P9_TA(2024)0022

Προαγωγή της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας στην ΕΕ

Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 17ης Ιανουαρίου 2024 που περιέχει συστάσεις προς την Επιτροπή σχετικά με την προώθηση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας στην ΕΕ (2023/2184(INL))

(C/2024/5713)

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο,

—	έχοντας υπόψη τα άρθρα 49, 56, το άρθρο 179 παράγραφος 1 και το άρθρο 225 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης,

—	έχοντας υπόψη τα άρθρα 12 και 13 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης,

—	έχοντας υπόψη τη διακήρυξη της Βόννης για την ελευθερία της ακαδημαϊκής έρευνας, που εγκρίθηκε κατά την υπουργική διάσκεψη για τον Ευρωπαϊκό Χώρο Έρευνας στις 20 Οκτωβρίου 2020 στη Βόννη (στο εξής: διακήρυξη της Βόννης),

—	έχοντας υπόψη την ανακοίνωση της Επιτροπής, της 30ής Σεπτεμβρίου 2020, με τίτλο «Ένας νέος ΕΧΕ για την έρευνα και την καινοτομία»,

—	έχοντας υπόψη την ανακοίνωση της Επιτροπής, της 18ης Μαΐου 2021, για την παγκόσμια προσέγγιση στην έρευνα και την καινοτομία με τίτλο: «Η στρατηγική της Ευρώπης για τη διεθνή συνεργασία σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο»,

—	έχοντας υπόψη το θεματολόγιο πολιτικής για τον Ευρωπαϊκό Χώρο Έρευνας, δράση 6,

—	έχοντας υπόψη την ανακοίνωση της Επιτροπής, της 3ης Δεκεμβρίου 2020, σχετικά με το σχέδιο δράσης για την ευρωπαϊκή δημοκρατία,

—

έχοντας υπόψη την αιτιολογική σκέψη 72 του κανονισμού (ΕΕ) 2021/695 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη θέσπιση του προγράμματος-πλαισίου έρευνας και καινοτομίας «Ορίζων Ευρώπη», τον καθορισμό των κανόνων συμμετοχής και διάδοσής του, και για την κατάργηση των κανονισμών (ΕΕ) αριθ. 1290/2013 και (ΕΕ) αριθ. 1291/2013 (1),

—	έχοντας υπόψη την εκτίμηση της ευρωπαϊκής προστιθέμενης αξίας του 2023 σχετικά με την προώθηση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας, που υπέβαλε η Μονάδα Ευρωπαϊκής Προστιθέμενης Αξίας στην Επιτροπή Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας στις 18 Σεπτεμβρίου 2023,

—	έχοντας υπόψη το υπουργικό ανακοινωθέν της Ρώμης, της 19ης Νοεμβρίου 2020, από τους Ευρωπαίους υπουργούς που είναι αρμόδιοι για την τριτοβάθμια εκπαίδευση, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού χώρου τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, και ιδίως το Παράρτημα Ι για την ακαδημαϊκή ελευθερία,

—	έχοντας υπόψη τη γνώμη του SFIC σχετικά με την εφαρμογή της διακήρυξης της Βόννης στη διεθνή συνεργασία στον τομέα της έρευνας και της καινοτομίας (ERAC-SFIC 1356/21) (2021),

—	έχοντας υπόψη τη σύσταση της UNESCO για την επιστήμη και τους επιστημονικούς ερευνητές (2017),

—

έχοντας υπόψη τη σύσταση σχετικά με το καθεστώς του διδακτικού προσωπικού της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, που εγκρίθηκε από τη γενική διάσκεψη της Εκπαιδευτικής, Επιστημονικής και Επιμορφωτικής Οργάνωσης των Ηνωμένων Εθνών (UNESCO), κατά την 29η σύνοδό της από τις 21 Οκτωβρίου έως τις 12 Νοεμβρίου 1997,

—	έχοντας υπόψη το Διεθνές Σύμφωνο για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα,

—	έχοντας υπόψη το Διεθνές Σύμφωνο για τα οικονομικά, κοινωνικά και μορφωτικά δικαιώματα,

—	έχοντας υπόψη την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου,

—	έχοντας υπόψη τα άρθρα 47 και 54 του Κανονισμού του,

—	έχοντας υπόψη τις συστάσεις του Στρατηγικού Φόρουμ για τη διεθνή συνεργασία στον τομέα της επιστήμης και της τεχνολογίας,

—	έχοντας υπόψη την έκθεση της Επιτροπής Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας (A9-0393/2023),

Α.

λαμβάνοντας υπόψη ότι η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας, η οποία αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της δημοκρατίας και ένα από τα συστατικά στοιχεία της ακαδημαϊκής ελευθερίας, υφίσταται πιέσεις στην Ένωση και σταδιακά διαβρώνεται (2), όπως καταδεικνύεται από το γεγονός ότι στον δείκτη ακαδημαϊκής ελευθερίας η βαθμολογία όλων των κρατών μελών, το 2008, ήταν άνω του 0,85, ενώ το 2022 η βαθμολογία ορισμένων κρατών μελών μειώθηκε σημαντικά, με τη χαμηλότερη βαθμολογία για το 2022 να είναι 0,34·

Β.	λαμβάνοντας υπόψη ότι οι περιορισμοί στην ελευθερία της επιστημονικής έρευνας έχουν αρνητικές επιπτώσεις για την οικονομία της Ένωσης, καταπνίγοντας την καινοτομία, επιβραδύνοντας την επιστημονική πρόοδο και μειώνοντας την παγκόσμια ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης·

Γ.

λαμβάνοντας υπόψη ότι η διάβρωση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας συμβάλλει στη διαρροή εγκεφάλων κορυφαίων ερευνητών, στην αυτολογοκρισία μεταξύ των πανεπιστημιακών, στη λιγότερο κριτική ανάλυση των κοινωνικών και πολιτικών ζητημάτων, στη μειωμένη διεπιστημονική συνεργασία, στον περιορισμό του δημόσιου λόγου και διαλόγου·

Δ.

λαμβάνοντας υπόψη ότι η εργασιακή ανασφάλεια επηρεάζει την ικανότητα για πλήρη αξιοποίηση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας· λαμβάνοντας υπόψη ότι χιλιάδες ερευνητές εργάζονται με χρηματοδότηση για έργα περιορισμένης διάρκειας, μέσω ατομικών επιχορηγήσεων ή επιχορηγήσεων ερευνητικού έργου, μέσω συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου ή μέσω της άσκησης ειδικών καθηκόντων ως αυτοαπασχολούμενοι εργαζόμενοι, και με επισφαλείς εργασιακές σχέσεις και προστασία·

Ε.	λαμβάνοντας υπόψη ότι η διακήρυξη της Βόννης περιλαμβάνει ορισμό της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας και αναγνωρίζει τις ευθύνες τόσο των κυβερνήσεων όσο και των ερευνητικών οργανισμών για την προώθηση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας·

ΣΤ.	λαμβάνοντας υπόψη ότι η προάσπιση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας διασφαλίζει ότι η επιστημονική έρευνα συμβάλλει στο δημόσιο συμφέρον, στην ανάπτυξη και τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των λαών·

Ζ.	λαμβάνοντας υπόψη ότι η διακήρυξη της Βόννης δεν διαθέτει μέσα εφαρμογής σε ευρωπαϊκό επίπεδο·

Η.

λαμβάνοντας υπόψη ότι υπάρχει ένα ισχυρό σώμα νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων σχετικά με την ακαδημαϊκή ελευθερία, συμπεριλαμβανομένης της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας, το οποίο καθορίζει μια σειρά νομικών προτύπων και αρχών για την προστασία και την προώθηση της ακαδημαϊκής ελευθερίας·

Θ.

λαμβάνοντας υπόψη ότι, στην απόφασή του της 6ης Οκτωβρίου 2020 στην υπόθεση C-66/18 (3), το Δικαστήριο έκρινε ότι ο ουγγρικός νόμος για την εθνική τριτοβάθμια εκπαίδευση στερεί από τους επηρεαζόμενους οργανισμούς την οργανωτική δομή που είναι απαραίτητη για τη διεξαγωγή της ακαδημαϊκής τους έρευνας, καταδεικνύοντας τη διάβρωση της ακαδημαϊκής ελευθερίας στην Ουγγαρία·

Ι.	λαμβάνοντας υπόψη ότι συγκεκριμένες νομοθετικές πράξεις της Ένωσης περιορίζουν την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας, υποβάλλοντας τον ακαδημαϊκό τομέα σε καθεστώτα που αποσκοπούν πρωτίστως στη ρύθμιση της εσωτερικής αγοράς·

ΙΑ.

λαμβάνοντας υπόψη ότι η Πρόεδρος της Επιτροπής Ursula von der Leyen, πριν από την επικύρωση του διορισμού της από το Κοινοβούλιο, δεσμεύτηκε στις πολιτικές κατευθύνσεις για την επόμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή της περιόδου 2019-2024 να υποστηρίξει το δικαίωμα πρωτοβουλίας του Κοινοβουλίου και δεσμεύτηκε να απαντήσει με νομοθετική πράξη όταν το Κοινοβούλιο εγκρίνει ψηφίσματα με τα οποία ζητεί από την Επιτροπή να υποβάλει νομοθετικές προτάσεις·

επαναβεβαιώνει τη δέσμευση της Ένωσης για την προάσπιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος στην ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας, της ακαδημαϊκής ελευθερίας, καθώς και της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας σε όλους τους επιστημονικούς κλάδους και των τεχνών, όπως κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης·

αναγνωρίζει τη θεμελιώδη σημασία της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας για την προώθηση των γνώσεών μας σχετικά με τα φυσικά και κοινωνικά φαινόμενα, συμβάλλοντας έτσι στην προώθηση της καινοτομίας, της κοινωνικής προόδου, και ενισχύοντας τη συνολική ευημερία των πολιτών της Ένωσης, τόσο εντός όσο και εκτός της Ένωσης, και υπενθυμίζει ότι η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας αποτελεί οικουμενικό δικαίωμα και δημόσιο αγαθό που πρέπει να εφαρμόζεται σε όλους τους επιστημονικούς κλάδους· υπογραμμίζει ότι, στον παγκόσμιο ανταγωνισμό της έρευνας, της ανάπτυξης και της καινοτομίας, η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας αποτελεί προϋπόθεση για την προσέλκυση ταλέντων με ανταγωνιστικές νέες ιδέες· εκφράζει, στο πλαίσιο αυτό, τη λύπη του για το γεγονός ότι η διακήρυξη της Βόννης δεν διαθέτει συγκεκριμένα μέσα εφαρμογής σε ευρωπαϊκό επίπεδο·

αναγνωρίζει ότι η επισφαλής κατάσταση που επικρατεί επί του παρόντος στον τομέα έχει βαθύ αντίκτυπο στην ελευθερία της επιστημονικής έρευνας· υπερασπίζεται τα εργασιακά δικαιώματα των επιστημονικών ερευνητών, τη βελτίωση της σταδιοδρομίας τους, τη σύναψη σταθερών συμβάσεων εργασίας και την πρόσβαση σε ολοκληρωμένα συστήματα κοινωνικής προστασίας· πιστεύει ότι θα πρέπει να παρέχονται στους επιστημονικούς ερευνητές ποιοτικές θέσεις εργασίας, αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας, αξιοπρεπείς μισθοί και υγιείς χώροι εργασίας, συμπεριλαμβανομένης της καλής ισορροπίας μεταξύ της επαγγελματικής και της προσωπικής ζωής·

επισημαίνει ότι οι ίσες ευκαιρίες, ιδίως εκείνες που προάγονται με την ισότητα των φύλων, είναι ουσιαστικής σημασίας για την προώθηση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας, καθώς και για να διασφαλιστεί ότι οι λύσεις για τις διάφορες προκλήσεις της προώθησης της βιώσιμης και ισότιμης ανάπτυξης ενσωματώνουν διαφορετικές προοπτικές·

τονίζει την ιδιαίτερα επισφαλή κατάσταση των ερευνητών που βρίσκονται στην αρχή της σταδιοδρομίας τους και ότι, προκειμένου να αυξηθεί ο αριθμός των εν λόγω ερευνητών, θα πρέπει να δημιουργηθούν σαφέστερες και πιο δομημένες ευκαιρίες σταδιοδρομίας· τονίζει ότι αυτό θα πρέπει επίσης να διασφαλιστεί με την προώθηση διαφανών διαδικασιών πρόσληψης, απαλλαγμένων από κάθε μεροληψία, και την παροχή κατάλληλης κάλυψης κοινωνικής ασφάλισης σε όλους τους ερευνητές, συμπεριλαμβανομένων των υποψήφιων διδακτόρων, που συμμετέχουν σε αμειβόμενη ερευνητική δραστηριότητα·

σημειώνει ότι οι προτεραιότητες επιστημονικής έρευνας των ιδρυμάτων αυτών καθορίζονται στο επίπεδο των διοικητικών οργάνων των οργανισμών επιστημονικής έρευνας· αναγνωρίζει ότι περιπτώσεις υποβάθμισης της δημοκρατίας στους οργανισμούς επιστημονικής έρευνας υπονομεύουν την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας· τονίζει, ως εκ τούτου, τη σημασία της ακαδημαϊκής αυτονομίας, η οποία θα πρέπει να περιλαμβάνει το δικαίωμα των επιστημονικών ερευνητών να έχουν λόγο στη διοίκηση του επιστημονικού τους ιδρύματος, συμπεριλαμβανομένων των συνθηκών εργασίας στο ίδρυμα· τονίζει ότι οι επιστημονικοί ερευνητές απολαμβάνουν όλα τα δικαιώματα που προβλέπονται στο άρθρο 12 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης·

πιστεύει ότι οι οργανισμοί επιστημονικής έρευνας θα πρέπει να ενθαρρύνονται, με παράλληλο σεβασμό της θεσμικής αυτονομίας τους, να συμμετέχουν σε διεθνή συνεργασία για την ενίσχυση των διμερών και πολυμερών σχέσεων με σκοπό την περαιτέρω ανάπτυξη μιας ισχυρής συνιστώσας επιστημονικής διπλωματίας που θα αντιμετωπίζει την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας και τις πιθανές συνέπειες σε περίπτωση παραβιάσεων·

επιμένει ότι η Ένωση θα πρέπει να είναι ασφαλές καταφύγιο για όλους τους ερευνητές που διατρέχουν κίνδυνο και θα πρέπει να αναπτύξει ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα υποτροφιών για ερευνητές που διατρέχουν κίνδυνο, το οποίο θα παρέχει χρηματοδοτική στήριξη για προσωρινές τοποθετήσεις ερευνητών που διατρέχουν κίνδυνο σε ευρωπαϊκούς ερευνητικούς οργανισμούς· πιστεύει ότι το πρόγραμμα αυτό θα πρέπει επίσης να αποτελεί μηχανισμό αλληλεγγύης για τη στήριξη των Ευρωπαίων ερευνητών που αντιμετωπίζουν παραβιάσεις της ελευθερίας τους όσον αφορά την επιστημονική έρευνα·

αναγνωρίζει, σύμφωνα με τη διακήρυξη της Βόννης, ότι η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας σημαίνει ανοικτό πνεύμα, ανταλλαγές, αριστεία, διεθνοποίηση, πολυμορφία, ισότητα, ακεραιότητα, φιλομάθεια, υπευθυνότητα και αντανακλαστικότητα και ότι, ως εκ τούτου, αποτελεί πυλώνα κάθε δημοκρατίας·

10.

επισημαίνει τον ορισμό της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας στο Παράρτημα ΙΙ σημείο 2 της πρότασης της Επιτροπής, της 13ης Ιουλίου 2023, για σύσταση του Συμβουλίου σχετικά με ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο (4) για την προσέλκυση και τη διατήρηση ταλέντων στον τομέα της έρευνας, της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας στην Ευρώπη·

11.

πιστεύει ότι η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας πρέπει να συνοδεύεται από την ευθύνη τήρησης των υψηλότερων δεοντολογικών προτύπων και ακεραιότητας στην επιστημονική έρευνα, και θα πρέπει να προωθεί την ανοικτή επιστήμη· τονίζει ότι η διαφάνεια της χρηματοδότησης αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την ακεραιότητα της επιστημονικής έρευνας και ότι η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας συνεπάγεται ευθύνη έναντι της κοινωνίας για την εξασφάλιση αυτής της διαφάνειας· υποστηρίζει ένθερμα, ως εκ τούτου, τη συνήθη πρακτική της διαφανούς επικοινωνίας σχετικά με τις πηγές χρηματοδότησης των ερευνητικών δραστηριοτήτων και καλεί τον επιστημονικό τομέα να διαφυλάξει την πρακτική αυτή·

12.

τονίζει τον αποφασιστικό ρόλο ενός κατάλληλα σχεδιασμένου και ορθά εφαρμοζόμενου ευνοϊκού πλαισίου για την αποτελεσματική προστασία και προώθηση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας σε ολόκληρη την Ένωση, λαμβάνοντας ιδιαιτέρως υπόψη τη διαθέσιμη δημόσια στήριξη για τη διευκόλυνση της παραγωγής, της ανταλλαγής και της διάδοσης της γνώσης, ως δημόσιου αγαθού, και για την αποφυγή κάθε κινδύνου παρέμβασης ή υπονόμευσης της ανεξαρτησίας της επιστημονικής έρευνας·

13.

επιμένει στη σημασία της ανοικτής γνώσης για τη διασφάλιση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας· ζητεί την αποτελεσματική και διαφανή δημιουργία γνώσεων χωρίς τεχνητούς φραγμούς που εμποδίζουν την πρόσβαση σε πληροφορίες και τη διάδοσή τους· εκτιμά ότι η ανταλλαγή αποτελεσμάτων επιστημονικής έρευνας για μη εμπορικούς σκοπούς πρέπει να προστατεύεται από το ενωσιακό δίκαιο και να προωθείται ενεργά· τονίζει ότι τα δημόσια χρηματοδοτούμενα επιστημονικά αποτελέσματα πρέπει να δημοσιεύονται σε ακαδημαϊκά περιοδικά ανοικτής πρόσβασης και ότι τα αποτελέσματα πρέπει να είναι εύκολα προσβάσιμα για όλους·

14.

εκφράζει την ανησυχία του για την πρόσφατη οπισθοδρόμηση αυτού του θεμελιώδους δικαιώματος στην Ένωση, γεγονός που είναι σημαντικό για την πολιτική ελευθερία και την κοινωνική συμμετοχή και απειλεί να υπονομεύσει την ανάπτυξη ενός λειτουργικού και ανταγωνιστικού Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας (ΕΧΕ)·

15.

σημειώνει ότι η ανακοίνωση της Επιτροπής, της 30ής Σεπτεμβρίου 2020, με τίτλο «Ένας νέος ΕΧΕ για την έρευνα και την καινοτομία» επιβεβαιώνει ότι η ολοκλήρωση του ΕΧΕ απαιτεί τον πλήρη σεβασμό της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας, η οποία περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τη μη παρεμβολή στα ερευνητικά προγράμματα, τη θεσμική αυτονομία και την επαρκή χρηματοδότηση, καθώς και τα μέσα που απαιτούνται για τη διάδοση των αποτελεσμάτων της έρευνας·

16.

εκφράζει τη βαθιά του ανησυχία για το γεγονός ότι η Επιτροπή, παρά τις κατηγορηματικές διατυπώσεις της στην εν λόγω ανακοίνωση, δεν χρησιμοποιεί τη νομική εξουσία της για να προστατεύσει αυτή την ελευθερία στην Ένωση· επαναβεβαιώνει τη δέσμευση της Ένωσης για την προάσπιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος στην ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας, της ακαδημαϊκής ελευθερίας, καθώς και της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας και των τεχνών, όπως κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης· εκφράζει τη βαθιά του ανησυχία για το γεγονός ότι η ελευθερία της έρευνας υφίσταται πίεση λόγω ηθικών και πολιτικών επιφυλάξεων·

17.

παροτρύνει την Επιτροπή να προβεί σε όλες τις ενέργειες εντός της δικαιοδοσίας της για την προστασία και την προώθηση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας στην Ένωση και να διασφαλίσει ότι δεν διακυβεύεται η ερευνητική δεοντολογία και ακεραιότητα, μεταξύ άλλων χρησιμοποιώντας τη νομική εξουσία της για να αποτρέψει οποιαδήποτε περαιτέρω οπισθοδρόμηση όσον αφορά αυτό το θεμελιώδες δικαίωμα· καλεί την Επιτροπή να προωθήσει ενεργά και να χρηματοδοτήσει τον επιστημονικό πλουραλισμό, στηρίζοντας έργα σε όλο το φάσμα της επιστημονικής έρευνας·

18.

καλεί τα κράτη μέλη να σέβονται πλήρως και να προασπίζονται την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας και να διασφαλίζουν ότι κάθε μέτρο που λαμβάνεται στο όνομα του δημοσίου συμφέροντος, για παράδειγμα για την εθνική ασφάλεια, την εδαφική ακεραιότητα ή τη δημόσια ασφάλεια, την προάσπιση της τάξης και την πρόληψη του εγκλήματος, την προστασία της υγείας ή της ηθικής, την προστασία της υπόληψης ή των δικαιωμάτων των τρίτων, την παρεμπόδιση της κοινολόγησης εμπιστευτικών πληροφοριών ή τη διασφάλιση του κύρους και της αμεροληψίας της δικαστικής εξουσίας, δεν περιορίζει αδικαιολόγητα την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας·

19.

τονίζει ότι η ολοκλήρωση του ΕΧΕ απαιτεί τον δέοντα σεβασμό και την ενεργό προώθηση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας σε ολόκληρη την Ένωση, και πιστεύει ότι κάθε απόπειρα υπονόμευσης ή παράλειψη ενεργού προώθησης της ελευθερίας αυτής επιδρά αρνητικά στην ανάπτυξη ενός ανταγωνιστικού και καινοτόμου ΕΧΕ· καλεί τα κράτη μέλη και την Επιτροπή να ενισχύσουν περαιτέρω την επιστημονική ερευνητική κοινότητα όσον αφορά την πρόσβαση, τη χρήση και τη διάδοση κάθε πληροφορίας που σχετίζεται με τη δραστηριότητά της, μεταξύ άλλων με την αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων ανοικτού κώδικα·

20.

εκφράζει την ανησυχία του για το γεγονός ότι η Επιτροπή δεν χρησιμοποιεί τη νομική εξουσία της βάσει των Συνθηκών για να προστατεύσει την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας ως ένα από τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών της Ένωσης, κάτι που αποτελεί σοβαρή αποποίηση ευθύνης της εκ μέρους της να προασπίσει το κράτος δικαίου στην Ένωση, και καλεί την Επιτροπή να λάβει άμεσα μέτρα για την αντιμετώπιση της κατάστασης αυτής·

21.

καλεί το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο να στηρίξει την προστασία και την προώθηση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας και να διασφαλίσει τον δέοντα σεβασμό αυτού του θεμελιώδους δικαιώματος σε όλα τα κράτη μέλη·

22.

ζητεί να αναγνωριστεί η ανάγκη κινητοποίησης πρόσθετων δημόσιων πόρων για τη χρηματοδότηση της ανεξάρτητης επιστημονικής έρευνας, αποφεύγοντας αδικαιολόγητες παρεμβάσεις που θα μπορούσαν να ποδηγετήσουν τους στόχους της ή να επηρεάσουν τις μεθόδους ή τα αποτελέσματά της·

23.

καλεί την Επιτροπή και τα κράτη μέλη να προωθήσουν την ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με τη σημασία της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας μέσω της εκπαίδευσης, της δημόσιας προβολής και της στήριξης της επιστημονικής δημοσιογραφίας·

24.

ζητεί να υποβάλει η Επιτροπή, βάσει του άρθρου 182 παράγραφος 5, σε συνδυασμό με το άρθρο 179 παράγραφος 1 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πρόταση πράξης σχετικά με την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας, ακολουθώντας τις συστάσεις που εκτίθενται στο παράρτημα του παρόντος, προκειμένου να διασφαλιστεί, να προστατευθεί και να προωθηθεί αυτή η ελευθερία στο επίπεδο των ερευνητικών οργανισμών και των ερευνητών καθ’ όλη τη διάρκεια της σταδιοδρομίας τους·

25.

αναθέτει στην Πρόεδρό του να διαβιβάσει το παρόν ψήφισμα και τις συνημμένες συστάσεις στην Επιτροπή και στο Συμβούλιο, καθώς και στα εθνικά κοινοβούλια.

(1) Κανονισμός (ΕΕ) 2021/695 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 28ης Απριλίου 2021, για τη θέσπιση του προγράμματος-πλαισίου έρευνας και καινοτομίας «Ορίζων Ευρώπη», τον καθορισμό των κανόνων συμμετοχής και διάδοσής του, και για την κατάργηση των κανονισμών (ΕΕ) αριθ. 1290/2013 και (ΕΕ) αριθ. 1291/2013 (ΕΕ L 170 της 12.5.2021, σ. 1).

(2) Μελέτη STOA: Τρέχουσα κατάσταση όσον αφορά την ακαδημαϊκή ελευθερία στα κράτη μέλη της ΕΕ: Επισκόπηση των de facto τάσεων και εξελίξεων

(3) Απόφαση του Δικαστηρίου στην υπόθεση C-66/18, της 6ης Οκτωβρίου 2020, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας, ECLI:EU:C:2020:792.

(4) COM(2023)0436.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΣΤΟ ΨΗΦΙΣΜΑ:

ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΖΗΤΟΥΜΕΝΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗΣ

Ορισμός της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας

Η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας αποτελεί συστατικό στοιχείο της ακαδημαϊκής ελευθερίας και επιστημονικής ακεραιότητας στην Ευρώπη, ενώ παράλληλα έχει ανεξάρτητη αξία, όπως καταδεικνύεται από την ειδική αναφορά στο άρθρο 13 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας προβλέπει δικαιώματα για μεμονωμένους επιστημονικούς ερευνητές, δικαιώματα και υποχρεώσεις για τους οργανισμούς επιστημονικής έρευνας, καθώς και υποχρεώσεις για τις δημόσιες αρχές.

Η άσκηση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας, δεδομένου ότι συνεπάγεται καθήκοντα και ευθύνες, μπορεί να υπαχθεί σε ορισμένες διατυπώσεις, όρους, περιορισμούς ή κυρώσεις που προβλέπονται από τον νόμο και αποτελούν αναγκαία μέτρα σε μια δημοκρατική κοινωνία, για την εθνική ασφάλεια, την εδαφική ακεραιότητα ή τη δημόσια ασφάλεια, την προάσπιση της τάξης και την πρόληψη του εγκλήματος, την προστασία της υγείας ή της ηθικής, την προστασία της υπόληψης ή των δικαιωμάτων των τρίτων, την παρεμπόδιση της κοινολόγησης εμπιστευτικών πληροφοριών ή τη διασφάλιση του κύρους και της αμεροληψίας της δικαστικής εξουσίας.

Η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας μπορεί επίσης να περιοριστεί λόγω ιδιαίτερων ερευνητικών συνθηκών ή λειτουργικών περιορισμών. Η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας πρέπει να σταθμίζεται προσεκτικά με άλλα έννομα συμφέροντα, όπως η απόκτηση θεμιτών ανταγωνιστικών πλεονεκτημάτων και η προστασία της διανοητικής ιδιοκτησίας. Εντούτοις, οι περιορισμοί αυτοί δεν επιτρέπεται να αντιβαίνουν στις αναγνωρισμένες αρχές και πρακτικές ηθικής δεοντολογίας τις οποίες οφείλουν να τηρούν οι ερευνητές.

Η πρόταση θα πρέπει να βασίζεται στον ορισμό της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας, όπως ορίζεται στη διακήρυξη της Βόννης και στο σημείο 2 του παραρτήματος ΙΙ της πρότασης σύστασης του Συμβουλίου σχετικά με ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο για την προσέλκυση και τη διατήρηση ταλέντων στον τομέα της έρευνας, της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας στην Ευρώπη.

Ελευθερία των επιστημονικών ερευνητών

Ο ορισμός της έννοιας του επιστημονικού ερευνητή θα πρέπει να είναι ευρύς, στο πνεύμα της πρότασης σύστασης του Συμβουλίου σχετικά με ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο για την προσέλκυση και τη διατήρηση ταλέντων στον τομέα της έρευνας, της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας στην Ευρώπη.

Η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας συνεπάγεται το δικαίωμα των μεμονωμένων ερευνητών να καθορίζουν ελεύθερα τα ερευνητικά ερωτήματα, να επιλέγουν και να αναπτύσσουν θεωρίες, να συλλέγουν εμπειρικό υλικό, να εφαρμόζουν ορθές μεθόδους επιστημονικής έρευνας, να διατηρούν την επιστημονική ακεραιότητα, να αμφισβητούν τις καθιερωμένες αντιλήψεις, να δημοσιεύουν και να επικοινωνούν ελεύθερα και να προτείνουν νέες ιδέες και θεωρίες.

Τα δικαιώματα των μεμονωμένων ερευνητών περιλαμβάνουν τουλάχιστον:

α)	το δικαίωμα συμμετοχής σε αντιπροσωπευτικές επαγγελματικές ή ακαδημαϊκές οργανώσεις·

β)	το δικαίωμα ελεύθερης πρόσβασης σε δημόσιες πληροφορίες και το δικαίωμα πρόσβασης σε ιδιωτικές πληροφορίες, που απαιτούνται για επιστημονικούς σκοπούς, το οποίο πρέπει να εξισορροπείται με τα δικαιώματα των κατόχων πληροφοριών και τη φύση/τον ευαίσθητο χαρακτήρα των πληροφοριών·

γ)	το δικαίωμα να τηρούν εμπιστευτικές συγκεκριμένες πληροφορίες ή δεδομένα, καθώς και την πηγή των εν λόγω πληροφοριών ή την ημερομηνία τους, έτσι ώστε να συμμορφώνονται με δεοντολογικά και επιστημονικά πρότυπα, για την επίτευξη επιστημονικών ή άλλων θεμιτών στόχων·

δ)

το δικαίωμα να δημοσιεύουν, να ανταλλάσσουν, να διαδίδουν και να επικοινωνούν ανοικτά, τόσο εντός όσο και εκτός του οργανισμού τους, το δικαίωμα να μιλούν ελεύθερα και να ασκούν κριτική σχετικά με το έργο και την πολιτική των ιδρυμάτων επιστημονικής έρευνας και τα αποτελέσματα και τα δεδομένα της έρευνάς τους, χωρίς φόβο αντιποίνων·

ε)	το δικαίωμα να καθορίζουν ελεύθερα τα ερευνητικά θέματα, να επιλέγουν, να αναπτύσσουν και να συλλέγουν εμπειρικό υλικό και να αλληλεπιδρούν με άλλους ερευνητές.

Οι μεμονωμένοι ερευνητές θα πρέπει να μπορούν να απολαμβάνουν τα εν λόγω ατομικά δικαιώματα χωρίς φόβο αντιποίνων.

Δικαιώματα και υποχρεώσεις των οργανισμών επιστημονικής έρευνας

Προκειμένου να διασφαλιστεί η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας για τους επιστημονικούς ερευνητές, οι οργανισμοί επιστημονικής έρευνας θα πρέπει να διαθέτουν πραγματική θεσμική αυτονομία. Μολονότι η θεσμική αυτονομία αποτελεί προϋπόθεση για την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας για τους επιστημονικούς ερευνητές και για την αυτόνομη φύση της έρευνας, δεν είναι εξ ορισμού υποδεέστερη από τα δικαιώματα των μεμονωμένων ερευνητών. Πέρα από τον ρόλο της στην προστασία της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας, η θεσμική αυτονομία είναι απαραίτητη για την ορθή λειτουργία του επιστημονικού τομέα. Ως εκ τούτου, η πρόταση θα πρέπει να διασφαλίζει μια προσεκτική ισορροπία, προκειμένου να εναρμονίζει τα ατομικά δικαιώματα με τη θεσμική αυτονομία.

10.

Οι οργανισμοί επιστημονικής έρευνας θα πρέπει να έχουν την ελευθερία να συμμετέχουν σε διεθνή συνεργασία.

11.

Στο πλαίσιο της θεσμικής αυτονομίας τους, οι ερευνητικοί οργανισμοί πρέπει να παρέχουν διαφανείς, δίκαιες και βασισμένες στην αριστεία διαδικασίες για τις ερευνητικές σταδιοδρομίες.

12.

Οι πτυχές που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για την καθιέρωση θεσμικής αυτονομίας περιλαμβάνουν την οργανωτική αυτονομία, την οικονομική αυτονομία, την αυτονομία στελέχωσης και την επιστημονική αυτονομία.

13.

Η θεσμική αυτονομία εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από το εκάστοτε πλαίσιο και μπορεί να επιτευχθεί με πολλούς διαφορετικούς τρόπους με διαφορετικούς συνδυασμούς αυτονομίας. Για να υπάρχει αποτελεσματική θεσμική αυτονομία, δεν είναι ανάγκη να πληρούνται ομοιόμορφα όλες αυτές οι διαφορετικές πτυχές της θεσμικής αυτονομίας. Ως εκ τούτου, ο ορισμός της θεσμικής αυτονομίας στην πρόταση δεν θα πρέπει να είναι στατικός, αλλά θα πρέπει μάλλον να επιτρέπει την προσαρμογή σε διαφορετικά εθνικά, περιφερειακά και θεσμικά πλαίσια, ιδίως επιτρέποντας τη μετατόπιση της έμφασης μεταξύ των διαφόρων πτυχών της θεσμικής αυτονομίας με την ενσωμάτωση μιας βαθμιαίας και όχι δυαδικής εκτίμησης των διαφόρων πτυχών.

14.

Η θεσμική αυτονομία θα πρέπει να συνοδεύεται από την υποχρέωση των ερευνητικών οργανισμών να παρέχουν κάποια μορφή συμμετοχής των επιστημονικών ερευνητών στη λήψη αποφάσεων.

15.

Αυτό περιλαμβάνει το δικαίωμα να σχολιάζουν δημοσίως τη διακυβέρνηση του οργανισμού και του συστήματος χωρίς φόβο αντιποίνων. Αυτό περιλαμβάνει επίσης την ευθύνη των ερευνητικών οργανισμών να δημιουργήσουν μια νοοτροπία ανοικτού διαλόγου. Περιλαμβάνει επίσης την ύπαρξη αποτελεσματικών διαδικασιών για την καταγγελία παραπτωμάτων, την προστασία, σύμφωνα με τα πρότυπα που ορίζονται στην οδηγία (ΕΕ) 2019/1937 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (1), των ατόμων που καταγγέλλουν παραπτώματα, παραβιάσεις ακαδημαϊκών ή δεοντολογικών προτύπων, καθώς και διακριτές διαδικασίες, με βάση την προστασία της ιδιωτικότητας και του τεκμηρίου αθωότητας, για τον χειρισμό παραπτωμάτων που καταγγέλλονται.

Υποχρεώσεις των δημόσιων αρχών

16.

Οι κρατικοί φορείς στα κράτη μέλη, σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης, συμπεριλαμβανομένων των θεσμικών και λοιπών οργάνων και οργανισμών της Ένωσης, θα πρέπει να έχουν την υποχρέωση να σέβονται, να προστατεύουν, να προωθούν και να διασφαλίζουν την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας, συμπεριλαμβανομένης της θεσμικής αυτονομίας.

17.

Ο σεβασμός της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας σημαίνει ότι οι κρατικοί φορείς δεν προβαίνουν σε αυθαίρετες παρεμβάσεις και δεν επιβάλλουν αδικαιολόγητους περιορισμούς στην ελευθερία της επιστημονικής έρευνας, καθώς και ότι απέχουν από την ενεργό συμμετοχή ή τη συνενοχή σε παραβιάσεις του δικαιώματος.

18.

Η προστασία της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας σημαίνει ότι οι κρατικοί φορείς έχουν την υποχρέωση να λαμβάνουν ενεργά μέτρα για την προστασία έναντι τρίτων που παρεμβαίνουν αδικαιολόγητα σε οποιαδήποτε διάσταση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας.

19.

Η διασφάλιση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας σημαίνει ότι οι κρατικοί φορείς πρέπει να δημιουργήσουν ενεργά όλες τις προϋποθέσεις που απαιτούνται για την άσκηση όλων των πτυχών της ελευθερίας, συμπεριλαμβανομένης της θεσμικής αυτονομίας. Αυτό περιλαμβάνει πολιτικές για βιώσιμες ερευνητικές σταδιοδρομίες, παρέχοντας ποιοτικές θέσεις εργασίας σε όλα τα στάδια της σταδιοδρομίας, καθώς και μακροπρόθεσμη, αξιόπιστη και σταθερή θεσμική χρηματοδότηση.

20.

Η προστασία της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας σημαίνει ότι οι κρατικοί φορείς έχουν την υποχρέωση να λαμβάνουν ενεργά μέτρα με τρίτους για να προασπίζουν τον σεβασμό, την προστασία και την εξασφάλιση της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας και, ενδεχομένως, να αποδεσμεύονται από τη συνεργασία με τρίτα μέρη που δεν τηρούν το ίδιο σύνολο αρχών και αξιών.

Γενικές παρατηρήσεις

21.

Η νομοθετική πρόταση θα πρέπει να αντικατοπτρίζει το γεγονός ότι η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας πρέπει να εξετάζεται διεξοδικά, συμπεριλαμβανομένων της απαλλαγής από παρεμβολές και της διασφάλισης της ύπαρξης ευνοϊκών συνθηκών πλαισίου. Η επιστημονική έρευνα θα πρέπει να είναι απαλλαγμένη από αδικαιολόγητες κυβερνητικές παρεμβάσεις και θα πρέπει να υπάρχει ισχυρή επιστημονική κοινότητα καθώς και φορέας της κοινωνίας των πολιτών δεκτικός στην επιστημονική γνώση προκειμένου να ασκείται η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας.

Οι δημόσιες αρχές θα πρέπει να έχουν την ευθύνη να διερευνούν εικαζόμενες παραβιάσεις της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας και να καθιστούν υπόλογους τους δράστες των παραβιάσεων.

22.

Η νομοθετική πρόταση θα πρέπει να περιλαμβάνει τη δημιουργία ενός συστήματος παρακολούθησης για την αναφορά παραβάσεων της επιστημονικής έρευνας μετά τον εντοπισμό τους.

23.

Η νομοθετική πρόταση θα πρέπει να αναγνωρίζει ότι, ενώ η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας έχει την αυτόνομη αξία της, η ελευθερία της επιστημονικής έρευνας στο πλαίσιο των σύγχρονων πανεπιστημίων είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ελευθερία διδασκαλίας. Αυτό σημαίνει ότι, δεδομένης της νομικής βάσης της πρότασης και των βασικών αρμοδιοτήτων της Ένωσης στον τομέα της έρευνας, και με τον δέοντα σεβασμό των περιορισμένων αρμοδιοτήτων της Ένωσης όσον αφορά τη νομοθεσία για την εκπαίδευση, η πρόταση θα πρέπει να αποσκοπεί στην προστασία του πληρέστερου δυνατού πεδίου εφαρμογής της ενδοϋπηρεσιακής διάδοσης.

24.

Η προτεινόμενη πράξη θα πρέπει να είναι νομικά δεσμευτική σε ολόκληρη την Ένωση. Η πρόταση θα πρέπει να αποσκοπεί στη δημιουργία ενός νομικού πλαισίου που θα παρέχει επαρκή ευελιξία για την εξισορρόπηση των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων κατά περίπτωση και θα μπορεί να εφαρμόζεται σε ολόκληρη την Ένωση παρά τη μεγάλη ποικιλομορφία των εθνικών και περιφερειακών συστημάτων επιστημονικής έρευνας. Θα πρέπει να δημιουργήσει ένα σημείο εκκίνησης για την ανάπτυξη ελάχιστων νομικών προτύπων για την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας μέσω της νομολογίας των ευρωπαϊκών δικαστηρίων, συμπεριλαμβανομένου του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

(1) Οδηγία (EE) 2019/1937 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2019, σχετικά με την προστασία των προσώπων που αναφέρουν παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης (ΕΕ L 305 της 26.11.2019, σ. 17).