(1)

Το Συμβούλιο, στα συμπεράσματά του της 24ης Οκτωβρίου 2019, με τίτλο «Το μέλλον της εργασίας: η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί τη διακήρυξη της εκατονταετηρίδας της ΔΟΕ», ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να συνεχίσουν τις προσπάθειές τους για να επικυρώσουν και να εφαρμόσουν τις επικαιροποιημένες συμβάσεις και πρωτόκολλα της ΔΟΕ. Το Συμβούλιο καλεί επίσης τα κράτη μέλη και την Επιτροπή να ενισχύσουν τον κοινωνικό διάλογο σε όλα τα επίπεδα και σε όλες τις μορφές του, συμπεριλαμβανομένης της διασυνοριακής συνεργασίας, προκειμένου να διασφαλιστεί η ενεργός συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στη διαμόρφωση του μέλλοντος της εργασίας και στην οικοδόμηση κοινωνικής δικαιοσύνης, μεταξύ άλλων μέσω της αποτελεσματικής αναγνώρισης του δικαιώματος συλλογικής διαπραγμάτευσης και της εξέτασης των επαρκών κατώτατων μισθών, είτε αυτοί είναι νομοθετημένοι είτε αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης.

(2)

Στην κοινή δήλωση του 2016 σχετικά με μια νέα αρχή για τον κοινωνικό διάλογο, που υπογράφηκε στις 27 Ιουνίου 2016 από την Επιτροπή, την ολλανδική Προεδρία του Συμβουλίου και τους ευρωπαίους κοινωνικούς εταίρους, οι διακλαδικοί και κλαδικοί κοινωνικοί εταίροι σε ενωσιακό επίπεδο δεσμεύτηκαν να συνεχίσουν τις προσπάθειες και να αξιολογήσουν την ανάγκη για περαιτέρω δράσεις στο πλαίσιο των αντίστοιχων κοινωνικών διαλόγων τους, ώστε να προσεγγίσουν συνδεδεμένα μέρη στα κράτη μέλη που δεν καλύπτονται ακόμη και να ενισχύσουν τον αριθμό των μελών και την αντιπροσωπευτικότητα τόσο των συνδικαλιστικών οργανώσεων όσο και των οργανώσεων των εργοδοτών.

(3)

Η υπ’ αριθμόν 8 αρχή του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων ορίζει ότι πρέπει να ζητείται η γνώμη των κοινωνικών εταίρων όσον αφορά τη χάραξη και την εφαρμογή πολιτικών στους τομείς της οικονομίας, της απασχόλησης και των κοινωνικών ζητημάτων, σύμφωνα με τις εθνικές πρακτικές. Επίσης πρέπει να ενθαρρύνονται να διαπραγματεύονται και να συνάπτουν συλλογικές συμβάσεις επί ζητημάτων που τους αφορούν, με σεβασμό της αυτονομίας τους και του δικαιώματος ανάληψης συλλογικής δράσης. Στον πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων δηλώνεται επίσης ότι πρέπει να ενθαρρύνεται η στήριξη που αποσκοπεί στην αύξηση των δυνατοτήτων των κοινωνικών εταίρων να προωθούν τον κοινωνικό διάλογο. Στο πλαίσιο της κοινωνικής δέσμευσης του Πόρτο (1) κλήθηκαν επίσης όλοι οι σχετικοί φορείς να προωθήσουν τον αυτόνομο κοινωνικό διάλογο ως δομικό στοιχείο του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου και να τον ενισχύσουν σε ευρωπαϊκό, εθνικό, περιφερειακό, κλαδικό και εταιρικό επίπεδο, με ιδιαίτερη έμφαση στη διασφάλιση ευνοϊκού πλαισίου για τις συλλογικές διαπραγματεύσεις βάσει των διάφορων μοντέλων που υπάρχουν στα κράτη μέλη.

(4)

Στο ψήφισμά του σχετικά με έναν ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων, της 19ης Ιανουαρίου 2017, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τονίζει τη σημασία που έχει το δικαίωμα συλλογικής διαπραγμάτευσης και δράσης, ως θεμελιώδες δικαίωμα που κατοχυρώνεται στο πρωτογενές δίκαιο της Ένωσης. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αναμένει επίσης από την Επιτροπή να κλιμακώσει την απτή στήριξή της στην ενίσχυση και τον σεβασμό του κοινωνικού διαλόγου σε όλα τα επίπεδα και όλους τους τομείς, ιδίως σε εκείνους όπου αυτός δεν είναι επαρκώς αναπτυγμένος, λαμβάνοντας όμως υπόψη διάφορες εθνικές πρακτικές. Στο ψήφισμά του σχετικά με την απασχόληση και τις κοινωνικές πολιτικές της ζώνης του ευρώ, της 10ης Οκτωβρίου 2019, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δηλώνει ότι ο κοινωνικός διάλογος και οι συλλογικές διαπραγματεύσεις είναι καίριας σημασίας για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση πολιτικών που μπορούν να βελτιώσουν τις συνθήκες εργασίας και τους όρους απασχόλησης, και ζητεί μια συντονισμένη πρωτοβουλία σε επίπεδο Ένωσης για την επέκταση της κάλυψης των συλλογικών συμβάσεων στους εργαζομένους σε πλατφόρμες. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο καλεί επίσης τα κράτη μέλη, όπου χρειάζεται, να ενισχύσουν τις ευκαιρίες για συλλογικές διαπραγματεύσεις.

(5)

Με βάση την κατευθυντήρια γραμμή 7 της απόφασης (ΕΕ) 2022/2296 (2) του Συμβουλίου καλούνται τα κράτη μέλη, μεταξύ άλλων, να συνεργαστούν με τους κοινωνικούς εταίρους για να διαμορφωθούν δίκαιες, διαφανείς και προβλέψιμες συνθήκες εργασίας, να εξισορροπηθούν τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις, και να διασφαλιστεί η έγκαιρη και ουσιαστική συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στον σχεδιασμό και την εφαρμογή μεταρρυθμίσεων και πολιτικών σε θέματα απασχόλησης, κοινωνικά και, κατά περίπτωση, οικονομικά θέματα, μεταξύ άλλων με την παροχή στήριξης για την ενίσχυση των ικανοτήτων των κοινωνικών εταίρων. Με την εν λόγω κατευθυντήρια γραμμή καλούνται επίσης τα κράτη μέλη να προωθήσουν τον κοινωνικό διάλογο και τις συλλογικές διαπραγματεύσεις και να ενθαρρύνουν τους κοινωνικούς εταίρους να διαπραγματεύονται και να συνάπτουν συλλογικές συμβάσεις σε ζητήματα που τους αφορούν, με πλήρη σεβασμό της αυτονομίας τους και του δικαιώματος ανάληψης συλλογικής δράσης. Στην ετήσια επισκόπηση της ανάπτυξης για το 2019 (3) υπενθυμίζεται ότι, σε ένα πλαίσιο μείωσης της κάλυψης από συλλογικές διαπραγματεύσεις, οι πολιτικές ενίσχυσης των θεσμικών δυνατοτήτων των κοινωνικών εταίρων θα μπορούσαν να είναι επωφελείς σε χώρες όπου ο κοινωνικός διάλογος είναι ανεπαρκής ή έχει επηρεαστεί αρνητικά από την οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση. Στην ετήσια έρευνα για τη βιώσιμη ανάπτυξη του 2022 (4) υπογραμμίζεται ότι η συστηματική συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και άλλων σχετικών ενδιαφερομένων αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την επιτυχία του συντονισμού και της εφαρμογής της οικονομικής πολιτικής και της πολιτικής απασχόλησης. Παρότι σε ορισμένα κράτη μέλη οι κοινωνικοί εταίροι διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο και συμμετέχουν δεόντως στη χάραξη και την εφαρμογή των πολιτικών, έχουν εκδοθεί αρκετές ειδικές ανά χώρα συστάσεις στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου προς άλλα κράτη μέλη σε σχέση με τη βελτίωση του κοινωνικού διαλόγου και τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στον σχεδιασμό και/ή την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων.

(6)

Η Επιτροπή ανακοίνωσε, στο σχέδιο δράσης της για τον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων (5), πρωτοβουλία για την υποστήριξη του κοινωνικού διαλόγου σε ενωσιακό και σε εθνικό επίπεδο. Στο εν λόγω σχέδιο δράσης υπογραμμίστηκε επίσης ότι είναι σημαντικό να ενισχυθεί ο κοινωνικός διάλογος σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο και επισημάνθηκε ότι απαιτούνται ενισχυμένες προσπάθειες για να στηριχθεί η κάλυψη μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων και να αποτραπεί η μείωση όσον αφορά τον αριθμό των μελών και την οργανωτική πυκνότητα των κοινωνικών εταίρων.

(7)

Ο κοινωνικός διάλογος, συμπεριλαμβανομένων των συλλογικών διαπραγματεύσεων, αποτελεί καίριο και επωφελές εργαλείο για την εύρυθμη λειτουργία της κοινωνικής οικονομίας της αγοράς, καθώς προωθεί την οικονομική και κοινωνική ανθεκτικότητα, την ανταγωνιστικότητα, τη σταθερότητα και τη βιώσιμη και συμπεριληπτική μεγέθυνση και ανάπτυξη. Ο κοινωνικός διάλογος διαδραματίζει επίσης σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του μέλλοντος της εργασίας, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαίτερες τάσεις που επικρατούν σε σχέση με την παγκοσμιοποίηση, την τεχνολογία, τη δημογραφία και την κλιματική αλλαγή. Τα κράτη μέλη με ισχυρά πλαίσια κοινωνικού διαλόγου και ευρεία κάλυψη συλλογικών διαπραγματεύσεων τείνουν να έχουν πιο ανταγωνιστικές και ανθεκτικές οικονομίες.

(8)

Η πείρα δείχνει ότι ο κοινωνικός διάλογος συμβάλλει στην αποτελεσματική διαχείριση κρίσεων. Οι οικονομίες έγιναν πιο ανθεκτικές μετά την κρίση του 2008, όταν οι κοινωνικοί εταίροι μπόρεσαν να διαχειριστούν και να προσαρμόσουν εγκαίρως τις δομές των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Η πρόσφατη κρίση της νόσου COVID-19 κατέδειξε ότι ο κοινωνικός διάλογος αποτελεί ουσιαστικό εργαλείο για την ισόρροπη διαχείριση κρίσεων και για την εξεύρεση αποτελεσματικών πολιτικών μετριασμού και ανάκαμψης. Πέρα από την ανθρωπιστική κρίση, ο απρόκλητος και αδικαιολόγητος επιθετικός πόλεμος της Ρωσικής Ομοσπονδίας κατά της Ουκρανίας οδήγησε σε πρωτοφανείς αυξήσεις των τιμών των τροφίμων και της ενέργειας. Οι κοινωνικοί εταίροι διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση ορισμένων από αυτές τις προκλήσεις, ιδίως όσον αφορά την ένταξη των ατόμων που προσπαθούν να διαφύγουν από τον πόλεμο στην Ουκρανία καθώς και από άλλες συγκρούσεις εισερχόμενοι στην αγορά εργασίας της Ένωσης και την εξεύρεση βιώσιμων λύσεων για την προσαρμογή των μισθών και των συλλογικών συμβάσεων.

(9)

Οι συνεχιζόμενες τεχνολογικές αλλαγές, η αυξανόμενη αυτοματοποίηση και η πράσινη μετάβαση στην κλιματική ουδετερότητα συντελούνται με ταχείς ρυθμούς σε ολόκληρη την οικονομία, με ποικίλες επιπτώσεις σε διάφορους κλάδους, επαγγέλματα, περιφέρειες και χώρες. Ο ρόλος των κοινωνικών εταίρων είναι ζωτικός, όσον αφορά τη συμβολή τους, μέσω διαλόγου, διαπραγματεύσεων και κοινής δράσης, κατά περίπτωση, στην πρόβλεψη, την αλλαγή και την αντιμετώπιση των επιπτώσεων στην απασχόληση και των κοινωνικών συνεπειών των προκλήσεων της οικονομικής αναδιάρθρωσης και της συνεχιζόμενης διττής μετάβασης. Στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και του σχεδίου RePowerEU, η σύσταση του Συμβουλίου σχετικά με τη διασφάλιση δίκαιης μετάβασης προς την κλιματική ουδετερότητα (6) καλεί τα κράτη μέλη να εγκρίνουν και να εφαρμόσουν, ενδεχομένως σε στενή συνεργασία με τους κοινωνικούς εταίρους, κατά περίπτωση, ολοκληρωμένες και συνεκτικές δέσμες μέτρων πολιτικής, υιοθετώντας μια προσέγγιση που αφορά το σύνολο της κοινωνίας και κάνοντας βέλτιστη χρήση της δημόσιας και ιδιωτικής χρηματοδότησης.

(10)

Οι ρυθμίσεις και οι διαδικασίες για τη διεξαγωγή του κοινωνικού διαλόγου διαφέρουν μεταξύ των κρατών μελών, αντικατοπτρίζοντας την ιστορία, τους θεσμούς και την οικονομική και πολιτική κατάσταση της εκάστοτε χώρας. Για να είναι αποτελεσματικός ο κοινωνικός διάλογος πρέπει να υπάρχουν, μεταξύ άλλων, μοντέλα εργασιακών σχέσεων στο πλαίσιο των οποίων οι κοινωνικοί εταίροι να μπορούν να διαπραγματεύονται καλόπιστα και να εφαρμόζουν αυτόνομα τις πρακτικές τους όσον αφορά τις συλλογικές διαπραγματεύσεις και τη συμμετοχή των εργαζομένων. Στις συνθήκες που ευνοούν την εύρυθμη λειτουργία του κοινωνικού διαλόγου συγκαταλέγονται η ύπαρξη ισχυρών, ανεξάρτητων συνδικαλιστικών οργανώσεων και οργανώσεων εργοδοτών που διαθέτουν τις κατάλληλες τεχνικές δυνατότητες· η πρόσβαση σε σχετικές πληροφορίες που είναι απαραίτητες για τη συμμετοχή στον κοινωνικό διάλογο· η δέσμευση εκ μέρους όλων των μερών για συμμετοχή στον κοινωνικό διάλογο· ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι και των συλλογικών διαπραγματεύσεων, η διαθεσιμότητα κατάλληλης θεσμικής στήριξης και ο σεβασμός της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων.

(11)

Ο κοινωνικός διάλογος περιλαμβάνει τριμερείς και διμερείς διαβουλεύσεις και διαπραγματεύσεις, στον ιδιωτικό και τον δημόσιο τομέα, σε όλα τα επίπεδα, συμπεριλαμβανομένου του διαλόγου σε διακλαδικό, κλαδικό και επιχειρηματικό επίπεδο ή σε εθνικό, περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο. Ο εθνικός τριμερής κοινωνικός διάλογος φέρνει σε επαφή κυβερνήσεις, εργαζομένους και εργοδότες για να συζητήσουν δημόσιες πολιτικές, νομοθετικές και κανονιστικές διατάξεις, καθώς και άλλες αποφάσεις που επηρεάζουν τους κοινωνικούς εταίρους. Οι τριμερείς διαβουλεύσεις μπορούν να εξασφαλίσουν μεγαλύτερη συνεργασία μεταξύ των τριμερών εταίρων και να επιτύχουν συναίνεση ως προς τις σχετικές εθνικές πολιτικές. Μια τριμερής προσέγγιση πρέπει να θεμελιώνεται σε ισχυρό διμερή κοινωνικό διάλογο. Προκειμένου να βελτιωθούν οι τριμερείς διαδικασίες, έχει καίρια σημασία να καταστήσουν οι κυβερνήσεις πιο διαφανή τη διαδικασία χάραξης πολιτικών, συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών που αφορούν την ποιότητα των ευκαιριών κατάρτισης και τη συνάφειά τους με την αγορά εργασίας.

(12)

Οι διμερείς διαπραγματεύσεις, ιδίως οι συλλογικές διαπραγματεύσεις, πραγματοποιούνται μεταξύ οργανώσεων εργαζομένων και οργανώσεων εργοδοτών, όπως ορίζονται από την εθνική νομοθεσία ή πρακτική. Ως οργάνωση εργαζομένων νοείται γενικά η συνδικαλιστική οργάνωση, η οποία συγκροτείται από την ένωση εργαζομένων ή από άλλες συνδικαλιστικές οργανώσεις, ή και τα δύο, με σκοπό την προώθηση και την υπεράσπιση των συμφερόντων των εργαζομένων, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία και/ή πρακτική. Ως οργάνωση εργοδοτών νοείται η οργάνωση της οποίας τα μέλη είναι μεμονωμένοι εργοδότες, άλλες ενώσεις εργοδοτών ή και τα δύο και έχει συσταθεί με σκοπό την προώθηση και την υπεράσπιση των συμφερόντων των μελών της, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία και/ή πρακτική.

(13)

Σύμφωνα με τη σύμβαση 135 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας σχετικά με την προστασία των αντιπροσώπων των εργαζομένων, η οποία έχει κυρωθεί επί του παρόντος από 24 κράτη μέλη, αντιπρόσωποι των εργαζομένων μπορούν να είναι πρόσωπα που αναγνωρίζονται ως τέτοια δυνάμει της εθνικής νομοθεσίας ή πρακτικής, είτε είναι αντιπρόσωποι συνδικαλιστικών οργανώσεων, δηλαδή αντιπρόσωποι που ορίζονται ή εκλέγονται από συνδικαλιστικές οργανώσεις ή από μέλη τέτοιων οργανώσεων· είτε εκλεγμένοι αντιπρόσωποι, δηλαδή αντιπρόσωποι που εκλέγονται ελεύθερα από τους εργαζομένους της επιχείρησης, σύμφωνα με τις διατάξεις των εθνικών νομοθετικών ή κανονιστικών διατάξεων ή των συλλογικών συμβάσεων και των οποίων τα καθήκοντα δεν περιλαμβάνουν δραστηριότητες που οι οικείες χώρες αναγνωρίζουν ως αποκλειστικές αρμοδιότητες των συνδικαλιστικών οργανώσεων. Όταν στην ίδια επιχείρηση υπάρχουν τόσο αντιπρόσωποι συνδικαλιστικών οργανώσεων όσο και εκλεγμένοι αντιπρόσωποι, η εκπροσώπηση αυτή δεν θα πρέπει να χρησιμοποιείται για να υπονομεύονται οι θέσεις των οικείων συνδικαλιστικών οργανώσεων ή των αντιπροσώπων τους. Θα πρέπει να ενθαρρύνεται η συνεργασία μεταξύ των εκλεγμένων αντιπροσώπων και των οικείων συνδικαλιστικών οργανώσεων ή των αντιπροσώπων τους.

(14)

Η αμοιβαία αναγνώριση των κοινωνικών εταίρων και η νομοθετική αναγνώριση των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των οργανώσεων των εργοδοτών από τις αρχές κάθε κράτους μέλους έχουν καίρια σημασία για ένα επιτυχές πλαίσιο συλλογικών διαπραγματεύσεων, υπό την προϋπόθεση ότι οι εργοδότες και οι εργαζόμενοι μπορούν να επιλέγουν ελεύθερα ποια οργάνωση ή ποιες οργανώσεις θα τους εκπροσωπούν. Σε ορισμένα κράτη μέλη η αναγνώριση αυτή περιορίζεται στις οργανώσεις που πληρούν συγκεκριμένα κριτήρια αντιπροσωπευτικότητας. Τα κριτήρια αυτά θα πρέπει να είναι αντικειμενικά και αναλογικά και να καθορίζονται σε συνεργασία με τους κοινωνικούς εταίρους. Θα πρέπει να αξιολογούνται στο πλαίσιο διαδικασίας έγκρισης που να είναι ανοικτή και διαφανής και να μην παρεμποδίζει την πλήρη ανάπτυξη των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Ελλείψει συνδικαλιστικής εκπροσώπησης σε επίπεδο επιχείρησης, οι συλλογικές συμβάσεις μπορούν να αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης και να συνάπτονται από τους αντιπροσώπους που οι εργαζόμενοι έχουν ελεύθερα εκλέξει και εξουσιοδοτήσει, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία ή πρακτική.

(15)

Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις μπορούν να καλύπτουν ζητήματα που σχετίζονται με τις συνθήκες εργασίας και τους όρους απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων των μισθών, των ωρών εργασίας, των ετήσιων επιδομάτων, της ετήσιας άδειας, της γονικής άδειας, της κατάρτισης, της ασφάλειας και υγείας στην εργασία, καθώς και άλλα θέματα που αφορούν τους κοινωνικούς εταίρους. Ως εκ τούτου, οι συλλογικές διαπραγματεύσεις είναι ιδιαίτερα σημαντικές για την πρόληψη των εργασιακών συγκρούσεων, τη βελτίωση των μισθών και των συνθηκών εργασίας και τη μείωση των μισθολογικών ανισοτήτων. Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις αποτελούν καίριο εργαλείο προκειμένου οι εργαζόμενοι και οι εργοδότες να προσαρμοστούν ευκολότερα στον μεταβαλλόμενο κόσμο της εργασίας. Επίσης, είναι ζωτικής σημασίας για τη διαμόρφωση του σχεδιασμού και του καθορισμού νέων στοιχείων προστασίας των εργαζομένων, όπως το δικαίωμα αποσύνδεσης από την εργασία, ή τη βελτίωση υφιστάμενων στοιχείων, όπως οι ίσες ευκαιρίες, η προστασία από τη βία και την παρενόχληση στην εργασία, η κατάρτιση και η διά βίου μάθηση, η βελτίωση της ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής και η αντιμετώπιση των προκλήσεων στον τομέα της ψυχικής υγείας. Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις διαδραματίζουν επίσης καίριο ρόλο στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων απροσδόκητων κρίσεων, όπως η πανδημία COVID-19.

(16)

Η λειτουργία ενός συστήματος συλλογικών διαπραγματεύσεων καθορίζεται από έναν συνδυασμό χαρακτηριστικών, όπως η χρήση ρητρών erga omnes και η επέκταση των συλλογικών συμβάσεων και της μέσης διάρκειάς τους, η χρήση της αρχής της ευνοϊκότερης ρύθμισης, η ιεράρχηση των κανόνων και η χρήση πρακτικών παρέκκλισης, είτε από συλλογικές συμβάσεις είτε από νομοθετικές διατάξεις, καθώς και τα ποσοστά πυκνότητας των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των οργανώσεων εργοδοτών. Μεγάλη ποικιλομορφία διέπει τις προσεγγίσεις ως προς τις ρήτρες erga omnes και τις διοικητικές επεκτάσεις στα κράτη μέλη, σύμφωνα με την νομοθεσία και την πρακτική καθενός. Ένα εύρυθμο σύστημα συλλογικών διαπραγματεύσεων περιλαμβάνει τον σεβασμό της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων, διαδικασίες για τη συνεργασία, την ανταλλαγή πληροφοριών και την επίλυση διαφορών μεταξύ των μερών.

(17)

Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις μπορούν να πραγματοποιούνται σε διάφορα επίπεδα. Οι διαπραγματεύσεις μπορεί να είναι σε μεγάλο βαθμό αποκεντρωμένες και να πραγματοποιούνται κυρίως σε επίπεδο επιχειρήσεων, να είναι ιδιαίτερα συγκεντρωτικές και να πραγματοποιούνται σε εθνικό επίπεδο, ή να πραγματοποιούνται σε ενδιάμεσα επίπεδα, όπως σε κλαδικό ή περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο. Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις πραγματοποιούνται όλο και περισσότερο σε πλείστα επίπεδα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι κλαδικές συμφωνίες ή οι συμφωνίες σε επίπεδο επιχείρησης ακολουθούν τις κατευθυντήριες γραμμές που έχουν καθοριστεί από οργανισμούς υψηλότερου επιπέδου, ενώ σε άλλες περιπτώσεις, οι κλάδοι ή οι επιχειρήσεις ακολουθούν τα πρότυπα που έχουν καθοριστεί σε άλλον κλάδο. Ως εκ τούτου, ο συντονισμός μεταξύ των επιπέδων διαπραγμάτευσης αποτελεί βασικό πυλώνα των συστημάτων συλλογικών διαπραγματεύσεων.

(18)

Στα περισσότερα κράτη μέλη, τα ποσοστά συλλογικών διαπραγματεύσεων τείνουν να είναι υψηλότερα για τους εργαζομένους με συμβάσεις αορίστου χρόνου και για όσους εργάζονται σε μεγαλύτερες επιχειρήσεις ή σε συγκεκριμένους κλάδους, όπως ο δημόσιος τομέας. Γενικά, οι εργαζόμενοι σε μικρές επιχειρήσεις είναι λιγότερο πιθανό να καλύπτονται από συλλογικές συμβάσεις εργασίας, καθώς οι επιχειρήσεις αυτές συχνά δεν έχουν την ικανότητα διαπραγμάτευσης συμφωνίας σε επίπεδο επιχείρησης ή επειδή σε αυτόν τον χώρο εργασίας δεν υπάρχει συνδικαλιστική οργάνωση ή άλλη μορφή εκπροσώπησης των εργαζομένων. Η οργάνωση των εργαζομένων είναι ιδιαίτερα δύσκολη σε καταστάσεις άτυπης απασχόλησης και οι περισσότερες από τις νεότερες μορφές απασχόλησης πάσχουν από έλλειψη εκπροσώπησης. Η σημαντική έλλειψη εκπροσώπησης αυτών των τύπων εργαζομένων μπορεί να αποδοθεί, αφενός, στο κόστος της εκπροσώπησής τους και, αφετέρου, στην ευελιξία όσον αφορά τον χρόνο και τον τόπο εργασίας, γεγονός που δυσχεραίνει την οργάνωση αυτού του μάλλον κατακερματισμένου εργατικού δυναμικού από τους εκπροσώπους των εργαζομένων. Η αύξηση των ικανοτήτων των κοινωνικών εταίρων θα τους βοηθούσε να βελτιώσουν περαιτέρω τη συμβολή τους στη χάραξη πολιτικής ενώ θα διαμορφώνονταν επίσης ικανότητες για την αποτελεσματικότερη διεξαγωγή κοινωνικού διαλόγου και συλλογικών διαπραγματεύσεων. Οι δραστηριότητες ανάπτυξης ικανοτήτων βοηθούν κατά κανόνα τους κοινωνικούς εταίρους να διευρύνουν τη βάση των μελών τους, μεταξύ άλλων μέσω της χρήσης της τεχνολογίας, της παροχής νέων υπηρεσιών και δραστηριοτήτων σε σχολικό ή πανεπιστημιακό επίπεδο, να βελτιώσουν τις δυνατότητές τους σε επίπεδο ανθρώπινου δυναμικού και διοίκησης, να προωθήσουν ικανότητες με γνώμονα τη διαδικασία, και να υποστηρίξουν την οργανωσιακή τους ανάπτυξη. Οι δραστηριότητες αυτές περιλαμβάνουν την παροχή εξειδικευμένης κατάρτισης, τεχνικής και υλικοτεχνικής υποστήριξης και χρηματοδότησης. Η ανάπτυξη ικανοτήτων είναι πρωτίστως μια διαδικασία από τη βάση προς την κορυφή, η οποία εξαρτάται από τη βούληση και τις προσπάθειες των ίδιων των κοινωνικών εταίρων, που είναι οι πλέον κατάλληλοι για να προσδιορίσουν τις ανάγκες τους και να υποδείξουν τα μέτρα που λαμβάνουν ήδη για την ενίσχυση των ικανοτήτων τους. Οι προσπάθειες αυτές μπορούν στη συνέχεια να συμπληρωθούν και/ή να υποστηριχθούν από τις δημόσιες αρχές, καθώς και με τη χρήση ενωσιακής χρηματοδότησης, με παράλληλο σεβασμό της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων.

(19)

Ορισμένα κράτη μέλη έχουν λάβει μέτρα για τη στήριξη του κοινωνικού διαλόγου και των συλλογικών διαπραγματεύσεων με τους εξής τρόπους: με τη διεύρυνση των ευκαιριών για κοινωνικό διάλογο· με την προώθηση της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων και του σεβασμού της συμβατικής τους ελευθερίας· με την ενθάρρυνση κοινών γνωμοδοτήσεων, προγραμμάτων και έργων· με τη συμμετοχή στην τακτική ανταλλαγή πληροφοριών· με την προώθηση της κατάρτισης σε θέματα διαπραγμάτευσης· με την πρόβλεψη εναλλακτικών μηχανισμών επίλυσης των διαφορών, όπως η συνδιαλλαγή, η διαμεσολάβηση και η διαιτησία, και με την ενίσχυση της προστασίας των εργαζομένων από αντίποινα ή διακρίσεις ως αποτέλεσμα της συμμετοχής τους σε δραστηριότητες συλλογικών διαπραγματεύσεων.

(20)

Ωστόσο, σε πολλά κράτη μέλη, ο κοινωνικός διάλογος δέχεται πιέσεις. Ενώ η πυκνότητα των εργοδοτικών οργανώσεων παραμένει σχετικά σταθερή, παρότι παρουσιάζει πτωτική τάση σε αρκετά κράτη μέλη, η πυκνότητα των συνδικαλιστικών οργανώσεων μειώνεται κατά μέσο όρο σε όλη την Ένωση. Επιπλέον, το ποσοστό των εργαζομένων που καλύπτονται από συλλογικές συμβάσεις (κάλυψη συλλογικών διαπραγματεύσεων) είναι χαμηλό στα περισσότερα κράτη μέλη και, παρά τις διάφορες στρατηγικές που υιοθετούν οι συνδικαλιστικές οργανώσεις για την επέκταση της εμβέλειάς τους σε άτυπες μορφές απασχόλησης, το ποσοστό αυτό έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία 30 έτη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι υφιστάμενοι κανόνες ενδέχεται να παρουσιάζουν κενά με δυνητικά επιζήμιες επιπτώσεις στον κοινωνικό διάλογο. Τα κενά αυτά μπορούν να περιλαμβάνουν: αυστηρές προϋποθέσεις αντιπροσωπευτικότητας· παρέμβαση στη διαδικασία διαπραγμάτευσης ή αδικαιολόγητους περιορισμούς στα θέματα των συλλογικών διαπραγματεύσεων· ακατάλληλη οριοθέτηση των οικονομικών τομέων η οποία αποκλείει τη δημιουργία δομών συλλογικών διαπραγματεύσεων κλαδικού επιπέδου· μη εφαρμογή των συλλογικών συμβάσεων· αναποτελεσματικά μέτρα προστασίας από τις διακρίσεις κατά των συνδικαλιστικών οργανώσεων· αναποτελεσματικές διαδικασίες διαβούλευσης· έλλειψη εποικοδομητικού πνεύματος στις διαπραγματεύσεις και απουσία διαπραγματευτικών ικανοτήτων ή πλήρους συμμετοχής στις διαδικασίες διαβούλευσης.

(21)

Η αντιπροσωπευτικότητα και οι ικανότητες των εθνικών κοινωνικών εταίρων πρέπει επίσης να ενισχυθούν με σκοπό την εφαρμογή σε εθνικό επίπεδο των αυτόνομων συμφωνιών των κοινωνικών εταίρων που έχουν συναφθεί σε ενωσιακό επίπεδο. Ως εκ τούτου, θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή για να διασφαλιστεί ότι θεσπίζεται ένα πλαίσιο που ευνοεί τον κοινωνικό διάλογο, συμπεριλαμβανομένων των συλλογικών διαπραγματεύσεων, και να εξασφαλιστεί ότι οι εθνικοί κοινωνικοί εταίροι διαθέτουν επαρκείς ικανότητες ώστε να συμβάλλουν αποτελεσματικά στη λειτουργία του κοινωνικού διαλόγου σε ενωσιακό επίπεδο και στην εφαρμογή, σε εθνικό επίπεδο, των συμφωνιών-πλαισίων που υπογράφονται από τους κοινωνικούς εταίρους σε ενωσιακό επίπεδο.

(22)

Η οδηγία 2014/24/ΕΕ (7) σχετικά με τις δημόσιες συμβάσεις, η οδηγία 2014/25/ΕΕ (8) σχετικά με τις προμήθειες φορέων που δραστηριοποιούνται στους τομείς του ύδατος, της ενέργειας, των μεταφορών και των ταχυδρομικών υπηρεσιών και η οδηγία 2014/23/ΕΕ (9) σχετικά με την ανάθεση συμβάσεων παραχώρησης απαιτούν από τα κράτη μέλη να σέβονται το συνδικαλιστικό δικαίωμα και το δικαίωμα συλλογικών διαπραγματεύσεων σύμφωνα με τη σύμβαση 87 της ΔΟΕ περί συνδικαλιστικής ελευθερίας και προστασίας συνδικαλιστικού δικαιώματος και τη σύμβαση 98 της ΔΟΕ περί συνδικαλιστικού δικαιώματος και συλλογικών διαπραγματεύσεων.

(23)

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει αποφανθεί ότι μια συλλογική σύμβαση που καλύπτει αυτοαπασχολούμενους παρόχους υπηρεσιών μπορεί να θεωρηθεί ότι έχει προκύψει από διάλογο μεταξύ της διοίκησης και των εργαζομένων σε περίπτωση που οι πάροχοι των υπηρεσιών είναι «ψευδο-αυτοαπασχολούμενοι» και συνεπώς βρίσκονται σε κατάσταση αντίστοιχη με εκείνη των εργαζομένων (10). Επιπλέον, επιβεβαίωσε ότι «δεν είναι πάντοτε εύκολο, στη σύγχρονη οικονομία, να αποσαφηνιστεί αν κάποιοι αυτοαπασχολούμενοι πρέπει όντως να εξομοιωθούν με επιχειρήσεις» (11).

(24)

Στις κατευθυντήριες γραμμές της σχετικά με την εφαρμογή της ενωσιακής νομοθεσίας περί ανταγωνισμού στις συλλογικές συμβάσεις όσον αφορά τις συνθήκες εργασίας των μεμονωμένων αυτοαπασχολούμενων (12), η Επιτροπή διευκρινίζει ότι, κατά την άποψή της, οι συλλογικές συμβάσεις μεμονωμένων αυτοαπασχολούμενων που βρίσκονται σε κατάσταση αντίστοιχη με εκείνη των εργαζομένων δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 101 της ΣΛΕΕ· και ότι η Επιτροπή δεν θα παρεμβαίνει εναντίον συλλογικών συμβάσεων μεμονωμένων αυτοαπασχολούμενων που βρίσκονται σε ανισορροπία όσον αφορά τη διαπραγματευτική τους ισχύ έναντι του ή των αντισυμβαλλομένων τους.

(25)

Ο κανονισμός (ΕΕ) 2021/1057 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (13) διατηρεί την υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν την ουσιαστική συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων στην εφαρμογή των πολιτικών που υποστηρίζονται από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο + (ΕΚΤ+) και ενισχύει την υποχρέωση στήριξης της ανάπτυξης ικανοτήτων των κοινωνικών εταίρων. Κατά περίπτωση, τα κράτη μέλη θα πρέπει να διαθέσουν ενδεδειγμένο ποσό από τους πόρους του ΕΚΤ+ για την ανάπτυξη των ικανοτήτων των κοινωνικών εταίρων και της κοινωνίας των πολιτών. Στο άρθρο 9 του εν λόγω κανονισμού προβλέπεται ότι τα κράτη μέλη για τα οποία έχει εκδοθεί στον τομέα αυτόν ειδική ανά χώρα σύσταση στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου θα πρέπει να διαθέτουν τουλάχιστον το 0,25 % των πόρων τους από το ΕΚΤ+ υπό επιμερισμένη διαχείριση για τον σκοπό αυτόν.

(26)

Η παρούσα σύσταση θα στηρίξει την εφαρμογή της υπ’ αριθ. 8 αρχής του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων. Ενθαρρύνει μέτρα προσαρμοσμένα στους εθνικούς κανόνες και στις εθνικές παραδόσεις και πρακτικές και, ως εκ τούτου, σέβεται τις εθνικές ιδιαιτερότητες καθώς και την αυτονομία των κοινωνικών εταίρων. Η παρούσα σύσταση συμπληρώνει και δεν θίγει τις υφιστάμενες πράξεις σε ενωσιακό επίπεδο. Επιπλέον, η παρούσα σύσταση λαμβάνει υπόψη τις ειδικές συνθήκες των κρατών μελών και αναγνωρίζει ότι η επιλογή επιμέρους μέτρων για την εφαρμογή της μπορεί να καθορίζεται από τις συνθήκες αυτές.

(27)

Σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να γίνεται επίκληση της παρούσας σύστασης για να δικαιολογηθεί η μείωση του επιπέδου στήριξης που παρέχεται ήδη στον κοινωνικό διάλογο, συμπεριλαμβανομένων των συλλογικών διαπραγματεύσεων, εντός των κρατών μελών. Επίσης, η παρούσα σύσταση δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να θεσπίσουν δραστικότερα μέτρα στήριξης και πιο προηγμένες διατάξεις για τον κοινωνικό διάλογο, συμπεριλαμβανομένων των συλλογικών διαπραγματεύσεων, από εκείνες που περιλαμβάνονται στην παρούσα σύσταση.

(28)

Η παρούσα σύσταση δεν θίγει τις αρμοδιότητες των κρατών μελών όσον αφορά το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, το δικαίωμα για απεργία και το δικαίωμα για ανταπεργία (λοκ-άουτ), σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 153 παράγραφος 5 της ΣΛΕΕ, καθώς και την αυτονομία των κοινωνικών εταίρων.