(1)

Στο άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (στο εξής: ΣΕΕ) κατοχυρώνεται ότι η Ένωση βασίζεται στις αξίες του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, του κράτους δικαίου καθώς και του σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Το άρθρο 10 παράγραφος 3 της ΣΕΕ παρέχει σε κάθε πολίτη το δικαίωμα να συμμετέχει στον δημοκρατικό βίο της Ένωσης και απαιτεί οι αποφάσεις να λαμβάνονται όσο το δυνατόν πιο ανοιχτά και εγγύτερα στους πολίτες. Το άρθρο 165 παράγραφος 2 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: ΣΛΕΕ) παρέχει τη βάση για δράση της Ένωσης με σκοπό την ενθάρρυνση της συμμετοχής των νέων στον δημοκρατικό βίο της Ευρώπης.

(2)

Το άρθρο 12 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) κατοχυρώνει το δικαίωμα στην ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι και το δικαίωμα στην ελευθερία του συνέρχεσθαι. Αυτό συμπεριλαμβάνει το δικαίωμα των πολιτών να ενώνονται σε ομάδες ή οργανωμένες δομές. Το δικαίωμα αυτό —όπως αναγνωρίζεται από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ)— αποτελεί ένα από τα βασικά θεμέλια μιας δημοκρατικής και πλουραλιστικής κοινωνίας, καθόσον παρέχει στους πολίτες τη δυνατότητα να ενεργούν συλλογικά σε τομείς κοινού ενδιαφέροντος και να συμβάλλουν, με τον τρόπο αυτό, στην εύρυθμη λειτουργία του δημόσιου βίου. Επιπλέον, το δικαίωμα στην ελευθερία έκφρασης και πληροφόρησης, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 11 του Χάρτη, περιλαμβάνει την ελευθερία σχηματισμού και έκφρασης γνώμης, καθώς και την ελευθερία λήψης και μετάδοσης πληροφοριών. Επιπλέον, το άρθρο 41 του Χάρτη σχετικά με το δικαίωμα χρηστής διοίκησης επιβάλλει στη διοίκηση την υποχρέωση να αιτιολογεί τις αποφάσεις της. Τέλος, το άρθρο 24 του Χάρτη περιλαμβάνει το δικαίωμα των παιδιών να εκφράζουν ελεύθερα τη γνώμη τους και προβλέπει ότι η γνώμη τους σχετικά με ζητήματα που τα αφορούν λαμβάνεται υπόψη σε συνάρτηση με την ηλικία και την ωριμότητά τους.

(3)

Θα πρέπει να προωθηθεί ενεργά η αποτελεσματική και χωρίς αποκλεισμούς αλληλεπίδραση των δημόσιων αρχών με τους πολίτες, τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις διαδικασίες χάραξης δημόσιας πολιτικής. Οι διαδικασίες χάραξης δημόσιας πολιτικής δεν καλύπτουν με κανέναν τρόπο τις μεμονωμένες αποφάσεις της διοίκησης που θα μπορούσαν να επηρεάσουν τα δικαιώματα των προσώπων. Απαιτείται εξατομικευμένη προσέγγιση, καθώς οι προϋποθέσεις για τη συμμετοχή των μεμονωμένων πολιτών και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών δεν είναι οι ίδιες.

(4)

Τα κράτη μέλη θα πρέπει να δημιουργήσουν και να διατηρήσουν ένα ασφαλές και ευνοϊκό περιβάλλον για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ώστε να ενισχυθεί η αποτελεσματική δραστηριοποίησή τους και να διασφαλιστεί ότι μπορούν να συμμετέχουν ενεργά στις διαδικασίες χάραξης δημόσιας πολιτικής και, ως εκ τούτου, να διαδραματίζουν καίριο ρόλο στις δημοκρατίες της Ένωσης. Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών αναφέρονται συχνά ως μη κρατικές, μη κερδοσκοπικές, μη κομματικές και μη βίαιες δομές, μέσω των οποίων οι άνθρωποι οργανώνονται για την επιδίωξη κοινών στόχων και ιδανικών (1). Οι υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι άτομα, ομάδες και όργανα της κοινωνίας που προωθούν και προστατεύουν τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις θεμελιώδεις ελευθερίες που αναγνωρίζονται οικουμενικά, σύμφωνα με τον ορισμό που περιλαμβάνεται στη Διακήρυξη των Ηνωμένων Εθνών για τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (1998) (2) και αναφέρεται επίσης στις κατευθυντήριες γραμμές της ΕΕ για τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (3). Οι υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων επιδιώκουν την προώθηση και την προστασία των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων, καθώς και την προώθηση, την προστασία και την πραγμάτωση των οικονομικών, κοινωνικών και μορφωτικών δικαιωμάτων (4). Η Ένωση δεσμεύεται να συνεργάζεται με οργανισμούς που σέβονται τις αξίες και τα θεμελιώδη δικαιώματα της Ένωσης, όπως κατοχυρώνονται στο άρθρο 2 της ΣΕΕ και στον Χάρτη.

(5)

Η συμμετοχή των πολιτών και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών θα πρέπει να διασφαλίζεται στις διαδικασίες χάραξης δημόσιας πολιτικής σε τοπικό, περιφερειακό, εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο. Αυτό αναγνωρίζεται επίσης από τις κατευθυντήριες γραμμές των Ηνωμένων Εθνών για τα κράτη σχετικά με την αποτελεσματική άσκηση του δικαιώματος συμμετοχής στις δημόσιες υποθέσεις (5), τις συστάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης σχετικά με το νομικό καθεστώς των μη κυβερνητικών οργανώσεων στην Ευρώπη (6), τη συμμετοχή των πολιτών στα κοινά (7), και τη διαβουλευτική δημοκρατία (8), τη σύσταση του ΟΟΣΑ για την ανοιχτή διακυβέρνηση (9), τον κώδικα ορθής πρακτικής για τη συμμετοχή των πολιτών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, της διάσκεψης διεθνών μη κυβερνητικών οργανώσεων (10), και τις κοινές κατευθυντήριες γραμμές για την ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι του Γραφείου Δημοκρατικών Θεσμών και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (ΟΑΣΕ-ODIHR) και της Επιτροπής της Βενετίας (11).

(6)

Χάραξη πολιτικής με τεκμηριωμένο τρόπο σημαίνει ότι οι δημόσιες αρχές θα πρέπει να εμπλέκουν όσους επηρεάζονται από τους κανόνες και τις αποφάσεις που λαμβάνονται και να συγκεντρώνουν ενεργά γνώμες και στοιχεία απ’ αυτούς, σε όλα τα διαφορετικά στάδια των διαδικασιών χάραξης πολιτικής. Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη θα πρέπει να έχουν συμφέρον να στηρίζουν ενεργά τη συμμετοχή των πολιτών και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στις διαδικασίες χάραξης δημόσιας πολιτικής. Αυτό περιλαμβάνει καινοτόμους τρόπους, όπως πολιτιστικές δραστηριότητες και συμμετοχή πολιτιστικών οργανώσεων, για τις οποίες έχει αποδειχθεί ότι ενισχύουν τη συμμετοχή των πολιτών στα κοινά, τη δημοκρατία και την κοινωνική συνοχή (12). Τα κράτη μέλη θα πρέπει να προωθούν ένα υποστηρικτικό και συμπεριληπτικό περιβάλλον, το οποίο θα παρέχει ευκαιρίες στους πολίτες να συμμετέχουν αποτελεσματικά στις εν λόγω διαδικασίες. Ένα τέτοιο περιβάλλον ενισχύει τη διαφάνεια και την ανθεκτικότητα έναντι της χειραγώγησης πληροφοριών και της παραπληροφόρησης και μπορεί να συμβάλει στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία.

(7)

Η προώθηση της συμμετοχής των πολιτών στη χάραξη δημόσιας πολιτικής στηρίζει τη συμμετοχή στις εκλογές και ενθαρρύνει τους πολίτες να συμμετέχουν στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο εκστρατειών και θέτοντας υποψηφιότητα. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να διασφαλίζουν ότι οι πολίτες έχουν πρόσβαση σε πληροφορίες μέσω κατάλληλων διαύλων, και σε εργαλεία συμμετοχής, καθώς και σε πόρους για την αύξηση της ευαισθητοποίησης σχετικά με τα δικαιώματα που απορρέουν από την ιθαγένεια της Ένωσης.

(8)

Η συμμετοχή στη χάραξη δημόσιας πολιτικής θα πρέπει να είναι συμπεριληπτική και να αντικατοπτρίζει στον μέγιστο δυνατό βαθμό τη δημογραφική διαμόρφωση και την ποικιλομορφία μιας εκλογικής περιφέρειας, καθώς και τις ανάγκες των υποεκπροσωπούμενων ομάδων ή των ατόμων με αναπηρία (13). Τα κράτη μέλη θα πρέπει να παρέχουν δυνατότητες συμμετοχής μέσω προσαρμοσμένων και προσβάσιμων ασκήσεων και μηχανισμών, τόσο εντός όσο και εκτός διαδικτύου, μεταξύ άλλων σε αγροτικές και απομακρυσμένες περιοχές.

(9)

Οι ψηφιακές τεχνολογίες μετασχηματίζουν τις διαδικασίες χάραξης πολιτικής στην Ένωση, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο οι δημόσιες αρχές αλληλεπιδρούν με τους πολίτες. Η χρήση νέων τεχνολογιών στις διαδικασίες χάραξης πολιτικής, όπως οι διαδικτυακές πλατφόρμες και τα εργαλεία ηλεκτρονικής διακυβέρνησης, μπορεί να στηρίξει την ενισχυμένη αλληλεπίδραση μεταξύ των πολιτών και των κυβερνήσεών τους. Η εισαγωγή τέτοιων τεχνικών θα πρέπει να σέβεται τους ελέγχους και τις ισορροπίες μιας δημοκρατικής κοινωνίας και να προστατεύεται δεόντως από τους κινδύνους κυβερνοεπιθέσεων και διαδικτυακής παρακολούθησης. Μολονότι αναγνωρίζεται το δυναμικό των ψηφιακών λύσεων για την ενίσχυση της συμμετοχής του κοινού, ο ρόλος τους στο πλαίσιο αυτό θα μπορούσε να είναι ανεπαρκής και να διευρύνει το ψηφιακό χάσμα. Ως εκ τούτου, είναι αναγκαίο να συνεχιστεί η πρόβλεψη και η διευκόλυνση της διά ζώσης συμμετοχής, κατά περίπτωση.

(10)

Ο γραμματισμός στα μέσα επικοινωνίας και οι ψηφιακές δεξιότητες έχουν σημασία για τη συμμετοχή σε διαδικτυακές διαδικασίες χάραξης δημόσιας πολιτικής, την πρόσβαση και την πλοήγηση σε σχετικές πληροφορίες, τη συνεργασία με τις αρχές και την ανάπτυξη της ικανότητας εντοπισμού παραποιημένων πληροφοριών, συμπεριλαμβανομένης της παραπληροφόρησης, και της ανθεκτικότητας έναντι αυτών. Οι δεξιότητες αυτές μπορούν να προωθηθούν περαιτέρω μέσω της εκπαίδευσης και της κατάρτισης, καθώς και μέσω της μη τυπικής και της άτυπης μάθησης και της εργασίας στον τομέα της νεολαίας, με έμφαση στην κριτική σκέψη (14). Απαιτείται μια προσέγγιση για το σύνολο της κοινωνίας, σε συνεργασία και με οργανώσεις που αναπτύσσουν πρωτοβουλίες σε επίπεδο βάσης και αναλαμβάνουν δραστηριότητες παρακολούθησης, εντοπισμού, πρόληψης της παραπληροφόρησης και κατάρριψής της.

(11)

Καινοτόμες μορφές συμμετοχής που συνδέουν άμεσα τους πολίτες, όπως σε διαδικασίες διαβούλευσης και συνδημιουργίας τόσο εντός όσο και εκτός διαδικτύου, αποτελούν ελπιδοφόρες πρακτικές για τη στήριξη και την ανανέωση των μηχανισμών διακυβέρνησης. Συμβάλλουν στην κινητοποίηση των πολιτών για την αντιμετώπιση πολύπλοκων προβλημάτων πολιτικής, συμπεριλαμβανομένης της κλιματικής αλλαγής και των αποφάσεων για επενδύσεις σε υποδομές (15).

(12)

Αυτές οι καινοτόμες μορφές συμμετοχής και δέσμευσης στη χάραξη δημόσιας πολιτικής μπορούν να υλοποιηθούν σε διάφορα στάδια της χάραξης πολιτικής και να οργανωθούν με διάφορες μορφές, όπως ομάδες πολιτών, κριτικές επιτροπές ή συνελεύσεις εντός ή εκτός διαδικτύου, διασκέψεις συναίνεσης, συμμετοχική κατάρτιση προϋπολογισμού και συνδημιουργία. Τα κράτη μέλη θα πρέπει να διασφαλίζουν ότι οι δημόσιες διοικήσεις διαθέτουν επαρκείς οικονομικούς πόρους και αρμοδιότητες για τη διοργάνωση τέτοιων ασκήσεων, λαμβάνοντας υπόψη, για παράδειγμα, τις απαιτήσεις της ενωσιακής νομοθεσίας για την προστασία των δεδομένων.

(13)

Τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν την εμπειρογνωσία και τις βέλτιστες πρακτικές σε επίπεδο Ένωσης, ιδίως τη διάσκεψη για το Μέλλον της Ευρώπης (16). Προκειμένου να στηρίξει την ενεργό συμμετοχή των πολιτών, και σε συνέχεια της διάσκεψης, η Επιτροπή υλοποιεί μια νέα φάση συμμετοχής των πολιτών, ενισχύοντας τα πρότυπα και τα εργαλεία της, συμπεριλαμβανομένων των ομάδων ευρωπαίων πολιτών, φέρνοντας σε επαφή τυχαία επιλεγμένους πολίτες από όλα τα κράτη μέλη, το ένα τρίτο των οποίων είναι νέοι ηλικίας μεταξύ 16 και 25 ετών, που συζητούν βασικές επικείμενες προτάσεις και αποτελούν πλέον τακτικό χαρακτηριστικό της δημοκρατικής ζωής στην Ένωση (17). Η Επιτροπή αναπτύσσει επίσης ανανεωμένη μορφή της πύλης «Πείτε την άποψή σας» ως υπηρεσίας μίας στάσης για τη διαδικτυακή συμμετοχή των πολιτών. Η πύλη «Πείτε την άποψή σας» δίνει τη δυνατότητα στους πολίτες να συνεργάζονται σε διάφορα επίπεδα με τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα: να διατυπώνουν τη γνώμη τους σχετικά με τις νομοθετικές πρωτοβουλίες (δημόσιες διαβουλεύσεις), να συζητούν και να διαβουλεύονται με άλλους Ευρωπαίους, έως και να υποβάλλουν δικές τους προτάσεις για την Ένωση στην οποία επιθυμούν να ζήσουν, μέσω των Ευρωπαϊκών Πρωτοβουλιών Πολιτών. Η πύλη αυτή διατηρεί διάφορα από τα μοναδικά χαρακτηριστικά που αναπτύχθηκαν για την πολύγλωσση ψηφιακή πλατφόρμα της διάσκεψης για το μέλλον της Ευρώπης. Η Επιτροπή δημιούργησε επίσης κέντρο ικανοτήτων για τη συμμετοχική και διαβουλευτική δημοκρατία (18) με σκοπό τη στήριξη της υιοθέτησης αυτών των πρακτικών σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο, μέσω της σύνδεσης επαγγελματιών και ερευνητών σε ολόκληρη την Ένωση και της διεξαγωγής έρευνας σχετικά με βέλτιστες πρακτικές και καινοτομίες, είτε εντός είτε εκτός διαδικτύου.

(14)

Τα κράτη μέλη θα μπορούσαν επίσης να αντλήσουν παραδείγματα από πρωτοβουλίες που αναλαμβάνονται στο πλαίσιο της νομοθεσίας για την περιβαλλοντική δημοκρατία και να εφαρμόσουν παρόμοιες πρωτοβουλίες σε άλλους τομείς χάραξης δημόσιας πολιτικής. Τα παραδείγματα αυτά σχετίζονται ιδίως με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη σύμβαση του Aarhus (19) και τον κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 1367/2006 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (20), ή τα κοινοβούλια ομοτίμων (21) που διοργανώνει η Ένωση, για παράδειγμα στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού συμφώνου για το κλίμα, για να συζητήσουν τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες, οι τοπικές και οι εθνικές κυβερνήσεις και η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορούν να καταπολεμήσουν καλύτερα την κλιματική αλλαγή.

(15)

Η Ένωση, στα πλαίσια τον αρμοδιοτήτων της, και όλα τα κράτη μέλη της είναι συμβαλλόμενα μέρη της σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία (22). Η εν λόγω σύμβαση απαιτεί από τα συμβαλλόμενα κράτη, κατά την ανάπτυξη και την εφαρμογή νομοθεσίας και πολιτικών για την εφαρμογή της σύμβασης, καθώς και σε άλλες διαδικασίες λήψης αποφάσεων που αφορούν τα άτομα με αναπηρία, να διαβουλεύονται στενά με τα άτομα με αναπηρία, συμπεριλαμβανομένων των παιδιών με αναπηρία, και να επιδιώκουν ενεργά τη συμμετοχή τους. Η προσβασιμότητα για τα άτομα με αναπηρία θα πρέπει να διασφαλίζεται σύμφωνα με τις απαιτήσεις προσβασιμότητας που ορίζονται στο παράρτημα I της οδηγίας (ΕΕ) 2019/882 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (23) και θα πρέπει να παρέχονται εύλογες προσαρμογές ώστε να διασφαλίζεται η συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία στις διαδικασίες χάραξης δημόσιας πολιτικής σε ισότιμη βάση με τα άλλα άτομα.

(16)

Τα κράτη μέλη θα πρέπει να ενθαρρύνουν τη συμμετοχή των παιδιών και των νέων στον δημοκρατικό βίο της Ένωσης για να στηρίξουν τη μακροπρόθεσμη συμμετοχή τους στις ευρωπαϊκές δημοκρατίες ως ενεργών πολιτών και φορέων θετικής μετασχηματιστικής αλλαγής. Αυτό ζητείται από τη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα δικαιώματα του παιδιού (24), τη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη νεολαία (25) και από ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (26). Τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να διδαχθούν από τις βέλτιστες πρακτικές των υφιστάμενων συμβουλίων και διαδικασιών για τα παιδιά και τη νεολαία, όπως οι διάλογοι της ΕΕ για τη νεολαία (27), η πλατφόρμα της ΕΕ για τη συμμετοχή των παιδιών (28) και η Γωνιά μάθησης (29). Επιπλέον, τα συμβούλια ηλικιωμένων και ατόμων με αναπηρία θα μπορούσαν επίσης να θεωρηθούν ότι ενσωματώνουν τις απόψεις των πολιτών στη χάραξη δημόσιας πολιτικής.

(17)

Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που εργάζονται για την προώθηση και την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων αποτελούν σημαντικό μέσο για τη διοχέτευση της φωνής διαφορετικών ατόμων και ομάδων στην κοινωνία, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που βρίσκονται στις πλέον ευάλωτες καταστάσεις, και συμβάλλουν στο να δοθεί έμφαση στις κοινωνικές προκλήσεις και την οικονομική ανάπτυξη. Προωθούν τον πλουραλισμό και τη λογοδοσία στη λήψη αποφάσεων, ενισχύοντας την ποιότητα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, όπως αναγνωρίζεται στο σχέδιο δράσης για την ευρωπαϊκή δημοκρατία (30), την έκθεση του 2022 σχετικά με την εφαρμογή του Χάρτη (31), τις ετήσιες εκθέσεις για το κράτος δικαίου (32) και το σχέδιο δράσης για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία 2020-2024 (33). Ο σημαντικός ρόλος που διαδραματίζει η κοινωνία των πολιτών στο πλαίσιο των ελέγχων και ισορροπιών στις υγιείς δημοκρατίες έχει τονιστεί από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), το οποίο έχει επανειλημμένα υπογραμμίσει ότι ο τρόπος με τον οποίο οι δημόσιοι θεματοφύλακες ασκούν τις δραστηριότητές τους μπορεί να έχει σημαντικό αντίκτυπο στην εύρυθμη λειτουργία μιας δημοκρατικής κοινωνίας.

(18)

Η ετήσια έκθεση της Επιτροπής για το κράτος δικαίου αξιολογεί τις εξελίξεις που σχετίζονται με τη συμμετοχικότητα των νομοθετικών διαδικασιών και τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών ως στοιχείο του σεβασμού του κράτους δικαίου και σε αρκετές περιπτώσεις έχει απευθύνει συστάσεις σε μεμονωμένα κράτη μέλη σχετικά με το θέμα αυτό. Όπως επιβεβαιώνεται στην έκθεση του 2022 για το κράτος δικαίου, «[η] βελτίωση της συμμετοχής των ενδιαφερόμενων μερών, μεταξύ άλλων και όσον αφορά τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, μπορεί να συμβάλει στην ποιότητα της νομοθεσίας, καθώς και στη διαφάνεια της διαδικασίας.». Αντιθέτως, η έλλειψη τυποποιημένων διαδικασιών για τη συμβολή στη λήψη αποφάσεων, οι όψιμες και κατακερματισμένες στρατηγικές διαβούλευσης, η επιλεκτική και αδιαφανής επιλογή των συνομιλητών, καθώς και η απουσία αποτελεσματικής παρακολούθησης, εγείρουν ανησυχίες από την άποψη του κράτους δικαίου και βλάπτουν σοβαρά τις δημοκρατικές διαδικασίες. Στην έκθεση του 2022 σχετικά με την εφαρμογή του Χάρτη τονίζεται επίσης η ανάγκη αναγνώρισης του ρόλου των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, ώστε να μπορούν αυτές να ενεργούν και να διασφαλίζουν την ύπαρξη των αναγκαίων συνθηκών ώστε να συμμετέχουν αποτελεσματικά στη λήψη αποφάσεων και στην εφαρμογή των εθνικών και ενωσιακών πολιτικών.

(19)

Η αποτελεσματική και χωρίς αποκλεισμούς συμμετοχή στις διαδικασίες χάραξης δημόσιας πολιτικής είναι δυνατή μόνο όταν οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών μπορούν να εργαστούν σε ασφαλές και ευνοϊκό περιβάλλον στο οποίο γίνονται σεβαστά τα θεμελιώδη δικαιώματά τους και τα δικαιώματα των μελών τους, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι και του συνέρχεσθαι και της ελευθερίας έκφρασης και της πρόσβασης σε πληροφορίες, καθώς και των δικαιωμάτων στην ελευθερία και την ασφάλεια, του σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, της προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, της ιδιοκτησίας και της απαγόρευσης των διακρίσεων, σε ένα δημοκρατικό σύστημα που σέβεται το κράτος δικαίου. Για να καταστεί δυνατή η αποτελεσματική συμμετοχή τους στις διαδικασίες χάραξης δημόσιας πολιτικής, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών χρειάζονται έναν ασφαλή, υγιή και ακμάζοντα χώρο της κοινωνίας των πολιτών, όπου να προστατεύονται, να υποστηρίζονται και να ενδυναμώνονται (34) και όπου να μπορούν να απολαμβάνουν πλήρως τις θεμελιώδεις ελευθερίες της εσωτερικής αγοράς. Απαιτούνται συνεχείς προσπάθειες για τη δημιουργία και την προώθηση ενός τέτοιου ευνοϊκού χώρου για την κοινωνία των πολιτών, για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που ενεργούν με πλήρη σεβασμό των αξιών της Ένωσης (35).

(20)

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει αποφανθεί ότι οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών πρέπει «να [μπορούν] να [συνεχίζουν] τις δραστηριότητές [τους] και να [λειτουργούν] χωρίς αδικαιολόγητη κρατική ανάμειξη» (36), και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει τονίσει ότι τα κράτη μέλη όχι μόνο θα πρέπει να αποφεύγουν τις αδικαιολόγητες παρεμβάσεις στις δραστηριότητες οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, αλλά θα πρέπει επίσης να παρέχουν ευνοϊκό περιβάλλον για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών μέσω νομικών, διοικητικών και πρακτικών μέτρων (37). Ο χώρος αυτός αποτελεί βασική συνιστώσα των δημοκρατικών συστημάτων όπου το κράτος δικαίου και τα θεμελιώδη δικαιώματα γίνονται σεβαστά και προστατεύονται.

(21)

Οι δημόσιες αρχές έχουν καθήκον να προστατεύουν την ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι και της έκφρασης, καθώς και την ασφάλεια των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, παρέχοντας το κατάλληλο νομικό περιβάλλον, παρακολουθώντας και επιδιώκοντας την αποτελεσματική αντιμετώπιση των απειλών κατά οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, παρέχοντας πρόσβαση σε επαρκείς υπηρεσίες υποστήριξης, καθώς και χρηματοδότηση και άλλους πόρους που τους δίνουν τη δυνατότητα να εκτελούν το έργο τους. Ενώ τα περισσότερα κράτη μέλη διασφαλίζουν πράγματι ασφαλή χώρο για τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, τα τελευταία χρόνια έχουν παρατηρηθεί σε ορισμένα κράτη μέλη αυξανόμενες σωματικές, λεκτικές και ψηφιακές επιθέσεις εναντίον τους, καθώς και μίσος, παρενόχληση, εκφοβισμός, εκστρατείες δυσφήμισης, συμπεριλαμβανομένης της ποινικοποίησης του ανθρωπιστικού έργου και του έργου στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων, διοικητικοί και νομικοί περιορισμοί, παράνομη παρακολούθηση και χρήση στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού (38). Διάφορες μελέτες δείχνουν επίσης ότι οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που θίγονται περισσότερο είναι εκείνες που εργάζονται στους τομείς των δικαιωμάτων των γυναικών και της σεξουαλικής και αναπαραγωγικής υγείας και των συναφών δικαιωμάτων, των δικαιωμάτων των ΛΟΑΤΚΙ, των δικαιωμάτων των μεταναστών και των αιτούντων άσυλο, της δημόσιας ακεραιότητας και της καταπολέμησης της διαφθοράς, καθώς και της προστασίας του περιβάλλοντος.

(22)

Τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών έχουν πρόσβαση σε χρηματοδοτικούς πόρους και είναι ελεύθερες να τους χρησιμοποιούν (39), μεταξύ άλλων αξιοποιώντας κονδύλια της Ένωσης. Μόνο οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που διαθέτουν επαρκείς πόρους μπορούν να συμμετέχουν αποτελεσματικά στις διαδικασίες χάραξης δημόσιας πολιτικής.

(23)

Η Ένωση παρέχει ήδη άφθονες ευκαιρίες χρηματοδότησης σε οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών για την υλοποίηση έργων που συμβάλλουν στην προώθηση των αξιών της Ένωσης. Για να διευκολυνθεί η πλοήγηση μέσω διαφόρων προγραμμάτων, η Επιτροπή δημιούργησε μια εύκολα προσβάσιμη πύλη που λειτουργεί ως ενιαία πύλη για τα κονδύλια της Ένωσης και επιτρέπει την ανεύρεση, μεταξύ άλλων, χρηματοδοτικών ευκαιριών που σχετίζονται με τη δημοκρατία (40). Η Επιτροπή παρέχει ειδική χρηματοδοτική στήριξη σε οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών στα κράτη μέλη στο πλαίσιο του προγράμματος «Πολίτες, ισότητα, δικαιώματα και αξίες». Το πρόγραμμα αποσκοπεί στην προστασία και την προαγωγή των δικαιωμάτων και των αξιών όπως κατοχυρώνονται στις Συνθήκες της ΕΕ, τον Χάρτη και στις εφαρμοστέες διεθνείς συμβάσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ιδίως μέσω της στήριξης των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και άλλων ενδιαφερόμενων μερών που δραστηριοποιούνται σε τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και διεθνικό επίπεδο, και μέσω της ενθάρρυνσης της συμμετοχής στα κοινά και στις δημοκρατικές διαδικασίες, με στόχο τη διατήρηση και την περαιτέρω ανάπτυξη ανοικτών, βασιζόμενων σε δικαιώματα, δημοκρατικών, ισότιμων και χωρίς αποκλεισμούς κοινωνιών που βασίζονται στο κράτος δικαίου. Επιπλέον, τα προγράμματα Erasmus+, Ευρωπαϊκό Σώμα Αλληλεγγύης και Δημιουργική Ευρώπη προσφέρουν ευκαιρίες χρηματοδότησης για τη συνεργασία με την κοινωνία των πολιτών, τη συμμετοχή στα κοινά και τη συμμετοχή στις δημοκρατικές διαδικασίες. Το πρόγραμμα-πλαίσιο της Ένωσης για την έρευνα και την καινοτομία «Ορίζων Ευρώπη» στηρίζει επίσης οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και υπερασπιστές των δικαιωμάτων σε διάφορους θεματικούς τομείς έρευνας (41). Έχει επίσης αναπτυχθεί τεχνική βοήθεια για τη διοικητική μεταρρύθμιση στα κράτη μέλη στο πλαίσιο του Μέσου Τεχνικής Υποστήριξης και παρουσιάζει επιλογές για τη χρηματοδότηση της ανάπτυξης ικανοτήτων στις δημόσιες διοικήσεις και τις δημόσιες αρχές για συμμετοχικές πρακτικές. Οι δικαιούχοι ενωσιακής χρηματοδότησης υποχρεούνται να σέβονται τις αξίες της Ένωσης όταν κάνουν χρήση τέτοιας χρηματοδότησης, και η Επιτροπή έχει εφαρμόσει μέτρα για τη στήριξη της συμμόρφωσης και την αντιμετώπιση πιθανών παραβάσεων.

(24)

Η δέσμευση της Ένωσης να συμβάλει στην προστασία και την προώθηση ασφαλούς και ευνοϊκού χώρου της κοινωνίας των πολιτών αντικατοπτρίζεται επίσης στην εξωτερική της δράση, μεταξύ άλλων στο σχέδιο δράσης της Ένωσης για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία (2020-2024) (42). Περιγράφεται επίσης στις κατευθυντήριες γραμμές της ΕΕ για τους υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (43) και επιβεβαιώνεται στην ανακοίνωση του 2012 με τίτλο «Οι ρίζες της δημοκρατίας και της βιώσιμης ανάπτυξης: Συνεργασία της Ευρώπης με την κοινωνία των πολιτών στον τομέα των εξωτερικών σχέσεων» (44), στις κατευθυντήριες γραμμές για τη στήριξη της ΕΕ προς την κοινωνία των πολιτών στην περιοχή διεύρυνσης 2021-2027 και στο σχέδιο δράσης για τη νεολαία στο πλαίσιο της εξωτερικής δράσης της ΕΕ (45). Η ισχύς και η αξιοπιστία της δράσης της Ένωσης για την προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε παγκόσμιο επίπεδο βασίζεται στον τρόπο με τον οποίο η Ένωση καλλιεργεί και ενισχύει τα θεμέλια της δημοκρατίας και των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο εσωτερικό της.

(25)

Η παρούσα σύσταση αποτελεί μέρος της δέσμης μέτρων για την προάσπιση της δημοκρατίας, η οποία περιλαμβάνει επίσης πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη θέσπιση εναρμονισμένων απαιτήσεων στην εσωτερική αγορά όσον αφορά τη διαφάνεια της εκπροσώπησης συμφερόντων που διεξάγεται για λογαριασμό τρίτων χωρών και σύσταση της Επιτροπής για συμπεριληπτικές και ανθεκτικές εκλογικές διαδικασίες στην Ένωση, και την ενίσχυση του ευρωπαϊκού χαρακτήρα και της αποτελεσματικής διεξαγωγής των εκλογών για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

(26)

Η σύσταση βασίζεται στα πορίσματα της έκθεσης του 2022 για την εφαρμογή του Χάρτη και των ετήσιων εκθέσεων για το κράτος δικαίου, που αναλύουν την κατάσταση του κράτους δικαίου στην Ένωση και τα κράτη μέλη της, ιδίως όσον αφορά το πλαίσιο της κοινωνίας των πολιτών. Η σύσταση συμπληρώνει επίσης το σχέδιο δράσης για την ευρωπαϊκή δημοκρατία, το οποίο έχει σχεδιαστεί για την ενδυνάμωση των πολιτών και την οικοδόμηση ανθεκτικότερων δημοκρατιών σε ολόκληρη την Ένωση με την προώθηση ελεύθερων και δίκαιων εκλογών, την ενίσχυση της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης και την αντιμετώπιση της χειραγώγησης των πληροφοριών και της παραπληροφόρησης, τη σύσταση (ΕΕ) 2021/1534 της Επιτροπής (46) και την πρωτοβουλία της Επιτροπής του 2022 κατά των στρατηγικών αγωγών προς αποθάρρυνση της συμμετοχής του κοινού (47). Βασίζεται στις δράσεις προτεραιότητας που εξαγγέλθηκαν στην ανακοίνωση «Έκθεση 2020 για την ιθαγένεια της ΕΕ» (48) και συμπληρώνει τη δέσμη μέτρων για την ιθαγένεια που παρουσιάστηκε στα τέλη του 2023.

(27)

Η παρούσα σύσταση απευθύνεται στα κράτη μέλη. Οι υποψήφιες χώρες και τα δυνάμει υποψήφια μέλη της Ένωσης, καθώς και οι χώρες της πολιτικής γειτονίας της Ένωσης ενθαρρύνονται επίσης να ακολουθούν την παρούσα σύσταση,