμεί να αναπτύξει η ΕΕ. Οι συλλογικές συμφωνίες των κοινωνικών εταίρων είναι η καλύτερη μέθοδος διαμόρφωσης αυτού τους είδους της ευελιξίας.

5.5   Εντούτοις, οι επιχειρήσεις σε περιόδους αύξησης του φόρτου εργασίας έχουν πάντα ανάγκη από προσωρινό προσωπικό. Επιπλέον, αυτό το πρότυπο εσωτερικής ευελιξίας είναι λιγότερο κατάλληλο για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις είναι εξαιρετικά σημαντικές για την ευρωπαϊκή οικονομία, εφόσον, εξάλλου, καλύπτουν και το μεγαλύτερο μέρος της απασχόλησης. Για τον λόγο αυτόν, πρέπει να αναζητηθεί μια αποτελεσματική μέθοδος η οποία να μειώνει τη διαφορά μεταξύ εργαζομένων με συμβάσεις αορίστου χρόνου, με καλή κοινωνική προστασία και ισχυρό νομικό καθεστώς και εργαζομένων με συμβάσεις προσωρινής απασχόλησης, ελάχιστη κοινωνική προστασία και υποτυπώδες νομικό καθεστώς. Και αυτή η κατηγορία εργαζόμενων πρέπει έχει δικαίωμα σε επίδομα ασθένειας, σε σύνταξη, σε επίδομα ανεργίας, σε άδεια μετ’ αποδοχών και σε γονική άδεια. Αυτό μπορεί να συμβεί, για παράδειγμα, με την παροχή υπό συγκεκριμένους όρους οικονομικά προσιτής πρόσβασης σε τομεακές ρυθμίσεις που θεσπίζονται σε επίπεδο συλλογικής σύμβασης ή κατοχυρώνονται νομικά, όπως ισχύει στην Αυστρία, όπου έχει εν τω μεταξύ εισαχθεί ένα παρόμοιο σύστημα. Και σε αυτήν την περίπτωση, την ευθύνη συμμερίζονται οι κοινωνικοί εταίροι και το κράτος.

5.6   Η διαχείριση ανθρώπινου δυναμικού πρέπει να διαδραματίσει έναν σημαντικό, διττό ρόλο στο μέλλον. Πρώτον, πρέπει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο όσον αφορά τη διαμόρφωση του περιεχομένου των προγραμμάτων κατάρτισης μέσω των οποίων οι εργαζόμενοι μπορούν να διατηρήσουν τις επαγγελματικές τους δεξιότητες. Δεύτερον, πρέπει να αναλάβει το σημαντικό έργο της αποκατάστασης της κλονισμένης εμπιστοσύνης μεταξύ των κοινωνικών εταίρων, ώστε να μπορέσουν από κοινού και μετά από ορθή διαβούλευση να αναζητήσουν λύσεις για τα προβλήματα της αγοράς εργασίας. Εάν τα ενδιαφερόμενα μέρη, μετά την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, κατορθώσουν να βρουν αυτές τις λύσεις, ενδέχεται να προκύψει μια αγορά εργασίας στο πλαίσιο της οποίας οι εργοδότες θα έχουν την ευελιξία που επιθυμούν και οι εργαζόμενοι την ασφάλεια που χρειάζονται.

5.6.1   Αυτή η βελτιωμένη διαχείριση των ανθρώπινων πόρων είναι το κλειδί τόσο για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των κοινωνικών εταίρων, όσο και για μια νέα προσέγγιση της βιώσιμης αγοράς εργασίας. Αυτή η διαχείριση πρέπει ιδίως να βασιστεί στην:

πρόβλεψη της εξέλιξης των επαγγελμάτων και των θέσεων εργασίας και την εξασφάλιση της μη-επιβάρυνσης τους·

παροχή κινήτρων στους εργαζομένους για να αναλάβουν κινδύνους και ευθύνες με σκοπό τη βελτίωση των ατομικών και ομαδικών επιδόσεων·

επανεξέταση ορισμένων τύπων αρχικής κατάρτισης που δεν είναι (ή δεν είναι κατάλληλα), προσαρμοσμένοι στις ανάγκες των τοπικών αγορών εργασίας·

βελτίωση των μηχανισμών επαγγελματικού προσανατολισμού των νέων μέσω της συμμετοχής περισσότερων επαγγελματιών και εμπειρογνωμόνων του τομέα·

ιδιαίτερη προσοχή στην τεχνογνωσία, στις τοπικές παραδοσιακές παραγωγές, και στα περιφερειακά επώνυμα προϊόντα των οποίων η σχετική σπανιότητα συμβάλει στην πρωτοτυπία τους.

5.6.2   Η επιδίωξη μιας πιο σταθερής και υγιούς αγοράς εργασίας θα πρέπει να αποτελέσει μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής στο πλαίσιο της οποίας θα διαδραματίζουν και άλλοι παράγοντες ρόλο, όπως οι υπηρεσίες δημοσίου συμφέροντος και τα ελεύθερα επαγγέλματα.

5.7   Η κατεύθυνση προς την οποία πρέπει να εξελιχθεί η αγορά εργασίας έχει πράγματι υποδειχθεί από τις Βρυξέλλες, αλλά μπορεί να εφαρμοστεί μόνο στα κράτη μέλη. Για τον σκοπό αυτόν, το καταλληλότερο επίπεδο φαίνεται πως είναι το περιφερειακό. Όσον αφορά την οικονομία της γνώσης θα πρέπει να εξεταστεί εάν οι περιφέρειες μπορούν να αναπτύξουν και να διατηρήσουν ένα δημιουργικό εργατικό δυναμικό. Η ΕΕ μπορεί να ενθαρρύνει μια τέτοια εξέλιξη μέσω οικονομικής στήριξης προερχόμενης από τα ευρωπαϊκά διαρθρωτικά ταμεία και μέσω της συλλογής ορθών παραδειγμάτων τα οποία θα πρέπει να διαθέτει υπό τη μορφή βάσης δεδομένων (24). Ορισμένα υποδείγματα αυτού του είδους έχουν συγκεντρωθεί από τα μέλη της CCMI και προσαρτώνται ως παράρτημα. Η ΕΟΚΕ ζητά από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διαδώσει και να συστήσει αυτά τα υποδείγματα στους αρμόδιους θεσμούς της ΕΕ αλλά και των κρατών μελών.

5.8   Στην Ευρώπη υπάρχουν παραδείγματα περιφερειών με πλούσιο βιομηχανικό παρελθόν στις οποίες σε σύντομο χρονικό διάστημα η παραδοσιακή βιομηχανία και, συνεπώς, η βάση της περιφερειακής απασχόλησης και ευημερίας εξαφανίστηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου, όπως στη βόρεια Γαλλία στην περιοχή της Λιλ και στη Γερμανία στην περιοχή του Ρουρ. Τα ενδιαφερόμενα μέρη σε αυτές τις περιφέρειες, αντί να προσπαθήσουν σπασμωδικά να διατηρήσουν την πρότερη κατάσταση εξέτασαν ποιες δυνατότητες υπήρχαν για το μέλλον και δραστηριοποιήθηκαν οικονομικά σε αυτές. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα στην περιοχή τόσο της Λιλ όσο και του Ρουρ η απόγνωση να αντικατασταθεί από την προοπτική και αμφότερες οι περιφέρειες ήκμασαν αξιοποιώντας κάθε είδους νέες, κυρίως, βιώσιμες οικονομικές δραστηριότητες έντασης γνώσης. Διότι εκεί έγκειται η ισχύς της ευρωπαϊκής οικονομίας και ιδίως σε αυτούς τους τομείς βρίσκονται οι περισσότερες προοπτικές της Ευρώπης στους οποίους πρέπει να ισχυροποιήσει τη θέση της. Τόσο η Λιλ όσο και η περιοχή του Ρουρ κατάφεραν να γίνουν πολιτιστικές πρωτεύουσες της Ευρώπης. Σε αυτό το επίπεδο, οι κυβερνήσεις και οι κοινωνικοί εταίροι πρέπει να διαμορφώσουν πρωτοβουλίες οι οποίες τελικά θα οδηγήσουν στο ευρωπαϊκό κοινωνικό πρότυπο, όπως αυτό ορίζεται σε προηγούμενη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ (25).

Βρυξέλλες, 13 Ιουλίου 2011.

Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Staffan NILSSON


(1)  EQF, ECVET, Europass, EQAF

(2)  Αλλαγές με την πάροδο του χρόνου – πρώτα πορίσματα από την Πέμπτη Ευρωπαϊκή Έρευνα για τις Συνθήκες Εργασίας

(3)  Ορισμός επισφαλούς εργασίας: απασχόληση με σύμβαση ορισμένου χρόνου η οποία μπορεί να καταγγελθεί ανά πάσα στιγμή και χωρίς καμία υποχρέωση από τον εργοδότη.

(4)  Άνιση ανάπτυξη; Κατανομή εισοδήματος και φτώχεια στις χώρες του ΟΟΣΑ.

(5)  Het land is moe, verhandeling over onze ontevredenheid (2010).

(6)  www.finfacts.ie/irishfinancenews/article_1020265.shtml

(7)  The Spirit Level: Why more equal societies almost always do better (2009).

(8)  Διοργανικός φάκελος 2010/0115.

(9)  P7_TA(2010)0299.

(10)  CESE 1037/2009 και Γνωμοδότηση με τίτλο «Απόφαση του Συμβουλίου σχετικά με τις κατευθυντήριες γραμμές για τις πολιτικές απασχόλησης των κρατών μελών Μέρος ΙΙ των ολοκληρωμένων κατευθυντήριων γραμμών για την Ευρώπη 2020» (ΕΕ C 107, 6/4/2011, σ. 77.

(11)  1 2009/2220(INI).

(12)  Key challenges facing European Labour Markets: A joint analysis of European social partners. (Οι βασικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι ευρωπαϊκές αγορές εργασίας. Μια κοινή ανάλυση των ευρωπαϊκών κοινωνικών εταίρων)

(13)  Framework agreement on inclusive labour markets. (Συμφωνία πλαίσιο για αγορές εργασίας χωρίς αποκλεισμούς).

(14)  OECD Employment Outlook 2010: Moving beyond the Jobs Crisis.

(15)  Eurostat Adult Education Survey.

(16)  Πρβλ. υποσημείωση 1.

(17)  http://www.cedefop.europa.eu/; Learning while Working – Success stories on workplace learning in Europe.

(18)  http://www.oecd.org/dataoecd/9/16/41851819.pdf.

(19)  http://www.cedefop.europa.eu/EN/ Files/4054_fr.pdf.

(20)  Π.χ., στη Γαλλία υπάρχει το Certificat de compétences en entreprise (CCE) και στις Κάτω Χώρες το Ervaringscertificaat.

(21)  EQF, ECVET, Europass, EQAF.

(22)  http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tsiem080&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1

(23)  Πρβλ. γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Πώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί η ευελιξία με ασφάλεια στην αναδιάρθρωση που συνδέεται με την παγκόσμια ανάπτυξη»ΕΕ C 318, 23/12/2009, σελ. 1-5).

(24)  http://www.eesc.europa.eu/resources/docs/handout.doc

(25)  ΕΕ C 309 της 16.12.2006, σ. 119.


29.10.2011   

EL

Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

C 318/50


Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η κρίση, η εκπαίδευση και η αγορά εργασίας» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

2011/C 318/08

Εισηγητής: ο κ. Mário SOARES

Στις 20 Ιανουαρίου 2011, και σύμφωνα με το άρθρο 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα:

Η κρίση, η εκπαίδευση και η αγορά εργασίας

Το ειδικευμένο τμήμα «Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 27 Ιουνίου 2011.

Κατά την 473η σύνοδο ολομέλειάς της, της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011 (συνεδρίαση της 14ης Ιουλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε ομόφωνα την ακόλουθη γνωμοδότηση:

1.   Συστάσεις

Τα κράτη μέλη καλούνται να:

να μην επιτρέψουν τα μέτρα για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης και του δημόσιου χρέους να περιορίσουν τις δημόσιες επενδύσεις στην εκπαίδευση και στην κατάρτιση·

να δώσουν ιδιαίτερη έμφαση στις δημόσιες επενδύσεις στην εκπαίδευση, την έρευνα και την επαγγελματική κατάρτιση κατά τον καθορισμό των μακροπρόθεσμων δημοσιονομικών τους στόχων, προκειμένου να διασφαλιστεί η συνέχεια και η ενίσχυση των επενδύσεων σε αυτούς τους τομείς·

να τονίσουν την ανάγκη βελτίωσης της εκμάθησης της μητρικής γλώσσας και διδασκαλίας των επιστημών, της τεχνολογίας, της μηχανικής και των μαθηματικών·

να βελτιώσουν τον έγκαιρο σχολικό και επαγγελματικό προσανατολισμό, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες της αγοράς εργασίας·

να ενισχύσουν το επιχειρηματικό πνεύμα σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης·

να τονώσουν την κατάλληλη εφαρμογή του Ευρωπαϊκού πλαισίου επαγγελματικών προσόντων και την ανάπτυξη των εθνικών συστημάτων πιστοποίησης·

να αναπτύξουν πρόσθετες ευκαιρίες κατάρτισης για νέους που εγκατέλειψαν τις σπουδές τους, καθώς και για ανειδίκευτους εργαζόμενους, χωρίς να παραμελούν τα ψηφιακά εργαλεία·

να σεβαστούν το ατομικό δικαίωμα στην πιστοποιημένη ποιοτική επαγγελματική κατάρτιση, ανεξάρτητα από το επίπεδο δεξιοτήτων και το είδος της σύμβασης·

να αναπτύξουν την αναγνώριση, την επικύρωση και την πιστοποίηση των δεξιοτήτων που αποκτήθηκαν κατά την επαγγελματική δραστηριότητα και που αφορούν ποικίλα εκπαιδευτικά πεδία·

να χρησιμοποιήσουν τα ευρωπαϊκά Ταμεία, ιδίως το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, για να στηρίξουν την εκπαίδευση και την κατάρτιση·

να στηρίξουν τα προγράμματα εργασιακής ένταξης και να ενθαρρύνουν τις επιχειρήσεις να χρησιμοποιούν τα εν λόγω προγράμματα για τη δημιουργία σταθερών θέσεων απασχόλησης·

να αναβαθμίσουν το επάγγελμα του εκπαιδευτικού, προωθώντας τον σεβασμό για την εκπαιδευτική δραστηριότητα, την κατάρτιση των εκπαιδευτικών και βελτιώνοντας τις συνθήκες εργασίας και τους μισθούς.

2.   Εισαγωγή

2.1   Η χρηματοπιστωτική κρίση που ξεκίνησε το 2008 έχει προκαλέσει την οξύτερη οικονομική κρίση που έχει σημειωθεί από τη δεκαετία του ’30 και τη μεγαλύτερη μείωση του παγκόσμιου ΑΕγχΠ μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Κατά συνέπεια, γινόμαστε σήμερα στην Ευρώπη μάρτυρες μιας βαθιάς οικονομικής και κοινωνικής κρίσης που έχει προκαλέσει το κλείσιμο χιλιάδων εταιρειών, ιδίως ΜΜΕ, αύξηση της ανεργίας, μισθολογικές μειώσεις, δημοσιονομικές περικοπές στα συστήματα κοινωνικής προστασίας, αύξηση των φόρων κατανάλωσης και του κόστους των βασικών αγαθών και επιδείνωση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού.

2.2   Σκοπός της παρούσας γνωμοδότησης δεν είναι να αναλύσει τις αιτίες της κρίσης, αλλά να τονίσει τις αρνητικές πτυχές που προκάλεσε και εξακολουθεί να προκαλεί στον κοινωνικό ιστό, καθώς και να επισημάνει ορισμένες στρατηγικές που απαιτούνται για τη μείωση των επιπτώσεών της και την αντιστάθμιση των συνεπειών της.

2.3   Η γνωμοδότηση εξετάζει το ζήτημα της σημασίας της εκπαίδευσης και της κατάρτισης ως βασικών εργαλείων για την αντιμετώπιση της κρίσης, τις σχέσεις ανάμεσα στην εκπαίδευση/κατάρτιση και την επαγγελματική ζωή, την ένταξη των νέων στην αγορά εργασίας, τις ανάγκες και τις ευθύνες των επιχειρήσεων όσον αφορά την κατάρτιση των εργαζομένων και την προώθηση αξιοπρεπούς και ποιοτικής απασχόλησης.

2.4   Επιπλέον, στη γνωμοδότηση εκφράζεται επίσης η άποψη πως η διατήρηση του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου απαιτεί συλλογική προσπάθεια από ολόκληρη την κοινωνία, με δημιουργικότητα και αίσθημα αλληλεγγύης.

3.   Γενικές παρατηρήσεις

3.1   Για την ανάλυση του ζητήματος αυτού έχουν ιδιαίτερη σημασία τέσσερεις πρόσφατες πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής:

η «Ατζέντα για νέες δεξιότητες και θέσεις εργασίας: ευρωπαϊκή συμβολή για την πλήρη απασχόληση» (1), η οποία, προκειμένου το 2020 να φτάσει το ποσοστό απασχόλησης στο 75 % για όλα τα άτομα ηλικίας μεταξύ 20 και 64 ετών, ορίζει ως προτεραιότητες: καλύτερη λειτουργία των αγορών εργασίας· πιο ειδικευμένο εργατικό δυναμικό· καλύτερη ποιότητα των θέσεων εργασίας και καλύτερες συνθήκες εργασίας· ισχυρότερες πολιτικές για την προώθηση της δημιουργίας των θέσεων εργασίας και της ζήτησης για εργατικό δυναμικό (2)·

η πρωτοβουλία «Νεολαία σε κίνηση» (3), που αποσκοπεί στην ενίσχυση της δυνατότητας των νέων να επιτύχουν την έξυπνη, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση (4)·

η ανακοίνωση για την «Καταπολέμηση της πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου: μια ουσιαστική συμβολή στη στρατηγική “Ευρώπη 2020”» (5), η οποία εξετάζει τον αντίκτυπο της πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου στους ανθρώπους, την κοινωνία και την οικονομία, συνοψίζει τα αίτια και περιγράφει τρέχοντα και μελλοντικά μέτρα σε ευρωπαϊκή κλίμακα·

το Ευρωπαϊκό πλαίσιο επαγγελματικών προσόντων, στόχος του οποίου είναι η καλύτερη σύγκριση μεταξύ των εθνικών εκπαιδευτικών συστημάτων, πράγμα που επιτρέπει μεγαλύτερη κινητικότητα στη μάθηση και ευρωπαϊκή αναγνώριση του επιπέδου γνώσεων, των δεξιοτήτων και των προσόντων.

Όλα αυτά τα έγγραφα ζητούν τη στενότερη συνεργασία μεταξύ των τομέων της εκπαίδευσης, της κατάρτισης και της αγοράς εργασίας, άποψη με την οποία η ΕΟΚΕ συμφωνεί.

3.1.1   Η ΕΟΚΕ επισημαίνει επίσης πως η Επιτροπή σκοπεύει να εγκαινιάσει εντός του 2012 το «Πανόραμα δεξιοτήτων στην ΕΕ» που αποσκοπεί στην εγγύηση μεγαλύτερης διαφάνειας τόσο για τους υποψηφίους εργαζομένους όσο και για τις επιχειρήσεις και/ή τις δημόσιες διοικήσεις. Αυτό το «πανόραμα» θα είναι διαθέσιμο στο διαδίκτυο και θα περιλαμβάνει ενημερωμένες εκτιμήσεις προσφοράς και ζήτησης δεξιοτήτων έως το 2020 χάρη στην από κοινού εργασία των εθνικών οργανισμών πρόβλεψης των εξελίξεων στην αγορά εργασίας.

3.1.2   Η σημασία των ευρωπαϊκών τομεακών συμβουλίων ως χώρων παρέμβασης των κοινωνικών εταίρων στην ανάλυση των δεξιοτήτων των εργαζομένων και των αναγκών της αγοράς εργασίας συνίσταται επίσης στον ρόλο τους ως μέσου επιτάχυνσης της ανταλλαγής πληροφοριών και βέλτιστων πρακτικών που παλαιότερα παρείχαν τα συμβούλια ή τα παρατηρητήρια κάθε χώρας (6).

3.2   Η κρίση και η αγορά εργασίας

3.2.1   Η χρηματοπιστωτική και οικονομική κρίση έχει καταστροφικές συνέπειες στην αγορά εργασίας. Σύμφωνα με τη ΔΟΕ, το 2010 ο αριθμός των ανέργων σε όλο τον κόσμο ανήλθε σε 250 εκατομμύρια, με το ποσοστό ανεργίας να έχει μεταβληθεί από 5,7 % σε 6,2 % φέτος. Επιπλέον, η ανεργία συνοδεύεται σε πολλές χώρες από υποβάθμιση της ποιότητας και ευπάθεια των θέσεων εργασίας.

3.2.2   Σύμφωνα με τη Eurostat, το συνολικό ποσοστό ανεργίας τον Ιανουάριο του 2011 ήταν 9,9 % στην ευρωζώνη και 9,5 % στην ΕΕ των 27, φτάνοντας τα 23.048.000 άτομα στην ευρωζώνη και 15.775.000 στην ΕΕ των 27, εκ των οποίων περίπου 5 εκατομμύρια είναι μακροχρόνια άνεργοι.

3.2.3   Από τα τέλη του 2008 έως το Φεβρουάριο του 2011, ο δείκτης ανεργίας στην ΕΕ των 27 ανέβηκε από το 7,7 % στο 9,5 % (ανδρική ανεργία: από 6 % σε 9,5 %, γυναικεία: από 7,5 % σε 9,6 %, νεανική ανεργία: από 19,7 % σε 20,4 %).

3.2.4   Τα στοιχεία αυτά δεν αποκαλύπτουν, ωστόσο, ότι οι διαφορές μεταξύ των κρατών μελών είναι πολύ σημαντικές (από 4,3 % στις Κάτω Χώρες σε 20,5 % στην Ισπανία) και δεν αναφέρουν πολλά για ορισμένες ομάδες που πλήττονται σημαντικά (τους μετανάστες ή τους εργαζόμενους μεγαλύτερης ηλικίας).

3.2.5   Η ανεργία των νέων ηλικίας 15-25 ετών φτάνει το 20,4 %, παρουσιάζοντας αύξηση κατά 4 ποσοστιαίες μονάδες μεταξύ του πρώτου τριμήνου του 2008 και του πρώτου τριμήνου του 2009. Επιπλέον, η μακροχρόνια ανεργία αυτής της ηλικιακής ομάδας αυξήθηκε σχεδόν 30 % από την άνοιξη του 2008, πλήττοντας 1,2 εκατομμύρια νέους μεταξύ των 5,2 εκατομμυρίων μακροχρόνια ανέργων.

3.2.6   Οι χαμηλόμισθοι εργαζόμενοι (που έχουν εν γένει λιγότερα προσόντα) διατρέχουν δύο έως τρεις φορές υψηλότερο κίνδυνο να οδηγηθούν στην ανεργία από ό,τι οι εργαζόμενοι με υψηλότερες αμοιβές.

3.2.7   Για μια ακόμη φορά, οι νέοι είναι εκείνοι που πλήττονται περισσότερο από την κατάσταση αυτή, δεδομένου ότι ο κίνδυνος των χαμηλών μισθών μεταξύ των νέων (παρά το γεγονός ότι έχουν υψηλότερα προσόντα εν γένει) είναι διπλάσιος από ό,τι μεταξύ των εργαζομένων μέσης ηλικίας.

3.2.8   Σύμφωνα με τη Eurostat (7), το 2007, ακόμη και πριν από την κρίση, 79 εκατομμύρια πολίτες διέτρεχαν κίνδυνο να βρεθούν σε κατάσταση φτώχειας και 32 εκατομμύρια βρέθηκαν σε κατάσταση φτώχειας. Παρά το γεγονός ότι εκείνοι που εργάζονται είναι λιγότερο εκτεθειμένοι σε κίνδυνο φτώχειας, η «φτώχεια στην απασχόληση» που πλήττει τουλάχιστον 17,5 εκατομμύρια εργαζόμενους (8).

3.2.9   Η αυξημένη ανασφάλεια είναι χαρακτηριστικό των θέσεων εργασίας που δημιουργούνται, ειδικότερα για τους νέους, με διάφορες συνέπειες στους ίδιους και στην κοινωνία (παραμένουν σε μεγάλη ηλικία στο σπίτι των γονέων, παρουσιάζουν εξάρτηση από τους γονείς και καθυστερούν τον γάμο και τη μητρότητα) (9). Να σημειωθεί ότι η έννοια της ανασφάλειας δεν είναι συνώνυμη με συμβάσεις ορισμένου χρόνου, αλλά με το γεγονός ότι γίνεται κατάχρηση αυτών τη στιγμή που οι ανάγκες της αγοράς εργασίας είναι αποδεδειγμένα μόνιμες.

3.2.10   Για την ΕΟΚΕ τα κύρια προβλήματα και οι προκλήσεις είναι:

α)

το χρονικό διάστημα που μεσολαβεί ανάμεσα στην τρέχουσα οικονομική ανάκαμψη, αν και με σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών, και τη συνεχιζόμενη επιδείνωση της κατάστασης στην αγορά εργασίας, ιδίως της ανάπτυξης χωρίς απασχόληση. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με την προειδοποίηση της ΔΟΕ στο θέμα αυτό, όπως διατυπώνεται στην τελευταία «Παγκόσμια έκθεση για την απασχόληση» (10) και τα συμπεράσματα της πρόσφατης συνεδρίασης «Διάλογος για την ανάπτυξη και την απασχόληση στην Ευρώπη» (11)·

β)

οι κοινωνικές ανισότητες που προκαλούνται από τη δύσκολη κατάσταση στην αγορά εργασίας, ιδίως των νέων (παρά το μορφωτικό τους επίπεδο που είναι υψηλότερο σε σχέση με εκείνο των προηγούμενων γενεών) και των μακροχρόνια ανέργων·

γ)

η δημογραφική κατάσταση στην Ευρώπη, ιδίως η γήρανση του ενεργού πληθυσμού που επιδεινώνει την έλλειψη δεξιοτήτων στην αγορά εργασίας·

δ)

η αλλαγή θέσεων εργασίας, η οποία τείνει να είναι ολοένα και πιο συχνή. Σύμφωνα με το CEDEFOP, η ζήτηση για άτομα υψηλής ειδίκευσης θα αυξηθεί κατά 16 εκατομμύρια έως το 2020 και για άτομα με μεσαίου επιπέδου ειδίκευση κατά 3,5 εκατομμύρια, ενώ για τα άτομα με χαμηλό επίπεδο ειδίκευσης μπορεί να μειωθεί κατά 12 εκατομμύρια. Η έλλειψη ειδίκευσης είναι πιθανόν να επιδεινωθεί, ιδίως στους τομείς της επιστήμης, της τεχνολογίας, της μηχανικής και των μαθηματικών, της ενέργειας, των τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνίας, των οικολογικών μεταφορών, του περιβάλλοντος και της υγείας. Οι νέες θέσεις εργασίας διαφέρουν ως προς τη φύση τους ολοένα και περισσότερο από τις απολεσθείσες, θέτοντας έτσι ακόμα περισσότερα εμπόδια στην επανένταξη των ανέργων.

3.3   Η κρίση και η εκπαίδευση

3.3.1   Η εκπαίδευση αποτελεί ένα μέσο προσωπικής ανάπτυξης, ένταξης στην παραγωγική δραστηριότητα, συνοχής των κοινωνιών και βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης. Σύμφωνα με τη Eurostat, οι άνθρωποι με υψηλότερα επίπεδα εκπαίδευσης έχουν μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής.

3.3.2   Τα χαμηλά επίπεδα εκπαίδευσης συνδέονται με τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό, γεγονός που εξηγεί την έμφαση που δίδεται από τις πολιτικές ένταξης στη διασφάλιση της πρόσβασης στις δημόσιες υπηρεσίες (κυρίως την εκπαίδευση και κατάρτιση).

3.3.3   Στη στρατηγική «Ευρώπη 2020» δίδεται έμφαση στην ανάγκη βελτίωσης της εκπαίδευσης στην Ευρώπη, από την προσχολική έως την ανώτατη εκπαίδευση, με σκοπό την αύξηση της παραγωγικότητας και την αντιμετώπιση των ανισοτήτων και της φτώχειας με την πεποίθηση ότι η Ευρώπη μπορεί να ευημερήσει μόνο αν ο πληθυσμός διαθέτει δεξιότητες που του επιτρέπουν να συμβάλει σε μια οικονομία βασισμένη στη γνώση και να επωφεληθεί από αυτό.

3.3.4   Η ΕΟΚΕ συμμερίζεται την ανησυχία που εκφράζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο «Ψηφιακό θεματολόγιο για την Ευρώπη» σύμφωνα με το οποίο υπάρχει ευρωπαϊκή καθυστέρηση στην υιοθέτηση των νέων τεχνολογιών, τονίζοντας ότι το 30 % των Ευρωπαίων δεν έχει χρησιμοποιήσει ποτέ το Διαδίκτυο και ότι οι δαπάνες της ΕΕ για την έρευνα και την ανάπτυξη στον τομέα των τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών (ΤΠΕ) είναι μόνο το 40 % του αντίστοιχου ποσοστού των ΗΠΑ. Ο ψηφιακός αλφαβητισμός από μικρή ηλικία αποτελεί παράγοντα ένταξης.

3.3.5   Η ΕΟΚΕ επισημαίνει επίσης ότι η ΕΕ παρουσιάζει έλλειμμα καινοτομίας σε σχέση με τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία, το οποίο πρέπει να αντιμετωπιστεί με την αύξηση του αριθμού των ατόμων με υψηλό μορφωτικό επίπεδο, με τις επενδύσεις των κρατών και των επιχειρήσεων στην έρευνα και ανάπτυξη και με τη βελτίωση των σχέσεων μεταξύ της επιστήμης, της τεχνολογίας και των παραγωγικών δραστηριοτήτων. Σημειώνει, επιπλέον, ότι ο όρος «καινοτομία» καλύπτει την οργάνωση της εργασίας και την κοινωνική καινοτομία.

3.3.6   Οι δύο μείζονες στόχοι της Επιτροπής ως προς την εκπαίδευση στα πλαίσια της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» είναι οι εξής:

α)

μείωση της πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου σε ποσοστά κάτω του 10 %,

β)

αύξηση στο 40 % του πληθυσμού ηλικίας μεταξύ 30 και 34 ετών που έχουν ολοκληρώσει πανεπιστημιακές σπουδές ή σπουδές ισοδύναμου επιπέδου.

3.3.7   Η ΕΟΚΕ συμμερίζεται τις ανησυχίες της Επιτροπής για το ποσοστό πρόωρης εγκατάλειψης, θεωρώντας ότι είναι ένα σύνθετο φαινόμενο, με σοβαρές συνέπειες στην ποιότητα της εργασίας στην οποία οι νέοι άνθρωποι μπορούν να προσβλέπουν, και ότι ο περιορισμός του φαινομένου απαιτεί σταθερή πολιτική δέσμευση και ανανεωμένες μεθόδους (Βλ. Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ψηφιακό Θεματολόγιο).

3.3.8   Σύμφωνα με την Επιτροπή, το 2009 περισσότεροι από 6 εκατομμύρια νέοι (14,4 % των νέων μεταξύ 18 και 24 ετών) εγκατέλειψαν το σχολείο (εκπαίδευση ή κατάρτιση), έχοντας ολοκληρώσει μόνο τον πρώτο κύκλο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ή νωρίτερα, και, από αυτούς, ποσοστό 17,4 % ολοκλήρωσε μόνο την πρωτοβάθμια εκπαίδευση (12). Αυτό σημαίνει ότι η μείωση και μόνο κατά 1 ποσοστιαία μονάδα του μέσου όρου της πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου θα δημιουργούσε ετησίως ένα δυναμικό περίπου μισού εκατομμυρίου νέων εργαζομένων ικανών να εισέλθουν στην αγορά εργασίας.

3.3.9   Μια άλλη σημαντική πτυχή που θα πρέπει να εξετάζεται είναι το επίπεδο της επανάληψης μιας τάξης. Σύμφωνα με τα στοιχεία της μελέτης PISA του 2009, το ποσοστό επανάληψης μιας τάξης στο δημοτικό σχολείο είναι 11 % στην Ιρλανδία, 21 % στην Ισπανία, και φθάνει στο 22,4 % στις Κάτω Χώρες και στην Πορτογαλία. Στις πρώτες τάξεις της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης η τάση αυτή διατηρείται, με τα ποσοστά επανάληψης να κυμαίνονται από 0,5 % στη Φινλανδία έως 31,9 % στην Ισπανία.

3.3.10   Στο επίπεδο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και της έρευνας, σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat του 2009, ο αριθμός των αποφοίτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Ευρώπη ήταν, το ίδιο έτος, μόνο 32,3 %. Οι τρέχουσες δημοσιονομικές περικοπές στις περισσότερες χώρες (13) θα περιορίσουν περαιτέρω την ακαδημαϊκή έρευνα, με επιπτώσεις σε πολλούς τομείς της οικονομίας και της κοινωνίας (τεχνικές, ιατρικές, κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες).

4.   Ειδικές παρατηρήσεις: οι προτάσεις της ΕΟΚΕ

4.1   Ενίσχυση της εκπαίδευσης σε περίοδο κρίσης

4.1.1   Σε περίοδο κρίσης, είναι σημαντικό να επαναλάβουμε ότι η εκπαίδευση αποτελεί θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα και δημόσιο αγαθό που πρέπει να διατίθεται σε όλους χωρίς ανταλλάγματα και επί ίσοις όροις, χωρίς καμία διάκριση και λαμβάνοντας υπόψη τη διάσταση του φύλου.

4.1.2   Οι επενδύσεις στην εκπαίδευση δεν πρέπει να θεωρούνται πρόβλημα σε καιρό κρίσης, αλλά λύση για την καλύτερη δυνατή έξοδο από αυτήν. Προς τούτο, και για την ενθάρρυνση των κρατών μελών να επενδύουν περισσότερα και με πιο συνεκτικό τρόπο στην εκπαίδευση, τα κράτη μέλη πρέπει να δώσουν ιδιαίτερη έμφαση στις δημόσιες επενδύσεις στην εκπαίδευση, την έρευνα και την επαγγελματική κατάρτιση κατά τον καθορισμό των μεσοπρόθεσμων δημοσιονομικών τους στόχων.

4.1.3   Σημειωτέον επίσης ότι η εκπαίδευση είναι ένα συλλογικό καθήκον ολόκληρης της κοινωνίας. Το σχολείο είναι ένα εξειδικευμένο ίδρυμα, με επαγγελματικό προσωπικό, το οποίο δεν μπορεί και δεν πρέπει να ενεργεί μόνο του, αλλά να αλληλεπιδρά περισσότερο με τις οικογένειες, των οποίων ο ρόλος είναι αναντικατάστατος και να διεξάγει διαρκή διάλογο με την κοινωνία και τους οικονομικούς και κοινωνικούς κύκλους.

4.1.4   Η ΕΟΚΕ φρονεί πως η απόκτηση στέρεας στοιχειώδους γνωστικής βάσης δίνει στους σπουδαστές μεγαλύτερη ικανότητα προσαρμογής και πως ο βαθμός επιτυχίας της μαθησιακής διαδικασίας καθιστά ευκολότερο τον συνυπολογισμό των αναγκών της αγοράς κατά τον σχολικό και επαγγελματικό προσανατολισμό.

4.1.5   Η εκπαίδευση πρέπει ειδικότερα:

α)

να βοηθά τους μαθητές να διηθίζουν τις πληροφορίες που λαμβάνουν και να μαθαίνουν να χρησιμοποιούν τα στοιχεία εκείνα που τους επιτρέπουν να προγραμματίσουν καλύτερα το προσωπικό και εργασιακό τους μέλλον·

β)

να ενθαρρύνει την κριτική σκέψη και την ανάπτυξη με ερευνητικό και επιχειρηματικό πνεύμα, την ικανότητα ανάληψης πρωτοβουλιών και επίλυσης προβλημάτων. Με αυτήν την έννοια, η αλληλεπίδραση σχολείου/επιχείρησης μπορεί να είναι πολύ χρήσιμη·

γ)

να αφυπνίζει τους μαθητές ως προς την αρχή της πραγματικότητας για να αποδεχθούν την προσπάθεια που απαιτεί η μάθηση και να αναγνωρίσουν την αξία της. Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι η μάθηση είναι κάτι που αξίζει τον κόπο και ότι ο πολιτισμός δεν είναι κάτι που πρέπει να αποτελεί απλώς αντικείμενο κατανάλωσης, αλλά αφομοίωσης και εξέλιξης·

δ)

να προσφέρει μια σταθερή βασική κατάρτιση, ιδίως όσον αφορά τη μητρική γλώσσα και τα μαθηματικά, καθώς και τις υπόλοιπες γνώσεις και δεξιότητες που απαιτούνται για την επιτυχή ένταξη σε μια αγορά εργασίας που περιλαμβάνει όλο τον ευρωπαϊκό χώρο, ιδίως με την εκμάθηση διαφόρων σύγχρονων γλωσσών από την έναρξη της σχολικής εκπαίδευσης, παρέχοντας ταυτόχρονα μεγαλύτερη πρόσβαση στη διά βίου μάθηση·

ε)

να αναπτύσσει τις δημιουργικές και αισθητικές ικανότητες κάθε ατόμου, για την προώθηση ανοιχτού πνεύματος απέναντι στον πολιτισμό και την καινοτομία·

στ)

εν ολίγοις, πρόκειται για την κατάρτιση ελεύθερων και αλληλέγγυων πολιτών, οι οποίοι γνωρίζουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους και είναι σε θέση να ασκήσουν μια αξιοπρεπή εργασία υπό τις καλύτερες συνθήκες.

4.1.6   Αυτό απαιτεί μια αρχική και συνεχή κατάρτιση των καθηγητών πολύ διαφορετική από αυτή που εφαρμόζεται. Μια εκπαίδευση που να κινητοποιεί τους εκπαιδευτικούς και να τους βοηθά να υιοθετήσουν νέες παιδαγωγικές προσεγγίσεις, σύμφωνα με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν (νέες τεχνολογίες, νέες ανάγκες της αγοράς εργασίας, πολυπολιτισμικό περιβάλλον με την αυξανόμενη παρουσία μαθητών από οικογένειες μεταναστών, κ.λπ.). Τα κράτη μέλη οφείλουν να προωθούν τον σεβασμό της εκπαιδευτικής δραστηριότητας, να διευκολύνουν τη συνεχή κατάρτιση των εκπαιδευτικών και να επιδιώκουν τη βελτίωση των εργασιακών και μισθολογικών συνθηκών.

4.1.7   Η εκπαίδευση πρέπει να καλύπτει όλα τα στάδια της ζωής, από την προσχολική στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και στην κατάρτιση ενηλίκων και στα διαφορετικά περιβάλλοντα μάθησης - τυπικό, μη τυπικό και άτυπο. Τα κράτη θα πρέπει να τη διαμορφώνουν σύμφωνα με τις οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις του μέλλοντος: κοινωνίες γνώσης και οικονομίες υψηλής παραγωγικότητας και χαμηλών εκπομπών άνθρακα.

4.1.8   Ως προς αυτό το θέμα, η ΕΟΚΕ συνιστά στην Ευρωπαϊκή Ένωση:

α)

να εκπληρώσει τις δεσμεύσεις που έχει αναλάβει στο πλαίσιο των προγραμμάτων «Νεολαία σε κίνηση», «Ατζέντα για νέες δεξιότητες και θέσεις εργασίας» και «Ανακοίνωση σχετικά με την πρόωρη εγκατάλειψη του σχολείου»·

β)

να μελετήσει τη δυνατότητα χρήσης των ευρωπαϊκών πόρων για την επίτευξη των στόχων στους τομείς της εκπαίδευσης, της κατάρτισης, της έρευνας και ανάπτυξης της ΕΕ·

γ)

να στηρίξει τα προγράμματα εργασιακής ένταξης και να ενθαρρύνει τις κυβερνήσεις και τις επιχειρήσεις να χρησιμοποιούν τα εν λόγω προγράμματα για τη δημιουργία σταθερών θέσεων εργασίας·

δ)

να ενισχύσει, να αναπτύξει και να εμβαθύνει τα προγράμματα ανταλλαγών για σπουδαστές σε όλα τα επίπεδα εκπαίδευσης·

και προτείνει στα κράτη μέλη:

α)

να θεσπίσουν μέτρα για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης, και ειδικότερα της κρίσης του δημόσιου χρέους, που να μην περιορίζουν τις δημόσιες επενδύσεις στα εθνικά συστήματα εκπαίδευσης και κατάρτισης·

β)

να διατηρήσουν (και, αν είναι δυνατό, να αυξήσουν) την επένδυση στην έρευνα και ανάπτυξη·

γ)

να προωθήσουν και να συντονίσουν τις πρωτοβουλίες για τη βελτίωση του παιδαγωγικού περιεχομένου στους τομείς της επιστήμης, της τεχνολογίας, της μηχανικής και των μαθηματικών)·

δ)

να λάβουν μέτρα για την αναβάθμιση του επαγγέλματος του εκπαιδευτικού, ώστε να μην τίθεται σε κίνδυνο η εκπλήρωση των καθηκόντων του (14)·

ε)

να καθιερώσουν συστήματα σχολικού και επαγγελματικού προσανατολισμού στη βελτίωση της πληροφόρησης σχετικά με τις βασικές επαγγελματικές δεξιότητες για να εισέλθουν στην αγορά εργασίας και τον τρόπο απόκτησής τους·

στ)

να αναπτύξουν εναλλακτικά προγράμματα κατάρτισης για τους νέους που εγκαταλείπουν το σχολείο ή κατέχουν θέσεις εργασίας χαμηλής ειδίκευσης·

ζ)

να λύσουν το πρόβλημα της επανάληψης τάξεων μέσω μέτρων υποστήριξης των πιο αδύναμων μαθητών·

η)

να ενθαρρύνουν τις επιχειρήσεις να αναπτύξουν την ικανότητα να δεχθούν τις επαγγελματικές εμπειρίες των νέων·

θ)

να ενθαρρύνουν το επιχειρηματικό πνεύμα σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης·

4.1.9   Η ΕΟΚΕ αντιλαμβάνεται ότι σε περιόδους αλλαγών, οι επιχειρήσεις έχουν ιδιαίτερες ανάγκες όσον αφορά τις ειδικές δεξιότητες των εργαζομένων τους και, ως εκ τούτου, τα συστήματα κατάρτισης πρέπει να είναι περισσότερο ενημερωμένα και προσαρμοσμένα σε αυτήν τη ζήτηση μέσω της απόκτησης στέρεας στοιχειώδους γνωστικής βάσης.

4.1.10   Το διπολικό σύστημα εκπαίδευσης, με το οποίο οι νέοι μυούνται στον κόσμο της εργασίας ενόσω πραγματοποιούν τις σπουδές τους, είχε θετικά αποτελέσματα σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες και για αυτό θα πρέπει να αναλυθεί.

4.1.11   Η ΕΟΚΕ έχει επίγνωση του γεγονότος ότι η εκπαίδευση είναι αρμοδιότητα των κρατών μελών, αλλά πιστεύει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να τα στηρίξει, ενθαρρύνοντάς τα να επιτύχουν τους στόχους της Ένωσης, χρησιμοποιώντας για τον σκοπό αυτόν την ανοικτή μέθοδο συντονισμού και δημιουργώντας ευνοϊκότερες συνθήκες, όπως το μη συνυπολογισμό στο δημόσιο έλλειμμα των επενδύσεων στην εκπαίδευση και την κατάρτιση.

4.2   Μεγαλύτερη αξία στη μάθηση – από το σχολείο στην εργασία

4.2.1   Οι τρέχουσες αλλαγές (αύξηση του διεθνούς ανταγωνισμού, επιστημονική και τεχνική επανάσταση, κλιματικές αλλαγές, ταχεία ανάπτυξη των αναδυόμενων οικονομιών, γήρανση του πληθυσμού) απαιτούν εργατικό δυναμικό με υψηλότερου επιπέδου δεξιότητες και επαγγελματικά προσόντα.

4.2.2   Η ανανέωση των γενεών δεν αρκεί, από μόνη της, για την άνοδο του επιπέδου των προσόντων, επειδή πολλοί νέοι με δεξιότητες υψηλού επιπέδου κατέχουν θέσεις εργασίας χαμηλής ειδίκευσης. Η αναντιστοιχία ανάμεσα στην εκπαίδευση που αποκτά κάποιος και στη φύση της εργασίας που ασκεί μπορεί, αντιθέτως, να οδηγήσει σε υποβάθμιση των δεξιοτήτων.

4.2.3   Για την ΕΟΚΕ, η απάντηση βρίσκεται στην ανάπτυξη ποιοτικών θέσεων εργασίας, αναγνωρίζοντας την αξία της «αξιοπρεπούς εργασίας» που προωθείται από τη ΔΟΕ.

4.2.4   Για τον λόγο αυτόν, είναι σημαντικό να πραγματοποιηθούν επενδύσεις σε ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης και επαγγελματικής κατάρτισης που στηρίζονται από ευρωπαϊκά κονδύλια, ιδίως από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (15).

4.2.5   Θα πρέπει επίσης να γνωρίζουμε ότι η δημιουργία θέσεων εργασίας εξαρτάται από τη δυναμική των επιχειρήσεων, η οποία απαιτεί την εξάλειψη των περιττών διοικητικών επιβαρύνσεων στην οικονομική δραστηριότητα, κυρίως για τη δημιουργία νέων επιχειρήσεων.

4.2.6   Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ συνιστά τις εξής πρωτοβουλίες προτεραιότητας:

4.2.6.1

Προώθηση της ένταξης των νέων στην αγορά εργασίας:

α)

βελτιώνοντας τα συστήματα σχολικού και επαγγελματικού προσανατολισμού, παρέχοντας πιο ακριβείς πληροφορίες σχετικά με την εξέλιξη και τις ανάγκες της αγοράς εργασίας, τις επαγγελματικές δεξιότητες που απαιτούνται και τα μέσα για την απόκτησή τους·

β)

καταρτίζοντας προγράμματα επαγγελματικής ένταξης, μέσω πρακτικής άσκησης ή μαθητείας στο εργασιακό περιβάλλον·

γ)

αναπτύσσοντας ειδικά προγράμματα για τους νέους που εγκατέλειψαν πρόωρα το σχολείο ή που κατέχουν θέσεις εργασίας χαμηλής ειδίκευσης·

δ)

αποσυνδέοντας το είδος της σύμβασης εργασίας (αορίστου χρόνου ή μη) από την ηλικία του εργαζόμενου, έτσι ώστε να μην πλήττονται οι νέοι εργαζόμενοι μόνο και μόνο επειδή είναι νέοι.

4.2.6.2

Αντιμετώπιση των προκλήσεων της διά βίου κατάρτισης:

α)

εξασφαλίζοντας για όλους τις απαραίτητες συνθήκες για δια βίου μάθηση που θα επιτρέπει την αύξηση των δεξιοτήτων και την πρόσβαση σε θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης, επιτυγχάνοντας έτσι τον στόχο για «ανάπτυξη χωρίς αποκλεισμούς» της στρατηγικής «Ευρώπη 2020»·

β)

βελτιώνοντας την κατάρτιση (επιμόρφωση και επανεκπαίδευση) για όλους εκείνους οι οποίοι έχουν μεν ενταχθεί στην αγορά εργασίας, αλλά των οποίων τα ακαδημαϊκά προσόντα είναι ανεπαρκή. Οι πρωτοβουλίες αυτές πρέπει να λαμβάνουν υπόψη την ηλικία, την εμπειρία και τη γνώση των ενδιαφερόμενων εργαζομένων·

γ)

κατοχυρώνοντας το ατομικό δικαίωμα στην πιστοποιημένη ποιοτική κατάρτιση, ορίζοντας έναν ετήσιο αριθμό ωρών κατάρτισης για όλους τους εργαζόμενους, ανεξάρτητα από το επίπεδο προσόντων και το είδος της σύμβασης·

δ)

προστατεύοντας την εκπόνηση σχεδίων ανάπτυξης των ατομικών δεξιοτήτων στις επιχειρήσεις, τα οποία θα συντάσσονται από κοινού από τους εργαζομένους και τους εργοδότες, λαμβάνοντας υπόψη τις συνθήκες των επιχειρήσεων, ιδίως των ΜΜΕ, σύμφωνα με το πνεύμα της συναίνεσης μεταξύ εργαζομένων και εργοδοτών σε ευρωπαϊκό επίπεδο·

ε)

στηρίζοντας πρωτοβουλίες για την ενίσχυση ή την αναγνώριση της μη τυπικής μάθησης, τη διασφάλιση της ποιότητάς της και την αύξηση της προβολής των δεξιοτήτων που αποκτώνται εκτός τυπικής εκπαίδευσης (όπως συμβαίνει με το Ευρωπαϊκό διαβατήριο δεξιοτήτων)·

στ)

δημιουργώντας στενούς δεσμούς μεταξύ της επαγγελματικής κατάρτισης και της σταδιοδρομίας των εργαζομένων, επενδύοντας στην αναγνώριση, την επικύρωση και την πιστοποίηση των δεξιοτήτων που αποκτήθηκαν κατά την άσκηση του επαγγέλματός τους. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, τα κράτη θα πρέπει να εποπτεύουν την ποιότητα της αξιολόγησης και της πιστοποίησης·

ζ)

καταβάλλοντας προσπάθειες ώστε οι εκπαιδευτικές δράσεις να επικεντρώνονται κατά προτεραιότητα στους ανέργους·

η)

υπενθυμίζοντας ότι οι δημόσιες υπηρεσίες έχουν την ευθύνη να διαδραματίσουν πιο ενεργό ρόλο στην πολιτική κατάρτισης του κοινού-στόχου που αποτελεί προτεραιότητα, όπως οι εργαζόμενοι με λιγότερες δεξιότητες και προσόντα ή επισφαλείς θέσεις εργασίας, και οι πλέον ευάλωτες ομάδες, όπως τα άτομα με αναπηρία, οι μεγαλύτεροι σε ηλικία άνεργοι και οι μετανάστες·

θ)

λαμβάνοντας δεόντως υπόψη τη διάσταση του φύλου στην αγορά εργασίας και εξαλείφοντας τις ανισότητες και τις διακρίσεις, ιδίως τις μισθολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών.

4.2.6.3

Βελτίωση των προσόντων και αξιοποίηση του δυναμικού των πιο ηλικιωμένων εργαζομένων:

α)

η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τον μεγάλο κίνδυνο που ενέχει η μακροχρόνια ανεργία (απώλεια εισοδημάτων και επαγγελματικών προσόντων, καθώς και κοινωνικός αποκλεισμός) και, ως εκ τούτου, θεωρεί ότι οι δημόσιες υπηρεσίες απασχόλησης θα πρέπει να αναλάβουν πιο ενεργό ρόλο στην τοποθέτηση ανέργων σε εργασία και στην ανάπτυξη ενεργών πολιτικών απασχόλησης και επαγγελματικής κατάρτισης·

β)

ο τομεακός κοινωνικός διάλογος, είτε στο επίπεδο της ΕΕ είτε σε αυτό των κρατών μελών, διαδραματίζει σημαντικό ρόλο για την επίλυση των προβλημάτων που συνδέονται με τις δεξιότητες· τονίζεται κατά συνέπεια η σημασία των τομεακών συμβουλίων δεξιοτήτων·

γ)

προς τούτο, πρέπει να διατηρηθούν και να προωθηθούν συλλογικές διαπραγματεύσεις, δεδομένου ότι τόσο οι εργαζόμενοι όσο και οι εταιρείες ωφελούνται από την αύξηση των δεξιοτήτων·

δ)

σε ένα πλαίσιο κρίσης, θα ήταν εύλογο να μπορούμε να στηριχθούμε στο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο για τη χρηματοδότηση των μέσων βελτίωσης των προσόντων, καθώς και καινοτόμων σχεδίων για τη δημιουργία αξιοπρεπών θέσεων εργασίας·

ε)

θα πρέπει επίσης να δημιουργηθούν οι συνθήκες που θα επιτρέπουν την εκούσια παράτασης του επαγγελματικού βίου για τα πιο ηλικιωμένα άτομα μέσω της βελτίωσης της υγείας, της προσαρμογής της εργασίας στα άτομα, της αξιολόγησης της εργασίας και της βελτίωσης των δεξιοτήτων, λαμβανομένων υπόψη των αρχών που ορίζονται στη σύσταση 162 της ΔΟΕ (16)·

στ)

προς τούτο, θα πρέπει ειδικότερα να αξιοποιηθούν οι δυνατότητες των πιο ηλικιωμένων εργαζομένων για τη μετάδοση γνώσεων στον χώρο εργασίας, γεγονός το οποίο θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης μεταξύ των εκπροσώπων των εργαζομένων και των επιχειρήσεων.

Βρυξέλλες, 14 Ιουλίου 2011.

Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Staffan NILSSON


(1)  COM (2010) 682 τελικό.

(2)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ «Νέες δεξιότητες για νέες θέσεις εργασίας», ΕΕ C 128 της 18.05.2010, σ. 74.

(3)  COM (2010) 477 τελικό.

(4)  ΕΕ C 132 της 03.05.2011, σ. 55.

(5)  COM (2011) 18 τελικό.

(6)  Βλ. γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ «Προσαρμογή των δεξιοτήτων στις ανάγκες των μεταλλασσόμενων βιομηχανιών και υπηρεσιών — Τα οφέλη της ενδεχόμενης σύστασης τομεακών συμβουλίων για την απασχόληση και τις δεξιότητες σε ευρωπαϊκό επίπεδο», ΕΕ C 347 της 18.12.2010, σ. 1.

(7)  «Statistics in Focus» (46/2009).

(8)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ «Οι φτωχοί εργαζόμενοι», ΕΕ C 318 της 23.12.2009. σ. 52.

(9)  «Η νεολαία στην Ευρώπη – Στατιστική εικόνα 2009»

(10)  «Παγκόσμια έκθεση για την απασχόληση» (www.ilo.org).

(11)  «Διάλογος για την ανάπτυξη και την απασχόληση στην Ευρώπη», 13 Μαρτίου 2011, Βιέννη (www.ilo.org).

(12)  «Η επανάληψη στην υποχρεωτική εκπαίδευση στην Ευρώπη: ρυθμιστικό πλαίσιο και στατιστικές» EURYDICE, Ιανουάριος 2011

(13)  Στη Λετονία, ύστερα από περικοπές της τάξεως του 48 % το 2009, τα πανεπιστήμια υφίστανται νέες περικοπές σε ποσοστό 18 % το 2010· στην Ιταλία οι δημοσιονομικές περικοπές που προβλέπονται μέχρι το 2013 φτάνουν το 20 %· στην Ελλάδα οι περικοπές έφτασαν το 30 %· στην Αγγλία μέχρι το 2014-15 θα υπάρξουν δημοσιονομικές περικοπές της τάξεως του 40 %.

(14)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ «Βελτίωση της ποιότητας της κατάρτισης των εκπαιδευτικών», ΕΕ C 151, της 17.06.2008, σ. 41.

(15)  Βλ. γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ «Το μέλλον του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου μετά το 2013», ΕΕ C 132 της 3.5.2011, σ. 8.

(16)  Σύσταση 162 σχετικά με τους ηλικιωμένους εργαζόμενους, 1980, ΔΟΕ (http://www.ilo.org/ilolex/cgi-lex/convde.pl?R162).


29.10.2011   

EL

Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

C 318/56


Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Αναθεώρηση της πιστωτικής πολιτικής της ΕΤΕπ στον τομέα των μεταφορών» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

2011/C 318/09

Γενικός εισηγητής: ο κ. SIMONS

Στις 5 Μαΐου 2011, και σύμφωνα με το άρθρο 29, παρ. 2 του Εσωτερικού Κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα:

«Η αναθεώρηση της πιστωτικής πολιτικής της ΕΤΕπ στον τομέα των μεταφορών»

Η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ ανατέθηκε στο ειδικευμένο τμήμα «Μεταφορές, ενέργεια, υποδομές, κοινωνία των πληροφοριών».

Λόγω του επείγοντος χαρακτήρα των εργασιών (άρθρο 59 του Εσωτερικού Κανονισμού), η ΕΟΚΕ, κατά την 473η σύνοδο ολομέλειας της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011 (συνεδρίαση της 13ης Ιουλίου) όρισε γενικό εισηγητή τον κ. Simons και, στη συνέχεια, υιοθέτησε με 123 ψήφους υπέρ και 3 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση:

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1   Ο τομέας των μεταφορών είναι ιδιαίτερα σημαντικός για την ΕΤΕπ, ενώ ισχύει και το αντίστροφο. Το 2010, η ΕΤΕπ χορήγησε πιστώσεις ύψους 63 δισ. ευρώ, εκ των οποίων 13,2 δις. Ευρώ, ήτοι το 21 %, απορροφήθηκαν από τον τομέα των μεταφορών.

1.2   Επειδή η Επιτροπή θα παρουσιάσει σύντομα νέες κατευθυντήριες γραμμές για τα διευρωπαϊκά δίκτυα (ΔΕΔ-Μ), είναι σημαντικό να υπάρξει συντονισμός με την Τράπεζα για τον καλύτερο τρόπο χρηματοδότησης του δικτύου της βασικής υποδομής και των μεμονωμένων έργων στο πλαίσιο των στόχων που διατυπώθηκαν στη Λευκή Βίβλο η οποία δημοσιεύθηκε στις 28 Μαρτίου 2011.

1.3   Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι με αυτή την προοπτική, είναι σκόπιμο να επανεξεταστεί «Η ανανεωμένη δανειοδοτική πολιτική της ΕΤΕπ στον τομέα των μεταφορών», που δημοσίευσε η ΕΤΕπ το 2007. Στο βαθμό που η Λευκή Βίβλος δίδει μεγαλύτερη έμφαση από ό,τι στο παρελθόν στις επενδύσεις στον τομέα της αειφορίας, όπως για παράδειγμα η μείωση των αερίων του θερμοκηπίου τουλάχιστον κατά 60 % το 2050 σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990, προκύπτει ότι το κριτήριο της αειφορίας θα προσλάβει πολύ πιο βαρύνουσα σημασία από ό,τι στο παρελθόν για τα προς χρηματοδότηση έργα.

1.4   Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με την ΕΤΕπ ότι κατά τη χορήγηση πιστωτικών διευκολύνσεων, η βασική κατευθυντήρια αρχή πρέπει να είναι να καλυφθεί η ζήτηση μεταφορών με τον πιο αποτελεσματικό, οικονομικό και βιώσιμο τρόπο. Για τον σκοπό αυτόν θα χρειαστεί ένα μείγμα λύσεων για όλα τα μέσα μεταφοράς, γεγονός που συνάδει με το σύστημα συνδυασμένων μεταφορών και την εσωτερίκευση του εξωτερικού κόστους, δύο έννοιες που αποτελούν την αφετηρία της αλυσίδας εφοδιαστικής.

1.5   Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει ότι η ΕΤΕπ πρέπει να τηρεί ουδέτερη και αντικειμενική στάση έναντι όλων των μέσων μεταφοράς. Ιδιαίτερα όσον αφορά τις μεγαλύτερες αποστάσεις χρειάζεται η εφαρμογή ενός αποτελεσματικού και αποδοτικού συστήματος συνδυασμένων μεταφορών, το οποίο να αξιοποιεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα πλεονεκτήματα κάθε μέσου μεταφοράς.

1.6   Η ΕΟΚΕ συμφωνεί απόλυτα με τη δεύτερη κατευθυντήρια αρχή, δηλαδή την ανάπτυξη των ΔΕΔ-Μ.

1.7   Η ΕΟΚΕ θα προτιμούσε η τρίτη βασική αρχή που εφαρμόζει η ΕΤΕπ στο πλαίσιο των κατευθυντήριων γραμμών της και των κριτηρίων επιλογής και η οποία αφορά την προτεραιότητα που δίδεται σε έργα για το σιδηροδρομικό δίκτυο, τις αστικές μεταφορές, την εσωτερική και τη θαλάσσια ναυσιπλοΐα, να μην εστιάζεται τόσο στο κάθε μέσο μεταφοράς αλλά στην εκάστοτε αλυσίδα εφοδιαστικής, ώστε να επιτευχθεί με αυτόν τον τρόπο η μέγιστη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

1.8   Σε ό,τι αφορά τη χρηματοδότηση σχεδίων για την έρευνα, την ανάπτυξη και την καινοτομία, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η χρηματοδότηση σχεδίων που στοχεύουν στην καταπολέμηση των εκπομπών στην πηγή, είναι η σωστή προσέγγιση.

1.9   Κατά την αναθεώρηση των κατευθυντήριων γραμμών για την παροχή χρηματοδοτικών διευκολύνσεων, η ΕΟΚΕ είναι της γνώμης ότι η ΕΤΕπ πρέπει να δώσει προτεραιότητα στην εξέταση της εφοδιαστικής αλυσίδας στο σύνολό της, λαμβάνοντας υπόψη τη ζωτική σημασία που διαδραματίζουν σε αυτήν οι θαλάσσιοι λιμένες, τα αεροδρόμια ή οι τερματικοί σταθμοί πολυτροπικών μεταφορών ως κόμβοι εφοδιαστικής.

1.10   Με δεδομένη την ένταση που υφίσταται μεταξύ, αφενός, του φιλόδοξου στόχου της μείωσης κατά 60 % των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου μέχρι το 2050 και, αφετέρου, της οικονομικής κρίσης, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η μία από τις προκλήσεις που θέτει η κατάσταση αυτή είναι η ανάπτυξη, έστω επιλεκτικά, νέων δημόσιων και ιδιωτικών μορφών χρηματοδότησης, όπως οι συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα που περιγράφονται στο σημείο 4.6.3.

1.11   Όσον αφορά μία εκτενέστερη απάντηση των τριών ειδικών ερωτήσεων της ΕΤΕπ, η ΕΟΚΕ παραπέμπει στις πολυάριθμες γνωμοδοτήσεις της που αναφέρονται στο σημείο 4.7. και στα επόμενα.

2.   Εισαγωγή

2.1   Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ), είναι ένα όργανο της Ευρωπαϊκής Ένωσης το οποίο ιδρύθηκε, όπως και η ΕΟΚΕ, με τη Συνθήκη της Ρώμης το 1958 και χρηματοδοτεί έργα για την επίτευξη των στόχων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ΕΤΕπ δανείζεται με χαμηλό επιτόκιο και χρηματοδοτεί με τη σειρά της τράπεζες και επιχειρήσεις.

2.2   Η ΕΤΕπ χαίρει αξιολόγησης «ΑΑΑ», πράγμα που της επιτρέπει να δανείζεται με χαμηλό επιτόκιο στις κεφαλαιαγορές. Στη συνέχεια χορηγεί πιστώσεις σε άλλους με ευνοϊκούς όρους και με διάφορους τρόπους:

δανείζει απευθείας τις επιχειρήσεις ή άλλους φορείς για τη συγχρηματοδότηση μεγάλων έργων (με προϋπολογισμό πάνω από 25 εκατομμύρια ευρώ),

δανείζει τράπεζες και άλλους πιστωτές, που με τη σειρά τους χορηγούν δάνεια για μικρότερα έργα, με έμφαση στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις,

μπορεί να αναλάβει ρόλο εγγυητή για δάνεια, αποκλείοντας κάθε κίνδυνο για τους πιστωτές.

2.3   Για την υλοποίηση των έργων και την παρακολούθηση των κονδυλίων που χορηγούνται, η ΕΤΕπ έχει καθιερώσει στενή συνεργασία με το διεθνές τραπεζικό σύστημα και άλλα θεσμικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

2.4   Δεδομένης της ισχυρής αλληλεξάρτησης που υφίσταται μεταξύ τους, τα θεσμικά όργανα της ΕΕ καλούν τακτικά την ΕΤΕπ να συμμετάσχει στην εξέταση και στην εναρμόνιση των πολιτικών που ασκούν. Η ΕΤΕπ συμμετέχει στην προετοιμασία των συνεδριάσεων του Συμβουλίου των Υπουργών και λαμβάνει μέρος στις εργασίες ορισμένων επιτροπών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Ευρίσκεται, επίσης, σε συνεχή διάλογο με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

2.5   Οι μέτοχοι της ΕΤΕπ είναι τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα οποία συμμετέχουν από κοινού στο κεφάλαιο της τράπεζας, σύμφωνα με μια κλείδα κατανομής που αντικατοπτρίζει το οικονομικό βάρος τους στο εσωτερικό της Ένωσης.

2.6   Το 2010, η ΕΤΕπ χορήγησε συνολικά πιστώσεις 63 δισ. ευρώ, εκ των οποίων 21 % (13,2 δισ. ευρώ) στον τομέα των μεταφορών. Κατά την περίοδο 2006-2010, τα δάνεια που χορήγησε η ΕΤΕπ στον τομέα των μεταφορών ανήλθαν στο 23,7 % του συνόλου των πιστώσεων. Εκτός από τη συμβολή των ίδιων των κρατών μελών, η ΕΤΕπ είναι ο μεγαλύτερος χρηματοδότης έργων των ΔΕΔ-Μ.

2.7   Το 2007, η ΕΤΕπ εξέδωσε ένα έγγραφο με τίτλο «Η ανανεωμένη χρηματοδοτική πολιτική της ΕΤΕπ στον τομέα των μεταφορών», στο οποίο περιλαμβάνονται γενικές αρχές και κριτήρια που απαιτούνται για να υπάρξει μια καλύτερη ανταπόκριση στις ανησυχίες για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, αλλά και στις αυξανόμενες ανάγκες κινητικότητας. Στο έγγραφο αναφέρεται επίσης ότι η τακτική αναθεώρηση της δανειοδοτικής πολιτικής στον τομέα των μεταφορών είναι χρήσιμη, δεδομένης της δυναμικής εξέλιξης της αντίστοιχης πολιτικής.

2.8   Από τη στιγμή που η Επιτροπή δημοσίευσε τη Λευκή Βίβλο στις 28 Μαρτίου 2011 και θα παρουσιάσει σε σύντομο χρονικό διάστημα αναθεωρημένες κατευθυντήριες γραμμές για τα έργα ΔΕΔ-Μ, η χρηματοδοτική πολιτική της ΕΤΕπ στον τομέα των μεταφορών πρέπει να επανεξεταστεί και να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα.

2.9   Αυτό το έχει επισημάνει και η ίδια η ΕΤΕπ και μάλιστα κάλεσε τους ενδιαφερόμενους να εκφέρουν γνώμη. Στο πλαίσιο αυτό, εκτός από τις ισχύουσες κατευθυντήριες γραμμές, η ΕΤΕπ ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τα ακόλουθα τρία ερωτήματα:

2.9.1

Πώς μπορεί η Τράπεζα να συμβάλει περισσότερο στην επίτευξη του στόχου της «έξυπνης ανάπτυξης» με βάση τη γνώση και την καινοτομία; Σε αυτό το πλαίσιο ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την επίδραση των νέων τεχνολογιών στον τομέα των μεταφορών.

2.9.2

Πώς μπορεί η Τράπεζα να συμβάλει αποτελεσματικότερα στην επίτευξη της «αειφόρου ανάπτυξης», καθώς και στην ανάπτυξη μιας οικονομίας που χρησιμοποιεί αποτελεσματικότερα τους πόρους, είναι πιο φιλική προς το περιβάλλον και ταυτόχρονα πιο ανταγωνιστική; Σε αυτήν την περίπτωση, ενδιαφέρεται κυρίως για τη βελτίωση της βιώσιμης κινητικότητας, η οποία συμβάλλει παράλληλα στην μείωση της συμφόρησης και της ρύπανσης, και στην προαγωγή της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

2.9.3

Πώς μπορεί η Τράπεζα να συμβάλει περισσότερο στην επίτευξη μίας «ανάπτυξης χωρίς αποκλεισμούς» που να συμβάλλει στην προώθηση της απασχόλησης και της κοινωνικής και εδαφικής συνοχής; Σε αυτή την ερώτηση εστιάζει την προσοχή στα σημεία συμφόρησης, τις διασυνοριακές υποδομές, τους κόμβους πολυτροπικών μεταφορών και στην αστική, περιφερειακή ανάπτυξη καθώς και στην ανάπτυξη των απόκεντρων περιοχών.

3.   Γενικές παρατηρήσεις

3.1   Η ΕΟΚΕ θεωρεί χρήσιμο και αναγκαίο τον έγκαιρο και τακτικό συντονισμό μεταξύ των πολιτικών και των συμβουλευτικών οργάνων της ΕΕ και της ΕΤΕπ. Εκφράζει, συνεπώς, την ικανοποίησή της για την απόφαση της ΕΤΕπ να ζητήσει από την ΕΟΚΕ να εκπονήσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με θέμα «Η αναθεώρηση της πιστωτικής πολιτικής της ΕΤΕπ σε σχέση με τον τομέα των μεταφορών».

3.2   Όπως αναφέρεται στα συμπεράσματα της Λευκής Βίβλου, η πολιτική μεταφορών πρέπει να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα του τομέα και να συμμορφωθεί με το στόχο να μειωθούν κατά τουλάχιστον 60 % μέχρι το 2050 οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου στις μεταφορές σε σύγκριση με το 1990. Ο στόχος είναι να μειωθούν, μέχρι το 2030, οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου κατά 20 % σε σύγκριση με τα επίπεδα του 2008. Κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ, για την υλοποίηση αυτών των στόχων θα χρειαστούν σημαντικές προσπάθειες. Επίσης, όσον αφορά τη βιώσιμη ανάπτυξη, θα πρέπει κατά τη χρηματοδότηση να δίδεται προτεραιότητα σε έργα που είναι δυνητικά πολύ ελπιδοφόρα από άποψη βιωσιμότητας. Το θέμα αυτό παρουσιάζεται αναλυτικότερα από την ομάδα μελέτης TEN/454 στο έγγραφό της για την «Λευκή Βίβλο - Χάρτης πορείας για έναν Ενιαίο Ευρωπαϊκό Χώρο Μεταφορών – Για ένα ανταγωνιστικό και ενεργειακά αποδοτικό σύστημα μεταφορών».

3.3   Σε γενικές γραμμές, η ΕΟΚΕ θεωρεί ορθές τις υφιστάμενες κατευθυντήριες γραμμές (2007) τις οποίες τηρεί η ΕΤΕπ για τις χρηματοδοτικές διευκολύνσεις στον τομέα των μεταφορών. Η πρώτη βασική αρχή είναι η αναζήτηση της πιο αποτελεσματικής, φθηνής και βιώσιμης μεθόδου για την κάλυψη της ζήτησης στον τομέα των μεταφορών. Αυτό απαιτεί ένα μείγμα λύσεων που να αφορά όλους τους τρόπους μεταφοράς. Κατά την ΕΟΚΕ, η πρακτική αυτή συνάδει αφενός με την αρχή της συντροπικότητας με την οποία συμφωνεί και θεωρεί ότι είναι και θα παραμείνει το σημείο αναφοράς για τις αλυσίδες εφοδιαστικής, και αφετέρου με μία εσωτερίκευση του εξωτερικού κόστους (1) αντικειμενική, γενικά εφαρμόσιμη, διάφανη και κατανοητή και, ως εκ τούτου, αποδεκτή τόσο από το κοινωνικό σύνολο όσο και από τους φορείς μέσων μεταφοράς.

3.4   Ωστόσο, η ΕΟΚΕ θεωρεί εύλογο να εστιαστεί η χρηματοδότηση σε ένα μόνο μέσο μεταφοράς, εφόσον αποδειχθεί ότι έτσι προκύπτει το οικονομικότερο, το πιο βιώσιμο, ασφαλέστερο και κοινωνικά καλύτερο αποτέλεσμα στη συγκεκριμένη αλυσίδα εφοδιαστικής.

3.5   Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η ΕΤΕπ πρέπει να τηρεί ουδέτερη και αντικειμενική στάση, έναντι όλων των μέσων μεταφοράς. Όπως αναφέρεται και στη Λευκή Βίβλο, για μεγαλύτερες αποστάσεις χρειάζεται η εφαρμογή ενός αποτελεσματικού και αποδοτικού συστήματος συνδυασμένων μεταφορών, το οποίο να αξιοποιεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα πλεονεκτήματα κάθε μέσου μεταφοράς.

3.6   Κατά την Επιτροπή είναι απαραίτητο να δημιουργηθούν ειδικοί διάδρομοι εμπορευματικών μεταφορών για μεγάλες αποστάσεις, οι οποίοι βελτιστοποιούν τις μεταφορές από άποψη κατανάλωσης ενέργειας και εκπομπών και ελαχιστοποιούν τη ρύπανση παραμένοντας ελκυστικοί, επειδή προσφέρουν τα πλεονεκτήματα της αξιοπιστίας, της έλλειψης κυκλοφοριακής συμφόρησης και του χαμηλού επιχειρησιακού και διοικητικού κόστους. Η ΕΟΚΕ θα μπορούσε να συμφωνήσει με αυτό, εφόσον δημιουργηθούν παρόμοιοι διάδρομοι και για τις μεταφορές επιβατών.

3.7   Η δεύτερη κατευθυντήρια αρχή της ΕΤΕπ κατά τη χορήγηση χρηματοδοτήσεων είναι η ανάπτυξη των ΔΕΔ. Αυτό αφορά μακροπρόθεσμες επενδύσεις που έχουν μεγάλη σημασία για τη δημιουργία ενός αποτελεσματικού συστήματος μεταφορών στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ΕΟΚΕ αποδίδει επίσης ιδιαίτερη σημασία στην υλοποίηση και τη βελτίωση των ΔΕΔ-Μ.

3.8   Η τρίτη αρχή που καθοδηγεί τη δράση της ΕΤΕπ είναι η προτεραιότητα σε έργα που αφορούν τις σιδηροδρομικές, τις αστικές, τις εσωτερικές πλωτές και τις θαλάσσιες μεταφορές, με βάση το σκεπτικό ότι οι επενδύσεις σε τέτοια έργα θα αποφέρουν τα μεγαλύτερα οφέλη από την άποψη της μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου ανά μονάδα μεταφοράς. Η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι γνώμονας για τη μείωση των εκπομπών δεν πρέπει να είναι μόνο το μέσο μεταφοράς, αλλά και οι αλυσίδες εφοδιαστικής. Επιπλέον, η αποκλειστική εστίαση στο μέσο μεταφοράς δεν θα ήταν συνεπής με την ιδέα της συντροπικότητας, δηλαδή με την ενίσχυση όλων των τρόπων μεταφοράς ώστε να προαχθεί η μεταξύ τους συνεργασία σε εφοδιαστικές αλυσίδες, ειδικά στις μεγάλες αποστάσεις.

3.9   Όσον αφορά το ενδιαφέρον της ΕΤΕπ για τους πόρους που διατίθενται για την έρευνα, την ανάπτυξη και την καινοτομία (ΕΑΚ), σε συμφωνία με τους κατασκευαστές οχημάτων, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η σωστή προσέγγιση είναι η καταπολέμηση των εκπομπών στην πηγή, πράγμα που προϋποθέτει, επίσης, ενδιαφέρον για την ενεργειακή αποδοτικότητα και τις πτυχές της ασφάλειας.

3.10   Εξελίξεις όπως η γήρανση του ευρωπαϊκού πληθυσμού, η αυξανόμενη σπάνις των ορυκτών καυσίμων, η συνεχής αύξηση του ποσοστού αστικοποίησης, η κλιματική αλλαγή και η εξάπλωση της παγκοσμιοποίησης, αυξάνουν σημαντικά την ανάγκη για οικονομικούς πόρους. Συνεπώς, η ΕΟΚΕ θεωρεί ορθή την άποψη της ΕΤΕπ ότι πρέπει να αναπτυχθεί μια συνεκτική στρατηγική χρηματοδότησης, στο πλαίσιο της οποίας θα αλληλοσυμπληρώνονται οι δημόσιες και ιδιωτικές μορφές χρηματοδότησης. Παράλληλα, η εσωτερίκευση του εξωτερικού κόστους πρέπει να επιτευχθεί σε κάθε μέσο μεταφοράς, ώστε να υλοποιείται η αρχή σύμφωνα με την οποία ο ρυπαίνων/χρήστης πληρώνει ανάλογα με το κόστος που προκαλεί, ενώ τα σχετικά έσοδα θα πρέπει ασφαλώς να διατίθενται για τον περιορισμό του εξωτερικού κόστους, που είναι ο ουσιαστικός στόχος της εσωτερίκευσης (2).

4.   Ειδικές παρατηρήσεις

4.1   Η ΕΟΚΕ ζητά να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή όχι μόνο στα δίκτυα αλλά και στον καθοριστικής σημασίας ρόλο που διαδραματίζουν κόμβοι όπως οι θαλάσσιοι λιμένες, τα αεροδρόμια και οι πολυτροπικοί τερματικοί σταθμοί, ως κέντρα εφοδιαστικής τα οποία επιβάλλουν αποτελεσματικές συνδέσεις με την ενδοχώρα. Υποστηρίζει την άποψη της ΕΤΕπ, η οποία επιβεβαιώνεται και στη Λευκή Βίβλο, ότι μια πραγματικά αποτελεσματική προσέγγιση με βάση τη συντροπικότητα θα συμβάλει τα μέγιστα στη μείωση των απωλειών ενέργειας αλλά και των εκπομπών.

4.2   Σε σχέση με τα κριτήρια για τη χρηματοδότηση υποδομών ΔΕΔ, είναι σημαντικό, εκτός από τη βελτιστοποίηση των ροών των μεταφορών, να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην πρόοδο που μπορεί να σημειωθεί όσον αφορά τη μείωση της κατανάλωσης ενέργειας και των εκπομπών. Στο πλαίσιο αυτό, θα πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη η επέκταση των ΔΕΔ-Μ στις γειτονικές με την Ευρωπαϊκή Ένωση χώρες.

4.3   Κατά την ανάπτυξη ενός νέου πλαισίου για τη χρηματοδότηση των υποδομών, η ολοκλήρωση των ΔΕΔ-Μ πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα. Παράλληλα, πρέπει να επανεξετασθούν οι επενδυτικές στρατηγικές των προγραμμάτων ΔΕΔ-Μ καθώς και των Διαρθρωτικών Ταμείων και του Ταμείου Συνοχής. Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι απαιτείται καλύτερος συντονισμός του Ταμείου Συνοχής, των Διαρθρωτικών Ταμείων και των Επενδυτικών Ταμείων όσον αφορά τον τομέα των μεταφορών με σκοπό την καλύτερη δυνατή χρήση των κοινοτικών πόρων.

4.4   Στη Λευκή Βίβλο που εξέδωσε στις 28 Μαρτίου 2011, η Επιτροπή εκτιμά το κόστος των επενδύσεων σε υποδομές που απαιτούνται για την κάλυψη της ζήτησης στον τομέα των μεταφορών για την περίοδο 2010-2030, σε 1,5 τρισεκατομμύρια ευρώ. Για την υλοποίηση των ΔΕΔ-Μ μέχρι το 2020 απαιτούνται περίπου 550 δισ. ευρώ, εκ των οποίων 215 δισεκατομμύρια θα πρέπει να δαπανηθούν για την κατάργηση των βασικών κόμβων συμφόρησης στις υποδομές.

4.5   Στον τομέα της τεχνολογίας, η ΕΟΚΕ θεωρεί σκόπιμο να δοθεί προσοχή κυρίως στη χρηματοδότηση έργων που συμβάλλουν στη μείωση στην πηγή των εκπομπών βλαβερών ουσιών, μέσω στοχευμένων επενδύσεων στην έρευνα και ανάπτυξη. Αυτό θα πρέπει επίσης να ισχύει και για την αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων προς αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων.

4.6   Η ΕΟΚΕ έχει επίγνωση της έντασης που υπάρχει μεταξύ, αφενός, του φιλόδοξου στόχου, όπως διατυπώνεται στη Λευκή Βίβλο, της μείωσης κατά 60 % των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου μέχρι το 2050 και των σημαντικών οικονομικών προσπαθειών που είναι απαραίτητες για τον σκοπό αυτό και, αφετέρου, της οικονομικής κρίσης που απαιτεί συνετή δημοσιονομική πολιτική.

4.6.1   Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η κατάσταση αποτελεί επίσης μια ευκαιρία να επικεντρωθεί το ενδιαφέρον στην καλύτερη κατανομή των οικονομικών πόρων και, ταυτόχρονα, μια πρόκληση για να αναπτυχθούν άλλες μορφές δημόσιας και ιδιωτικής χρηματοδότησης.

4.6.2   Από την άποψη αυτή, μπορεί να εξεταστεί η συμμετοχή στην ανάπτυξη νέων χρηματοδοτικών μέσων για τον τομέα των μεταφορών. Σε αυτό το πλαίσιο μπορούν να διαδραματίσουν έναν ρόλο επενδυτικοί φορείς όπως τα συνταξιοδοτικά ταμεία ή οι ασφαλιστικές εταιρείες.

4.6.3   Σε αυτό το πλαίσιο η ΕΟΚΕ συνιστά να επιλεγεί μία επιλεκτική προσέγγιση όσον αφορά τις συμπράξεις δημοσίου/ιδιωτικού τομέα για την χρηματοδότηση των ΔΕΔ-Μ και να ληφθεί υπόψη το γεγονός ότι δεν διαθέτουν όλα τα κράτη μέλη επαρκή εμπειρία με τις συμπράξεις αυτές, καθώς και ότι τα μέσα χρηματοδότησης που διαθέτει η ΕΕ (Διαρθρωτικά Ταμεία, Ταμείο Συνοχής, ΔΕΔ-Μ, ΕΤΕπ) πρέπει να κινητοποιηθούν στα πλαίσια μίας συνεκτικής χρηματοδοτικής στρατηγικής με την οποία συγκεντρώνονται ενωσιακοί και δημόσιοι και ιδιωτικοί εθνικοί πόροι. Όσον αφορά την ελευθερία επιλογής των δημόσιων αρχών σχετικά με τις συμπράξεις δημοσίου ιδιωτικού τομέα, η ΕΟΚΕ παραπέμπει στη θέση που διατυπώνει σε σχετική γνωμοδότηση, ότι ο ορισμός των συμπράξεων αυτών θα πρέπει να επαναπροσδιοριστεί σε σχέση με τις διαδικασίες της Eurostat για το δημόσιο χρέος (3).

4.7   Όσον αφορά τις ειδικές ερωτήσεις της ΕΤΕπ (βλ. σημείο 2.9 κ.ε.) η ΕΟΚΕ παραπέμπει στις ερωτήσεις που έδωσε σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της, οι οποίες παρατίθενται στη συνέχεια με αναφορά των σημαντικότερων σημείων.

4.7.1   Σε ό,τι αφορά την πρώτη ερώτηση σχετικά με την «συμβολή στην έξυπνη ανάπτυξη» μέσω της γνώσης και της καινοτομίας και της επίδρασης των νέων τεχνολογιών στις μεταφορές» η απάντηση δίδεται κυρίως στις ακόλουθες γνωμοδοτήσεις:

ΤΕΝ/419«Για μια ευρύτερη υιοθέτηση των ηλεκτρικών οχημάτων» (4), σημείο 1.1.: Ενίσχυση της διείσδυσης στην αγορά των ηλεκτρικών αυτοκινήτων ως συμβολή στη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στον τομέα των μεταφορών - σημείο 1.6: Η ΕΟΚΕ καλεί την ΕΕ να προωθήσει και να υποστηρίξει αυτή την κρίσιμη μετάβαση.

TEN/382«Ευφυή συστημάτα μεταφορών» (5), σημείο 1.7: Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι για την εφαρμογή αυτής της υποδομής θα πρέπει να υπάρξει κατάλληλη χρηματοδότηση από την Κοινότητα, τα κράτη μέλη και τον ιδιωτικό τομέα.

TEN/362«Ευρωπαϊκή στρατηγική για θαλάσσια και ναυτιλιακή έρευνα» (6), σημείο 1.10: Στα έγγραφα που θα εκπονηθούν στο πλαίσιο της συνέχειας που θα δοθεί στην παρούσα ανακοίνωση η Επιτροπή θα πρέπει να υποβάλει προτάσεις σχετικά τη στήριξη των τομέων της θαλάσσιας και ναυτιλιακής έρευνας που δεν καλύπτονται από την ευρωπαϊκή στρατηγική έρευνας μέσω ειδικών κονδυλίων. Σημείο 3.6.4: Καίριο στόχο αποτελεί επίσης ο συντονισμός μεταξύ των Διαρθρωτικών Ταμείων, του προγράμματος-πλαισίου και άλλων πηγών χρηματοδότησης. Και επίσης:

TEN/335«Εκπομπές από τις οδικές μεταφορές – συγκεκριμένα μέτρα για την αντιμετώπιση της στασιμότητας» (7)

4.7.2   Σε ό,τι αφορά την δεύτερη ερώτηση που αφορά την «βιώσιμη ανάπτυξη» και μία ενεργειακώς αποδοτικότερη, φιλικότερη προς το περιβάλλον και ανταγωνιστικότερη οικονομία, απάντηση δίνουν οι ακόλουθες γνωμοδοτήσεις:

TEN/399/400«Αειφόρο μέλλον για τις μεταφορές/ Αφετηρίες για μια ευρωπαϊκή πολιτική μεταφορών μετά το 2010» (8), σημείο 2.8, πρώτη περίπτωση: Σημαντική αύξηση του ποσοστού ηλικιωμένων, αλλαγή των συνηθειών μετακίνησης, αύξηση των δημόσιων πόρων για συντάξεις, υγειονομική περίθαλψη και νοσοκομειακή φροντίδα, περιορισμός των διαθέσιμων δημόσιων πόρων για τις μεταφορές. Σημείο 4.15: πρέπει να γίνουν ριζικές αλλαγές όσον αφορά τις επενδύσεις στον τομέα των υποδομών.

TEN/412«Η ευρωπαϊκή πολιτική μεταφορών στο πλαίσιο της στρατηγικής της Λισσαβώνας για την αειφόρο ανάπτυξη» (9), σημείο 1.5: απαιτούνται νέες κατευθυντήριες γραμμές για το ευρωπαϊκό δίκτυο μεταφορών και ώθηση μέσω των παρεμβάσεων της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων. Σημείο 1.8: Υπάρχουν ακόμη λύσεις που απαιτούν ισχυρές πολιτικές επιλογές με μεγαλύτερη δημοσιονομική επιβάρυνση.

TEN/297«Το ενεργειακό μείγμα στις μεταφορές» (10), σημείο 5.4.: οι επιδοτήσεις υπέρ των μεταφορών στην Ευρώπη ανέρχονται σε ποσό που κυμαίνεται μεταξύ 270 και 290 δις ευρώ Σημείο 8.13:Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει εγκρίνει τη διάθεση 470 εκατομμυρίων ευρώ για τη σύσταση της κοινής επιχείρησης «Κυψέλες καυσίμου και υδρογόνο» Σημείο 8.15:Το πρόγραμμα «Zero Regio», το οποίο συγχρηματοδοτεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, συνίσταται σε δύο καινοτόμες εγκαταστάσεις υποδομής.

TEN/376«Οι οδικές μεταφορές το 2020: Οι προσδοκίες της κοινωνίας των πολιτών» (11), σημείο 1.9: πρέπει να δρομολογηθεί το συντομότερο δυνατό η κατασκευή των απαραίτητων υποδομών. Σημείο 4.2.:Χρειάζονται πρωτοβουλίες για τη δημιουργία ή την αναβάθμιση (εξάλειψη των σημείων συμφόρησης) των υλικών οδικών και των μεταφορικών υποδομών

TEN/336«Οι κοινωνικές συνέπειες των εξελίξεων στις μεταφορές και στην ενέργεια» (12), σημείο 1.2.5: Μηχανισμός χρηματοδότησης με επιμερισμό των κινδύνων(Risk-Sharing-Finance Facility-RSFF).

TEN/262«Η εφοδιαστική εμπορευμάτων στην Ευρώπη — Κλειδί για τη βιώσιμη κινητικότητα» (13), σημείο 1.3.: Για την βελτιστοποίηση του υλικού δικτύου, πρέπει να διατεθούν τα απαραίτητα κονδύλια. Σημείο 4.5.5.: να αυξηθούν οι πόροι του προϋπολογισμού της ΕΕ που προορίζονται για τα διευρωπαϊκά δίκτυα. Σημείο 4.5.6.: προώθηση του συστήματος μικτής χρηματοδότησης για την κατασκευή και τη συντήρηση των υποδομών.

TEN/440«Θέσπιση προγράμματος στήριξης της περαιτέρω ανάπτυξης μιας ολοκληρωμένης θαλάσσιας πολιτικής» (14), σημείο 2.9.: η ανάπτυξη και η υλοποίηση της ολοκληρωμένης θαλάσσιας πολιτικής κινδυνεύουν, επειδή δεν υπάρχουν αρκετοί πόροι χρηματοδότησης. Σημείο 2.10 πρέπει να θεσπιστεί ένα πρόγραμμα που να υποστηρίζει την περαιτέρω ανάπτυξη ολοκληρωμένης θαλάσσιας πολιτικής.

TEN/427«Κοινοτική χρηματοδοτική συνδρομή για έργα στον τομέα της ενέργειας» (15), σημείο 1.1.: αξιοποίηση των Ευρωπαϊκών Ταμείων, με το πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα που συνεπάγονται, προκειμένου να επιταχυνθεί η υλοποίηση επενδύσεων στους τομείς της ενεργειακής απόδοσης και των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Σημείο 2.2.: δημιουργία ενός χρηματοδοτικού μέσου για την χρηματοδότηση πρωτοβουλιών σε σχέση με τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας,

TEN/404«Ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική και ΜΜΕ» (16), σημείο 1.2.: να προωθηθεί η χρηματοδότηση επενδύσεων και να διαμορφωθούν χρηματοδοτικές συνέργειες ΕΕ/κρατών μελών/οργανώσεων επιχειρήσεων. Σημείο 1.3.: στήριξη της καινοτομίας και χρηματοδότηση των επενδύσεων ·σε περιφερειακά προγράμματα.

TEN/366«Ολοκλήρωση των πολιτικών για τις μεταφορές και τη χρήση της γης με στόχο πιο βιώσιμες αστικές μεταφορές» (17), σημείο 5.2.: Η ΕΕ παρέσχε επενδυτικούς πόρους μέσω των Διαρθρωτικών Ταμείων και του Ταμείου Συνοχής και μέσω της ΕΤΕπ. Σημείο 5.3.:Οι νέες προκλήσεις της αλλαγής του κλίματος επιβάλλουν την ανάγκη μιας συλλογικής προσπάθειας της ΕΕ.

TEN/381«Ευρωπαϊκό σιδηροδρομικό δίκτυο για ανταγωνιστικές εμπορευματικές μεταφορές» (18), σημείο 4.1.2.:«…τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα θα πρέπει να διαδραματίσουν καίριο ρόλο προς τη διάθεση μέσων στήριξης της ΕΕ προκειμένου να αναπτυχθεί ένα ευρωπαϊκό σιδηροδρομικό δίκτυο ανταγωνιστικών εμπορευματικών μεταφορών. Ο στόχος αυτός θα επιτευχθεί με τη συγχρηματοδότηση της δημιουργίας των σιδηροδρομικών εμπορευματικών διαδρόμων από τον προϋπολογισμό του διευρωπαϊκού δικτύου μεταφορών (ΔΕΔ-Μ), του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης και του Ταμείου Συνοχής, καθώς και από δάνεια της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ).

4.7.3   Όσον αφορά την τρίτη ερώτηση σχετικά με την «ανάπτυξη χωρίς αποκλεισμούς», ιδίως όσον αφορά την απασχόληση και την κοινωνική και εδαφική συνοχή, η ΕΟΚΕ εξέφρασε επίσης σε διαφορετικές γνωμοδοτήσεις την άποψή της. Αξίζει να αναφερθούν ιδιαίτερα οι ακόλουθες γνωμοδοτήσεις:

TEN/276«Οι μεταφορές στις αστικές και μητροπολιτικές περιοχές» (19), σημείο 4.1.: Επιτροπή καλείται να αναθεωρήσει τους κανόνες που διέπουν την κατανομή χρηματοδοτικών πόρων για δράσεις περιφερειακής ανάπτυξης. Σημείο 4.5.: Επίσης, κρίνεται σκόπιμη η κατάρτιση συγκεκριμένου κοινοτικού προγράμματος στήριξης με θέμα την κινητικότητα, την αστική ανάπτυξη.

ΤΕΝ/445 Οι κοινωνικές επιπτώσεις των πολιτικών της ΕΕ στις μεταφορές (20). Σημείο 1.10.1.: Η ΕΕ πρέπει να παράσχει οικονομική υποστήριξη για τη λήψη των μέτρων που αφορούν τα έργα υποδομής όπως προσιτές θέσεις στάθμευσης για τις οδικές εμπορευματικές μεταφορές, καθώς και σταθμούς καλής ποιότητας για τους σιδηροδρόμους, τα μετρό, τα τραμ και τα λεωφορεία.

TEN/397«Στρατηγικοί στόχοι και συστάσεις πολιτικής της ΕΕ για τις θαλάσσιες μεταφορές μέχρι το 2018» (21), σημείο 7.1.: «…θα πρέπει να πραγματοποιηθούν περισσότερες επενδύσεις για τη βελτίωση των υποδομών των λιμένων και των συνδέσεών τους με την ενδοχώρα. Η παράμετρος αυτή θα πρέπει να ληφθεί πλήρως υπόψη κατά την επανεξέταση του ΔΕΔ-Μ.»

TEN/320«Πράσινο Βιβλίο — Διαμόρφωση νέας παιδείας αστικής κινητικότητας» (22), σημείο 1.5. Η ΕΟΚΕ είναι υπέρ της προώθησης της χρήσης «πράσινων αγορών», κατά την ανάθεση συμβάσεων σε σχέση με υποδομές που χρηματοδοτούνται από ευρωπαϊκά προγράμματα, και υπέρ της εξάλειψης των υφιστάμενων εμποδίων.». Στο σημείο 4.25 τίθεται η εξής ερώτηση:«Ποια προστιθεμένη αξία μπορεί, μακροπρόθεσμα, να επιφέρει η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση των καθαρών και ενεργειακά αποδοτικών αστικών συγκοινωνιών;»

TEN/401«Προώθηση βιώσιμων πράσινων θέσεων εργασίας στο πλαίσιο της δέσμης μέτρων της ΕΕ για την ενέργεια και την κλιματική αλλαγή» (23), σημείο 6.3.: «Η ΕΟΚΕ προτείνει τη δημιουργία ενός “Ευρωπαϊκού Επενδυτικού Ταμείου” με την εγγύηση της ΕΤΕπ και ειδικών πόρων που θα τεθούν στη διάθεση του συστήματος των κεντρικών τραπεζών και της ΕΚΤ, με σκοπό την επίτευξη των στόχων της απόδοσης και της εξοικονόμησης ενέργειας. Είναι αναγκαίο ένα ευρωπαϊκό “Σχέδιο Marshall” …». Σημείο 6.4.: «Η ΕΤΕπ, … θα μπορούσε να αναλάβει τη διαχείριση του Ταμείου»

TEN/414«Σχέδιο δράσης για την αστική κινητικότητα» (24), σημείο 1.10.: «Τέλος, η ΕΟΚΕ συνιστά να στοχοθετηθεί καλύτερα ο προορισμός των διαρθρωτικών ταμείων και του Ταμείου Συνοχής της Ένωσης, ιδίως με τη δημιουργία ειδικού χρηματοδοτικού μέσου για την προώθηση της αστικής κινητικότητας.». Σημείο 4.4.4.: Απαιτείται ο εξορθολογισμός των πηγών ευρωπαϊκής χρηματοδότησης.

TEN/388«Πράσινη βίβλος — Αναθεώρηση της πολιτικής για το ΔΕΔ-Μ» (25), σημείο 2.6.: Από το 1996… έχει επενδυθεί ποσό 400 δισ. ευρώ σε έργα υποδομών κοινού ενδιαφέροντος. Σημείο 2.7.: «Οι εναπομένουσες επενδύσεις εκτιμάται ότι ανέρχονται στο ποσό των 500 δισ. EUR.». Σημείο 3.16: «… η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι θα πρέπει να συγκροτηθεί μία ειδική ομάδα, η οποία θα αναλάβει τον συντονισμό της χρήσης των πόρων»

Βρυξέλλες, 13 Ιουλίου 2011.

Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Staffan NILSSON


(1)  ΕΕ C 317, 23/12/2009, σελ. 80-83 και ΕΕ C 255, 22/09/2010, σελ. 92-97

(2)  ΕΕ C 317, 23/12/2009, σελ. 80-83

(3)  ΕΕ C 51, 17.02.2011, σελ. 59 – 66 (Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ανακοίνωση της Επιτροπής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών με τίτλο “Κινητοποίηση των ιδιωτικών και δημόσιων επενδύσεων για την ανάκαμψη και τη μακροπρόθεσμη διαρθρωτική αλλαγή: ανάπτυξη συμπράξεων δημόσιου και ιδιωτικού τομέα” »).

(4)  ΕΕ C 44, 11.02.2011, σελ. 47-52

(5)  ΕΕ C 277, 17.11.2009, σελ. 85-89

(6)  ΕΕ C 306, 16.12.2009, σελ. 46-50

(7)  ΕΕ C 317, 23.12.2009, σελ. 22-28

(8)  ΕΕ C 255, 22.09.2010, σελ. 110-115

(9)  ΕΕ C 354, 28.12.2010, σελ. 23

(10)  ΕΕ C 162, 25.06.2008, σελ. 52-61

(11)  ΕΕ C 277, 17.11.2009, σελ. 25-29

(12)  ΕΕ C 175, 28.07.2009, σελ. 43-49

(13)  ΕΕ C 168, 20.07.2007, σελ. 63-67

(14)  ΕΕ C 107, 06.04.2011, σελ. 64-67

(15)  ΕΕ C 48, 15.02.2011, σελ. 165-166

(16)  ΕΕ C 44, 11.02.2011, σελ. 118-122

(17)  ΕΕ C 317, 23.12.2009, σελ. 1-6

(18)  ΕΕ C 317, 23.12.2009, σελ. 94-98

(19)  ΕΕ C 168, 20.07.07, σελ. 77-86

(20)  ΕΕ C 248 της 25.08.2011, σ. 22

(21)  ΕΕ C 255, 22.09.2010, σελ. 103-109

(22)  ΕΕ C 224, 30.08.2008, σελ. 39-45

(23)  ΕΕ C 44, 11.02.2011, σελ. 110-117

(24)  ΕΕ C 21, 21.01.2011, σελ. 56-61

(25)  ΕΕ C 318, 23.12.2009, σελ. 101-105


29.10.2011   

EL

Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

C 318/62


Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Κρατικές ενισχύσεις στη ναυπηγική βιομηχανία» (πρόσθετη γνωμοδότηση)

2011/C 318/10

Εισηγητής: Marian KRZAKLEWSKI

Συνεισηγητής: Enrique CALVET CHAMBON

Στις 9 Δεκεμβρίου 2010 και σύμφωνα με το άρθρο 29 (A) των διατάξεων εφαρμογής του Εσωτερικού Κανονισμού της, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει πρόσθετη γνωμοδότηση με θέμα

Κρατικές ενισχύσεις στη ναυπηγική βιομηχανία

(πρόσθετη γνωμοδότηση).

Η Συμβουλευτική Επιτροπή Βιομηχανικών Μεταλλαγών (CCMI), στην οποία ανατέθηκαν οι σχετικές προπαρασκευαστικές εργασίες, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή της στις 7 Ιουνίου 2011.

Κατά την 473η σύνοδο ολομέλειας της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011 (συνεδρίαση της 13ης Ιουλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 124 ψήφους υπέρ, 5 ψήφους κατά και 6 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1   Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή έχει την πεποίθηση ότι το «Πλαίσιο για τις κρατικές ενισχύσεις στη ναυπηγική βιομηχανία» (στο εξής «πλαίσιο») είναι ένα μέσο που θα πρέπει να διατηρηθεί, αλλά που χρειάζεται να εκσυγχρονιστούν και να διευρυνθούν ορισμένες διατάξεις του. Κατά την περίοδο της εφαρμογής του, το πλαίσιο συνέβαλε στην επίτευξη των επιδιωκόμενων πολιτικών και οικονομικών στόχων. Η μελλοντική του παράταση δικαιολογείται κυρίως από ορισμένα ειδικά χαρακτηριστικά του ναυπηγικού τομέα, τα οποία περιγράφονται στην εισαγωγή του ισχύοντος πλαισίου.

1.2   Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να υπογραμμίσει ότι το πλαίσιο δεν είναι ένα βραχυπρόθεσμο μέτρο για την αντιμετώπιση της κρίσης, αλλά επιβάλλεται από τα ειδικά χαρακτηριστικά του τομέα, και ότι οι ενισχύσεις που χορηγούνται βάσει του πλαισίου δεν θα πρέπει να ανταμείβουν την κατασκευή μη ανταγωνιστικών πλοίων ή μονάδων χαμηλού τεχνολογικού επιπέδου.

1.3   Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι ένα πρόσθετο επιχείρημα, που επιβεβαιώνει την ιδιαίτερη κατάσταση της ναυπηγικής βιομηχανίας και την ανάγκη διατήρησης και εκσυγχρονισμού του πλαισίου ενίσχυσής της, είναι η πρόσφατη είδηση της κατάρρευσης —έπειτα από εικοσαετείς συνομιλίες— των διαπραγματεύσεων, υπό την αιγίδα του ΟΟΣΑ, για μια συμφωνία της ναυπηγικής βιομηχανίας με στόχο την εξασφάλιση ισότιμων όρων ανταγωνισμού στην παγκόσμια αγορά.

1.4   Στη συνέχεια της γνωμοδότησης, η ΕΟΚΕ εξετάζει λεπτομερώς ορισμένα βασικά ερωτήματα και προβλήματα που έθεσε η Επιτροπή στα ενδιαφερόμενα μέρη στο πλαίσιο της διαδικασίας διαβούλευσης. Η ΕΟΚΕ προτείνει και αιτιολογεί τις τροποποιήσεις που θεωρεί απαραίτητο να επέλθουν στην αναθεωρημένη μορφή του πλαισίου.

1.5   Όσον αφορά τις ενισχύσεις για έρευνα, ανάπτυξη και καινοτομία (ΕΑΚ), που προβλέπονται στο πλαίσιο, η ΕΟΚΕ τις θεωρεί απαραίτητες, επειδή βοηθούν τις επιχειρήσεις να αποδεχθούν τους ιδιαίτερους τύπους κινδύνου που συνδέονται με τη καινοτομία.

1.6   Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η διαθεσιμότητα ενισχύσεων για καινοτομία έχει θετική επίδραση στην αξιολόγηση του κινδύνου κάθε καινοτομικού στοιχείου κατά την ανάπτυξη νέων προϊόντων ή διαδικασιών. Επιτρέπει στις ναυπηγικές επιχειρήσεις να πειραματίζονται με νέες λύσεις, που διευρύνουν τις πιθανότητες εμπορικής επιτυχίας των καινοτόμων προϊόντων και, κατά συνέπεια, προωθούν ακόμη περισσότερο την ΕΑΚ.

1.6.1   Όσον αφορά την ερώτηση της Επιτροπής αν θα ήταν προτιμότερο να αποκλειστούν από την επιλεξιμότητα για ενισχύσεις καινοτομίας τα άλλα είδη καινοτομίας και να διατηρηθεί μόνο η καινοτομία που συνδέεται με «πιο πράσινα πλοία», η ΕΟΚΕ συντάσσεται με τη θέση των κοινωνικών εταίρων και θεωρεί ότι κατ’ αυτόν τον τρόπο θα εξασθένιζε σημαντικά η χρησιμότητα αυτού του μέσου. Ειδικότερα, θα χανόταν η έντονη θετική του επίδραση στις καινοτομίες που αφορούν διαδικασίες ή προϊόντα που σχετίζονται με την ασφάλεια και την παραγωγικότητα.

1.7   Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι τα μέσα ενίσχυσης που αποσκοπούν στη διευκόλυνση της διείσδυσης των «πράσινων τεχνολογιών» στην αγορά αποτελούν σημαντικό εργαλείο και θα πρέπει να ενσωματωθούν στο πλαίσιο. Το αναθεωρημένο πλαίσιο θα πρέπει να περιλαμβάνει κατάλληλες και πρακτικές διατάξεις για τον σκοπό αυτό, επιπροσθέτως των απαιτήσεων των οριζόντιων κανόνων για την προστασία του περιβάλλοντος. Κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ, οι διατάξεις αυτές δεν πρόκειται να προσθέσουν άλλο ένα μέσο κρατικών ενισχύσεων, αλλά θα απλοποιήσουν την εφαρμογή του πλαισίου και θα συμβάλουν στην επίτευξη σημαντικών στόχων της ΕΕ.

1.8   Όσον αφορά τη θεμελιώδη ερώτηση της Επιτροπής αν πρέπει να διατηρηθούν στο πλαίσιο για τις κρατικές ενισχύσεις στη ναυπηγική βιομηχανία οι ενισχύσεις ΕΑΚ παρά την ύπαρξη του οριζόντιου πλαισίου για την ΕΑΚ, η ΕΟΚΕ δηλώνει κατηγορηματικά ότι, δεδομένων των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του ναυπηγικού τομέα, οι ενισχύσεις ΕΑΚ που προβλέπονται στο πλαίσιο πρέπει να διατηρηθούν, καθότι οι οριζόντιοι κανόνες δεν παρέχουν κατάλληλες λύσεις για τη στήριξη της καινοτομίας στη ναυπηγική βιομηχανία.

1.9   Ενώ από την έναρξη εφαρμογής του πλαισίου το 2004 μέχρι την κρίση των ετών 2009-2010 δεν υπήρχε κίνητρο να υποβληθούν αιτήσεις ενίσχυσης για το κλείσιμο μονάδων, τελευταία η κατάσταση επιδεινώθηκε τόσο δραματικά, ώστε οι παραγγελίες στα ναυπηγεία της ΕΕ έπεσαν στο χαμηλότερό τους επίπεδο εδώ και πάνω από 10 χρόνια· γι’ αυτό, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι αυτός ο τύπος ενισχύσεων πρέπει να διατηρηθεί. Οι κανόνες για αυτού του είδους τις ενισχύσεις θα πρέπει να επιτρέπουν στα ναυπηγεία να προβαίνουν σε μερική αναδιάρθρωση, χωρίς να χρειάζεται να εφαρμόσουν την πλήρη διαδικασία αναδιάρθρωσης που προβλέπεται από τις «Κατευθυντήριες γραμμές για τις ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης προβληματικών επιχειρήσεων».

1.10   Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι οι περιφερειακές ενισχύσεις είναι χρήσιμες και για τη ναυπηγική βιομηχανία. Οι περιφερειακές ενισχύσεις που θα χορηγούνται δυνάμει του πλαισίου για τη ναυπηγική βιομηχανία θα πρέπει να παρέχουν την ίδια ένταση ενίσχυσης με τις δράσεις που εφαρμόζονται βάσει των κατευθυντήριων γραμμών για τις περιφερειακές ενισχύσεις. Η ΕΟΚΕ φρονεί ότι ο περιορισμός του πεδίου εφαρμογής των ενισχύσεων του πλαισίου μόνο στα υφιστάμενα ναυπηγεία δεν είναι ούτε σκόπιμος ούτε δικαιολογημένος.

1.11   Η εφαρμογή των περιοριστικών κανόνων της ΕΕ για την αύξηση της παραγωγικής ικανότητας του ναυπηγικού τομέα είχε το αντίθετο αποτέλεσμα από το επιδιωκόμενο. Αντί να περιορίσει το μερίδιο των ναυπηγείων της ΕΕ στην παγκόσμια πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητα, τα έθεσε σε ακόμη πιο μειονεκτική θέση σε σύγκριση με τον παγκόσμιο ανταγωνισμό. Γι’ αυτό, η διατήρηση των διατάξεων που προβλέπουν την ελαχιστοποίηση της στήριξης για την αύξηση της παραγωγικής ικανότητας είναι, κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ, εντελώς αδικαιολόγητη.

1.12   Όσο για τους κανόνες που προβλέπει το πλαίσιο σε σχέση με τις ενισχύσεις απασχόλησης, η ΕΟΚΕ καλεί τα κράτη μέλη να κάνουν συχνότερη χρήση τους από ό,τι σήμερα, ιδίως για τη στήριξη της δράσης των ναυπηγείων της χώρας τους στους τομείς της εκπαίδευσης και της κατάρτισης.

1.13   Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η αναφορά που πλαισίου στις εξαγωγικές πιστώσεις θα πρέπει να διατηρηθεί. Οι εξαγωγικές πιστώσεις που χορηγούνται βάσει της τομεακής συμφωνίας του ΟΟΣΑ δεν αποτελούν κρατικές ενισχύσεις· υποστηρίζουν τις επιχειρήσεις και ολόκληρες τις περιφέρειες όπου αυτές είναι εγκατεστημένες. Συνδέονται άμεσα με τη διατήρηση ή και την αύξηση της απασχόλησης στον ναυπηγικό τομέα και στις συναφείς επιχειρήσεις και ωφελούν τους πλοιοκτήτες της ΕΕ (δυνατότητα λήψης μακροπρόθεσμων δανείων ή εγγυήσεων δανείων για την αγορά πλοίων).

1.14   Η ΕΟΚΕ είναι υπέρ της διεύρυνσης του φάσματος των προϊόντων που θα καλύπτονται από το πλαίσιο, δεδομένης της εξέλιξης της ναυπηγικής βιομηχανίας και της τεχνολογίας από το 2004 μέχρι σήμερα. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι πρέπει προς τούτο να αξιοποιηθεί η πρόταση αναπροσαρμογής που παρουσίασε η Επιτροπή των Ενώσεων Ναυπηγών της ΕΕ (CESA) στη γνωμοδότησή της για το άρθρο 2 του πλαισίου (1).

1.15   Η ΕΟΚΕ καλεί τα κράτη μέλη και τη διοίκηση της ΕΕ να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή στην πολιτική ενημέρωσης σε σχέση με τις δυνατότητες και τους όρους που προβλέπονται στο πλαίσιο όσον αφορά τη λήψη κρατικών ενισχύσεων.

2.   Εισαγωγή

Ιστορικό της γνωμοδότησης

2.1   Στις 9 Απριλίου 2010 η ΕΟΚΕ υιοθέτησε μία γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με τίτλο «Η ευρωπαϊκή ναυπηγική βιομηχανία ενώπιον της τρέχουσας κρίσης».

2.2   Στο πρόγραμμα εργασιών της για το 2011, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προβλέψει να προβεί σε επισκόπηση του ισχύοντος πλαισίου για τις κρατικές ενισχύσεις στη ναυπηγική βιομηχανία, με σκοπό την ενδεχόμενη αναθεώρηση ή παράτασή του και μετά το 2011. Οι επίσημες διαβουλεύσεις με τα ενδιαφερόμενα μέρη, συμπεριλαμβανομένων των κοινωνικών εταίρων και των κρατών μελών, διήρκεσαν μέχρι τις 6 Δεκεμβρίου 2010.

2.2.1   Μια πρόσθετη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ για αυτό το θέμα φαίνεται χρήσιμη και επίκαιρη, αν αναλογιστεί κανείς τις οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες αυτών των ρυθμίσεων και τον σημαντικό αντίκτυπό τους σε ορισμένες περιφέρειες.

2.3   Το πλαίσιο για τις κρατικές ενισχύσεις στη ναυπηγική βιομηχανία περιλαμβάνει τους κανόνες που εφαρμόζει η Επιτροπή για την αξιολόγηση των ενισχύσεων προς τον συγκεκριμένο κλάδο. Το πλαίσιο τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2004, αρχικά για περίοδο τριών ετών. Έκτοτε, η Επιτροπή παρέτεινε την ισχύ του δύο φορές, το 2006 για περίοδο δύο ετών και το 2008 για περίοδο τριών ετών. Επομένως, το πλαίσιο ισχύει έως τις 31 Δεκεμβρίου 2011.

2.4   Η γενική αρχή που διέπει το πλαίσιο είναι ότι η ναυπηγική βιομηχανία είναι επιλέξιμη προς ενίσχυση βάσει των οριζόντιων μέσων κρατικών ενισχύσεων, εκτός από τις περιπτώσεις που ισχύουν οι ειδικές διατάξεις του πλαισίου για τη ναυπηγική βιομηχανία. Αυτές οι ειδικές διατάξεις αφορούν τους ακόλουθους τομείς: ενισχύσεις έρευνας, ανάπτυξης και καινοτομίας, ενισχύσεις κλεισίματος μονάδων, ενισχύσεις απασχόλησης, εξαγωγικές πιστώσεις, αναπτυξιακές ενισχύσεις και περιφερειακές ενισχύσεις.

2.5   Επειδή η ναυπηγική βιομηχανία είναι επίσης επιλέξιμη για ενίσχυση και βάσει των οριζόντιων μέσων κρατικών (και ευρωπαϊκών) ενισχύσεων, οι διαβουλεύσεις, όπως και η γνωμοδότηση που θα εκδώσει η ΕΟΚΕ εξ ονόματος της κοινωνίας των πολιτών της ΕΕ, θα πρέπει, συγκεκριμένα, να βοηθήσουν να διαπιστωθεί αν εξακολουθούν να έχουν λόγο ύπαρξης οι ειδικές διατάξεις του πλαισίου για τη ναυπηγική βιομηχανία και αν, σε περίπτωση παράτασής του, πρέπει να τροποποιηθούν και με ποιον τρόπο.

3.   Σύντομες επικαιροποιημένες πληροφορίες για τον ευρωπαϊκό ναυπηγικό τομέα σε παγκόσμιο επίπεδο, τις παραμονές της απόφασης για το μέλλον του πλαισίου

3.1   Στη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ του Απριλίου 2010 έγινε εκτενής και σφαιρική παρουσίαση των ειδικών χαρακτηριστικών του ευρωπαϊκού ναυπηγικού τομέα. Οι πληροφορίες που ακολουθούν αφορούν τα δεδομένα και τα χαρακτηριστικά του τελευταίου έτους.

3.2   Μετά την πάροδο της πρώτης περιόδου της κρίσης, μπορούμε να πούμε ότι έπληξε τη ναυπηγική βιομηχανία σε όλον τον κόσμο. Οι εμπορικές συναλλαγές διαταράχθηκαν σε επίπεδο άνευ προηγουμένου και όλες οι χώρες με ναυπηγική βιομηχανία αντιμετώπισαν σημαντικές δυσκολίες λόγω της κατακόρυφης πτώσης της ζήτησης. Σε συνδυασμό με το άλυτο μέχρι στιγμής ζήτημα των ισότιμων όρων ανταγωνισμού στην κατασκευή και στο εμπόριο πλοίων, οι μακροπρόθεσμες προοπτικές της Ευρώπης σε αυτόν τον τομέα κινδυνεύουν σήμερα σοβαρά.

3.3   Πάνω από το 80 % της παγκόσμιας κατασκευής πλοίων πραγματοποιείται σήμερα από τις ασιατικές χώρες, το χαρτοφυλάκιο παραγγελιών των οποίων υπερβαίνει το 90 % του παγκόσμιου συνόλου. Η βελτίωση της θέσης των χωρών αυτών γίνεται σε βάρος των χωρών της ΕΕ, το μερίδιο των οποίων στην παγκόσμια παραγωγή έχει συρρικνωθεί σήμερα στο επίπεδο του 7-8 %.

3.3.1   Το μερίδιο της Ευρώπης στην παγκόσμια αγορά όσον αφορά τις νέες παραγγελίες έπεσε δραματικά το 2009 στο 2,7 %, αλλά ανέκαμψε σε 4,8 % τα τρίτα πρώτα τρίμηνα του 2010. Όσον αφορά, ωστόσο, τον όγκο των πλοίων στο βιβλίο παραγγελιών (orderbook), ενώ ο παγκόσμιος δείκτης αυξήθηκε ελαφρώς το 2010, στην ΕΕ παρέμεινε στο ίδιο επίπεδο με το 2009, που ήταν το χαμηλότερο της δεκαετίας.

3.3.2   Η χωρητικότητα των νέων παραγγελιών παγκοσμίως είχε τα τελευταία χρόνια ως εξής: 85 εκατ. CGT (τόνοι αντισταθμισμένης ολικής χωρητικότητας) το 2007,43 εκατ. CGT το 2008, 16,5 εκατ. CGT το 2009, αλλά επάνοδος σε 26,3 εκατ. CGT τα τρίτα πρώτα τρίμηνα του 2010 (πρόβλεψη για το τέλος του έτους: περίπου 35 εκατ. CGT). Το 2009 ακυρώθηκε η κατασκευή πολλών σκαφών που είχαν ήδη παραγγελθεί, μεταξύ άλλων λόγω των πολύ χαμηλών μεταφορικών ναύλων και της αδυναμίας εξασφάλισης τραπεζικών δανείων για τη χρηματοδότηση της ναυπήγησης.

3.3.3   Ο δείκτης τιμών, εκπεφρασμένος σε ευρώ, ανέκαμψε κατά περίπου 17 % σε σύγκριση με το πρώτο τρίμηνο του 2010 (οπότε είχε φθάσει στο χαμηλότερο επίπεδο της τελευταίας δεκαετίας), αλλά οι συναλλαγματικές ισοτιμίες έχουν αρνητική επίδραση στις τιμές σε ορισμένα εθνικά νομίσματα. Παρότι αυτός ο δείκτης αυξήθηκε κατά περισσότερο από 20 % σε σύγκριση με το 2000, οι τιμές σε ευρώ παρέμειναν στο ίδιο επίπεδο.

3.4   Πέρα από την κρίση, η κυριότερη αιτία των διαταραχών στη ναυπηγική βιομηχανία εξακολουθεί να είναι ο παρεμβατισμός και ο προστατευτισμός των κρατών όπου αυτή η βιομηχανία αποτελεί ή φιλοδοξεί να αποτελέσει σημαντικό κλάδο της οικονομίας. Τα ναυπηγεία, ιδίως της Άπω Ανατολής, που στηρίζονται από τις εθνικές αρχές, είναι σε θέση να προσφέρουν τα προϊόντα και τις υπηρεσίες τους σε τιμές που δεν λαμβάνουν υπόψη όλους τους τύπους κινδύνων, άρα χαμηλότερες από τον —ευρωπαϊκό κυρίως— ανταγωνισμό, που είναι υποχρεωμένος να συνεκτιμά αυτά τα είδη κινδύνων στον υπολογισμό των τιμών. Άλλο μέσο προστατευτισμού μπορούν να είναι οι συναλλαγματικές ισοτιμίες (επειδή ανήκουν στους παράγοντες που επηρεάζουν την ανταγωνιστικότητα), οι οποίες μπορούν ως ένα βαθμό να ρυθμιστούν κεντρικά (όπως συμβαίνει στην Κίνα, αλλά και στη Νότια Κορέα).

3.5   Τον Δεκέμβριο του 2010 ο ΟΟΣΑ αποφάσισε να μην ξαναρχίσει τις διαπραγματεύσεις για μια συμφωνία της ναυπηγικής βιομηχανίας με στόχο την εξασφάλιση ισότιμων όρων ανταγωνισμού στην παγκόσμια αγορά. Η κατάρρευση αυτών των διαπραγματεύσεων έπειτα από εικοσαετείς συνομιλίες σημαίνει ότι η παγκόσμια ναυπηγική αγορά θα παραμείνει στίβος αμείλικτου ανταγωνισμού. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα αρνητική τροπή των πραγμάτων, που ώθησε ορισμένες χώρες να εφαρμόσουν ακόμη πιο ευρέως διάφορες μορφές παρέμβασης στην αγορά. Το αποτέλεσμα ήταν να διαμορφωθούν ακόμη πιο άνισοι όροι ανταγωνισμού στη ναυπηγική βιομηχανία σε διεθνές επίπεδο. Για την κατάσταση αυτή μπορούμε να πούμε πως ευθύνεται η αδιαλλαξία ορισμένων ναυπηγικών χωρών εκτός ΕΕ: της Κίνας και της Νότιας Κορέας.

3.5.1   Αυτή η τροπή των πραγμάτων θεωρείται αντίδραση στην παγκόσμια κρίση και ευνοεί την εισαγωγή προστατευτικών μέτρων. Αυξάνεται ο κίνδυνος να ναυπηγούνται στην παγκόσμια αγορά πλοία που, από οικονομική σκοπιά, δεν έχουν κανένα λόγο ύπαρξης. Τα νέα αυτά πλοία θα επιδεινώσουν την κρίση στη ναυλαγορά, διότι πάρα πολλά πλοία θα ανταγωνίζονται για το ίδιο φορτίο. Οι κοινωνικοί εταίροι του ευρωπαϊκού ναυπηγικού κλάδου έχουν ήδη διαμαρτυρηθεί για τις πολυάριθμες αρνητικές συνέπειες αυτής της κατάστασης (υπερβάλλουσα παραγωγική ικανότητα, συμπίεση των τιμών για τα ναυπηγεία, πλεονάζουσα χωρητικότητα, συμπίεση των ναύλων) για όλους τους παράγοντες της αγοράς.

3.6   Η απασχόληση στον τομέα συρρικνώθηκε θεαματικά ανά την ΕΕ από το 2008 μέχρι σήμερα. Απωλέσθηκαν 40 000 θέσεις εργασίας και όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη ζητούν να εφαρμοστεί πρόγραμμα έκτακτης ανάγκης για τη διατήρηση της κρίσιμης μάζας της ευρωπαϊκής ναυπηγικής βιομηχανίας (2). Η τάση αυτή επιδεινώθηκε μετά την πρόσφατη εφαρμογή της Συμφωνίας Βασιλεία-ΙΙΙ για το βασικό κανονιστικό πλαίσιο τραπεζικής εποπτείας, με την οποία καθίστανται αυστηρότεροι οι όροι χρηματοδότησης.

3.7   Από τότε που άρχισε η χρηματοπιστωτική κρίση, έχει καταστεί πολύ πιο δύσκολη στην ΕΕ η εξασφάλιση χρηματοδότησης για τη ναυπήγηση πλοίων, καθώς ορισμένα σημαντικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα μείωσαν ή και απέσυραν τη συμμετοχή τους στη χρηματοδότηση πριν από την παραλαβή των πλοίων (προχρηματοδότηση) και κατόπιν αυτής. Ενώπιον αυτής της κατάστασης, αυξήθηκε κατά πολύ η σημασία των κρατικών εγγυήσεων, ακόμη και για τις εξαγωγικές πιστώσεις. Η χρηματοπιστωτική κρίση στον ναυπηγικό τομέα συνεχίζεται, παρά τις πρώτες ενδείξεις θετικών αλλαγών στην αγορά.

3.8   Ο υποτομέας της επισκευής πλοίων, που θεωρείται τμήμα της ναυπηγικής βιομηχανίας, αν και γνωρίζει επίσης προσωρινές δυσκολίες, βρίσκεται εντούτοις σε σημαντικά καλύτερη κατάσταση από ό,τι τα ναυπηγεία που ειδικεύονται στην κατασκευή. Τα ναυπηγεία επισκευής λειτουργούν σε διαφορετική αγορά από ό,τι τα ναυπηγεία κατασκευής (πάνω από το 50 % των επισκευαζόμενων πλοίων προέρχεται από χώρες εκτός ΕΕ). Η παγκόσμια κρίση της περιόδου 2009-2010 έπληξε και αυτόν τον υποτομέα, αφού οι πλοιοκτήτες περιέκοψαν σημαντικά τις δαπάνες για την επισκευή των πλοίων τους, συχνά περιοριζόμενοι μόνο στις απαραίτητες επιδιορθώσεις ή στην περιοδική συντήρηση που επιβάλλεται από τους ναυτιλιακούς κανονισμούς.

3.8.1   Ενώπιον του έντονου ανταγωνισμού στην παγκόσμια αγορά, τα ναυπηγεία επισκευής πλοίων σε ορισμένες χώρες της ΕΕ προέβησαν σε διαφοροποίηση της παραγωγής τους, με επικέντρωση στον εκσυγχρονισμό παλαιότερων πλοίων (retrofitting), καθώς και σε πιο περίπλοκες εργασίες όπως η επέκταση του κύτους και άλλες μετασκευές, συμπεριλαμβανομένου εξοπλισμού για την εξόρυξη πετρελαίου και φυσικού αερίου από τον θαλάσσιο βυθό, ή η ναυπήγηση σκαφών μικρότερου μεγέθους.

3.8.2   Σήμερα οι επισκευές των πλοίων πραγματοποιούνται ως επί το πλείστον σε ναυπηγεία γειτονικών χωρών της ΕΕ. Η ΕΟΚΕ καλεί τα κράτη μέλη και τη διοίκηση της ΕΕ να καταστρώσουν μια στρατηγική για την ενθάρρυνση της ανάπτυξης και της κατασκευής ναυπηγείων τέτοιου τύπου στις ακτές της ΕΕ. Τα κράτη μέλη έχουν κάθε συμφέρον να διατηρήσουν ένα «στρατηγικό» ελάχιστο ποσοστό δυνατοτήτων επισκευής πλοίων στο έδαφός τους για την εξυπηρέτηση του ναυτιλιακού τομέα της ΕΕ. Τα ναυπηγεία αυτά θα μπορούσαν να επισκευάζουν τα πλοία σε ανταγωνιστικές τιμές, εξασφαλίζοντας την έγκαιρη ολοκλήρωση των παραγγελιών με οικολογικές μεθόδους και συμβάλλοντας ταυτόχρονα στη βιομηχανική αναγέννηση ορισμένων παράκτιων περιοχών της ΕΕ.

4.   Γενικές παρατηρήσεις

4.1   Ο γενικός στόχος της αναθεώρησης του πλαισίου για τις κρατικές ενισχύσεις στη ναυπηγική βιομηχανία πρέπει να είναι η βελτίωση των όρων ανταγωνισμού των ευρωπαϊκών ναυπηγείων. Αυτό το πνεύμα θα πρέπει να διέπει όλες τις διατάξεις του.

4.2   Η παγκόσμια ανταγωνιστικότητα του ευρωπαϊκού ναυπηγικού τομέα υφίσταται σήμερα τεράστια πίεση λόγω των δύσκολων συνθηκών της αγοράς, ιδίως εξαιτίας του υψηλού επιπέδου στήριξης που παρέχουν οι ανταγωνίστριες χώρες. Επειδή η ευρωπαϊκή βιομηχανία δεν μπορεί να ανταγωνιστεί στο επίπεδο του κόστους εργασίας, πρέπει να προσπαθήσει να αποκτήσει πλεονέκτημα παρέχοντας τη βέλτιστη δυνατή ποιότητα όσον αφορά την ασφάλεια των πλοίων, την αποδοτικότητα και την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, καθώς και μέσω καινοτόμων διαδικασιών που βελτιώνουν ακόμη περισσότερο την αποδοτικότητα. Το αναθεωρημένο και εκσυγχρονισμένο πλαίσιο θα πρέπει, βέβαια, να παρέχει τα κατάλληλα κίνητρα για τον σκοπό αυτό και είναι απαραίτητο για την επίτευξη αυτών των στόχων.

4.3   Είναι σημαντικό το νέο πλαίσιο να θεσπίσει αμέσως ένα ρεαλιστικό σύστημα κινήτρων, που θα διευκολύνουν τις επενδύσεις σε νέα ή ανακαινισμένα πλοία με καλύτερες περιβαλλοντικές προδιαγραφές. Η μη εφαρμογή ενός τέτοιου συστήματος στο άμεσο μέλλον μπορεί να εμποδίσει την ταχεία αποκόμιση οικονομικού οφέλους από τη μείωση των εκπομπών ΝΟx, SOx και αερίων του θερμοκηπίου. Το πλαίσιο θα πρέπει να προβλέπει ότι αυτός ο τύπος ενισχύσεων και οι σχετικοί πόροι πρέπει να περιορίζονται μόνο στους Ευρωπαίους παραγωγούς.

4.4   Οι ενισχύσεις που χορηγούνται βάσει του πλαισίου είναι σημαντικές τόσο για τις επιμέρους επιχειρήσεις όσο και για τις περιφέρειες. Γι’ αυτό, είναι απαραίτητο να αναληφθούν νέα καινοτόμα σχέδια για την όσο το δυνατόν ταχύτερη και καλύτερη ανταπόκριση στις μεταβαλλόμενες ανάγκες της αγοράς. Τα επιλέξιμα για ενίσχυση σχέδια θα πρέπει να περιλαμβάνουν επενδύσεις τόσο σε ΕΑΚ για νέα προϊόντα όσο και στην κατάρτιση και την αναβάθμιση των προσόντων των εργαζομένων. Το αναθεωρημένο πλαίσιο θα πρέπει να περιλαμβάνει σχετική πρόβλεψη.

4.5   Πριν εξεταστεί λεπτομερώς το ζήτημα των ενισχύσεων για εξαγωγικές πιστώσεις (βλ. ειδικές παρατηρήσεις), η ΕΟΚΕ θεωρεί σκόπιμο να διευκρινιστεί ότι η πρόσβαση σε ανταγωνιστικό κόστος χρηματοδότησης της παραγωγής είναι συχνά αποφασιστικός παράγοντας για την εξασφάλιση νέων ναυπηγικών σχεδίων. Η συμμετοχή των κρατικών αρχών, των κρατικών τραπεζών και άλλων δημόσιων φορέων στη χρηματοδότηση πριν από την παραλαβή των πλοίων (προχρηματοδότηση) και κατόπιν αυτής αυξήθηκε σημαντικά τα τελευταία χρόνια, ιδίως στην Ασία. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα η χρηματοδότηση της ναυπήγησης πλοίων θα χρειάζεται κατά κανόνα και στην ΕΕ στήριξη μέσω δημόσιων δανείων ή εγγυήσεων, με τη συμμετοχή εθνικών και ευρωπαϊκών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων όπως η ΕΤΕπ (όπου ο τομέας αντιμετωπίζει δυσκολίες (3).

4.6   Από τότε που θεσπίσθηκε για πρώτη φορά το πλαίσιο για τη ναυπηγική βιομηχανία της ΕΕ, ο τομέας υπέστη πολλές διαρθρωτικές αλλαγές, οι οποίες θα πρέπει να ληφθούν υπόψη κατά τη διατύπωση των νέων διατάξεων. Οι αλλαγές αυτές είναι οι εξής:

τα ευρωπαϊκά ναυπηγεία έκαναν σημαντικές προόδους προς την εξειδίκευση και η διεργασία αυτή πρέπει να συνεχιστεί και να υποστηριχθεί·

μειώθηκε σημαντικά το μερίδιο των πλοίων τυποποιημένων προδιαγραφών στο χαρτοφυλάκιο παραγγελιών της ευρωπαϊκής ναυπηγικής βιομηχανίας·

ο παγκόσμιος ανταγωνισμός είναι σήμερα αισθητός και όσον αφορά τα μικρότερα σκάφη, συμπεριλαμβανομένων των σκαφών της εσωτερικής ναυσιπλοΐας·

ενώ το μέσο μέγεθος των ευρωπαϊκών ναυπηγείων παρέμεινε σταθερό ή μειώθηκε ελαφρώς κατά την τελευταία δεκαετία (μετά το κλείσιμο ναυπηγείων στην Πολωνία, την Κροατία, τη Δανία και την Ισπανία), η Ευρώπη έχει τώρα να αντιμετωπίσει τη μαζική επέκταση των ναυπηγείων στις ανταγωνίστριες χώρες, ιδίως στην Ασία·

αυξήθηκε σημαντικά η σημασία των φιλικών για το περιβάλλον προϊόντων και μεθόδων παραγωγής· η τάση αυτή πρέπει να ενθαρρυνθεί, κυρίως με απαραίτητες δράσεις όσον αφορά τις εκπομπές (SOx, NOx και αερίων του θερμοκηπίου)·

η αύξηση της παράκτιας ναυτιλίας σημαίνει ότι η ευρωπαϊκή ναυπηγική βιομηχανία θα χρειαστεί να βρει άμεσα τρόπους να ανταποκριθεί στην τοπική ζήτηση.

4.7   Για την αξιοποίηση των μέσων ενίσχυσης που προβλέπει το πλαίσιο, έχει μεγάλη σημασία η στάση των κρατών μελών, τα οποία πρέπει να παρέχουν εκτενείς και συστηματικές πληροφορίες σχετικά με τις δυνατότητες και τους όρους λήψης κρατικών ενισχύσεων (όχι επιδοτήσεων!) δυνάμει του πλαισίου.

5.   Ειδικές παρατηρήσεις

Ενισχύσεις για έρευνα, ανάπτυξη και καινοτομία

5.1   Η ανάπτυξη δραστηριοτήτων ΕΑΚ είναι απαραίτητη, επειδή βοηθά τις επιχειρήσεις να βελτιώσουν τα προϊόντα τους και να έχουν έτσι επιτυχία στην αγορά. Δραστηριότητες ΕΑΚ, ωστόσο, μπορούν να αναληφθούν μόνον όταν η αγορά είναι έτοιμη να αποδεχθεί τους ιδιαίτερους τύπους κινδύνου που συνδέονται με την καινοτομία.

5.2   Όπως υπογραμμίζουν οι Ευρωπαίοι ναυπηγοί, η κατασκευή πρωτότυπων πλοίων ενέχει σημαντική έκθεση σε κίνδυνο. Αντίθετα από ό,τι συμβαίνει στους περισσότερους άλλους τομείς, στη ναυπηγική βιομηχανία η συμφωνία πώλησης προσδιορίζει συγκεκριμένες επιδόσεις του προϊόντος, οι οποίες δεν μπορούν να δοκιμαστούν εκ των προτέρων, τη στιγμή της υπογραφής της συμφωνίας. Ακόμη και μικρά περιστατικά σε σχέση με ένα καινοτόμο στοιχείο μπορούν να σταθούν αιτία αλλαγών, που απαιτούν σημαντικούς πρόσθετους πόρους και χρόνο και διαταράσσουν σοβαρά τη διαδικασία παραγωγής.

5.2.1   Σε τέτοιες περιπτώσεις, η πρόσβαση σε ενισχύσεις για καινοτομία έχει θετική επίδραση στην αξιολόγηση του κινδύνου κάθε καινοτομικού στοιχείου κατά την ανάπτυξη νέων προϊόντων ή διαδικασιών. Επιτρέπει στις ναυπηγικές επιχειρήσεις να πειραματιστούν περισσότερο με νέες λύσεις, που διευρύνουν τις πιθανότητες εμπορικής επιτυχίας των καινοτόμων προϊόντων και, κατά συνέπεια, προωθούν ακόμη περισσότερο την ΕΑΚ.

5.3   Η χρήση των ενισχύσεων καινοτομίας έχει επιταχυντικό αντίκτυπο, ο οποίος αποτελεί σημαντικό παράγοντα αύξησης της αποτελεσματικότητας και της ανταγωνιστικότητας, που είναι καθοριστική για τη διατήρηση της τεχνολογικής υπεροχής στο πεδίο των σύνθετων και καινοτόμων τύπων πλοίων. Η ταχύτητα της καινοτομίας είναι καθοριστικό στοιχείο της ανταγωνιστικότητας, ιδίως αν αναλογιστεί κανείς τις περιορισμένες δυνατότητες προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας στη θαλάσσια τεχνολογία.

5.4   Οι Ευρωπαίοι κοινωνικοί εταίροι που εκπροσωπούν τον ναυπηγικό κλάδο συμφωνούν, επικαλούμενοι συγκεκριμένα παραδείγματα, ότι οι ενισχύσεις για καινοτομία συνέβαλαν σαφώς στην αύξηση της αποτελεσματικότητας και της ανταγωνιστικότητας της ναυπηγικής βιομηχανίας στην ΕΕ. Διευκόλυναν την εισαγωγή και τη διάδοση νέων μεθόδων παραγωγής, τεχνολογιών και προϊόντων και ενθάρρυναν την ΕΑΚ. Επομένως, πρέπει να αναγνωριστούν ως ενδεδειγμένο μέσο πολιτικής της ΕΕ.

5.5   Όσον αφορά τα προβλήματα με την εφαρμογή των κανόνων για τις ενισχύσεις καινοτομίας, οι επιχειρηματίες πιστεύουν ότι μπορούν να λυθούν χωρίς αλλαγή του κειμένου του πλαισίου, απλώς με την τροποποίηση στο κοινοποιούμενο εθνικό πρόγραμμα του κατώτατου ορίου των ενισχύσεων της απαλλαγής κατά κατηγορία για τα καινοτόμα προϊόντα όσον αφορά τα μικρά σκάφη και τις διαδικαστικές καινοτομίες.

5.6   Όσον αφορά την ερώτηση της Επιτροπής αν θα ήταν προτιμότερο να αποκλειστούν από την επιλεξιμότητα για ενισχύσεις καινοτομίας τα άλλα είδη καινοτομίας και να διατηρηθεί μόνο η καινοτομία που συνδέεται με «πιο πράσινα πλοία», η ΕΟΚΕ συντάσσεται με τη θέση των κοινωνικών εταίρων και θεωρεί ότι κατ’ αυτόν τον τρόπο θα εξασθένιζε σημαντικά η χρησιμότητα αυτού του μέσου. Ειδικότερα, θα χανόταν η έντονη θετική του επίδραση στις καινοτομίες που αφορούν διαδικασίες ή προϊόντα που σχετίζονται με την ασφάλεια και την παραγωγικότητα. Επίσης, θα αποκλείονταν ίσως από την ενίσχυση ορισμένες καινοτομίες προϊόντων που σχετίζονται π.χ. με τη βελτίωση της ασφάλειας, της προστασίας και της άνεσης του πληρώματος και του προσωπικού.

5.6.1   Τα μέσα που αποσκοπούν στη διευκόλυνση της διείσδυσης των «πράσινων τεχνολογιών» στην αγορά αποτελούν σημαντικό εργαλείο, το οποίο θα πρέπει να ενσωματωθεί στο πλαίσιο ως «ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος», που συμπληρώνουν τις ενισχύσεις για καινοτομία, αλλά αποτελούν χωριστό μέσο.

5.7   Θα πρέπει να προβλεφθούν κίνητρα για την υπέρβαση των ρυθμιστικών απαιτήσεων, κατά το πρότυπο του πλαισίου που διέπει τις κρατικές ενισχύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος. Ωστόσο, η εφαρμογή αυτού του πλαισίου στον ναυπηγικό τομέα δεν έχει αναπτυχθεί αρκετά. Γι’ αυτό, θα πρέπει να ενσωματωθούν στο πλαίσιο για τη ναυπηγική βιομηχανία κατάλληλες και πρακτικές διατάξεις για τον σκοπό αυτό, επιπροσθέτως των απαιτήσεων των οριζόντιων κανόνων για την προστασία του περιβάλλοντος. Ένας αποτελεσματικός τρόπος να γίνει αυτό θα ήταν να συμπεριληφθεί στους κανόνες περί απαλλαγής κατά κατηγορία, μεταξύ των ειδικών απαιτήσεων για τα πλοία, αναφορά στους κανόνες για τις περιβαλλοντικές ενισχύσεις. Αυτό θα συνέβαλλε σημαντικά στην απλοποίηση των κανόνων της ΕΕ για τις κρατικές ενισχύσεις.

5.8   Το οριζόντιο πλαίσιο για την ΕΑΚ περιλαμβάνει επίσης διατάξεις για δραστηριότητες καινοτομίας, μεταξύ των οποίων την «ανάπτυξη πρωτοτύπων […] και πιλοτικών σχεδίων στις περιπτώσεις που τα πρωτότυπα συνιστούν κατ’ ανάγκη το τελικό εμπορικό προϊόν και είναι υπερβολικά δαπανηρό να παραχθούν και να χρησιμοποιηθούν μόνο για σκοπούς επίδειξης και έγκρισης» (4).

5.8.1   Οι σχετικές διατάξεις πράγματι προβλέπουν υψηλότερη ένταση ενίσχυσης από ό,τι το πλαίσιο και ως ένα βαθμό ευρύτερο φάσμα επιλέξιμων δαπανών. Ορίζουν, ωστόσο, επίσης ότι «στην περίπτωση μεταγενέστερης εμπορικής χρήσης σχεδίων επίδειξης ή πιλοτικών σχεδίων, τυχόν έσοδα από τέτοια χρήση πρέπει να αφαιρεθούν από το επιλέξιμο κόστος» (5).

5.8.2   Ενώ αυτή η διάταξη μπορεί να εφαρμοστεί στους περισσότερους παραγωγικούς τομείς λόγω της σειριακής παραγωγής, όπου ο μεγάλος αριθμός προϊόντων εξασφαλίζει την απόσβεση του κόστους ανάπτυξης, δεν μπορεί να εφαρμοστεί στην περίπτωση των πρωτότυπων πλοίων.

5.9   Συνοψίζοντας, η ΕΟΚΕ δηλώνει ότι, δεδομένων των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του ναυπηγικού τομέα, το οριζόντιο πλαίσιο για την ΕΑΚ δεν παρέχει κατάλληλες λύσεις για τη στήριξη της καινοτομίας στον ναυπηγικό κλάδο και η καλύτερη λύση θα ήταν να συμπεριληφθούν οι κατάλληλες διατάξεις στο αναθεωρημένο πλαίσιο για τη ναυπηγική βιομηχανία.

Ενίσχυση για το κλείσιμο μονάδων

5.10   Από την έναρξη εφαρμογής του πλαισίου το 2004 μέχρι την αρχή της κρίσης, η ναυπηγική βιομηχανία γνώρισε μια περίοδο έντονης ζήτησης, οπότε εκ των πραγμάτων δεν είχε κανένα κίνητρο να εξετάσει το ενδεχόμενο κλείσιμο μονάδων. Η κατάσταση αυτή άλλαξε δραματικά τα δύο τελευταία χρόνια, με κατακόρυφη πτώση της ζήτησης και συρρίκνωση του χαρτοφυλακίου παραγγελιών στα ευρωπαϊκά ναυπηγεία στο χαμηλότερό τους επίπεδο εδώ και πάνω από 10 χρόνια.

5.10.1   Επομένως, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η διατήρηση των ενισχύσεων για το κλείσιμο μονάδων δικαιολογείται από την τρέχουσα κατάσταση της αγοράς (6).

5.11   Οι κανόνες για αυτού του είδους τις ενισχύσεις θα πρέπει να επιτρέπουν στα ναυπηγεία να προβαίνουν σε μερική αναδιάρθρωση (7), χωρίς να χρειάζεται να εφαρμόσουν την πλήρη διαδικασία αναδιάρθρωσης που προβλέπεται από τις «Κατευθυντήριες γραμμές για τις ενισχύσεις διάσωσης και αναδιάρθρωσης προβληματικών επιχειρήσεων». Το πρότυπο αυτό θα πρέπει να υιοθετηθεί όταν ολοκληρωθεί η αναθεώρηση αυτών των κατευθυντήριων αρχών. Αν είχε γίνει αυτό, δεν θα υπήρχε πλέον ανάγκη να διατηρηθούν χωριστές διατάξεις για τις ενισχύσεις αναδιάρθρωσης στο πλαίσιο της ναυπηγικής βιομηχανίας

Περιφερειακές ενισχύσεις

5.12   Σε περίπτωση διατήρησης των κανόνων για τις περιφερειακές ενισχύσεις, το εύρος και το ύψος των ενισχύσεων πρέπει να ευθυγραμμιστεί με όσα προβλέπονται στις κατευθυντήριες γραμμές για τις περιφερειακές ενισχύσεις. Ο περιορισμός του εύρους εφαρμογής τους στις υπάρχουσες ναυπηγικές εγκαταστάσεις δεν είναι ούτε σκόπιμος ούτε δικαιολογημένος. Η ευρωπαϊκή ναυπηγική βιομηχανία πρέπει να επενδύσει σε αποδοτικότερες μεθόδους και εγκαταστάσεις παραγωγής προκειμένου να ενισχύσει την ανταγωνιστική της θέση. Αυτό μπορεί να καταστήσει αναγκαία τη δημιουργία μεγαλύτερων μονάδων παραγωγής, προκειμένου να λειτουργήσουν συνεργίες, να ενισχυθεί η απόδοση και να αξιοποιηθούν οι οικονομίες κλίμακας. Οι τρέχοντες κανονισμοί υπονομεύουν ή καθιστούν ανέφικτη την χορήγηση περιφερειακών ενισχύσεων για τέτοια προγράμματα.

5.13   Οι τεράστιες επενδύσεις στην Ασία αποτέλεσαν τον κύριο μοχλό για την επιτυχή ανάπτυξη αυτών των χωρών. Αυτές τις επενδύσεις συχνά διευκόλυνε η άμεση ή έμμεση κρατική στήριξη. Οι περιοριστικοί ευρωπαϊκοί κανόνες για την αύξηση της ναυπηγικής δυναμικότητας λειτουργούν προς την αντίθετη κατεύθυνση και έχουν θέσει την ευρωπαϊκή βιομηχανία σε ακόμα μειονεκτικότερη θέση απέναντι στους διεθνείς ανταγωνιστές της. Κατά συνέπεια, η διατήρηση περιοριστικών κανόνων με στόχο την ελαχιστοποίηση της υποστήριξης της αύξησης της δυναμικότητας δεν δικαιολογείται.

5.14   Τα κύρια προβλήματα όσον αφορά την ερμηνεία ή την εφαρμογή των ισχυόντων κανόνων για τις περιφερειακές ενισχύσεις σχετίζονται με τον περιοριστικό χαρακτήρα των κανόνων περιφερειακών ενισχύσεων του πλαισίου σε σχέση με τις οριζόντιες διατάξεις. Ειδικότερα, η αυστηρή εφαρμογή του περιορισμού των ενισχύσεων σε επενδύσεις σε υπάρχουσες υποδομές έχει μειώσει αδικαιολόγητα το φάσμα του μέσου και έχει προκαλέσει σημαντικά προβλήματα στην εφαρμογή του.

Ενισχύσεις απασχόλησης

5.15   Η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη πως οι ενισχύσεις απασχόλησης πρέπει να παραμείνουν εντός του πλαισίου.

5.15.1   Η ΕΟΚΕ θεωρεί πως τα κράτη μέλη πρέπει να χρησιμοποιούν συχνότερα τα μέτρα ενισχύσεων απασχόλησης που προβλέπονται στο πλαίσιο για την υποστήριξη της δράσης των ναυπηγών στις χώρες τους στους τομείς της εκπαίδευσης και της κατάρτισης σε περιόδους κρίσης που προκαλούνται από την κυκλική πορεία των αγορών, την παγκόσμια πλεονάζουσα παραγωγή ή τον αθέμιτο ανταγωνισμό από ναυπηγεία εκτός ΕΕ.

Εξαγωγικές πιστώσεις και αναπτυξιακές ενισχύσεις

5.16   Οι εξαγωγικές πιστώσεις που παρέχουν κρατικοί οργανισμοί εξαγωγικών πιστώσεων αποτελούν κοινή πρακτική σε διάφορους κλάδους της βιομηχανίας ανά τον κόσμο. Τομεακές συμφωνίες σε επίπεδο ΟΟΣΑ παρέχουν τις διεθνώς αποδεκτές προδιαγραφές. Όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ σέβονται πλήρως τους κανόνες, οι οποίοι θεωρούνται απόλυτα συμβατοί με την ενιαία αγορά, στο πλαίσιο των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις της ΕΕ.

5.17   Οι εξαγωγικές πιστώσεις αποτελούν σημαντικό στοιχείο στη χρηματοδότηση ναυπηγικών εγχειρημάτων. Στην Ευρώπη, αποσκοπούν στην κάλυψη του κόστους και, κατά συνέπεια, δεν αποτελούν κρατικές ενισχύσεις. Η διαθεσιμότητά τους υπό ανταγωνιστικές συνθήκες συμβάλλει σημαντικά στην ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας. Ιδίως υπό το φως των εκτεταμένων μέτρων χρηματοδότησης που λαμβάνουν άλλες χώρες ναυπήγησης, ειδικότερα δε η Κίνα και η Νότια Κορέα, τα κράτη μέλη πρέπει να ενθαρρυνθούν να παρέχουν στις επιχειρήσεις τους ανάλογα μέσα.

5.18   Η ΕΟΚΕ φρονεί πως είναι σημαντικό να εξεταστεί – αξιοποιούμενων των ευκαιριών που παρέχει ο τομεακός διάλογος – ο βαθμός αναγκαιότητας ή χρησιμότητας της αναφοράς στις διατάξεις του ΟΟΣΑ στο πλαίσιο για τη ναυπηγική βιομηχανία. Οι κοινωνικοί εταίροι του ναυπηγικού κλάδου θεωρούν πως το ζήτημα πρέπει να εξεταστεί από τις αρχές, σε περίπτωση που τεθεί σε κίνδυνο η συνεχής διαθεσιμότητα των υφιστάμενων συστημάτων εξαγωγικών πιστώσεων.

Βρυξέλλες, 13 Ιουλίου 2011.

Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Staffan NILSSON


(1)  Αναθεώρηση του πλαισίου για τις κρατικές ενισχύσεις στη ναυπηγική βιομηχανία – Απάντηση της CESA στο έγγραφο διαβούλευσης – Συμπλήρωμα (2010).

(2)  Βλ. γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ ΕΕ C 18 της 03.02.2009, σ. 35.

(3)  Βλ. γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ ΕΕ C 18 της 19.01.2011, σ. 35.

(4)  Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 800/2008 της Επιτροπής της 6ης Αυγούστου 2008 (ΕΕ L 214, 9.8.2008).

(5)  Όπ. προηγ.

(6)  Η Ισπανία, μεταξύ άλλων, προβλέπει να χρησιμοποιήσει στο άμεσο μέλλον «ενισχύσεις για το κλείσιμο μονάδων» για αρκετά ναυπηγία (μερική αναδιάρθρωση).

(7)  Οι ενισχύσεις αναδιάρθρωσης ρυθμίζονται από τους αντίστοιχους οριζόντιους κανόνες, οι οποίοι πρόκειται να αναθεωρηθούν το 2012 και αναμένεται ότι θα προβλέπουν επίσης ενισχύσεις για μερική αναδιάρθρωση.


29.10.2011   

EL

Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

C 318/69


Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η συνεργασία μεταξύ των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των τοπικών και περιφερειακών αρχών σε θέματα ένταξης των μεταναστών» (πρόσθετη γνωμοδότηση)

2011/C 318/11

Εισηγητής: ο κ. Luis Miguel PARIZA CASTAÑOS

Στις 20 Ιανουαρίου 2011 και σύμφωνα με το άρθρο 29Α των εκτελεστικών διατάξεων του Εσωτερικού Κανονισμού, το Προεδρείο της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής αποφάσισε την κατάρτιση πρόσθετης γνωμοδότησης για το ακόλουθο θέμα:

«Η συνεργασία μεταξύ των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των τοπικών και περιφερειακών αρχών σε θέματα ένταξης των μεταναστών»

Το ειδικευμένο τμήμα «Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη», στο οποίο ανατέθηκε η προετοιμασία των σχετικών εργασιών της ΕΟΚΕ, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή του στις 27 Ιουνίου 2011.

Κατά την 473η σύνοδο ολομέλειας της 13ης και 14ης Ιουλίου 2011 (συνεδρίαση της 13ης Ιουλίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε με 119 ψήφυς υπέρ, 1 ψήφο κατά και 11 αποχές την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1

Τα επόμενα χρόνια θα αυξηθεί η εσωτερική κινητικότητα των ευρωπαίων πολιτών αλλά και η μετανάστευση πολλών υπηκόων τρίτων χωρών προς την Ευρώπη. Οι μετακινήσεις αυτές θα αυξήσουν την εθνική, εθνοτική, θρησκευτική και πολιτισμική πολυμορφία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (1). Η αύξηση της κινητικότητας και της μετανάστευσης αποτελούν πρόκληση για τις τοπικές και τις περιφερειακές αρχές.

Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή καταδικάζει τις πρόσφατες ενέργειες που περιορίζουν την ελεύθερη κυκλοφορία εντός του χώρου Σένγκεν. Επίσης, εκπόνησε γνωμοδότηση στο πλαίσιο της συνεργασίας με το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και δη των εργασιών αυτού της 24ης Ιουνίου (2).

1.2

Μία από τις βασικές αρχές της στρατηγικής «Ευρώπη 2020, μια στρατηγική για έξυπνη, βιώσιμη και συνολική ανάπτυξη» αφορά στην ένταξη των μεταναστών. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει ότι η οικονομική μεγέθυνση και η δημιουργία θέσεων εργασίας, η βελτίωση της επαγγελματικής κατάρτισης και των δημόσιων υπηρεσιών, διευκολύνουν την ένταξη.

1.3

Είναι πολύ σημαντικό να διαθέτει η ΕΕ αποτελεσματική κοινή νομοθεσία, ώστε η διαχείριση της μετανάστευσης να επιτυγχάνεται μέσω νόμιμων και σαφών διαδικασιών. Η κοινή νομοθεσία πρέπει να βασίζεται στον σεβασμό του Ευρωπαϊκού Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα ώστε να διασφαλίζει στους μετανάστες ίδια δικαιώματα και υποχρεώσεις, ίση μεταχείριση και την αποφυγή διακρίσεων στην εργασία και στην κοινωνία.

1.4

Σε μία περίοδο οικονομικής και κοινωνικής κρίσης που διανύει ολόκληρη η Ευρώπη, ενισχύονται φαινόμενα όπως η μισαλλοδοξία, η ξενοφοβία και ο ρατσισμός, ακόμη και στα πολιτικά προγράμματα ορισμένων κυβερνήσεων. Τα θεσμικά όργανα της ΕΕ πρέπει να καταπολεμούν πολύ ενεργά την ξενοφοβία και τις διακρίσεις κατά των μεταναστών και των «ορατών μειονοτήτων», προωθώντας την ισότητα ευκαιριών, την κοινωνική συνοχή και κινητικότητα. Τα μέσα ενημέρωσης πρέπει να ενεργούν με υπεύθυνο και παιδαγωγικό τρόπο.

1.5

Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές διαθέτουν πολιτικά, κανονιστικά και δημοσιονομικά μέσα για την ανάπτυξη πολιτικής ένταξης. Πολύ συχνά, οι εθνικές πολιτικές προσανατολίζονται προς τον έλεγχο του μεταναστευτικού ρεύματος, χωρίς όμως να λαμβάνουν υπόψη τις τοπικές και περιφερειακές αρχές που αντιμετωπίζουν άμεσα την πρόκληση της ένταξης. Οι πολιτικές που αναπτύχθηκαν έχουν προορατικό, προληπτικό, διορθωτικό χαρακτήρα ή λειτούργησαν ως αντίδραση: οι τοπικές αρχές έχουν πλέον αποβάλει την αντίληψη σύμφωνα με την οποία η ένταξη συνιστά φυσική διαδικασία που δεν παρουσιάζει καμία δυσκολία και δεν απαιτεί ειδικές και αποτελεσματικές πολιτικές.

1.6

Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η ένταξη δεν συνιστά νομική πράξη αλλά μία πολύπλοκη κοινωνική, μακροπρόθεσμη και πολυδιάστατη διεργασία με πολλούς εμπλεκόμενους παράγοντες, κυρίως σε τοπικό επίπεδο. Η διαδικασία κοινωνικής ένταξης εξελίσσεται εντός των δομών της κοινωνίας και σε διάφορα επίπεδα της προσωπικής ζωής: στην οικογένεια, στη γειτονιά και στην πόλη, στον τόπο εργασίας, στο σχολείο, στο κέντρο επαγγελματικής εκπαίδευσης, στο πανεπιστήμιο, στους συλλόγους, στα θρησκευτικά ιδρύματα, σε αθλητικούς συλλόγους, κλπ.

1.7

Η διαδικασία της κοινωνικής ένταξης πρέπει να βασίζεται σε ένα κανονιστικό πλαίσιο, το οποίο να διασφαλίζει την «προοδευτική εξίσωση των μεταναστών με τον υπόλοιπο πληθυσμό όσον αφορά τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις, όπως, επίσης την πρόσβασή τους στα αγαθά, τις υπηρεσίες και τους διαύλους συμμετοχής των πολιτών υπό συνθήκες ισότητας ευκαιριών και μεταχείρισης» (3). Σύμφωνα με την πρώτη κοινή βασική αρχή της πολιτικής της ΕΕ για την ένταξη (4)« Η ένταξη είναι μία δυναμική, αμφίδρομη διαδικασία, αμοιβαίου συμβιβασμού μεταξύ όλων των μεταναστών και υπηκόων των κρατών μελών » (5)

1.8

Οι πολικές ένταξης και κοινωνικής ενσωμάτωσης που εφαρμόζονται από τις τοπικές και περιφερειακές αρχές, πρέπει να επικεντρώνονται σε διάφορους τομείς  (6): στην αρχική υποδοχή, την εκμάθηση της γλώσσας, των νόμων και των εθίμων, στην καταπολέμηση των διακρίσεων, τις πολιτικές απασχόλησης και κατάρτισης, στην ισότητα των δύο φύλων, την εκπαίδευση των ανηλίκων, την οικογενειακή πολιτική, την πολιτική για τους νέους, τη στέγαση, την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, στην αντιμετώπιση της φτώχειας, στην επέκταση των κοινωνικών υπηρεσιών και τη διευκόλυνση της ενεργούς συμμετοχής των μεταναστών στα κοινά. Η σύνθεση του προσωπικού της δημόσιας διοίκησης πρέπει να αντικατοπτρίζει την εθνική και πολιτισμική πολυμορφία, και οι δημόσιοι υπάλληλοι να λαμβάνουν διαπολιτισμική κατάρτιση. Θα πρέπει να προωθηθεί ο διάλογος και η διαπολιτισμική και διαθρησκευτική συνεργασία σε τοπικό και σε περιφερειακό επίπεδο.

1.9

Η δημοκρατική διακυβέρνηση βασίζεται στην αρχή ότι όλα τα μέλη μίας πολιτικής κοινότητας πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να λαμβάνουν άμεσα και έμμεσα μέρος στη διαδικασία λήψης πολιτικών αποφάσεων. Για να στεφθεί η πολιτική ένταξης με επιτυχία είναι απαραίτητη η ενεργός συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών και των τοπικών και περιφερειακών αρχών στον σχεδιασμό, την υλοποίηση και την αξιολόγηση των πολιτικών ένταξης.

1.10

Προϋπόθεση για μία δημοκρατική κοινωνία είναι να έχουν όλα τα άτομα που τα αφορούν οι συλλογικές αποφάσεις τη δυνατότητα να ασκούν την επιρροή τους και να συμμετάσχουν στις αποφάσεις αυτές. Οι πολυπολιτισμικές πόλεις του 21ου αιώνα οφείλουν να ενισχύσουν τη δημοκρατία διευκολύνοντας τη συμμετοχή των κατοίκων με περιορισμένα πολιτικά δικαιώματα: τους κατοίκους που προέρχονται από τρίτες χώρες.  (7)

1.11

Η ΕΟΚΈ έχει ζητήσει να επεκταθούν τα πολιτικά δικαιώματα των πολιτών τρίτων χωρών που διαθέτουν καθεστώς μόνιμης παραμονής στην ΕΕ (8). Επίσης, ζητά να θεσπισθούν πιο ευέλικτες εθνικές διαδικασίες πολιτογράφησης.

1.12

Η ΕΟΚΕ είναι πρόθυμη να συμβάλει στην υλοποίηση των συμπερασμάτων της Διάσκεψης της Σαραγόσα μέσω σχετικής γνωμοδότησης με θέμα τους δείκτες της ενεργού συμμετοχής των πολιτών στα κοινά.

1.13

Η ένατη κοινή βασική αρχή, σύμφωνα με την οποία «η συμμετοχή των μεταναστών στη δημοκρατική διαδικασία και στη διαμόρφωση πολιτικών και μέτρων ένταξης, ιδίως σε τοπικό επίπεδο, ευνοεί την ένταξή τους» δεν αναπτύχθηκε σε ικανοποιητικό βαθμό στα κράτη μέλη. Στην τρίτη έκδοση της MIPEX (9) (Migrant Integration Policy Index - Δείκτης Πολιτικών Ένταξης Μεταναστών 31 ευρωπαϊκών χωρών και της Βορείου Αμερικής) διαπιστώνεται ότι οι περισσότεροι μετανάστες διαθέτουν ελάχιστες δυνατότητες παρέμβασης στις πολιτικές που τους αφορούν.

1.14

Η ΕΟΚΕ θεωρεί απαραίτητο να εφαρμοστούν προορατικές πολιτικές ένταξης με αμφίδρομη εστίαση, που να απευθύνονται τόσο στις κοινωνίες υποδοχής όσο και στους μετανάστες, με σκοπό τη δημιουργία μιας κοινωνίας της οποίας όλοι οι πολίτες, ανεξάρτητα από τον τόπο προέλευσής τους, θα έχουν τα ίδια δικαιώματα και υποχρεώσεις και θα συμμερίζονται τις αξίες μιας δημοκρατικής, ανοικτής και πλουραλιστικής κοινωνίας.

1.15

Στις ευρωπαϊκές πόλεις, η κοινωνία των πολιτών είναι πολύ δραστήρια και προσπαθεί να συμβάλλει στη βελτίωση της συνύπαρξης και της ένταξης των πολιτών. Οι οργανώσεις αυτές συνιστούν ένα θαυμάσιο κοινωνικό κεφάλαιο, ικανό να προαγάγει κοινωνίες χωρίς αποκλεισμούς σε κάθε τομέα που δραστηριοποιείται. Η ΕΟΚΕ συνιστά στις τοπικές και περιφερειακές αρχές να διευκολύνουν τις δραστηριότητες της κοινωνίας των πολιτών και να προαγάγουν τη διαβούλευση με τις οργανώσεις αυτές και τη συμμετοχή τους μέσω δημόσιων, και διάφανων διαδικασιών, καθώς και να μεριμνήσουν για την επαρκή χρηματοδότησή τους. Τα συστήματα χρηματοδότησης δεν πρέπει να περιορίζουν την ανεξαρτησία των οργανώσεων.

1.16

Για να διευκολυνθεί η ένταξη θα πρέπει να βελτιωθεί η διακυβέρνηση με μηχανισμούς που διασφαλίζουν τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών. Η ΟΚΕ συνιστά, συνεπώς, να ενισχυθεί ο ρόλος των οργάνων συμμετοχής και διαβούλευσης που λειτουργούν σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο και να δημιουργηθούν νέα φόρουμ και βήματα διαλόγου στις πόλεις και στις περιφέρειες στις οποίες δεν υπάρχουν ακόμη. Οι δυνατότητες επιτυχίας των μέτρων του δημόσιου τομέα αυξάνονται χάρη στα συστήματα συμμετοχής..

1.17

Η ΕΟΚΕ προτείνει στις δημοτικές και περιφερειακές αρχές να συστήσουν συμβούλια, φόρουμ και βήματα διαβούλευσης ώστε η κοινωνία των πολιτών (οργανώσεις μεταναστών και οργανώσεις υποστήριξης μεταναστών, οι οργανώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, οι οργανώσεις γυναικών, οι κοινωνικοί εταίροι, δηλαδή τα συνδικάτα και οι ενώσεις εργοδοτών, και άλλες ενδιαφερόμενες ΜΚΟ) να συμμετάσχει και να ζητείται η γνώμη της σε θέματα ένταξης μεταναστών. Σε επίπεδο πόλεων, οι δομές συμμετοχής θα πρέπει να μπορούν να προσαρμόζονται στις τοπικές ιδιαιτερότητες και μπορεί να έχουν σταθερή ή πιο ευέλικτη διάρθρωση. Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές οφείλουν να καταβάλουν προσπάθειες για την εξάλειψη των εμποδίων στη συμμετοχή.

1.18

Η ΕΟΚΕ κρίνει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει στην νέα ατζέντα για την ένταξη να υπογραμμίσει τη σημασία του τοπικού και του περιφερειακού επιπέδου για την προώθηση της συνεργασίας μεταξύ των πολιτικών αρχών και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Το τοπικό επίπεδο είναι ο χώρος στον οποίο η ένταξη επιτυγχάνεται με τον αποτελεσματικότερο τρόπο, αλλά και ο χώρος όπου αναπτύσσεται το αίσθημα της ταύτισης με μία κοινότητα. Η κοινωνική και πολιτική συμμετοχή αποτελούν απολύτως αναγκαία προϋπόθεση για την ανάπτυξη αυτού του αισθήματος ταύτισης.

1.19

Η ανακοίνωση της Επιτροπής πρέπει να προτείνει τη δημιουργία δομών διαβούλευσης με τους μετανάστες και την κοινωνία των πολιτών σε τοπικό επίπεδο. Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ένταξης θα μπορούσε να συνεργαστεί με τις τοπικές αρχές για την χρηματοδότηση αυτών των δραστηριοτήτων συμμετοχής, διασφαλίζοντας όμως την ανεξαρτησία των οργανώσεων.

1.20

Ενόψει της επόμενης ενδιάμεσης αξιολόγησης θα πρέπει, κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ, να αυξηθεί ο προϋπολογισμός του Ταμείου το οποίο να αποκτήσει πιο ευέλικτο σύστημα χρηματοδότησης των τοπικών και περιφερειακών αρχών. Επίσης, η Επιτροπή, αντί να διαχειρίζεται το 20 % των πόρων του Ταμείου, θα πρέπει να αναλάβει τη χρηματοδότηση κοινοτικών δράσεων που προσφέρουν μεγάλη προστιθέμενη αξία. Η ΕΟΚΕ συμμερίζεται τις ανησυχίες πολλών οργανώσεων μεταναστών για το γεγονός ότι το Ταμείο χρηματοδοτεί μόνο σχέδια που υποβάλλονται από μεγάλες οργανώσεις οι οποίες έχουν τη δυνατότητα να συγχρηματοδοτήσουν μεγάλο μέρος των σχεδίων, ενώ δεν χρηματοδοτεί μικρές τοπικές οργανώσεις.

2.   Ιστορικό και γενικές παρατηρήσεις

2.1

Η ΕΟΚΕ έχει συμβάλει με διάφορες γνωμοδοτήσεις της στην επίτευξη κοινής προσέγγισης της ΕΕ στον τομέα της πολιτικής για την ένταξη. Στην προσέγγιση αυτή ανήκουν το Κοινό Πρόγραμμα για την Ένταξη, οι Κοινές Βασικές Αρχές, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ένταξης, η πραγματοποίηση υπουργικών διασκέψεων, το δίκτυο εθνικών σημείων επαφής, το εγχειρίδιο για την ένταξη, οι ετήσιες εκθέσεις, το Διαδίκτυο καθώς και η δημιουργία του Ευρωπαϊκού Φόρουμ Ένταξης.

2.2

Με την Συνθήκη της Λισαβόνας, η Ευρωπαϊκή Ένωση απόκτησε τη νομική βάση (άρθρο 79.4 της Συνθήκης για την Λειτουργία της ΕΕ) που της επιτρέπει τη θέσπιση μέτρων για την ενθάρρυνση και την στήριξη των δράσεων των κρατών μελών για την ένταξη υπηκόων τρίτων χωρών.

2.3

Το 2006 η ΕΟΚΕ υιοθέτησε γνωμοδότηση πρωτοβουλίας (10) με σκοπό να συμβάλει στην ανάπτυξη των πολιτικών της Ένωσης στον τομέα της ένταξης μέσω μίας τοπικής και περιφερειακής προσέγγισης. Η ΕΟΚΕ τονίζει στην εν λόγω γνωμοδότηση ότι η ένταξη δεν αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών, αλλά και των τοπικών και περιφερειακών αρχών.

2.4

Χρειάζεται μία αποτελεσματική διακυβέρνηση ώστε η κοινωνική αυτή διεργασία να υποστηριχθεί από τις δημόσιες αρχές με κατάλληλες πολιτικές. Οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές, στα πλαίσια των αρμοδιοτήτων που διαθέτουν στα διάφορα κράτη μέλη, έχουν στη διάθεσή τους πολιτικά, νομοθετικά και δημοσιονομικά μέσα, τα οποία και οφείλουν να αξιοποιούν κατάλληλα για τις πολιτικές ένταξης. Για να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητά τους και να επιτευχθεί μία γενική συνοχή, τα εν λόγω προγράμματα και μέτρα πρέπει να συμπληρώνονται, να συντονίζονται και να αξιολογούνται κατάλληλα και στα τρία επίπεδα (εθνικό, περιφερειακό και τοπικό).

2.5

Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να τονίσει ότι στο περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, η κοινωνία των πολιτών ενδιαφέρεται και δραστηριοποιείται για την πολιτική ένταξης και την καταπολέμηση των διακρίσεων: οργανώσεις μεταναστών και υποστήριξης μεταναστών, συνδικαλιστικές οργανώσεις και ενώσεις εργοδοτών, ΜΚΟ για τα ανθρώπινα δικαιώματα και κατά του ρατσισμού, θρησκευτικές οργανώσεις, οργανώσεις γυναικών και νέων, σύλλογοι κατοίκων, εκπαιδευτικοί, πολιτιστικοί ή αθλητικοί σύλλογοι, κλπ.

2.6

Η ΕΟΚΕ έχει τονίσει κατά το παρελθόν ότι η απασχόληση συνιστά καθοριστικό στοιχείο της διαδικασίας κοινωνικής ένταξης , «δεδομένου ότι η απασχόληση υπό αξιοπρεπείς συνθήκες είναι καθοριστικός παράγοντας για την οικονομική αυτάρκεια των μεταναστών, ενώ ευνοεί τις κοινωνικές σχέσεις και την ενίσχυση των δεσμών μεταξύ μεταναστών και κοινωνίας υποδοχής»  (11).

2.7

Η γενική και επαγγελματική εκπαίδευση αποτελούν εργαλεία θεμελιώδους σημασίας για την ένταξη και τη διασφάλιση ίσων ευκαιριών. Είναι απαραίτητο να ενισχυθούν τα συστήματα συνεχούς κατάρτισης στις επιχειρήσεις, ώστε να διευκολυνθεί η αναγνώριση των επαγγελματικών προσόντων των αλλοδαπών εργαζομένων. Η ΕΕ οφείλει να καταστήσει πιο ευέλικτα τα συστήματα αναγνώρισης ακαδημαϊκών και επαγγελματικών τίτλων που αποκτήθηκαν στην χώρα προέλευσης.

2.8

Η ΕΟΚΕ έχει εξετάσει (11) τις σημαντικότερες δυσκολίες που αντιμετωπίζονται κατά την κοινωνική ένταξη όταν οι μετανάστες βρίσκονται παράνομα στο έδαφος της Ένωσης και πρότεινε να νομιμοποιείται η παραμονή των μεταναστών αυτών κατά περίπτωση, αναλόγως του βαθμού κοινωνικής και επαγγελματικής τους ενσωμάτωσης, με βάση τους κανόνες που θέσπισε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο (12). Η κατά περίπτωση νομιμοποίηση θα πρέπει να διενεργείται με βάση την εκάστοτε εθνική νομοθεσία καθώς και με ανθρωπιστικά ή οικονομικά κριτήρια, λαμβάνοντας υπόψη τη δυσχερέστερη κατάσταση των γυναικών.

2.9

Στο άρθρο 19 του αναθεωρημένου Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη  (13), που αποτελεί εργαλείο του Συμβουλίου της Ευρώπης, περιλαμβάνεται κατάλογος κριτηρίων σχετικά με την ένταξη μεταναστών εργαζομένων και των οικογενειών τους, ο οποίος, κατά τη γνώμη της ΕΟΚΕ, πρέπει να αποτελέσει τη βάση της εξέλιξης των προσώπων μέσα στην πόλη. Από τα 47 κράτη μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης, μόνον 30 έχουν επικυρώσει τον Χάρτη. Στον χάρτη προβλέπεται επίσης ένα σύστημα συλλογικών προσφυγών που μπορούν να ασκήσουν συνδικάτα, επιχειρηματίες και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (μόνο 14 χώρες έχουν επικυρώσει αυτό το σύστημα).

2.10

Επιπλέον, οι πολίτες και οι αντιπροσωπευτικές οργανώσεις θα έχουν περισσότερες ευκαιρίες να προβάλλουν και να ανταλλάσσουν δημοσία τις απόψεις τους σε όλους τους τομείς δράσης της Ένωσης, σύμφωνα με το άρθρο 11 ΣΕΕ. Σε γνωμοδότηση πρωτοβουλίας που υιοθέτησε το 2010, η ΕΟΚΕ χαιρετίζει τη διάταξη αυτή ως ορόσημο ιστορικής σημασίας για την ανάπτυξη μιας Ευρώπης των πολιτών (14), μέσω του οριζόντιου και κάθετου διαλόγου αλλά και της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας πολιτών. Η ΕΟΚΕ διαπίστωσε ότι είναι αναγκαίο να θεσπισθούν νέα κριτήρια αντιπροσωπευτικότητας (ποσοτικά και ποιοτικά) για τη συμμετοχή συλλόγων, πρότεινε δε να μπορούν να συμμετάσχουν στην ευρωπαϊκή πρωτοβουλία πολιτών και πολίτες τρίτων χωρών που διαμένουν μόνιμα στην ΕΕ.

3.   Το Ευρωπαϊκό Φόρουμ για την Ένταξη

3.1

Κατόπιν αιτήσεως της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η ΕΟΚΕ υιοθέτησε το 2008 διερευνητική γνωμοδότηση (15) που χρησίμευσε ως βάση για την ίδρυση του Φόρουμ, το οποίο διοργανώνει κάθε έξι μήνες συνεδριάσεις ολομέλειας στο κτήριο της ΕΟΚΕ. Το Φόρουμ έχει ήδη διοργανώσει 5 συνεδριάσεις ολομέλειας. Η γνωμοδότηση αυτή της ΕΟΚΕ χρησίμευσε ως συμβολή στην 5η συνεδρίαση ολομέλειας του Μαΐου 2011, κατά την οποία συζητήθηκε η σημασία του τοπικού και περιφερειακού επιπέδου. Τα σχετικά συμπεράσματα της Ολομέλειας περιλαμβάνονται στο παράρτημα.

3.2

Στο Φόρουμ συμμετέχουν τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, διάφοροι εμπειρογνώμονες και 100 εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών (οργανώσεις μεταναστών, οργανώσεις προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κοινωνικοί εταίροι και άλλες ενδιαφερόμενες ΜΚΟ). Το Φόρουμ διαβουλεύεται με τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, ανταλλάσει πληροφορίες και διατυπώνει συστάσεις για την προώθηση της ένταξης στην ευρωπαϊκή ατζέντα, λαμβάνοντας υπόψη τις ορθές πρακτικές που εφαρμόζονται σε εθνικό επίπεδο. Το Φόρουμ επικουρείται από τετραμελές προεδρείο (Επιτροπή, ΕΟΚΕ και δύο εκπρόσωποι των οργανώσεων). Σε αντίθεση με άλλα συστήματα διαβούλευσης της Επιτροπής, το Φόρουμ εκφράζει τις απόψεις της κοινωνίας των πολιτών με διαρθρωμένο, μόνιμο και προορατικό τρόπο.

3.3

Η ΕΟΚΕ δεσμεύτηκε να συμμετάσχει ενεργά στο Φόρουμ και αποφάσισε να συγκροτήσει για τον σκοπό αυτόν τη μόνιμη ομάδα μελέτης «μετανάστευση και ένταξη» στους κόλπους του ειδικευμένου τμήματος SOC. Η μόνιμη ομάδα μελέτης καταρτίζει γνωμοδοτήσεις, διοργανώνει ακροάσεις και συμμετέχει στις δραστηριότητες του Φόρουμ.

3.4

Το Πρόγραμμα της Στοκχόλμης (16) ενθαρρύνει επίσης την Επιτροπή να στηρίξει τις προσπάθειες των κρατών μελών για τη βελτίωση της διαβούλευσης με την κοινωνία των πολιτών και την συμμετοχή της, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες για ένταξη στους επιμέρους πολιτικούς τομείς. Το Ευρωπαϊκό Φόρουμ για την ένταξη και η ευρωπαϊκή δικτυακή πύλη για την ένταξη πρέπει να διαδραματίσουν ανάλογο ρόλο.

3.5

Σε πολλά κράτη μέλη, αλλά επίσης σε ορισμένες περιφερειακές οντότητες, έχουν συσταθεί φόρουμ και βήματα διαβούλευσης μέσω των οποίων επιτυγχάνεται η συμμετοχή των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Αυτές οι μορφές διαβούλευσης και συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών και των οργανώσεων των μεταναστών αξιοποιούνται ευρύτερα στο τοπικό επίπεδο. Παρουσιάζουν έντονες διαφορές λόγω των διαφορετικών κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών και παραδόσεων στην Ευρώπη.

3.6

Πριν από την τέταρτη συνεδρίαση του Ευρωπαϊκού Φόρουμ, η ΕΟΚΕ ανέθεσε στη μόνιμη ομάδα μελέτης «Μετανάστευση και ένταξη» την επεξεργασία αξιολόγησης της κατάστασης όσον αφορά τους εθνικούς οργανισμούς διαβούλευσης σε θέματα ένταξης (17). Εθνικοί συμβουλευτικοί οργανισμοί λειτουργούν σε έντεκα χώρες (μόνο στη Γερμανία και στην Ιταλία υπάρχει νομοθετικό πλαίσιο όχι όμως αντίστοιχο ίδρυμα, ενώ στην Ιρλανδία μόλις συγκροτήθηκε). Σε δεκαπέντε χώρες λειτουργούν συστήματα διαβούλευσης σε τοπικό επίπεδο. Σε δέκα χώρες υπάρχουν περιφερειακά όργανα διαβούλευσης (π.χ. στην Γερμανία και σε άλλες χώρες με ομοσπονδιακή δομή). Σε τρείς χώρες (Αυστρία, Γαλλία και Ελλάδα) λειτουργούν συμβουλευτικοί οργανισμοί σε τοπικό όχι όμως και σε εθνικό επίπεδο.

4.   Η Υπουργική Διάσκεψη της Σαραγόσα

4.1

Η ΕΟΚΕ συνέβαλε στην προετοιμασία της τελευταίας Υπουργικής Διάσκεψης στη Σαραγόσα, με θέμα την ένταξη (18), εκδίδοντας δύο γνωμοδοτήσεις (19). Για πρώτη φορά συμμετείχαν δύο εκπρόσωποι του Φόρουμ στην Υπουργική Διάσκεψη.

4.2

Στα συμπεράσματα της Διάσκεψης υπογραμμίζεται η ανάγκη κατάρτισης ενός νέου προγράμματος δράσης για την ένταξη Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει σχεδόν ολοκληρώσει τις εργασίες της για την επεξεργασία του νέου προγράμματος δράσης για την ένταξη, για την προετοιμασία του οποίου η ΕΟΚΕ εξέδωσε ενημερωτική έκθεση (20).

4.3

Στην τελική δήλωση της Διάσκεψης της Σαραγόσας τονίζεται ότι η κοινωνία των πολιτών πρέπει να διαδραματίσει ενεργό ρόλο στη διαδικασία της ένταξης και επισημαίνεται η ανάγκη ανάπτυξης πιλοτικού σχεδίου για την αξιολόγηση των πολιτικών ένταξης.

4.4

Τα κράτη, οι περιφέρειες και οι τοπικές αρχές πρέπει να ενισχύσουν τις τοπικές πρωτοβουλίες για την ένταξη και τις μεθόδους συμμετοχής των πολιτών στα κοινά. Είναι απαραίτητο να ενθαρρυνθεί η δημιουργία δικτύων και διαύλων διαλόγου μεταξύ των τοπικών και περιφερειακών αρχών και της κοινωνίας των πολιτών.

4.5

Οι δείκτες που αναφέρονται στη Δήλωση, αφορούν την απασχόληση και την κοινωνική ένταξη αλλά περιλαμβάνουν και την ενεργό συμμετοχή στα κοινά, δεδομένου ότι η συμμετοχή των μεταναστών στη δημοκρατική διαδικασία ως ενεργών πολιτών συμβάλλει στην ένταξή τους και ενισχύει την αίσθηση ότι αποτελούν μέλη της συγκεκριμένης κοινωνίας.

4.6

Η ΕΟΚΕ, που συμμετείχε στη Διάσκεψη, επισήμανε ότι εκτός από τους ποσοτικούς στόχους χρειάζεται να καθοριστούν και ποιοτικοί στόχοι. Επίσης, η ΕΟΚΕ θα μπορούσε να συνεισφέρει στην υλοποίηση των συμπερασμάτων της Διάσκεψης της Σαραγόσα μέσω μίας γνωμοδότησης με θέμα τους δείκτες της ενεργούς συμμετοχής των πολιτών στα κοινά.

5.   Η διακυβέρνηση στις πόλεις

5.1

Στο προοίμιο του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονομίας  (21), που υιοθετήθηκε το 1985, αναφέρεται «ότι το δικαίωμα συμμετοχής των πολιτών στη διαχείριση των δημοσίων υποθέσεων αποτελεί μέρος των κοινών δημοκρατικών αρχών όλων των κρατών μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης». Το τοπικό επίπεδο αποτελεί το καταλληλότερο επίπεδο για την άμεση άσκηση αυτού του δικαιώματος.

5.2

Στη Σύμβαση 144 του Συμβουλίου της Ευρώπης για την συμμετοχή των αλλοδαπών στο δημόσιο βίο σε τοπικό επίπεδο, που υιοθετήθηκε το 1992  (22), διαπιστώνεται ότι η ενεργός συμμετοχή των αλλοδαπών συμβάλλει στην ανάπτυξη και στην ευημερία κάθε τοπικής κοινωνίας. Επίσης, η Σύμβαση ζητά να διασφαλισθεί στους αλλοδαπούς πολίτες το δικαίωμα στην ελευθερία γνώμης, του συνεταιρίζεσθαι και του συνέρχεσθαι, να στηριχθεί η σύσταση συμβουλευτικών οργάνων για την εκπροσώπηση των αλλοδαπών πολιτών σε τοπικό επίπεδο, καθώς και να προαχθεί το δικαίωμα ψήφου στις τοπικές εκλογές. Ωστόσο, η Σύμβαση αυτή υπογράφηκε από ελάχιστα κράτη μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης και συνεπώς, η ΕΟΚΕ συνιστά στα κράτη μέλη να επικυρώσουν τη Σύμβαση.

5.3

Στον Ευρωπαϊκό Χάρτη για την προάσπιση των ανθρώπινων δικαιωμάτων στην πόλη  (23), που υπογράφηκε το 2000, στο St. Denis, από περισσότερες από 70 ευρωπαϊκές πόλεις, διαπιστώνεται ότι η πόλη συνιστά τον πολιτικό και κοινωνικό χώρο κάθε δημοκρατίας εγγύτητας. Χαρακτηριστικό στοιχείο κάθε πόλης είναι η ενεργός συμμετοχή των πολιτών της. Οι πόλεις που υπέγραψαν τον Χάρτη, δεσμεύτηκαν να αναγνωρίσουν το δικαίωμα συμμετοχής στον τοπικό δημόσιο βίο μέσω ελεύθερων και δημοκρατικών εκλογών για την ανάδειξη των τοπικών εκπροσώπων, χωρίς διακρίσεις ανάμεσα σε αλλοδαπούς και ημεδαπούς πολίτες, και πρότειναν να επεκταθεί το δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι σε όλους τους πολίτες που διαμένουν τουλάχιστον δύο χρόνια στην πόλη. Λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς που απορρέουν από την εκάστοτε εθνική νομοθεσία, ζητούν να προαχθεί η δημοκρατία στην πράξη με την συμμετοχή των πολιτών και των συλλόγων τους στη λήψη αποφάσεων που αφορούν την τοπική αυτοδιοίκηση (μέσω δημόσιων συζητήσεων, δημοτικών δημοψηφισμάτων, δημόσιων συνελεύσεων, πρωτοβουλιών πολιτών, κλπ.)

5.4

Το 2003 τα μέλη του δικτύου Eurocities, στο οποίο έχουν προσχωρήσει 128 μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις, υιοθέτησαν το έγγραφο «Συμβολή στην ορθή διαχείριση θεμάτων σχετικά με την ένταξη μεταναστών και την υποδοχή αιτούντων άσυλο» (24) Ο χάρτης αυτός, που καταρτίσθηκε από τις πόλεις για τις πόλεις, περιέχει γενικές αρχές σχετικά με την προσέγγιση της μετανάστευσης. Αναγνωρίζει το γεγονός ότι οι τοπικές πολιτικές ένταξης είναι αποτελεσματικότερες όταν στηρίζονται από το σύνολο μίας κοινότητας.

5.5

Η Επιτροπή των Περιφερειών (ΕτΠ) δραστηριοποιείται με ιδιαίτερα προορατικό τρόπο σε θέματα μετανάστευσης μέσω της εκπόνησης διάφορων γνωμοδοτήσεων (25), στις οποίες τονίζει ότι οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές βρίσκονται στην εμπροσθοφυλακή όσον αφορά την χάραξη, εφαρμογή, αξιολόγηση και εποπτεία της πολιτικής για τη μετανάστευση και ότι επομένως πρέπει να θεωρούνται βασικοί εταίροι κατά την ανάπτυξη αυτής της πολιτικής (26). Η ΕτΠ επισημαίνει επίσης τη σημασία του ενεργού ρόλου που διαδραματίζουν οι τοπικές και περιφερειακές αρχές όσον αφορά την ένταξη των μεταναστών και συνεργάζεται με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

5.6

Η ΕΟΚΕ υιοθέτησε γνωμοδότηση πρωτοβουλίας (27), την οποία απηύθυνε στην Ευρωπαϊκή Συνέλευση που συνέταξε την ατυχήσασα Συνταγματική Συνθήκη, όπου πρότεινε να χορηγείται η ευρωπαϊκή ιθαγένεια στους υπηκόους τρίτων χωρών που έχουν το καθεστώς κατοίκου μακράς διαρκείας. Η ΕΟΚΕ προτείνει στην Επιτροπή και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να υιοθετήσουν νέες πρωτοβουλίες προκειμένου οι μετανάστες με καθεστώς μόνιμης διαμονής να αποκτήσουν πολιτικά δικαιώματα, ειδικά σε τοπικό επίπεδο.

5.7

Η δεύτερη έκδοση του Εγχειριδίου της Επιτροπής προς υπευθύνους χάραξης πολιτικής και αρμοδίους σε θέματα ένταξης (28), συνιστά να αναληφθούν ενεργότερες δράσεις για την κοινωνική κινητοποίηση και οργάνωση, για την διάρθρωση της επικοινωνίας και του διαλόγου, καθώς και για την ενίσχυση των τοπικών δικτύων ένταξης.

5.8

Η πρωτοβουλία «Έξυπνες πόλεις» («Smart Cities») (29) δημιουργήθηκε το 2007ως μέσο εξελικτικής αξιολόγησης με τη συμμετοχή 70 πόλεων μέτριου μεγέθους οι οποίες εφαρμόζουν κοινές στρατηγικές αειφόρου ανάπτυξης στον τομέα της οικονομίας, σε θέματα που αφορά τους ανθρώπους, καθώς και στον τομέα της διακυβέρνησης, της κινητικότητας, του περιβάλλοντος και της ποιότητας ζωής. Για τον σκοπό αυτόν χρησιμοποιούνται διάφοροι δείκτες. Η ΕΟΚΕ συνιστά να ληφθούν υπόψη οι προτάσεις που διατυπώνονται σε αυτήν τη γνωμοδότηση σχετικά με τους δείκτες σε θέματα που αφορούν τους ανθρώπους και την διακυβέρνηση.

5.9

Το πρόγραμμα «Διαπολιτισμικές Πόλεις» (Intercultural Cities - ICC) αποτελεί κοινή δράση του Συμβουλίου της Ευρώπης και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια του Ευρωπαϊκού Έτους Διαπολιτισμικού Διαλόγου, το 2008. Στόχος του είναι να συμβάλει στην ανάπτυξη ενός προτύπου διαπολιτισμικής ένταξης στις αστικές κοινωνίες που χαρακτηρίζονται από πολυμορφία. Ερμηνεύει την πολυπολιτισμικότητα ως μέσο προβολής πολιτικών και πρακτικών που ενισχύουν τη συνεργασία, την κατανόηση και τον σεβασμό μεταξύ ατόμων διαφορετικών πολιτισμών και εθνοτικών ομάδων.

5.10

Στο έγγραφο «Ιδιότητα του πολίτη και συμμετοχή στην διαπολιτισμική πόλη» (30) του προγράμματος του Συμβουλίου της Ευρώπης «Διαπολιτισμικές πόλεις», αναλύονται οι μέθοδοι και οι διαδικασίες που μπορούν να υιοθετήσουν οι πόλεις για την ενίσχυση του διαπολιτισμικού διαλόγου και της συνεργασίας. Στο έγγραφο αυτό επιβεβαιώνονται οι αρχές της Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης για την συμμετοχή αλλοδαπών στο δημόσιο βίο σε τοπικό επίπεδο, του 1992 και προσφέρεται μια δημιουργική προσέγγιση για την ανάδειξη ευέλικτων διαβουλεύσεων σε άτυπο πλαίσιο. Συγχρόνως, αποτελεί συμπληρωματική και πολύτιμη προσέγγιση των μακροπρόθεσμων στρατηγικών διακυβέρνησης, στηριζόμενων σε όργανα διαβούλευσης.

5.11

Πολυάριθμα κράτη μέλη παρέχουν σήμερα (πλήρως ή μερικώς) το δικαίωμα ψήφου στους αλλοδαπούς πολίτες τους: το Βέλγιο, η Δανία, η Εσθονία, η Φινλανδία, η Ελλάδα, η Ιρλανδία, οι Κάτω Χώρες, η Μάλτα, η Πορτογαλία, η Σλοβακία, η Ισπανία, η Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Ωστόσο, η ενεργός συμμετοχή των αλλοδαπών πολιτών είναι περιορισμένη και, συνεπώς, η ΕΟΚΕ θεωρεί απαραίτητο να ενισχυθεί μέσω μέτρων των δημόσιων αρχών, σε συνεργασία με την κοινωνία των πολιτών.

5.12

Σύμφωνα με το MIPEX III, στην Ευρώπη, οι αλλοδαποί πολίτες έχουν το δικαίωμα του εκλέγεσθαι στις δημοτικές εκλογές σε δεκατρείς χώρες και το δικαίωμα του εκλέγειν σε δεκαεννέα χώρες στις δημοτικές εκλογές, σε επτά στις περιφερειακές εκλογές και σε δύο στις εθνικές εκλογές (Πορτογαλία και Ηνωμένο Βασίλειο). Όπως προαναφέρθηκε, σε έντεκα κράτη μέλη έχουν συσταθεί κρατικοί και σε δεκαπέντε κράτη μέλη τοπικοί οργανισμοί διαβούλευσης.

5.13

Από τα στοιχεία του MIPEX III μπορούν να συναχθούν πολύ σημαντικά συμπεράσματα όχι μόνο σχετικά με τις χώρες που διαβουλεύονται με τους μετανάστες αλλά και σχετικά με την ανάπτυξη πραγματικών πολιτικών ένταξης. Τα κράτη μέλη που διαθέτουν ισχυρές δομές διαβούλευσης είναι εκείνα που παρέχουν πολιτικές ελευθερίες σε όλα τα άτομα, στηρίζουν τις οργανώσεις της κοινωνίας των αλλοδαπών πολιτών με ικανοποιητικούς οικονομικούς πόρους, επεκτείνουν το δικαίωμα ψήφου και παρέχουν πλήρη πολιτικά δικαιώματα. Είναι επίσης εκείνα που καταβάλλουν τις μεγαλύτερες προσπάθειες για την πλήρη συμμετοχή όλων των κατοίκων σε συστήματα διαβούλευσης στον τομέα της απασχόλησης, της εκπαίδευσης, της υγείας και της κατοικίας. Στο MIPEX τονίζεται ότι οι οργανισμοί διαβούλευσης δεν μπορούν να υποκαταστήσουν το δικαίωμα ψήφου.

5.14

Τα ισχυρότερα συμβούλια διαβούλευσης στην Ευρώπη είναι εκείνα με την πιο μακροχρόνια λειτουργία (από τη δεκαετία του 1970 και 1980) και βρίσκονται στις χώρες με την μακρότερη μεταναστευτική παράδοση. Αντίθετα, τα συμβούλια με την ασθενέστερη βαρύτητα βρίσκονται σε χώρες της Νότιας Ευρώπης, όπου η μετανάστευση αποτελεί πρόσφατο φαινόμενο. Οι χώρες της Κεντρικής Ευρώπης, οι οποίες δέχονται εδώ και λίγα χρόνια μετανάστες, διαθέτουν τα λιγότερο ανεπτυγμένα συστήματα.

5.15

Αν εξετασθούν τα βήματα αυτά υπό το φως των κριτηρίων (31) του Συμβουλίου της Ευρώπης, εξάγεται το συμπέρασμα ότι πρόκειται για δομές των οποίων η δημιουργία και η συνέχεια της λειτουργίας τους δεν πρέπει να εξαρτάται από την βούληση των αρχών και των κυβερνήσεων αλλά για δομές που χρειάζονται συγκεκριμένες νομικές διατάξεις. Θα πρέπει να είναι σε θέση να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες και να παρέχουν πληροφορίες σε θέματα για τα οποία συμμετέχουν σε διαβουλεύσεις, μία πρακτική καθόλου συνηθισμένη, αν κρίνει κανείς από τις μαρτυρίες που συγκεντρώθηκαν κατά το 5ο Ευρωπαϊκό Φόρουμ για την ένταξη. Πρέπει να είναι αντιπροσωπευτικές δομές και να διοικούνται σαφώς από μετανάστες, καθώς και να διαθέτουν επαρκείς οικονομικούς πόρους. (32) Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι είναι σημαντικό να διασφαλιστεί η αντιπροσωπευτικότητα των οργανώσεων και η συμμετοχή των γυναικών.

5.16

Στο πλαίσιο της επεξεργασίας της γνωμοδότησης, διοργανώθηκε στις 30 Μαρτίου 2011 στη Βαλένθια, από την ΕΟΚΕ και την περιφερειακή κυβέρνηση της Αυτόνομης Περιφέρειας της Βαλένθια, ακρόαση με θέμα «Η συνεργασία μεταξύ των τοπικών και των περιφερειακών αρχών και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών». Κατά τις παρεμβάσεις παρουσιάστηκαν οι εμπειρίες σε θέματα διαβούλευσης και συμμετοχής της Ρώμης (Ιταλία), της Φλάνδρας (Βέλγιο), του Στρασβούργου (Γαλλία), του Δουβλίνου (Ιρλανδία), της Έσσης (Γερμανία) του Aarhus(Δανία) και της Βαλένθια (Ισπανία). Πολλές από τις εμπειρίες και τις απόψεις που εκφράστηκαν κατά τη συνεδρίαση περιλαμβάνονται στη γνωμοδότηση. Στο παράρτημα επισυνάπτεται έκθεση αυτής της ακρόασης.

5.17

Η ΕΟΚΕ κρίνει ότι οι τοπικές και οι περιφερειακές αρχές, πρέπει να διευκολύνουν την άσκηση του δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι των ατόμων που προέρχονται από οικογένειες μεταναστών, διότι η εθνικές νομοθεσίες παρέχουν μόνο περιορισμένα πολιτικά δικαιώματα σε υπηκόους τρίτων χωρών (ανεπαρκής αναγνώριση και ανισότητα όσον αφορά το δικαίωμα πολιτικής συμμετοχής μέσω του δικαιώματος του εκλέγειν). Οι ενώσεις συμβάλλουν στην οργανωμένη συμμετοχή, στην ενίσχυση των δικτύων αλληλεγγύης, στη βελτίωση των συνθηκών ενσωμάτωσης και ευημερίας των πολιτών, προς το συμφέρον ολόκληρης της τοπικής κοινωνίας.

5.18

Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές πρέπει να ενθαρρύνουν την συμμετοχή σε οργανώσεις και συλλόγους, ειδικά των μεταναστών, καθώς και να παρέχουν για τον σκοπό αυτόν τεχνικά μέσα (παροχή συμβουλών για την διαχείριση των συλλόγων, για την δημοκρατική και οικονομική διαχείριση, για την επικοινωνία, μέτρα για την ενδυνάμωση και την ανάληψη ηγετικών θέσεων, ιδιαίτερα για τις μετανάστριες, μέτρα για την ενίσχυση των φόρουμ και των δικτύων, ανταλλαγή ορθών πρακτικών, κλπ), οικονομικά μέσα (επιδοτήσεις, συμβάσεις ή ανάθεση της παροχής υπηρεσιών) υλικά μέσα(υποδομές για τις τοπικές οντότητες και βασικά εργαλεία για την ανάπτυξη δραστηριότητας), με ιδιαίτερη προσοχή στα μέτρα για την ψηφιακή ένταξη.

5.19

Οι τοπικές και περιφερειακές αρχές πρέπει να ενθαρρύνουν τη συμμετοχή μεταναστών στις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, τόσο ως μέλη όσο και σε επίπεδο διοίκησης. Ιδιαίτερη σημασία έχουν σε αυτό το πλαίσιο οι σύλλογοι κατοίκων, οι σύλλογοι γονέων και κηδεμόνων σε εκπαιδευτικά ιδρύματα, οι σύλλογοι γυναικών, οι πολιτιστικοί, αθλητικοί και ψυχαγωγικοί σύλλογοι, οι θρησκευτικές κοινότητες, καθώς και οι συνδικαλιστικές ενώσεις και οι ενώσεις των εργοδοτών. Οι ευρωπαϊκές συνδικαλιστικές ενώσεις έχουν μακρά παράδοση με την προσχώρηση και συμμετοχή μεταναστών εργαζομένων, χαρακτηρίζονται από μεγάλη εθνική και πολιτιστική πολυμορφία όσον αφορά τα μέλη τους, και ως εκ τούτου διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο ως κοινωνικοί διαμεσολαβητές.

5.20

Θα πρέπει, επίσης, να διευκολυνθούν οι σχέσεις μεταξύ των ενώσεων των μεταναστών και των άλλων οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, με την ενθάρρυνση της δημιουργίας δικτύων βασιζόμενων σε κοινούς για όλους τους πολίτες κοινωνικούς στόχους (εκπαίδευση, απασχόληση, κατοικία, πολεοδομικός σχεδιασμός και αστική ανάπτυξη). Το Ευρωπαϊκό Έτος Εθελοντισμού αποτελεί ευκαιρία για την αναγνώριση και την στήριξη αυτών των οργανώσεων.

5.21

Στην ΕΕ υπάρχουν πολλές διαφορετικές μορφές οργάνωσης: φόρουμ, πλατφόρμες ή συμβούλια διαβούλευσης, τράπεζες συζήτησης. Σύμφωνα με την τρίτη έκδοση του Εγχειριδίου της Επιτροπή προς υπευθύνους χάραξης πολιτικής και αρμοδίους σε θέματα ένταξης, κάθε πλατφόρμα διαλόγου προσφέρει στους πολίτες έναν δημόσιο χώρο, «στον οποίο μπορούν να ξεκινήσουν μια ανοικτή ανταλλαγή απόψεων σε πνεύμα σεβασμού μεταξύ μεταναστών, με τους κατοίκους της περιοχής ή με την κυβέρνηση» Στόχος είναι να αναπτύξουν οι συμμετέχοντες κοινή κατανόηση και εμπιστοσύνη.