Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Τεχνητή νοημοσύνη: πρόβλεψη του αντικτύπου της στην εργασία προκειμένου να διασφαλιστεί μια δίκαιη μετάβαση»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2018/C 440/01)

Εισηγήτρια:

η κ. Franca SALIS-MADINIER

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας	15.2.2018
Νομική βάση	Άρθρο 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού
Αρμόδιο τμήμα	Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	4.9.2018
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	19.9.2018
Σύνοδος ολομέλειας υπ’ αριθ.	537
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	183/1/2

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1.

Η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική θα διευρύνουν και θα ενισχύσουν τις συνέπειες της ψηφιοποίησης της οικονομίας στις αγορές εργασίας (1). Η τεχνική πρόοδος επηρεάζει ανέκαθεν την εργασία και την απασχόληση, απαιτώντας νέες μορφές κοινωνικής και κοινωνιακής υποστήριξης. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) είναι πεπεισμένη ότι η τεχνολογική ανάπτυξη μπορεί να συμβάλει στην οικονομική και κοινωνική πρόοδο. Εκτιμά όμως ότι θα ήταν λάθος να αγνοηθούν οι συνολικές επιπτώσεις της στην κοινωνία. Στον κόσμο της εργασίας η τεχνητή νοημοσύνη θα επεκτείνει και θα ενισχύσει την εμβέλεια της αυτοματοποίησης των θέσεων εργασίας (2). Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ΕΟΚΕ επιθυμεί να συμβάλει στην προετοιμασία των κοινωνικών μετασχηματισμών που θα συνοδεύουν την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης και της ρομποτικής, με την ενίσχυση και την ανανέωση του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου.

1.2.

Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να υπογραμμίσει τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης και των εφαρμογών της, ιδίως στους τομείς της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, της ασφάλειας στις μεταφορές και την ενέργεια, της καταπολέμησης της κλιματικής αλλαγής, της πρόληψης των απειλών στον κυβερνοχώρο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), οι κυβερνήσεις και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών πρέπει να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην πλήρη αξιοποίηση των πλεονεκτημάτων που μπορεί να έχει η τεχνητή νοημοσύνη ιδίως για άτομα με αναπηρίες ή μειωμένη κινητικότητα, καθώς και για τους ηλικιωμένους και τους χρόνιους άρρωστους.

1.3.

Ωστόσο, η ΕΕ δεν διαθέτει στοιχεία σχετικά με την ψηφιακή οικονομία και τον κοινωνικό μετασχηματισμό που προκύπτει από αυτήν. Η ΕΟΚΕ συνιστά τη βελτίωση των στατιστικών εργαλείων και της έρευνας, ιδίως όσον αφορά την τεχνητή νοημοσύνη, τη χρήση βιομηχανικών ρομπότ και ρομπότ παροχής υπηρεσιών, το διαδίκτυο των πραγμάτων, καθώς και τα νέα οικονομικά μοντέλα (οικονομία των πλατφορμών, νέες μορφές απασχόλησης και εργασίας).

1.4.

Η ΕΟΚΕ ζητεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προωθήσει και να υποστηρίξει την εκπόνηση μελετών σε επίπεδο ευρωπαϊκών επιτροπών κλαδικού κοινωνικού διαλόγου σχετικά με τις επιπτώσεις ανά κλάδο της τεχνητής νοημοσύνης και της ρομποτικής και, ευρύτερα, της ψηφιοποίησης της οικονομίας.

1.5.

Είναι γενικά αποδεκτό ότι η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική θα μετατοπίσουν και θα μετασχηματίσουν θέσεις εργασίες, θα καταργήσουν κάποιες και θα δημιουργήσουν άλλες. Η ΕΕ πρέπει να διασφαλίσει σε κάθε περίπτωση ότι όλοι οι εργαζόμενοι, είτε μισθωτοί είτε αυτοαπασχολούμενοι ή ψευδοαυτοαπασχολούμενοι, θα έχουν πρόσβαση στην κοινωνική πρόνοια, σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων.

1.6.

Η Επιτροπή έχει προτείνει την ενίσχυση του Ευρωπαϊκού Ταμείου Προσαρμογής στην Παγκοσμιοποίηση προκειμένου να ωφεληθούν ιδίως οι εργαζόμενοι που απολύονται και οι αυτοαπασχολούμενοι, των οποίων η δραστηριότητα έπαυσε λόγω της ψηφιοποίησης της οικονομίας (3). Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι αυτό θα αποτελούσε ένα βήμα προς τη δημιουργία ενός πραγματικού Ευρωπαϊκού Ταμείου Μετάβασης που θα συμβάλει στην κοινωνικά υπεύθυνη διαχείριση του ψηφιακού μετασχηματισμού.

1.7.

Η ΕΟΚΕ συνιστά την εφαρμογή και την ενίσχυση των αρχών, των δεσμεύσεων και των υποχρεώσεων που απορρέουν από τα υφιστάμενα κείμενα τα οποία έχουν εγκριθεί από τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα, καθώς και από τους κοινωνικούς εταίρους, όσον αφορά την ενημέρωση και τη διαβούλευση των εργαζομένων (4), ιδίως κατά την εισαγωγή νέων τεχνολογιών όπως η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική. Η ΕΟΚΕ απευθύνει έκκληση για τη θέσπιση ενός ευρωπαϊκού προγράμματος τεχνητής νοημοσύνης χωρίς αποκλεισμούς, στη βάση αυτών των κειμένων και του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων, με τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερομένων.

1.8.

Η ΕΟΚΕ συνιστά οι κατευθυντήριες οδηγίες δεοντολογίας για την τεχνητή νοημοσύνη, που θα καταρτίσει η Επιτροπή, να θέτουν σαφή σύνορα στην αλληλεπίδραση εργαζομένων — ευφυών μηχανών, προκειμένου να μην καταστεί ποτέ ο άνθρωπος υποχείριο της μηχανής. Στο πνεύμα μιας τεχνητής νοημοσύνης χωρίς αποκλεισμούς, οι κατευθυντήριες αυτές γραμμές πρέπει να καθορίζουν αρχές συμμετοχής, λογοδοσίας, οικείωσης των παραγωγικών διαδικασιών, έτσι ώστε, όπως υπογραμμίζεται στον καταστατικό χάρτη της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ΔΟΕ), η εργασία να παρέχει σε όσους την ασκούν την ικανοποίηση να αξιοποιούν στο έπακρο τις δεξιότητες και τις γνώσεις τους και να συμβάλλουν τα μάλα στην κοινή ευημερία.

1.9.

Η ΕΟΚΕ συνιστά επίσης οι κατευθυντήριες αυτές γραμμές να περιλαμβάνουν αρχές διαφάνειας όσον αφορά τη χρήση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης για την πρόσληψη, την αξιολόγηση και τον διαχειριστικό έλεγχο των εργαζομένων, καθώς και αρχές υγιεινής, ασφάλειας και βελτίωσης των συνθηκών εργασίας. Τέλος, πρέπει να διασφαλίζουν την προστασία των δικαιωμάτων και των ελευθεριών που αφορούν την επεξεργασία των δεδομένων των εργαζομένων, σύμφωνα με τις αρχές της απαγόρευσης των διακρίσεων.

1.10.

Η εφαρμογή των κατευθυντήριων γραμμών για τη δεοντολογία στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης θα πρέπει να αποτελούν αντικείμενο παρακολούθησης. Ένα Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Δεοντολογίας για τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσε να αναλάβει τον ρόλο αυτό της παρακολούθησης ή της επιτήρησης, μεταξύ άλλων και στις επιχειρήσεις.

1.11.

Η ΕΟΚΕ συνιστά, επίσης, την εκπαίδευση στη δεοντολογία των μηχανικών και των σχεδιαστών ευφυών μηχανών ώστε να αποφευχθεί η δημιουργία νέων μορφών ψηφιακού τεϊλορισμού, όπου ο άνθρωπος θα υποβιβάζεται στην εκτέλεση των εντολών των μηχανών. Πρέπει να προωθηθεί η διάδοση ορθών πρακτικών και η ανταλλαγή εμπειριών στον τομέα αυτό.

1.12.

Η ΕΟΚΕ ζητεί να διευκρινιστεί η αρχή της νομικής ευθύνης. Στη σχέση μεταξύ ανθρώπου και μηχανής, οι αναδυόμενοι κίνδυνοι για την υγεία και την ασφάλεια πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο μιας πιο φιλόδοξης προσέγγισης στο πλαίσιο της οδηγίας σχετικά με την ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων (5).

1.13.

Μπροστά στον κίνδυνο κοινωνική πόλωσης λόγω του ψηφιακού μετασχηματισμού, η ΕΟΚΕ καλεί τα θεσμικά όργανα της ΕΕ να δρομολογήσουν συζήτηση σχετικά με το θέμα της χρηματοδότησης των δημόσιων προϋπολογισμών και των συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας, σε μια οικονομία όπου ο αριθμός των ρομπότ αυξάνεται (6), ενώ ο φόρος επί της εργασίας παραμένει η κύρια πηγή φορολογικών εσόδων στην Ευρώπη. Για να εφαρμοστεί η αρχή της δικαιοσύνης, η συζήτηση αυτή θα έπρεπε να περιλαμβάνει το ζήτημα της ανακατανομής των οφελών της ψηφιοποίησης.

2.   Εισαγωγή

2.1.

Η τεχνητή νοημοσύνη έχει αναπτυχθεί με άνισο τρόπο από την εμφάνιση αυτής της έννοιας το 1956 και για όλο το δεύτερο ήμισυ του εικοστού αιώνα. Έχει προκαλέσει, διαδοχικά, μεγάλες ελπίδες και μεγάλες απογοητεύσεις. Εδώ και μερικά χρόνια όμως γνωρίζει μια σημαντική νέα άνθηση η οποία κατέστη δυνατή χάρη στη συλλογή, την οργάνωση και την αποθήκευση μιας ποσότητας δεδομένων άνευ προηγουμένου στην ιστορία της ανθρωπότητας («μαζικά δεδομένα»), καθώς και στην εκθετική αύξηση της υπολογιστικής ισχύος των υπολογιστών και των δυνατοτήτων των αλγορίθμων.

2.2.

Η ΕΟΚΕ κατάρτισε γνωμοδότηση για την τεχνητή νοημοσύνη το 2017 (7), στην οποία εξετάζονται πολλά θέματα. Όπως επισημαίνεται στη γνωμοδότηση αυτή, δεν υπάρχει ακριβής ορισμός για την τεχνητή νοημοσύνη. Για τις ανάγκες της παρούσας γνωμοδότησης, θεωρούμε ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι κλάδος της επιστήμης που αποσκοπεί στη χρήση ψηφιακών τεχνολογιών για τη δημιουργία συστημάτων ικανών να αναπαράγουν κατά τρόπο αυτόνομο τις ανθρώπινες γνωστικές λειτουργίες, συμπεριλαμβανομένης ιδίως της αντίληψης δεδομένων, μιας μορφής κατανόησης και προσαρμογής (αυτόματη επίλυση προβλημάτων, συλλογιστική και μάθηση).

2.3.

Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, είναι πλέον σε θέση να επιλύουν πολύπλοκα προβλήματα, μερικές φορές πέραν της ανθρώπινης νοημοσύνης. Οι εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης είναι δυνητικά αναρίθμητες, τόσο στους τομείς των τραπεζών, των ασφαλειών, των μεταφορών, της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, της εκπαίδευσης, της ενέργειας, της προώθησης προϊόντων και της άμυνας, όσο και στους τομείς της βιομηχανίας, της οικοδομής, της γεωργίας, της βιοτεχνίας κ.λπ. (8) Η τεχνητή νοημοσύνη αναμένεται να βελτιώσει την αποδοτικότητα των διαδικασιών παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών, να ενισχύσει την κερδοφορία των επιχειρήσεων και να συμβάλει στην οικονομική ανάπτυξη.

2.4.

Αυτή η νέα άνθηση της τεχνητής νοημοσύνης εγείρει επίσης πολλά ερωτήματα σχετικά με τον ενδεχόμενο ρόλο της στην κοινωνία, τον βαθμό αυτονομίας της και την αλληλεπίδρασή της με τον άνθρωπο. Όπως επισημαίνεται στη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη που εγκρίθηκε το 2017 (9), τα θέματα αυτά αφορούν ιδίως τη δεοντολογία, την ασφάλεια, τη διαφάνεια, την ιδιωτικότητα και τα πρότυπα εργασίας, την εκπαίδευση, την προσβασιμότητα, τη νομοθεσία και τη ρύθμιση, τη διακυβέρνηση και τη δημοκρατία.

2.5.

Είναι σκόπιμο να συνδυασθούν οι διαφορετικές προσεγγίσεις στον διάλογο για την τεχνητή νοημοσύνη προκειμένου η συζήτηση αυτή να μην περιοριστεί στην οικονομική προοπτική μέσα στην οποία χάνεται μερικές φορές. Ένα τέτοιο διεπιστημονικό πλαίσιο θα ήταν χρήσιμο για την ανάλυση των συνεπειών της τεχνητής νοημοσύνης στον κόσμο της εργασίας, επειδή αυτός είναι ένας από τους κύριους χώρους αλληλεπίδρασης μεταξύ ανθρώπου και μηχανής. H εργασία ανέκαθεν επηρεάζεται από την τεχνολογία. Κατά συνέπεια, οι επιδράσεις της τεχνητής νοημοσύνης στην απασχόληση και την εργασία απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή σε πολιτικό επίπεδο, καθώς ο κύριος ρόλος των θεσμικών οργάνων είναι να καταστήσουν τις διαδικασίες οικονομικού μετασχηματισμού κοινωνικά βιώσιμες (10).

2.6.

Στόχος της παρούσας γνωμοδότησης πρωτοβουλίας είναι να επισημανθούν τα διακυβεύματα της τεχνητής νοημοσύνης στην εργασία, μεταξύ άλλων ως προς τη φύση της, τις συνθήκες εργασίας και την οργάνωσή της. Όπως έχει ήδη επισημάνει η ΕΟΚΕ (11), θα πρέπει να βελτιωθούν οι στατιστικές και η έρευνα ώστε να είναι σε θέση να παρέχουν ακριβείς προβλέψεις ως προς την εξέλιξη των αγορών εργασίας, καθώς και σαφείς δείκτες ορισμένων τάσεων, ιδίως όσον αφορά την ποιότητα της εργασίας, την πόλωση των θέσεων εργασίας και των εισοδημάτων και τις συνθήκες εργασίας στον ψηφιακό μετασχηματισμό. Η ΕΕ δεν διαθέτει στοιχεία σχετικά με τη λεγόμενη «συνεργατική» οικονομία, τις πλατφόρμες κατά παραγγελία εργασίας, τα νέα μοντέλα ηλεκτρονικής υπεργολαβίας, αλλά ούτε για τη χρήση των βιομηχανικών ρομπότ και των ρομπότ που παρέχουν προσωπικές υπηρεσίες, το διαδίκτυο των πραγμάτων και τη χρήση και διάδοση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης.

3.   Τεχνητή νοημοσύνη και εξέλιξη του όγκου της απασχόλησης

3.1.

Το ζήτημα του αντικτύπου στον όγκο της απασχόλησης λόγω της εισαγωγής της τεχνητής νοημοσύνης και της ρομποτικής στην παραγωγική διαδικασία είναι αμφιλεγόμενο. Πολλές μελέτες έχουν επιχειρήσει να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα χωρίς να καταλήξουν σε επιστημονική συναίνεση. Η ποικιλία των πορισμάτων τους (απειλούμενες θέσεις εργασίας από 9 % έως 54 % (12)) αντικατοπτρίζει την πολυπλοκότητα των μεθοδολογικών επιλογών και τον καθοριστικό αντίκτυπό τους στα αποτελέσματα της έρευνας.

3.2.

Οι προβλέψεις είναι αβέβαιες, καθώς υπεισέρχονται και άλλοι παράγοντες εκτός από τις τεχνικές δυνατότητες αυτοματοποίησης: πολιτικές, κανονιστικές, οικονομικές και δημογραφικές εξελίξεις, καθώς και η κοινωνική αποδοχή. Δεν αρκεί η ανάπτυξη της τεχνολογίας για να εξασφαλιστεί η χρήση και η διάδοσή της.

3.3.

Τέλος, είναι ακόμη αδύνατο να προβλεφθεί ο καθαρός αριθμός των θέσεων εργασίας που μπορούν να αυτοματοποιηθούν σε κάθε κλάδο χωρίς να ληφθεί υπόψη ο μετασχηματισμός των επαγγελμάτων και ο ρυθμός δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας. Και τούτο επειδή η ανάπτυξη των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης θα απαιτήσει νέες θέσεις εργασίας μηχανικών, τεχνικών και χειριστών στους τομείς της μηχανικής, των ηλεκτρονικών υπολογιστών και των τηλεπικοινωνιών, καθώς και των μαζικών δεδομένων («big data»): υπεύθυνους δεδομένων, αναλυτές δεδομένων, ειδικούς στην εξόρυξη δεδομένων κ.λπ.

3.4.

Ο ρόλος των δημόσιων φορέων θα είναι να εξασφαλίσουν την κοινωνική βιωσιμότητα αυτής της ψηφιακής μεταμόρφωσης, η οποία μπορεί να επηρεάσει τόσο την ποσότητα όσο και την ποιότητα των θέσεων εργασίας (13). Ένας από τους κινδύνους που επισημάνθηκαν από τους εμπειρογνώμονες είναι η πόλωση των θέσεων εργασίας μεταξύ των «σούπερ σταρ» από τη μία πλευρά, που διαθέτουν τα απαιτούμενα προσόντα για την ψηφιακή οικονομία, και των «χαμένων» από την άλλη, τα προσόντα, η εμπειρία και η τεχνογνωσία των οποίων θα καταστούν σταδιακά παρωχημένα λόγω του μετασχηματισμού. Στην πρόσφατη ανακοίνωσή της (14), η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει μια απάντηση σε αυτήν την πρόκληση, η οποία εστιάζεται στις προσπάθειες εκπαίδευσης, κατάρτισης και βελτίωσης των βασικών δεξιοτήτων γραφής, ανάγνωσης και αριθμητικής, αλλά και των ψηφιακών δεξιοτήτων. Η απάντηση αυτή αξίζει της υποστήριξης των κοινωνικών και οικονομικών φορέων, πρωτίστως στο πλαίσιο του εθνικού, του ευρωπαϊκού, του διεπαγγελματικού και του κλαδικού κοινωνικού διαλόγου (15).

3.5.

Ωστόσο, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι τέτοιου είδους προσπάθειες δεν επαρκούν για να καλύψουν όλα τα θέματα, ιδίως όσον αφορά την αβεβαιότητα για την εξέλιξη των θέσεων εργασίας. Χρειάζεται να αναπτυχθούν τρεις συμπληρωματικοί άξονες: ο άξονας της «χωρίς αποκλεισμούς» τεχνητής νοημοσύνης, ο άξονας της πρόληψης των αλλαγών και, τέλος, όταν καταστούν αναπόφευκτα τα κοινωνικά προγράμματα, ο άξονας των κοινωνικά υπεύθυνων και οριοθετημένων αναδιαρθρώσεων.

4.   Έξυπνη και χωρίς αποκλεισμούς τεχνητή νοημοσύνη και ρομποτοποίηση

4.1.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την αρχή ενός προγράμματος τεχνητής νοημοσύνης και ρομποτοποίησης χωρίς αποκλεισμούς. Αυτό σημαίνει ότι, όταν στον εργασιακό χώρο εισάγονται νέες διαδικασίες που χρησιμοποιούν νέες τεχνολογίες, ενδείκνυται η συμμετοχή των εργαζομένων στον τρόπο λειτουργίας των διεργασιών αυτών. Όπως επισημαίνει το WRR (16), η «έξυπνη και χωρίς αποκλεισμούς» εισαγωγή των νέων τεχνολογιών, όπου οι εργαζόμενοι παραμένουν στο επίκεντρο των διεργασιών και συμβάλλουν στη βελτίωσή τους, μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση των παραγωγικών διαδικασιών (17).

4.2.

Δεδομένου του ρόλου που διαδραματίζουν οι αλγόριθμοι στις συνθήκες πρόσληψης, εργασίας και επαγγελματικής αξιολόγησης, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την αρχή της αλγοριθμικής διαφάνειας, η οποία δεν συνίσταται στην αποκάλυψη κωδικών, αλλά στην κατανόηση των παραμέτρων και των κριτηρίων των αποφάσεων που λαμβάνονται. Η προσφυγή στον άνθρωπο πρέπει να είναι πάντα δυνατή.

4.3.

Η τεχνητή νοημοσύνη, όταν τοποθετεί τον εργαζόμενο στο επίκεντρο, λαμβάνει υπόψη τις απόψεις των προσώπων που θα κληθούν να εργαστούν στο πλαίσιο των νέων τεχνολογικών διαδικασιών, ορίζει σαφώς τα καθήκοντα και τις ευθύνες που θα παραμείνουν στα χέρια των εργαζομένων και διατηρεί τις μορφές οικείωσης της εργασίας από τους εργαζομένους έτσι ώστε να μην καταστούν απλά εκτελεστικά όργανα.

4.4.

Πρέπει να αποσαφηνιστεί η αρχή της νομικής ευθύνης. Τα βιομηχανικά ρομπότ και τα ρομπότ παροχής υπηρεσιών συνεργάζονται όλο και περισσότερο με τον άνθρωπο. Η τεχνητή νοημοσύνη επιτρέπει στα ρομπότ να «βγουν από το κλουβί τους» και ενδέχεται να συμβούν ατυχήματα (18). Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο πρέπει να καθοριστούν σαφώς οι ευθύνες των αυτόνομων συστημάτων σε περίπτωση ατυχήματος, ενώ πρέπει να μπορούν να καλύπτονται οι κίνδυνοι για την υγεία και την ασφάλεια που διατρέχουν οι εργαζόμενοι. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δρομολογεί προβληματισμό σχετικά με αυτούς τους αναδυόμενους κινδύνους βάσει της οδηγίας για την ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων (19). Όσον αφορά την ασφάλεια στον χώρο εργασίας, αυτή η προσέγγιση πρέπει να είναι περισσότερο φιλόδοξη.

4.5.

Η αρχή της δικαιοσύνης που εφαρμόζεται στον κόσμο της εργασίας συνίσταται στο να μην αποστερείται ο εργαζόμενος την εργασία του. Ορισμένοι εμπειρογνώμονες υπογραμμίζουν τον κίνδυνο ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να συμβάλει σε κάποια μορφή υποβάθμισης των εργαζομένων. Για τον λόγο αυτό πρέπει να ληφθεί μέριμνα, έτσι ώστε, όπως υπογραμμίζεται στον καταστατικό χάρτη της ΔΟΕ, η εργασία να παρέχει σε όσους την ασκούν την ικανοποίηση να αξιοποιούν στο έπακρο τις δεξιότητες και τις γνώσεις τους και να συμβάλλουν τα μάλα στην κοινή ευημερία. Από πλευράς διοίκησης, είναι επίσης ένας τρόπος διατήρησης των κινήτρων για εργασία.

5.   Πρόληψη της αλλαγής

5.1.

Πολλές μελέτες έχουν επισημάνει τα τελευταία χρόνια μια αποδυνάμωση του κοινωνικού διαλόγου σε ευρωπαϊκό και, ορισμένες φορές, σε εθνικό επίπεδο, παρά την επιθυμία για «ανάκαμψη» που εξέφρασαν η Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Ωστόσο, ο κοινωνικός διάλογος είναι ένα από τα πλέον ενδεδειγμένα εργαλεία για την αντιμετώπιση των κοινωνικών προκλήσεων της ψηφιοποίησης. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ΕΟΚΕ υποστηρίζει σθεναρά ότι στις επιχειρήσεις και σε όλα τα κατάλληλα επίπεδα, ο κοινωνικός διάλογος πρέπει να αποτελεί πάγια πρακτική με στόχο την προετοιμασία για τις αλλαγές κατά τρόπο κοινωνικά αποδεκτό. Η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει ότι ο κοινωνικός διάλογος συνιστά μία από τις καλύτερες δικλείδες ασφαλείας για κοινωνική ειρήνη και μείωση των ανισοτήτων. Πέρα από τις πολιτικές δηλώσεις περί ανάκαμψης, τα θεσμικά όργανα της ΕΕ έχουν μεγάλη ευθύνη να ενθαρρύνουν και να καλλιεργήσουν τον κοινωνικό διάλογο.

5.2.

Ειδικότερα όσον αφορά την εισαγωγή των τεχνολογιών αυτών, ο εν λόγω διάλογος πρέπει να δίδει τη δυνατότητα ενημέρωσης σχετικά με τις προοπτικές του μετασχηματισμού των παραγωγικών διαδικασιών σε επίπεδο επιχείρησης και κλάδου και εκτίμησης των νέων αναγκών όσον αφορά τις δεξιότητες και την κατάρτιση, αλλά και προβληματισμού πριν από τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης για τη βελτίωση των οργανωτικών και παραγωγικών διαδικασιών, την αύξηση των δεξιοτήτων των εργαζομένων και τη βελτιστοποίηση των πόρων που αποδεσμεύονται από την τεχνητή νοημοσύνη με στόχο την ανάπτυξη νέων προϊόντων, νέων υπηρεσιών ή για τη βελτίωση της ποιότητας της εξυπηρέτησης των πελατών.

5.3.

Κοινωνικά υπεύθυνη αναδιάρθρωση

5.4.

Σε περίπτωση που τα κοινωνικά προγράμματα κρίνονται αναπόφευκτα, οι προκλήσεις αφορούν την κοινωνική διαχείριση της αναδιάρθρωσης αυτής. Όπως επισημάνθηκε από τους Ευρωπαίους κοινωνικούς εταίρους στις «Κατευθυντήριες γραμμές για τη διαχείριση των αλλαγών και των κοινωνικών συνεπειών τους» (20), σε πολλές περιπτωσιολογικές μελέτες υπογραμμίζεται η σημασία αναζήτησης όλων των πιθανών εναλλακτικών λύσεων ως προς τις απολύσεις, όπως π.χ. η κατάρτιση, ο αναπροσανατολισμός και η υποστήριξη για τη δημιουργία επιχειρήσεων.

5.5.

Σε περίπτωση αναδιάρθρωσης, η ενημέρωση και η διαβούλευση με τους εργαζομένους πρέπει, σύμφωνα με τις σχετικές ευρωπαϊκές οδηγίες (21), να επιτρέπουν την πρόληψη των κινδύνων, τη διευκόλυνση της πρόσβασης των εργαζομένων στην κατάρτιση εντός της επιχείρησης, την πιο ευέλικτη οργάνωση της εργασίας με παράλληλη διατήρηση της ασφάλειας, την ενθάρρυνση της συμμετοχής των εργαζομένων στην πορεία και το μέλλον της επιχείρησης.

5.6.

Τέλος, όπως ορθότατα επισημαίνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η ΕΕ πρέπει να διασφαλίζει πρόσβαση στην κοινωνική πρόνοια σε όλους τους πολίτες, συμπεριλαμβανομένων των μισθωτών και των αυτοαπασχολούμενων ή ψευδοαυτοαπασχολούμενων, «ανεξάρτητα από το είδος και τη διάρκεια της σχέσης εργασίας» σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων (22).

6.   Τεχνητή νοημοσύνη και μεταβαλλόμενες εργασιακές συνθήκες

6.1.

Στις 25 Απριλίου 2018, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε μια «ευρωπαϊκή προσέγγιση» για την προώθηση πολιτικών επένδυσης στην ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης και την εκπόνηση κατευθυντήριων γραμμών σε θέματα δεοντολογίας. Επισημαίνει το δυναμικό μετασχηματισμού των κοινωνιών μας μέσω των τεχνολογιών της τεχνητής νοημοσύνης, ιδίως στους τομείς των μεταφορών, της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και της μεταποίησης.

6.2.

Αυτό το δυναμικό μετασχηματισμού εκφράζεται στις διαδικασίες παραγωγής και έχει επίσης αντίκτυπο στο περιεχόμενο της εργασίας. Ο αντίκτυπος μπορεί να είναι θετικός, ιδιαίτερα ως προς τον τρόπο με τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βελτιώσει τις διαδικασίες αυτές και την ποιότητα της εργασίας. Τα ίδια θετικά αποτελέσματα μπορούν να γίνουν αισθητά και στις «ευέλικτες» μορφές οργάνωσης της εργασίας, όπου η από κοινού εξουσία λήψης αποφάσεων είναι σημαντικότερη, όπως και η αυτονομία των ομάδων, η πολυλειτουργικότητα, η οριζόντια οργάνωση και οι καινοτόμες και συμμετοχικές πρακτικές (23).

6.3.

Όπως τονίζει η ΕΟΚΕ (24), αλλά και η ίδια η Επιτροπή, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθήσει τους εργαζομένους σε επαναλαμβανόμενα, δύσκολα, ή ακόμη και επικίνδυνα καθήκοντα, μερικές δε από τις εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να βελτιώσουν την ευημερία των εργαζομένων και να διευκολύνουν την καθημερινή τους ζωή.

6.4.

Όμως η οπτική αυτή συνοδεύεται από νέα ερωτήματα, ιδίως όσον αφορά την αλληλεπίδραση μεταξύ τεχνητής νοημοσύνης και εργαζομένου, καθώς και την εξέλιξη του περιεχομένου της εργασίας. Στα εργοστάσια, στις επιχειρήσεις και στα γραφεία, σε ποιο βαθμό θα είναι αυτόνομες οι ευφυείς μηχανές και ποιες θα είναι οι μορφές συμπληρωματικότητας με την ανθρώπινη εργασία; Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι, στον νέο κόσμο της εργασίας, ο προσδιορισμός της σχέσης του ανθρώπου με τη μηχανή είναι πρωταρχικής σημασίας. Είναι θεμελιώδους σημασίας μια προσέγγιση με επίκεντρο τον έλεγχο του ανθρώπου επί της μηχανής (25).

6.5.

Εκ προοιμίου, δεν είναι δεοντολογικά αποδεκτό να περιορίζεται ένας άνθρωπος από την τεχνητή νοημοσύνη ή να θεωρείται εκτελεστικό όργανο της μηχανής που θα του υπαγορεύει τα καθήκοντα που πρέπει να εκτελεστούν, τον τρόπο εκτέλεσής τους και τις προθεσμίες εντός των οποίων τα καθήκοντα πρέπει να εκτελεστούν. Ωστόσο, αυτά τα δεοντολογικά όρια μοιάζουν μερικές φορές να παραβιάζονται (26). Για τον λόγο αυτό, αυτά τα δεοντολογικά όρια πρέπει να διατυπωθούν σαφώς στις κατευθυντήριες γραμμές δεοντολογίας για την τεχνητή νοημοσύνη.

6.6.

Η αποφυγή της αναπαραγωγής σήμερα νέων μορφών ψηφιακού τεϊλορισμού, που θα μπορούσε να οργανωθεί από τους προγραμματιστές ευφυών μηχανών, πρέπει να είναι η προτεραιότητα της ΕΕ. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, όπως δήλωσε πρόσφατα η ΕΟΚΕ, οι Ευρωπαίοι ερευνητές, μηχανικοί, σχεδιαστές και επιχειρηματίες που συμβάλλουν στην ανάπτυξη και στην εμπορία συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης πρέπει να ενεργούν σύμφωνα με κριτήρια ηθικής και κοινωνικής ευθύνης. Η ενσωμάτωση της δεοντολογίας και των ανθρωπιστικών επιστημών στο πρόγραμμα σπουδών της κατάρτισης των μηχανικών μπορεί να είναι η σωστή απόκριση στην επιταγή αυτή (27).

6.7.

Ένα άλλο ζήτημα αφορά την παρακολούθηση και τον διαχειριστικό έλεγχο. Όλοι συμφωνούν για την ανάγκη αιτιολογημένης εποπτείας των διαδικασιών παραγωγής και, ως εκ τούτου, του έργου που επιτελείται. Σήμερα, νέα τεχνολογικά εργαλεία παρέχουν δυνητικά την ευκαιρία εγκατάστασης ευφυών συστημάτων πλήρους ελέγχου, σε πραγματικό χρόνο, των εργαζομένων, με κίνδυνο η εποπτεία και ο έλεγχος να καταστούν δυσανάλογα.

6.8.

Το ζήτημα του λελογισμένου και αναλογικού χαρακτήρα του ελέγχου της εκτέλεσης του έργου και των δεικτών απόδοσης, αλλά και της σχέσης εμπιστοσύνης μεταξύ διαχειριστή και διαχειριζόμενου, αποτελεί θέμα που θα πρέπει επίσης να συμπεριλαμβάνεται στην ημερήσια διάταξη του εθνικού, του ευρωπαϊκού, του διεπαγγελματικού και του κλαδικού κοινωνικού διαλόγου.

6.9.

Το ζήτημα των συστηματικών σφαλμάτων των αλγορίθμων και των δεδομένων μάθησης καθώς και των πιθανών ανεπιθύμητων συνεπειών διάκρισης παραμένει αμφιλεγόμενο. Για ορισμένους, οι αλγόριθμοι και άλλα προβλεπτικά λογισμικά προσλήψεων ενδέχεται να μειώσουν τις διακρίσεις κατά την πρόσληψη και να προωθήσουν «εξυπνότερες» προσλήψεις. Για άλλους, τα λογισμικά προσλήψεων ενέχουν πάντοτε τον κίνδυνο να αντανακλούν, ακόμη και ακούσια, τη μεροληψία των προγραμματιστών των συγκεκριμένων ρομπότ — υπευθύνων πρόσληψης. Σύμφωνα με ορισμένους ειδικούς, τα αλγοριθμικά μοντέλα δεν θα είναι ποτέ τίποτε περισσότερο από προσωπικές απόψεις ενσωματωμένες στα μαθηματικά (28). Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο πρέπει να είναι δυνατή τόσο η προσφυγή στον άνθρωπο (σε σχέση με την αρχή της διαφάνειας που αναπτύχθηκε παραπάνω: το δικαίωμα να ζητούνται τα κριτήρια απόφασης), όσο και η διασφάλιση ότι η συλλογή των δεδομένων και η επεξεργασία τους πληρούν τις αρχές της αναλογικότητας και της σκοπιμότητας. Σε κάθε περίπτωση, τα δεδομένα δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται για σκοπούς διαφορετικούς από εκείνους για τους οποίους συλλέχθηκαν (29).

6.10.

Η ευκαιρία που προσφέρει ο γενικός κανονισμός για την προστασία των δεδομένων στα κράτη μέλη ως προς την πρόβλεψη, με τη νομοθεσία ή μέσω συλλογικών συμβάσεων, πιο συγκεκριμένων κανόνων για τη διασφάλιση της προστασίας των δικαιωμάτων και των ελευθεριών όσον αφορά την επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων των εργαζομένων στο πλαίσιο των εργασιακών σχέσεων, αποτελεί οδηγό που τα κράτη και οι κοινωνικοί εταίροι δεν πρέπει να αφήσουν αναξιοποίητο (30).

6.11.

Θα πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι οι κίνδυνοι δεν αφορούν μόνο τους μισθωτούς εργαζομένους. Η ανάπτυξη της ηλεκτρονικής υπεργολαβίας, της εργασίας σε πλατφόρμα και των διαφόρων μορφών συμμετοχικής εργασίας συνοδεύεται και αυτή από νέα αυτοματοποιημένα συστήματα διαχείρισης της απόδοσης και της επιμέλειας, τα δεοντολογικά όρια των οποίων φαίνεται κάποιες φορές να παραβιάζονται (ενεργοποίηση της κάμερας του εργαζομένου από την πλατφόρμα, στιγμιότυπο οθόνης εξ αποστάσεως κ.λπ.).

6.12.

Συχνά, οι αλγόριθμοι σε αυτές τις πλατφόρμες οι οποίοι καθορίζουν, μεταξύ άλλων, τις αποδοχές του αυτοαπασχολούμενου, την ψηφιακή του φήμη και τις ευκαιρίες του για πρόσβαση σε εργασίες, είναι αδιαφανείς. Οι τρόποι λειτουργίας τους δεν εξηγούνται στους εργαζομένους, οι οποίοι δεν έχουν πρόσβαση στα κριτήρια λειτουργίας που ισχύουν για αυτούς.

7.   Προετοιμασία μιας δίκαιης μετάβασης

7.1.

Μεσοπρόθεσμα, ο κίνδυνος κοινωνικής πόλωσης που τονίζεται από πολλούς ειδικούς απαιτεί διεξοδική διερεύνηση σχετικά με το μέλλον των κοινωνικών μας μοντέλων, συμπεριλαμβανομένης της χρηματοδότησής τους. Η ΕΟΚΕ ζητεί από την Επιτροπή να δρομολογήσει συζήτηση σχετικά με το θέμα της φορολογίας και της χρηματοδότησης των δημόσιων προϋπολογισμών και των συλλογικών συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας, σε μια οικονομία όπου ο αριθμός των ρομπότ αυξάνεται ραγδαία (31), ενώ ο φόρος επί της εργασίας παραμένει η κύρια πηγή φορολογικών εσόδων στην Ευρώπη. Η συζήτηση αυτή θα πρέπει να περιλαμβάνει το ζήτημα της ανακατανομής των κερδών της ψηφιοποίησης.

7.2.

Η Επιτροπή προτείνει να ενισχυθεί το Ευρωπαϊκό Ταμείο Προσαρμογής στην Παγκοσμιοποίηση (ΕΤΠ) και, μεταξύ άλλων, να τεθεί στην υπηρεσία των εργαζομένων που απολύονται και των αυτοαπασχολούμενοι, των οποίων η δραστηριότητα έπαυσε λόγω της ψηφιακής στροφής της οικονομίας (ψηφιοποίηση, αυτοματοποίηση) (32). Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι αυτό αποτελεί ένα βήμα προς τη δημιουργία ενός πραγματικού Ευρωπαϊκού Ταμείου Μετάβασης που θα συμβάλει στην κοινωνικά υπεύθυνη διαχείριση του ψηφιακού μετασχηματισμού και των επακόλουθων αναδιαρθρώσεων.

7.3.

Οι κοινωνικές και, γενικότερα, οι κοινωνιακές πτυχές της τεχνητής νοημοσύνης αποτελούν ολοένα και περισσότερο θέμα εθνικών συζητήσεων. Οι πρόσφατες συζητήσεις στο βρετανικό κοινοβούλιο (33) και στη γαλλική Γερουσία ανέδειξαν την ανάγκη προώθησης μιας δεοντολογικής προσέγγισης της τεχνητής νοημοσύνης, η οποία θα βασίζεται σε μια σειρά αρχών όπως η εντιμότητα, η διαφάνεια και η δυνατότητα επεξηγήσεων των αλγοριθμικών συστημάτων, η δεοντολογία και η ευθύνη των εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης, αλλά και η ευαισθητοποίηση των ερευνητών, εμπειρογνωμόνων και ειδικών όσον αφορά την πιθανή κατάχρηση των αποτελεσμάτων της έρευνάς τους. Στη Γαλλία, η έκθεση Villani παρουσιάζεται σαν να θέλει να «δώσει νόημα» στην τεχνητή νοημοσύνη (34). Πολλοί εμπειρογνώμονες από τα πανεπιστήμια του Γέιλ, του Στάνφορντ, του Κέμπριτζ και της Οξφόρδης προειδοποιούν για τα «ανεπίλυτα τρωτά σημεία» της τεχνητής νοημοσύνης και υπογραμμίζουν την επιτακτική ανάγκη πρόβλεψης, πρόληψης και μετριασμού τους (35). Ομοίως, το Ταμείο Έρευνας του Κεμπέκ (NRF), σε συνεργασία με το πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ, ασχολείται εδώ και λίγους μήνες με σχέδιο δημιουργίας Παγκόσμιου Παρατηρητηρίου για τις κοινωνιακές επιδράσεις της τεχνητής νοημοσύνης και της ψηφιοποίησης (36).

7.4.

Όλες αυτές οι πρωτοβουλίες υποδηλώνουν την ανάγκη η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη να μην περιορίζεται στην οικονομική και τεχνική της προοπτική και να επεκταθούν οι δημόσιες διαβουλεύσεις στον ρόλο που η κοινωνία θέλει να διαδραματίζει η τεχνητή νοημοσύνη, μεταξύ άλλων στον κόσμο της εργασίας. Οι συζητήσεις αυτές θα επιτρέψουν να ξεφύγουμε από την παγίδα της «ψευδούς διχοτόμησης» ανάμεσα σε ένα εντελώς αφελές και αισιόδοξο όραμα για την τεχνητή νοημοσύνη και τις επιδράσεις της, και ένα φάσμα καταστροφολογίας (37). Η δρομολόγηση των συζητήσεων αυτών σε εθνικό επίπεδο συνιστά ένα χρήσιμο πρώτο βήμα, όμως και η ΕΕ πρέπει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο, ιδίως με τον καθορισμό κατευθυντήριων γραμμών όσον αφορά τη δεοντολογία, όπως ξεκίνησε η Επιτροπή να πράττει.

7.5.

Το ζήτημα της εφαρμογής αυτών των κατευθυντήριων γραμμών θα πρέπει να ανατεθεί σε ειδικό Παρατηρητήριο για τη δεοντολογία των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Είναι σημαντικό η τεχνητή νοημοσύνη και οι εφαρμογές της να τεθούν στην υπηρεσία της ευημερίας και της χειραφέτησης των πολιτών και των εργαζομένων στο πλαίσιο του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων, και να αποφευχθεί να συμβάλουν, άμεσα ή έμμεσα, σε διαδικασίες αποξένωσης, αντίστροφης εκμάθησης και απώλειας των επαγγελματικών δεξιοτήτων, αλλά και απώλειας της αυτονομίας. Η αρχή «ο άνθρωπος έχει τον έλεγχο» σε όλους τους τομείς, μεταξύ άλλων στην εργασία, πρέπει να βρει συγκεκριμένες εφαρμογές.

7.6.

Η αρχή αυτή πρέπει να εφαρμόζεται και σε άλλους τομείς δραστηριότητας, όπως οι επαγγελματίες του τομέα της υγείας, οι οποίοι παρέχουν υπηρεσίες στενά συνδεδεμένες με τη ζωή, την υγεία, την ασφάλεια και την ποιότητα ζωής των ανθρώπων. Μόνον η θέσπιση αυστηρών δεοντολογικών κανόνων διασφαλίζει ότι όχι μόνον οι εργαζόμενοι, αλλά και οι καταναλωτές, οι ασθενείς, οι πελάτες και οι άλλοι φορείς παροχής υπηρεσιών θα επωφελούνται πλήρως από τις νέες εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης.

---

(1)  Acemoglu D., Restrepo P., «Artificial Intelligence, Automation and Work», NBER Working Paper 24196, January 2018. Βλέπε επίσης: Conseil d’orientation pour l’emploi (Συμβούλιο Επαγγελματικού Προσανατολισμού της Γαλλίας), Automatisation, numérisation et emploi (Αυτοματοποίηση, ψηφιοποίηση και απασχόληση), τόμος Ι, Ιανουάριος 2017 (www.coe.gouv.fr).

(2)  Acemoglu D., ό.π.· Conseil d’orientation pour l’emploi, ό.π.

(3)  COM(2018) 380 final.

(4)  Οδηγία 2002/14/ΕΚ· Κοινή δήλωση προθέσεων UNICE-ΕΣΣΟ-CEEP για τον Κοινωνικό Διάλογο και τις Νέες Τεχνολογίες, 1985· Κοινή γνωμοδότηση των κοινωνικών εταίρων σχετικά με τις νέες τεχνολογίες, την οργάνωση της εργασίας και την προσαρμοστικότητα της αγοράς εργασίας, 1991· Οδηγίες αναφοράς για τη διαχείριση της αλλαγής και των κοινωνικών συνεπειών της, 2003.

(5)  COM(2018) 246 final.

(6)  https://ifr.org/ifr-press-releases/news/robots-double-worldwide-by-2020.

(7)  ΕΕ C 288 της 31.8.2017, σ. 1.

(8)  Βλέπε ειδικότερα: https://www.techemergence.com.

(9)  ΕΕ C 288 της 31.8.2017, σ. 1.

(10)  Eurofound (2018), Automation, digitalisation and platforms: Implications for work and employment, Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο.

(11)  ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 161.

(12)  Frey και Osborne, 2013· Bowles, 2014· Arntz, Gregory και Zierahn, 2016· Le Ru, 2016· McKinsey, 2016· ΟΟΣΑ, 2017. Βλέπε επίσης τη διερευνητική γνωμοδότηση CCMI/136, ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 161.

(13)  http://www.oecd.org/employment/future-of-work/.

(14)  COM(2018) 237 final.

(15)  ΕΕ C 367 της 10.10.2018, σ. 15.

(16)  Επιστημονικό Συμβούλιο των Κάτω Χωρών για την Κυβερνητική Πολιτική.

(17)  https://english.wrr.nl/latest/news/2015/12/08/wrr-calls-for-inclusive-robot-agenda.

(18)  Βλέπε τις εργασίες επί των «αναδυόμενων κινδύνων» του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία (https://osha.europa.eu/en/emerging-risks). Σύμφωνα με τον Οργανισμό, «οι προσεγγίσεις και τα υφιστάμενα τεχνικά πρότυπα για την προστασία των εργαζομένων κατά των εργατικών ατυχημάτων με συνεργατικά ρομπότ θα πρέπει να αναθεωρηθούν υπό το πρίσμα των εξελίξεων αυτών».

(19)  COM(2018) 246 final.

(20)  Κοινό κείμενο των UNICE, CEEP, UEAPME και ΕΣΣΟ, 16.10.2003.

(21)  Οδηγία 2002/14/ΕΚ περί θεσπίσεως γενικού πλαισίου ενημερώσεως και διαβουλεύσεως των εργαζομένων στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα.

(22)  ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 54· ΕΕ C 173 της 31.5.2017, σ. 15· ΕΕ C 129 της 11.4.2018, σ. 7, ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 30.

(23)  ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 30.

(24)  ΕΕ C 367 της 10.10.2018, σ. 15.

(25)  ΕΕ C 288 της 31.8.2017, σ. 1· ΕΕ C 367 της 10.10.2018, σ. 15.

(26)  Αρκετά ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης αναφέρουν τις συνθήκες εργασίας σε ορισμένα κέντρα διοικητικής μέριμνας όπου οι εργαζόμενοι τελούν πλήρως υπό τον έλεγχο αλγορίθμων που τους υποδεικνύουν τα καθήκοντα που πρέπει να εκτελέσουν σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και όπου οι επιδόσεις τους μετρώνται σε πραγματικό χρόνο.

(27)  ΕΕ C 367 της 10.10.2018, σ. 15.

(28)  Cathy O’Neil, διδάκτωρ του Harvard και επιστήμων δεδομένων, «models are opinions embedded in mathematics» (https://www.theguardian.com/books/2016/oct/27/cathy-oneil-weapons-of-math-destruction-algorithms-big-data).

(29)  Βλέπε ιδίως τις εργασίες της Εθνικής Επιτροπής Πληροφορικής και Ατομικών Ελευθεριών της Γαλλίας: Comment permettre à l’homme de garder la main? — Les enjeux éthiques des algorithmes et de l’intelligence artificielle (Πώς θα μπορέσει ο άνθρωπος να διατηρήσει τον έλεγχο; Τα δεοντολογικά διακυβεύματα των αλγορίθμων και της τεχνητής νοημοσύνης), CNIL, Δεκέμβριος 2017,

https://www.cnil.fr/sites/default/files/atoms/files/cnil_rapport_garder_la_main_web.pdf).

(30)  Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679 (άρθρο 88).

(31)  https://ifr.org/ifr-press-releases/news/robots-double-worldwide-by-2020.

(32)  COM(2018) 380 final.

(33)  https://www.parliament.uk/ai-committee.

(34)  http://www.enseignementsup-recherche.gouv.fr/cid128577/rapport-de-cedric-villani-donner-un-sens-a-l-intelligence-artificielle-ia.html.

(35)  https://www.eff.org/files/2018/02/20/malicious_ai_report_final.pdf.

(36)  http://nouvelles.umontreal.ca/article/2018/03/29/le-quebec-jette-les-bases-d-un-observatoire-mondial-sur-les-impacts-societaux-de-l-ia/.

(37)  Acemoglu D., ό.π. Βλέπε επίσης Eurofound 2018, Automation, digitalisation and platforms: Implications for work and employment, Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, σ. 23: «The risks comprise unwarranted optimism, undue pessimism and mistargeted insights».

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Εμπιστοσύνη, ιδιωτικότητα και ασφάλεια των καταναλωτών και των επιχειρήσεων στο Διαδίκτυο των πραγμάτων»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2018/C 440/02)

Εισηγητής:	ο κ. Carlos TRIAS PINTÓ
Συνεισηγητής:	ο κ. Δημήτρης ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας	15.2.2018
Νομική βάση	Άρθρο 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας
Αρμόδιο τμήμα	Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	4.9.2018
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	19.9.2018
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	537
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	182/3/2

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1.

Το Διαδίκτυο των πραγμάτων (εφεξής ΔτΠ), χάρη στη διασυνδεσιμότητα ατόμων και αντικειμένων, προσφέρει τεράστιο εύρος ευκαιριών στους πολίτες και τις επιχειρήσεις. Ωστόσο, θα πρέπει να υπάρξουν πλείστες διασφαλίσεις και έλεγχοι ώστε να λειτουργεί ικανοποιητικά.

1.2.

Λαμβάνοντας υπόψη ότι ένας από τους πυλώνες του ΔτΠ βασίζεται στην αυτόματη λήψη αποφάσεων χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση, πρέπει να εξασφαλίζεται ότι οι αποφάσεις αυτές δεν υπονομεύουν τα δικαιώματα των καταναλωτών, δεν εγκυμονούν κινδύνους ηθικής φύσεως και δεν αντιβαίνουν προς τις θεμελιώδεις αρχές και τα ανθρώπινα δικαιώματα

1.3.

Η ΕΟΚΕ ζητεί από τα ευρωπαϊκά όργανα και τα κράτη μέλη της ΕΕ:

1.3.1.

να διασφαλίσουν την προστασία της ασφάλειας και της ιδιωτικότητας, μέσω της ανάπτυξης κατάλληλων κανονιστικών πλαισίων που θα περιλαμβάνουν αυστηρά μέτρα παρακολούθησης και ελέγχου·

1.3.2.

να προσδιορίσουν με σαφήνεια την ευθύνη όλων των επαγγελματιών στην αλυσίδα εφοδιασμού του προϊόντος και στη ροή πληροφοριών που συνδέονται με αυτήν, αποφεύγοντας τα κανονιστικά κενά όταν εμπλέκονται πολλοί παραγωγοί και διανομείς.

1.3.3.

να προβλέψουν κατάλληλους πόρους και αποτελεσματικούς μηχανισμούς για τον συντονισμό μεταξύ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των κρατών μελών, προκειμένου να εξασφαλιστεί η συνεκτική και εναρμονισμένη εφαρμογή τόσο της νομοθεσίας που θα αναθεωρηθεί όσο και της νέας νομοθεσίας, αντιμετωπίζοντας παράλληλα τις προκλήσεις του διεθνούς περιβάλλοντος·

1.3.4.

να παρακολουθούν την ανάπτυξη των αναδυόμενων τεχνολογιών που σχετίζονται με το ΔτΠ, ώστε να εξασφαλίζεται υψηλό επίπεδο ασφάλειας, πλήρης διαφάνεια και θεμιτή προσβασιμότητα·

1.3.5.

να προωθήσουν τις ευρωπαϊκές και διεθνείς πρωτοβουλίες τυποποίησης για την εξασφάλιση της αξιοπιστίας, της διαθεσιμότητας, της ανθεκτικότητας και της συντήρησης των προϊόντων·

1.3.6.

να παρακολουθούν τις αγορές και να διατηρούν ισότιμους τους όρους ανταγωνισμού στην εφαρμογή του ΔτΠ, προκειμένου να αποφεύγεται η συγκέντρωση της διακρατικής οικονομικής ισχύος στους νέους παράγοντες της τεχνολογίας·

1.3.7.

να αναλάβουν τη δέσμευση να προωθούν δράσεις ευαισθητοποίησης και αναβάθμισης των ψηφιακών δεξιοτήτων, εκ παραλλήλου με τη βασική έρευνα και την καινοτομία στον εν λόγω τομέα·

1.3.8.

να εγγυηθούν την πλήρη εφαρμογή και αποτελεσματική χρήση των συστημάτων εναλλακτικής επίλυσης διαφορών εντός και εκτός διαδικτύου (ΗΕΚΔ και ΕΕΚΔ)·

1.3.9.

να διασφαλίσουν την ύπαρξη, την υλοποίηση και την αποτελεσματική λειτουργία ενός συστήματος συλλογικής δράσης που θα επιτρέπει τη διακοπή και την αποζημίωση όταν η χρήση του ΔτΠ προκαλεί ζημίες ή βλάβες συλλογικού χαρακτήρα, όπως προβλέπεται δυνάμει της «Νέας Συμφωνίας για τους Καταναλωτές».

1.4.

Για να δείχνουν εμπιστοσύνη οι καταναλωτές πρέπει αφενός να τηρείται αυστηρά η σχετική νομοθεσία και αφετέρου να κοινοποιείται ότι ακολουθούνται βέλτιστες επιχειρηματικές πρακτικές όσον αφορά την ιδιωτικότητα και την ασφάλεια, ενώ είναι καθήκον των θεσμικών οργάνων η σύνδεσή τους με τις στρατηγικές εταιρικής κοινωνικής ευθύνης και τις κοινωνικά υπεύθυνες επενδύσεις.

1.5.

Ο κοινωνικός και οικονομικός αντίκτυπος του ΔτΠ θα είναι περισσότερο θετικός εφόσον συνδεθεί κατάλληλα με την ανάπτυξη κοινωνικών και περιβαλλοντικών πολιτικών στο πλαίσιο της συνεργατικής οικονομίας, της κυκλικής οικονομίας και της λειτουργικής οικονομίας.

2.   Ιστορικό και ευρύτερο πλαίσιο

2.1.

Κατά τα τελευταία δεκαπέντε έτη, η εμφάνιση του Διαδικτύου έχει επιφέρει αλλαγές σε όλους τους τομείς της καθημερινής ζωής, επηρεάζοντας τις διάφορες καταναλωτικές συνήθειες. Επίσης, προβλέπεται ότι εντός της επόμενης δεκαετίας η επανάσταση του Διαδικτύου των πραγμάτων (ΔτΠ) θα επηρεάσει τους τομείς της ενέργειας, της γεωργίας και των μεταφορών, όπως επίσης και τους πιο παραδοσιακούς τομείς της οικονομίας και της κοινωνίας. Το γεγονός αυτό οδηγεί στη χάραξη ολοκληρωμένων πολιτικών που θα αντιμετωπίζουν έξυπνα αυτήν την τεχνολογική ανατροπή.

2.2.

Η έννοια του ΔτΠ γεννήθηκε στο Massachusetts Institute of Technology (MIT) και ουσιαστικά βασίζεται σε έναν κόσμο γεμάτο από πλήρως διασυνδεδεμένες συσκευές, ώστε να είναι δυνατή η αυτοματοποίηση όλων των διαφορετικών διαλειτουργικών διαδικασιών. Από την πλευρά της, η Ευρωπαϊκή Ένωση προετοιμάζεται για να αντιμετωπίσει την ψηφιακή σύγκλιση και τις νέες προκλήσεις του ΔτΠ, ξεκινώντας από τη δρομολόγηση του σχεδίου «Η στρατηγική i2010 — Ευρωπαϊκή κοινωνία της πληροφορίας για την ανάπτυξη και την απασχόληση» (1), μέχρι και το πρόσφατο σχέδιο Δράσης ΔτΠ (βλέπε έγγραφο «Η πρόοδος στο Διαδίκτυο των Πραγμάτων στην Ευρώπη», που αποτέλεσε μέρος της ανακοίνωσης του 2016 «Ψηφιοποίηση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας. Τα πλήρη οφέλη από την ψηφιακή ενιαία αγορά») (2).

2.3.

Η ΕΟΚΕ έχει επανειλημμένως αποφανθεί για την τέταρτη βιομηχανική επανάσταση, η οποία χαρακτηρίζεται από τη σύγκλιση των ψηφιακών, φυσικών και βιολογικών τεχνολογιών, με σημαντικότερη τη γνωμοδότηση του 2017 (3). Πράγματι, το ΔτΠ αποτελεί το προτιμώμενο πεδίο εφαρμογής για τις πιο προηγμένες μορφές τεχνητής νοημοσύνης και το πεδίο όπου δοκιμάζονται οι αρχές που αναφέρει η ΕΟΚΕ, ιδίως η αρχή του ανθρωπίνου ελέγχου (human in control).

2.4.

Οι συσκευές του ΔτΠ συχνά δεν διαθέτουν τις προδιαγραφές επαλήθευσης ταυτότητας που απαιτούνται για την ασφάλεια των δεδομένων του χρήστη. Αυτό οδηγεί στην εμφάνιση προβλημάτων, καθότι οι συσκευές, τα δεδομένα και οι εταίροι της αλυσίδας εφοδιασμού είναι εκτεθειμένοι σε παραβιάσεις ασφαλείας.

2.5.

Οι αναδυόμενες τεχνολογίες, όπως η blockchain (αλυσίδα συστοιχιών), μπορούν να δίνουν λύση σε ζητήματα ασφαλείας και εμπιστοσύνης: μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ιχνηλάτηση των μετρήσεων δεδομένων από αισθητήρες και, όχι μόνο να αποτρέψουν την αλληλεπικάλυψη με κακόβουλα δεδομένα, αλλά και να διατηρήσουν την ακεραιότητα και την ιχνηλασιμότητα των τροποποιήσεων· ένα κατανεμημένο καθολικό (distributed ledger) μπορεί να παρέχει στις συσκευές του ΔτΠ ταυτοποίηση, εξακρίβωση και απρόσκοπτη ασφαλή μεταφορά δεδομένων· οι αισθητήρες του ΔτΠ μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ανταλλαγή δεδομένων μέσω αλυσίδας συστοιχιών αντί της ανταλλαγής μέσω τρίτου· η χρήση της τεχνολογίας blockchain και των έξυπνων συμβάσεων επιτρέπει την αυτονομία των συσκευών, καθώς και την ατομική ταυτότητα και την ακεραιότητα των δεδομένων· τα έξοδα δημιουργίας και λειτουργίας μειώνονται καθώς δεν υπάρχουν μεσάζοντες· τέλος, οι συσκευές του ΔτΠ στην αλυσίδα συστοιχιών παρέχουν το ιστορικό των διασυνδεδεμένων συσκευών που είναι πολύ χρήσιμο αν τυχόν χρειαστεί να αντιμετωπιστούν προβλήματα (4).

2.6.

Επιπλέον, αναπτύσσονται τεχνολογίες κατανεμημένου καθολικού, ανοιχτού κώδικα, για την ανταλλαγή πληροφοριών και τιμών μεταξύ συσκευών του ΔτΠ. Δεν επιτρέπουν την άντληση δεδομένων, αλλά χρησιμοποιούν μια αρχιτεκτονική που βασίζεται σε μια μαθηματική έννοια που ονομάζεται κατευθυνόμενο άκυκλο γράφημα (DAG), με την οποία αποφεύγονται οι προμήθειες και δίνεται η δυνατότητα αύξησης της δυναμικότητας του δικτύου ανάλογα με την αύξηση του αριθμού των χρηστών.

2.7.

Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα φαινόμενο με μεγάλο οικονομικό (5) και κοινωνικό δυναμικό που παρουσιάζει μεγάλες ευκαιρίες, αλλά παράλληλα και σημαντικές προκλήσεις συνδεδεμένες με άδηλους κινδύνους, πολυδιάστατου και οριζόντιου χαρακτήρα, που επηρεάζουν εξίσου επιχειρήσεις και καταναλωτές, διοικήσεις και πολίτες. Για τον λόγο αυτό, η αντιμετώπιση αυτού του θέματος απαιτεί κοινή προσέγγιση η οποία να επικεντρώνεται, παράλληλα, σε όσα στοιχεία είναι μοναδικά σε κάθε περίπτωση. Από αυτήν την άποψη, αρκεί να αναφερθεί ότι τα Ηνωμένα Έθνη έχουν εκτιμήσει πως το 2020 θα υπάρχουν 50 τρισεκατομμύρια διασυνδεδεμένες συσκευές, με εφαρμογές για τους καταναλωτές μέσω τηλεοράσεων, ψυγείων, καμερών ασφαλείας, οχημάτων κ.λπ.

2.8.

Οι εφαρμογές του ΔτΠ προσφέρουν ήδη οικονομικά και κοινωνικά οφέλη στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, παρέχοντας, μεταξύ άλλων, περισσότερες υπηρεσίες με κοινωνικοοικονομική ευαισθησία, μικρότερους κύκλους ανάδρασης, επισκευές από απόσταση, στήριξη των διαδικασιών λήψης αποφάσεων, καλύτερη κατανομή πόρων ή εξ αποστάσεως έλεγχο των υπηρεσιών. Ωστόσο, υπάρχουν πολύ ευαίσθητα συνεπακόλουθα ζητήματα, όπως είναι η ιδιωτικότητα και η ασφάλεια, η ασύμμετρη πληροφόρηση και η διαφάνεια των συναλλαγών, οι σύνθετες αρμοδιότητες, ο αποκλεισμός προϊόντων και συστημάτων ή, επίσης, η αύξηση των υβριδικών προϊόντων που μπορεί να έχει προεκτάσεις όσον αφορά θέματα ιδιοκτησίας και να εκθέσει τους καταναλωτές στην πραγματοποίηση εξ αποστάσεως συμβάσεων, με επακόλουθο μειωμένες εγγυήσεις.

2.9.

Οι τεράστιες νομικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν η ΕΕ και τα κράτη μέλη της μπορούν να εξηγηθούν από το γεγονός ότι πολλά από τα ειδικά χαρακτηριστικά του ΔτΠ (υψηλά επίπεδα πολυπλοκότητας και ισχυρή αλληλεξάρτηση, το στοιχείο της αυτονομίας, οι συνιστώσες της δημιουργίας και/ή επεξεργασίας δεδομένων και μια ανοιχτή διάσταση) διακρίνουν και άλλες αναδυόμενες ψηφιακές τεχνολογίες, όπως η blockchain, η εκτύπωση σε 3D και το υπολογιστικό νέφος. Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, το έγγραφο εργασίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (6) σχετικά με την ευθύνη των αναδυόμενων ψηφιακών τεχνολογιών αποτελεί ένα ακόμη βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση.

2.10.

Εν ολίγοις, η μεγιστοποίηση του οφέλους και η ελαχιστοποίηση των κινδύνων που συνδέονται με το ΔτΠ συνεπάγεται την παροχή πληροφοριών προσιτών, σαφών, συνοπτικών και αξιόπιστων, ιδίως με την προώθηση της ένταξης και της ψηφιακής συνδεσιμότητας των πλέον ευάλωτων καταναλωτών, μέσω του σχεδιασμού προϊόντων και υπηρεσιών απολύτως ανιχνεύσιμων που θα ενσωματώνουν ολοκληρωμένα πρότυπα εμπιστοσύνης, ιδιωτικότητας και ασφάλειας.

3.   Εμπιστοσύνη των καταναλωτών και των επιχειρηματιών στο ΔτΠ

3.1.

Το ΔτΠ αποτελεί ένα πολυσύνθετο οικοσύστημα που επιτρέπει τη διασύνδεση συσκευών διαφορετικών κατασκευαστών, διανομέων ή παραγωγών λογισμικού. Αυτό δημιουργεί δυσκολίες στην απόδοση ευθυνών σε περιπτώσεις μη συμμόρφωσης με τη νομοθεσία ή σε περίπτωση υλικών ζημιών ή άλλων ζημιών που προκαλούνται σε τρίτους ή σε συστήματα λόγω ελαττωματικών προϊόντων ή λόγω της στρεβλής χρήσης των προϊόντων από τρίτους μέσω του διαδικτύου. Υπάρχει επίσης το ενδεχόμενο πολλοί από τους επαγγελματίες που συμμετέχουν στην παγκόσμια αλυσίδα αξίας του προϊόντος να μην διαθέτουν επαρκείς γνώσεις και εμπειρία σε θέματα ασφάλειας ή προστασίας δεδομένων όσον αφορά τις δικτυωμένες συσκευές.

3.2.

Για τον λόγο αυτόν απαιτείται μια νέα προσέγγιση όσον αφορά τις ευθύνες, με στόχο να διασφαλιστεί ότι τόσο οι καταναλωτές όσο και οι επιχειρήσεις που υιοθετούν εφαρμογές του ΔτΠ προστατεύονται σε περιπτώσεις που προϊόντα με ενδεδειγμένες ρυθμίσεις μπορεί να αποδειχθούν ελαττωματικά ή μη ασφαλή λόγω συμβάντων ψηφιακής ασφάλειας ή λόγω μη εξουσιοδοτημένης αθέμιτης χρήσης (π.χ. από hackers). Το περιβάλλον αυτό πρέπει να δίνει τη δυνατότητα για πρόβλεψη, πρόληψη και προστασία από εκείνες τις αυτοματοποιημένες αποφάσεις που μπορεί παραβιάζουν τις ηθικές αξίες και τα παγκοσμίως αναγνωρισμένα ανθρώπινα δικαιώματα.

3.3.

Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει τόσο την επανεξέταση της εφαρμογής της οδηγίας του 1985 σχετικά με την ευθύνη λόγω ελαττωματικών προϊόντων (7) όσο και την πρόσφατη δημιουργία της πολυσυμμετοχικής ομάδας εμπειρογνωμόνων σχετικά με την ευθύνη και τις νέες τεχνολογίες, για να επιτευχθεί η κατάλληλη ισορροπία ανάμεσα στα συμφέροντα των παραγωγών και των καταναλωτών. Το νέο πλαίσιο ευθύνης πρέπει να προβλέπει με σαφή τρόπο την ιχνηλασιμότητα της ευθύνης και της ασφάλειας, τόσο κατά μήκος της αλυσίδας αξίας του προϊόντος όσο και κατά τη διάρκεια του κύκλου ζωής του, περιλαμβάνοντας τη βιωσιμότητα ως νέο στοιχείο βάσει του οποίου θα προβλέπεται η επικαιροποίηση, η βελτίωση, η φορητότητα, η συμβατότητα, η επαναχρησιμοποίηση, η επισκευή ή η αποκατάσταση του προϊόντος.

3.4.

Θα πρέπει επίσης να αποτελέσει αντικείμενο ειδικής εξέτασης για το ΔτΠ ο προσδιορισμός της ευθύνης όλων των επαγγελματιών στην αλυσίδα εφοδιασμού του προϊόντος, καθώς και η αποφυγή κανονιστικών κενών όταν εμπλέκονται πολλοί παραγωγοί και διανομείς. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι είναι σημαντικό να καθοριστούν σαφώς οι διαδικασίες που θα πρέπει να ακολουθούν οι καταναλωτές σε κάθε περίπτωση, με την προώθηση μηχανισμών εναλλακτικής επίλυσης διαφορών (ADR).

3.5.

Η ΕΟΚΕ τονίζει τη σημασία των προσυμβατικών πληροφοριών και της διαφάνειας των καθοριζόμενων ρητρών, καθώς και των οδηγιών χρήσης των συσκευών, με ρητή προειδοποίηση όσον αφορά τους πιθανούς συναφείς κινδύνους και την κάλυψή τους.

3.6.

Η διαλειτουργικότητα και η συμβατότητα των συναφών συσκευών, καθώς και του σχετικού λογισμικού, πρέπει να εξασφαλίζεται προκειμένου να αποφεύγονται οι αποκλεισμοί και να μπορεί ο καταναλωτής να συγκρίνει τους προμηθευτές. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι ο παράγοντας αυτός είναι επίσης καίριας σημασίας για τη δημιουργία ισότιμων όρων ανταγωνισμού μεταξύ μεγάλων εταιρειών και ΜΜΕ.

3.7.

Τέλος, η ΕΟΚΕ συνιστά να τηρείται η ουδετερότητα του δικτύου και παροτρύνει την Επιτροπή να ασκεί αυστηρή εποπτεία της συμπεριφοράς στην αγορά.

4.   Ιδιωτικότητα των καταναλωτών στο ΔτΠ

4.1.

Οι καταναλωτές έχουν ενισχύσει την ικανότητά τους να ασκούν έλεγχο επί των προσωπικών τους δεδομένων και των ιδιωτικών τους προτιμήσεων βάσει του νέου Γενικού Κανονισμού για την Προστασία Δεδομένων (ΓΚΠΔ) (8). Ο χρήστης μιας συσκευής πρέπει να ελέγχει τον τρόπο με τον οποίο γίνεται χρήση των δεδομένων που παράγει και το ποιος έχει τη δυνατότητα πρόσβασης σε αυτά, λαμβανομένου υπόψη ότι η ποικιλία των δεδομένων, καθώς και η συγκέντρωση και η σύνδεσή τους με άλλα δεδομένα, συνεπάγονται σοβαρό κίνδυνο για την ιδιωτικότητα στο οικοσύστημα του ΔτΠ.

4.2.

Πρέπει να ληφθούν υπόψη οι επιπτώσεις που μπορεί να έχει το πλήθος των προϊόντων, των υπηρεσιών ή των φορέων στην ιδιωτικότητα και στην προστασία των δεδομένων, όταν αυτά μεταφέρονται με τρόπο αυτόνομο λόγω της διασυνδεσιμότητάς τους. Κατά τον ίδιο τρόπο, στις περιπτώσεις επεξεργασίας ή επανεπεξεργασίας πληροφοριών με βάση αρχικώς ασφαλή δεδομένα, υπάρχει το ενδεχόμενο να γίνουν γνωστές με ακρίβεια οι συνήθειες, τα μέρη όπου συχνάζουν, τα ενδιαφέροντα και οι προτιμήσεις των ατόμων. Αυτό αυξάνει την προσβασιμότητα και τη δυνατότητα εντοπισμού του προφίλ του χρήστη.

4.3.

Οι νομικές εγγυήσεις θα πρέπει να διασφαλίζουν την απόλυτη δυνατότητα των χρηστών να ασκούν τα δικαιώματα της ιδιωτικότητάς τους και της προστασίας των δεδομένων τους προσωπικού χαρακτήρα χωρίς περιορισμό, ώστε να αποφεύγονται ενδεχόμενες επιβλαβείς συνέπειες όπως οι διακρίσεις, οι επιθετικές πωλήσεις, η συρρίκνωση της ιδιωτικής σφαίρας ή οι παραβιάσεις της ασφάλειας. Από την άλλη πλευρά, οι καταναλωτές θα πρέπει να έχουν ενημέρωση σχετικά με την οικονομική αξία των δεδομένων τους και να διατηρούν το δικαίωμα να τα κοινοποιούν.

4.4.

Όπως προβλέπει ο ΓΚΠΔ, οι εταιρείες και οι ρυθμιστικές αρχές θα πρέπει να επανεξετάζουν τακτικά το πεδίο εφαρμογής της συλλογής δεδομένων και να αξιολογούν τον βαθμό στον οποίον τα δεδομένα που υποβάλλονται σε επεξεργασία είναι κατάλληλα και αναγκαία για την παροχή της υπηρεσίας. Οι πτυχές και οι επιπτώσεις της ιδιωτικότητας πρέπει να αξιολογούνται σε όλη τη διάρκεια της σύλληψης, του κύκλου σχεδιασμού και της ανάπτυξης ενός συνδεδεμένου προϊόντος, αλλά και του διαδικτυωμένου οικοσυστήματος, όπου αυτό λειτουργεί (ιδιωτικότητα εκ σχεδιασμού). Ως εκ τούτου, οι αρχές της προστασίας της ιδιωτικότητας εκ σχεδιασμού και της ιδιωτικότητας εξ ορισμού πρέπει να εφαρμόζονται με συνέπεια όσον αφορά το ΔτΠ.

4.5.

Επίσης, η διαμόρφωση κάθε συνδεδεμένου προϊόντος πρέπει, από προεπιλογή, να διασφαλίζει το υψηλότερο επίπεδο προστασίας της ιδιωτικότητας (εκ σχεδιασμού και εξ ορισμού) ώστε να αποφεύγεται η ανεπιθύμητη παρακολούθηση της συμπεριφοράς των χρηστών και των δραστηριοτήτων τους.

4.6.

Σε κάθε περίπτωση, οι καταναλωτές πρέπει να γνωρίζουν επακριβώς ποια δεδομένα συλλέγονται, ποιοι έχουν πρόσβαση σε αυτά και πώς πρόκειται να χρησιμοποιηθούν ενόσω γίνεται χρήση του προϊόντος ή της υπηρεσίας, καθώς και ποια είναι η εφαρμοζόμενη πολιτική προστασίας της ιδιωτικότητας, όπως και αν οι χρησιμοποιούμενοι αλγόριθμοι επηρεάζουν την ποιότητα, την τιμή ή την προσβασιμότητα της υπηρεσίας.

5.   Ασφάλεια των καταναλωτών και των επιχειρηματιών στο ΔτΠ

5.1.

Η διασυνδεσιμότητα των συσκευών που χαρακτηρίζει το οικοσύστημα του ΔτΠ μπορεί να ενθαρρύνει τη διαμόρφωση παράνομων ή ανεπιθύμητων τεχνολογικών πρακτικών και να το μετατρέψει σε ένα περιβάλλον με δεδομένα εύκολα προσπελάσιμα και ταχύτατα διαδιδόμενα. Για τον λόγο αυτόν απαιτείται να εδραιωθεί με ολοκληρωμένο τρόπο η ασφάλεια, σε καθένα ξεχωριστά και σε όλα μαζί τα στοιχεία του συστήματος.

5.2.

Η προσφορά προϊόντων και επικαιροποιήσεων που συνδέονται με την ασφάλεια στον κυβερνοχώρο πρέπει να αιτιολογείται και να καλύπτει όχι μόνο τις μεμονωμένες συσκευές, αλλά να παρέχει και κάλυψη έναντι των κινδύνων για την ασφάλεια που ενέχει η διασυνδεσιμότητα με άλλες συσκευές στο ΔτΠ, ενώ ο αριθμός των συσκευών δεν πρέπει να οδηγεί σε έκπτωση των προτύπων ποιότητας της ασφάλειας αυτής.

5.3.

Στο πλαίσιο αυτό, η πρόταση κανονισμού σχετικά με τον Οργανισμό της ΕΕ για την ασφάλεια στον κυβερνοχώρο (9) περιλαμβάνει ένα πλαίσιο για την πιστοποίηση των τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών που θα επιτρέψει τον καθορισμό εθελούσιων συστημάτων πιστοποίησης ασφάλειας και επισήμανσης για διάφορες κατηγορίες προϊόντων, μεταξύ των οποίων και το ΔτΠ. Παρότι η ΕΟΚΕ επικροτεί το μέτρο αυτό, εκφράζει επίσης την ανησυχία της διότι δεν έχει υποχρεωτικό χαρακτήρα.

5.4.

Τα μέτρα ασφάλειας στον κυβερνοχώρο θα πρέπει να καλύπτουν από κινδύνους λόγω προσβλητότητας, ιδίως από την υποκλοπή (hacking), τη μη επιτρεπόμενη πρόσβαση ή την αθέμιτη χρήση, καθώς και από κινδύνους σχετικούς με τον τρόπο πληρωμής και τις οικονομικές απάτες. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ στηρίζει τις αρμοδιότητες της πολυσυμμετοχικής ομάδας εμπειρογνωμόνων σχετικά με την ευθύνη και τις νέες τεχνολογίες.

5.5.

Επιπλέον, πρέπει να καλύπτουν την προσωπική ασφάλεια των καταναλωτών σε σχέση με κινδύνους, όπως η χρήση της γεωγραφικής εγγύτητας, οι κοινές ζώνες συχνοτήτων, η έκθεση σε ηλεκτρομαγνητικά πεδία ή οι πιθανές παρεμβολές με συνδεδεμένο εξοπλισμό ζωτικής σημασίας. Η ΕΟΚΕ ζητεί να εφαρμοστούν μέτρα επιτήρησης και προληπτικής απόσυρσης όταν υπάρχουν κίνδυνοι για την υγεία και την ασφάλεια των καταναλωτών ή των προσωπικών και οικονομικών συμφερόντων τους.

5.6.

Οι επιχειρήσεις πρέπει να υιοθετούν πρότυπα ορθών πρακτικών, όπως η ασφάλεια εκ σχεδιασμού και εξ ορισμού, και να υπόκεινται σε αξιολογήσεις από ανεξάρτητους εξωτερικούς φορείς. Σε περιπτώσεις παραβίασης της ασφάλειας ή των δεδομένων, οι επιχειρήσεις οφείλουν να κοινοποιούν τα περιστατικά αυτά, παρέχοντας ενημέρωση σχετικά με την ευθύνη για ζημίες και μη συμμόρφωση προς τη νομοθεσία.

5.7.

Οι επιχειρήσεις πρέπει να παρέχουν στους καταναλωτές απλές και προσβάσιμες πληροφορίες που θα τους επιτρέπουν να παίρνουν τις κατάλληλες αποφάσεις και να εφαρμόζουν ασφαλείς πρακτικές, παρέχοντας στους καταναλωτές τις επικαιροποιήσεις ασφαλείας που είναι ουσιαστικής σημασίας καθ’ όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής του προϊόντος.

5.8.

Η έλλειψη συνεκτικών προτύπων όσον αφορά τα δίκτυα ΔτΠ πρέπει να αντιμετωπιστεί. Είναι αναγκαίο να διαμορφωθούν προηγμένες ευρυζωνικές τεχνολογίες νέας γενιάς που να βελτιώνουν τις υφιστάμενες υποδομές.

6.   Προτάσεις για ανάληψη δράσης στο πλαίσιο των δημόσιων πολιτικών (10)

6.1.

Οι δημόσιες αρχές, κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων τους στις διάφορες περιοχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πρέπει να συμμετέχουν ενεργά στη χάραξη πολιτικής και σχεδίων δράσης για το ΔτΠ, με στόχο την επίτευξη ισορροπίας μεταξύ των διαφόρων ενδιαφερόμενων μερών, προλαμβάνοντας τα προβλήματα και αμβλύνοντας προληπτικά τις πιθανές αρνητικές επιπτώσεις. Η ΕΟΚΕ προτείνει:

6.1.1.

να δημιουργηθούν περιβάλλοντα δοκιμών (sand boxes), δηλαδή φυσικοί χώροι, συνεργατικοί σχηματισμοί κ.λπ., για τα πιλοτικά έργα και τις αποδείξεις αρχών. Αυτά θα αποσκοπούν όχι μόνο στην απλή δοκιμή τεχνολογιών, αλλά και στη δοκιμή κανονιστικών προτύπων (11)·

6.1.2.

να χρηματοδοτηθούν τεχνολογικές υποδομές που θα επιτρέπουν την ανάπτυξη καινοτόμων έργων ΔτΠ στο πλαίσιο του νέου προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη».

6.1.3.

να οριστούν ιδρύματα και ανεξάρτητες αρχές ως παράγοντες διευκόλυνσης και εποπτείας των έργων του ΔτΠ. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει τα σχετικά μέτρα που προβλέπονται από τον κανονισμό του 2017 για την ασφάλεια στον κυβερνοχώρο και ζητεί από την Επιτροπή να προωθήσει αποτελεσματικά και με τους κατάλληλους δημοσιονομικούς πόρους τις διαδικασίες τυποποίησης για την ψηφιακή βιομηχανία (12)·

6.1.4.

να προωθηθούν συμπράξεις και πλατφόρμες συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, με τη συμμετοχή της επιστημονικής κοινότητας, της βιομηχανίας και των καταναλωτών·

6.1.5.

να ενθαρρυνθούν οι επενδύσεις στην ανάπτυξη τοπικών επιχειρηματικών μοντέλων που θα αξιοποιούν τα οφέλη του ΔτΠ και θα διευκολύνουν την προσέγγιση τόσο περίπλοκων θεμάτων όπως η προστασία και η κυριότητα των δεδομένων·

6.1.6.

να υλοποιηθούν δράσεις ανάπτυξης δεξιοτήτων στον χώρο των επιχειρήσεων υπό το πρίσμα της συνυπευθυνότητας. Είναι σκόπιμο να εξασφαλιστεί ότι η ασφάλεια και η προστασία της ιδιωτικής ζωής εκ σχεδιασμού και εξ ορισμού θα ενσωματώνονται στα προϊόντα και τις υπηρεσίες των ΤΠΕ, σύμφωνα με την αρχή της «υποχρέωσης φροντίδας» που υποστηρίζει ο νέος Κανονισμός για την ασφάλεια στον κυβερνοχώρο. Ως προς αυτό, η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την προβλεπόμενη κατάρτιση κωδίκων δεοντολογίας, συμπληρωματικά προς τα κανονιστικά μέτρα·

6.1.7.

να ενθαρρυνθούν οι ευρωπαϊκές και διεθνείς πρωτοβουλίες τυποποίησης, ώστε να εξασφαλιστεί ότι τα συστήματα του ΔτΠ θα διαθέτουν τα βασικά χαρακτηριστικά, δηλαδή αξιοπιστία, ασφάλεια, διαθεσιμότητα, ανθεκτικότητα, συντηρησιμότητα και λειτουργία. Ειδικότερα, η τυποποίηση είναι ουσιαστικής σημασίας για την ταχεία υλοποίηση βιομηχανικών μεταποιητικών διεργασιών με υψηλό βαθμό ψηφιοποίησης.

6.1.8.

να εξασφαλιστεί η οικονομικά προσιτή και υψηλής ποιότητας πρόσβαση στους χρήστες του ΔτΠ, ιδίως στις πλέον ευάλωτες ομάδες ή σε αυτές που ζουν στις πιο αραιοκατοικημένες περιοχές·

6.1.9.

να προωθηθούν εκστρατείες ευαισθητοποίησης και εκπαιδευτικά προγράμματα για την ευκολότερη υιοθέτηση του ΔτΠ από τις επιχειρήσεις και τους καταναλωτές που να δίνουν τη δυνατότητα απόκτησης συγκεκριμένων δεξιοτήτων και ικανοτήτων (13), με ιδιαίτερη προσοχή στις ευάλωτες ομάδες και στην πολυμορφία·

6.1.10.

να αναληφθούν πρωτοβουλίες στον χώρο της εκπαίδευσης ώστε να υπάρξει αποτελεσματική πρόληψη, δεδομένης της πρόωρης ένταξης των παιδιών στα ψηφιακά περιβάλλοντα·

6.1.11.

να καταρτιστούν αναλύσεις και διαγνωστικές μελέτες σχετικά με τον αντίκτυπο του ΔτΠ στα νέα μοντέλα βιώσιμης παραγωγής και κατανάλωσης·

6.1.12.

να εγγυηθούν την πλήρη εφαρμογή και αποτελεσματική χρήση των συστημάτων εναλλακτικής επίλυσης διαφορών εντός και εκτός διαδικτύου (ΗΕΚΔ και ΕΕΚΔ)·

6.1.13.

να διασφαλίσουν την ύπαρξη, την υλοποίηση και την αποτελεσματική λειτουργία ενός συστήματος συλλογικής δράσης που θα επιτρέπει τη διακοπή και την αποζημίωση όταν η χρήση του ΔτΠ προκαλεί ζημίες ή βλάβες συλλογικού χαρακτήρα, όπως προβλέπεται δυνάμει της «Νέας Συμφωνίας για τους Καταναλωτές».

6.2.

Επιπλέον, η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να αξιολογήσει τη νομοθεσία που συνδέεται άμεσα ή έμμεσα με το ΔτΠ και, όπου είναι απαραίτητο, να βελτιώσει τις ισχύουσες νομοθετικές πράξεις. Στο πλαίσιο αυτό, η New Deal for Consumers θα πρέπει, επίσης, να μελετήσει εκ του σύνεγγυς τόσο τις διασυνδεόμενες συσκευές όσο και τα δίκτυα και την ασφάλειά τους, καθώς και τα δεδομένα που συνδέονται με τις συσκευές.

6.3.

Τέλος, η ΕΟΚΕ τονίζει τη σημασία της ύπαρξης μηχανισμών συνεργασίας και συντονισμού μεταξύ των κρατών μελών για την αποτελεσματική και ομοιόμορφη εφαρμογή των προβλεπόμενων ρυθμίσεων, καθώς και για τις συμβάσεις που πρέπει να συνάψει η Ευρωπαϊκή Ένωση εκτός του εδάφους της, λόγω του τόπου όπου εδρεύουν οι επιχειρήσεις και οι πάροχοι, με ιδιαίτερη έμφαση στην ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών. Απαιτείται συντονισμός της διεθνούς πολιτικής για τις διασυνοριακές ροές δεδομένων, ώστε οι ενδιαφερόμενες χώρες να είναι σε θέση να θεσπίσουν και να εισαγάγουν εξίσου αυστηρούς κανόνες προστασίας στο εθνικό τους δίκαιο, τόσο το ουσιαστικό όσο και το δικονομικό.

---

(1)  COM(2005) 229 final.

(2)  COM(2016) 180 final.

(3)  Η τεχνητή νοημοσύνη — Η επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης στην (ψηφιακή) ενιαία αγορά, στην παραγωγή, στην κατανάλωση, στην απασχόληση και στην κοινωνία (ΕΕ C 288 της 31.8.2017, σ. 1).

(4)  Βλέπε Khwaja Shaik, Why blockchain and IoT are best friends, https://www.ibm.com· όσον αφορά τις καινοτομίες στον ευρωπαϊκό χρηματοοικονομικό τομέα βλέπε ΕΕ C 246 της 28.7.2017, σ. 8.

(5)  Η Digital McKinsey εκτιμά ότι το ΔτΠ έχει πιθανό οικονομικό αντίκτυπο που κυμαίνεται από 3,9 τρις USD μέχρι $ 11,1 τρις USD ετησίως έως το 2025.

(6)  SWD(2018) 137.

(7)  COM(2018) 246 final.

(8)  Σε ισχύ από τις 25 Μαΐου 2018.

(9)  Βλέπε COM(2017) 477 final.

(10)  Βλέπε Όμιλος Παγκόσμιας Τράπεζας, διαδίκτυο of things. The New Government to Business Platform (Το Διαδίκτυο των Πραγμάτων. Η νέα πλατφόρμα κυβέρνησης-επιχειρήσεων).

(11)  Βλέπε https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/eu-and-eea-member-states-sign-cross-border-experiments-cooperative-connected-and-automated

(12)  ΕΕ C 197 της 8.6.2018, σ. 1.

(13)  ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 36.

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Δείκτες που ανταποκρίνονται καλύτερα στην αξιολόγηση των ΣΒΑ και η συμβολή της κοινωνίας των πολιτών»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2018/C 440/03)

Εισηγήτρια:	η κ. Brenda KING
Συνεισηγητής:	ο κ. Thierry LIBAERT

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας	15.2.2018
Νομική βάση	Άρθρο 29 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού
	Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας
Αρμόδιο τμήμα	Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη και περιβάλλον
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	5.9.2018
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	19.9.2018
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	537
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	194/2/3

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1.

Από το 2015, χρονιά κατά την οποία τα θεσμικά όργανα της ΕΕ ενέκριναν το Θεματολόγιο του ΟΗΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη με ορίζοντα το 2030, η ΕΟΚΕ εκφράζει την προτροπή της προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να χαράξει μια συνολική ευρωπαϊκή στρατηγική για τη βιώσιμη ανάπτυξη με συγκεκριμένες επιδιώξεις, σκοπούς και μέτρα στην προσπάθεια να επιτευχθούν οι 17 στόχοι βιώσιμης ανάπτυξης (ΣΒΑ). Παρά το γεγονός ότι η ΕΕ διαδραμάτισε ηγετικό ρόλο στην έγκριση του Θεματολογίου με ορίζοντα το 2030 και οι ΣΒΑ αντικατοπτρίζουν θεμελιώδεις αξίες της ΕΕ που αποσκοπούν στην προώθηση μεγαλύτερης κοινωνικής, πολιτικής, οικονομικής και περιβαλλοντικής αρμονίας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν κατόρθωσε να αναπτύξει μια συνολική στρατηγική. Το έγγραφο προβληματισμού με τίτλο «Προς μια βιώσιμη Ευρώπη μέχρι το 2030» («Towards a Sustainable Europe by 2030») που θα δημοσιευτεί μέχρι τα τέλη του 2018 αποτελεί ευκαιρία να αναδειχθεί η σημασία της θέσπισης μιας συνολικής ευρωπαϊκής στρατηγικής.

1.2.

Η σημερινή έλλειψη ευρωπαϊκής στρατηγικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη ενέχει κινδύνους για τη συνεπή εφαρμογή του Θεματολογίου του 2030 σε επίπεδο ΕΕ, αλλά και σε εθνικό επίπεδο. Ενδέχεται να υπάρξουν αποκλίσεις στην προσέγγιση των ΣΒΑ, δεδομένου ότι πολλά κράτη μέλη προετοιμάζουν ήδη τις εθνικές στρατηγικές τους για την αειφόρο ανάπτυξη, ενώ δεν υπάρχει ευρωπαϊκό στρατηγικό πλαίσιο ή κοινές κατευθυντήριες γραμμές εφαρμογής.

1.3.

Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την πρώτη ετήσια έκθεση παρακολούθησης των ΣΒΑ από τη Eurostat το 2017 (1), η οποία βασίζεται σε ένα σύνολο 100 δεικτών, χρησιμοποιώντας αυστηρά κριτήρια δεδομένων. Εντούτοις, η ΕΟΚΕ διαπίστωσε ορισμένες ελλείψεις όσον αφορά το σημερινό σύνολο δεικτών, οι οποίες θα πρέπει να εξεταστούν στις μελλοντικές εκδόσεις της ετήσιας έκθεσης παρακολούθησης των ΣΒΑ από τη Eurostat.

1.4.

Η ΕΟΚΕ ζητεί την καθιέρωση δεικτών που θα μπορούν να αποτελέσουν βάση για τον προγραμματισμό και τη χάραξη πολιτικής. Το σημερινό σύνολο δεικτών δεν μετρά την απόσταση από την εκπλήρωση των ΣΒΑ, ούτε παρέχει κατάλληλη επισκόπηση της επιτευχθείσας προόδου. Πρέπει να θεσπιστούν συγκεκριμένοι στόχοι πολιτικής της ΕΕ για τους ΣΒΑ και οι δείκτες οφείλουν να παρέχουν τη δυνατότητα εποπτείας του βαθμού επίτευξής τους. Ελλείψει συγκεκριμένων στόχων πολιτικής της ΕΕ, η ΕΕ θα μπορούσε να αξιολογεί τις εθνικές επιδόσεις σε σύγκριση με τις καλύτερες και μέσες επιδόσεις.

1.5.

Η ΕΟΚΕ επισημαίνει, εξάλλου, ορισμένους τεχνικούς περιορισμούς που πρέπει να αντιμετωπιστούν προκειμένου να διασφαλιστεί ότι χρησιμοποιούνται οι καλύτεροι δείκτες. Για παράδειγμα, η χρήση διαθεματικών δεικτών παραμένει ανεπαρκής για την παροχή πληροφοριών σχετικών με συνέργειες και διλήμματα μεταξύ των στόχων. Δεν ενσωματώνονται επίσης πλήρως οι δευτερογενείς επιδράσεις στη βιώσιμη ανάπτυξη των χωρών-εταίρων, ούτε η παρακολούθηση της συνάφειας των πολιτικών μεταξύ των σημαντικών στόχων της εξωτερικής και της εσωτερικής πολιτικής.

1.6.

Η Eurostat και οι εθνικές στατιστικές υπηρεσίες πρέπει να μεριμνούν για την εφαρμογή ενός ορθολογικού πλαισίου δεικτών. Θα πρέπει να δημιουργηθεί ένα πλήρες και ολοκληρωμένο σύστημα δεικτών, ούτως ώστε να διασφαλίζεται η αξιόπιστη παρακολούθηση της εφαρμογής των ΣΒΑ σε ευρωπαϊκό και σε εθνικό επίπεδο.

1.7.

Η Eurostat και οι εθνικές στατιστικές υπηρεσίες έχουν περιορισμένους ανθρώπινους και οικονομικούς πόρους για τη συλλογή νέων δεδομένων και, ως εκ τούτου, δεν είναι πάντοτε δυνατόν να παράγονται νέοι και περισσότερο ειδικοί δείκτες. Η ΕΟΚΕ ζητεί να εξασφαλιστούν επαρκείς πόροι ώστε να ξεπεραστεί αυτός ο σχετικός περιορισμός.

1.8.

Η ΕΟΚΕ ζητεί να ενισχυθεί ουσιαστικά η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στον καθορισμό των δεικτών και στην αξιολόγηση της προόδου της ΕΕ προς την κατεύθυνση των στόχων. Ο διαθεματικός χαρακτήρας των ΣΒΑ απαιτεί ολοκληρωμένη πολυμερή συνεργασία.

1.9.

Η ΕΟΚΕ συνιστά το σύνολο των δεικτών να συμπληρώνεται με μια ποιοτική παράλληλη έκθεση, η οποία θα εκπονείται σε στενή συνεργασία με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, έτσι ώστε όλοι οι ενδιαφερόμενοι φορείς να ταυτίζονται περισσότερο με την προσπάθεια εκπλήρωσης των ΣΒΑ. Οι ποιοτικές πληροφορίες μπορούν να τονίσουν τάσεις που διαφορετικά δεν θα μπορούσαν να γίνουν αντιληπτές μόνο με ποσοτικές μετρήσεις. Η ΕΟΚΕ προτείνει να αναλάβει ηγετικό ρόλο στον συντονισμό της προετοιμασίας της συμπληρωματικής ποιοτικής έκθεσης. Επιπλέον, η ΕΟΚΕ προτείνει να συνεργαστεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τη διοργάνωση ευρωπαϊκής διάσκεψης κορυφής με θέμα τους ΣΒΑ υπό τη μορφή αποτίμησης της κατάστασης, με τη συμμετοχή όλων των σχετικών ενδιαφερόμενων φορέων.

1.10.

Ένα ορθολογικό στρατηγικό πλαίσιο προϋποθέτει επίσης ότι και άλλοι δείκτες της ΕΕ (π.χ. οι δείκτες που περιλαμβάνονται στον κοινωνικό πίνακα αποτελεσμάτων [«Social Scoreboard»] ή οι ευρωπαϊκοί δείκτες βιοποικιλότητας [«European Biodiversity indicators»]) θα είναι συνεκτικοί με το πλαίσιο του Θεματολογίου του 2030. Μια συνολική στρατηγική θα πρέπει να παρέχει την εν λόγω επισκόπηση της διασύνδεσης μεταξύ των ΣΒΑ, των πολιτικών της ΕΕ και των διαφόρων συνόλων δεικτών.

1.11.

Η ΕΟΚΕ ζητεί το τρέχον σύστημα διακυβέρνησης της ΕΕ να προσαρμοστεί στην εφαρμογή του Θεματολογίου του 2030. Μια συνολική και βιώσιμη αναπτυξιακή στρατηγική της ΕΕ, που ευθυγραμμίζεται πλήρως με το Θεματολόγιο του 2030, θα εγγυηθεί την ενσωμάτωση των ΣΒΑ σε όλες τις πολιτικές της ΕΕ και θα παράσχει το πλαίσιο για τον συντονισμό και την παρακολούθηση της εφαρμογής των ΣΒΑ σε επίπεδο ΕΕ και σε εθνικό επίπεδο. Για παράδειγμα, μέσω του μηχανισμού του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου θα πρέπει να παρακολουθείται και να ενισχύεται η υλοποίηση των ΣΒΑ. Επιπλέον, η διαμόρφωση και η αξιολόγηση των πολιτικών της ΕΕ (π.χ. το θεματολόγιο για τη βελτίωση της νομοθεσίας) θα πρέπει να προσαρμόζονται ώστε να ενσωματώνουν πλήρως τους ΣΒΑ στον κύκλο πολιτικής. Θα πρέπει να πραγματοποιείται δοκιμή βιωσιμότητας σε όλες τις νομοθετικές προτάσεις και τις προτάσεις πολιτικής, προκειμένου να εκτιμάται ο αντίκτυπος επί των ΣΒΑ και να αποφασίζεται η καταλληλότητα της εκάστοτε πρότασης.

1.12.

Η ΕΟΚΕ συνιστά να οριστεί, εντός της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ένας αντιπρόεδρος αρμόδιος για την ενσωμάτωση των ΣΒΑ στις πολιτικές της ΕΕ, ο οποίος θα συνεπικουρείται από μια ειδική ομάδα, θα έχει στη διάθεσή του έναν συγκεκριμένο προϋπολογισμό, καθώς και μία δομή εργασίας στην οποία θα συμμετέχουν όλοι οι Επίτροποι και οι υπηρεσίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Επιπλέον, ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής θα πρέπει να παρουσιάζει την πρόοδο που έχει επιτευχθεί και να προβαίνει σε επισκόπηση των περαιτέρω ενεργειών που απαιτούνται για την εκπλήρωση των ΣΒΑ στην ετήσια ομιλία για την Κατάσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

1.13.

Τέλος, η ΕΟΚΕ ζητεί τη σύναψη συμφωνίας για έναν προϋπολογισμό της ΕΕ, ο οποίος θα θέτει στο επίκεντρο των στόχων του τη βιώσιμη ανάπτυξη. Η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει ότι στο τελικό πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) για την περίοδο 2021-2027 θα επισημαίνεται εάν η ΕΕ θα μπορέσει να ανταποκριθεί στις δεσμεύσεις της βάσει του Θεματολογίου του 2030. Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του Μαΐου 2018 κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση, δεν δράττεται ωστόσο της ευκαιρίας να αναδείξει το Θεματολόγιο του 2030 σε προτεραιότητα του ευρωπαϊκού θεματολογίου.

2.   Έλλειψη μιας στρατηγικής της ΕΕ

2.1.

Η ΕΕ θα πρέπει να δεσμευτεί σε μεγαλύτερο βαθμό ως προς τον ηγετικό της ρόλο στη διασφάλιση και την προώθηση της αειφόρου ανάπτυξης. Στην ουσία, το Θεματολόγιο του ΟΗΕ για το 2030 ευθυγραμμίζεται άμεσα με τον θεμελιώδη σκοπό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο οποίος συνίσταται στην προώθηση μεγαλύτερης κοινωνικής, πολιτικής, οικονομικής και περιβαλλοντικής αρμονίας τόσο εντός της Ευρώπης όσο και σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, μολονότι η ΕΕ και τα κράτη μέλη της υπέγραψαν το παγκόσμιο Θεματολόγιο, η Ευρώπη υστερεί. Μέχρι στιγμής, η ΕΕ και ορισμένα κράτη μέλη δεν έχουν κατορθώσει να δρομολογήσουν μια στρατηγική βιώσιμης ανάπτυξης προκειμένου να εξασφαλίσουν την επίτευξη των ΣΒΑ.

2.2.

Το άρθρο 3 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναφορικά προς τη βιώσιμη ανάπτυξη δηλώνει τα εξής: «Στις σχέσεις της με τον υπόλοιπο κόσμο, η Ένωση […] [σ]υμβάλλει στην αειφόρο ανάπτυξη του πλανήτη […]». Ενώ υπάρχουν ορισμένα κλιμακούμενα στοιχεία βιωσιμότητας σε διάφορες πολιτικές της ΕΕ, όπως η βιομηχανική πολιτική, οι μεταφορές και η ενέργεια, εξακολουθεί να παρατηρείται έλλειψη τόσο φιλοδοξίας όσο και χρηματοδότησης. Συνολικά, η ΕΟΚΕ αποδοκιμάζει τη σαφή απουσία στρατηγικής, συνεκτικότητας των πολιτικών και ενσωμάτωσής τους στον γενικό συντονισμό των πολιτικών της ΕΕ.

2.3.

Η ΕΟΚΕ είναι το μόνο θεσμικό όργανο σε ευρωπαϊκό επίπεδο που έχει καταστήσει τη βιώσιμη ανάπτυξη βασική προτεραιότητά του. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν διαθέτει σχετική δομή για την εξέταση της βιώσιμης ανάπτυξης, αν και ορισμένες πολιτικές ομάδες συμπεριλαμβάνουν το Θεματολόγιο του 2030 στις πολιτικές τους προτεραιότητες ενόψει των ευρωεκλογών του Μαΐου 2019. Εν τω μεταξύ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει συγκροτήσει την πολυσυμμετοχική πλατφόρμα για την εφαρμογή των ΣΒΑ («Multi-Stakeholder Platform for the implementation of the SDGs»), στοιχείο το οποίο συνιστά βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση, χωρίς, ωστόσο, να καθίσταται σαφές κατά πόσο η εν λόγω πλατφόρμα θα συνεχίσει να λειτουργεί και μετά τη λήξη της σημερινής θητείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Επιπλέον, η ΕΟΚΕ είχε κατά το παρελθόν ταχθεί υπέρ της δημιουργίας ενός πιο φιλόδοξου και ευρύτερου φόρουμ της κοινωνίας των πολιτών από αυτό που τελικά συγκροτήθηκε (2).

2.4.

Σε εθνικό επίπεδο, ο βαθμός σχεδιασμού και υλοποίησης των ΣΒΑ ποικίλλει (3). Ορισμένα κράτη μέλη έχουν ήδη υιοθετήσει ολοκληρωμένες εθνικές στρατηγικές για την αειφόρο ανάπτυξη, ενώ, σε ορισμένες περιπτώσεις, οι περιφερειακές και οι τοπικές αρχές, καθώς και οι ενδιαφερόμενοι σχετικοί φορείς, αναπτύσσουν επίσης πρωτοβουλίες για την ευαισθητοποίηση των πολιτών υπέρ των ΣΒΑ. Υπάρχει κίνδυνος ασυνέπειας μεταξύ των εθνικών προσεγγίσεων, καθώς δεν υφίσταται ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο. Η ΕΟΚΕ ζητεί την ενσωμάτωση της βιώσιμης ανάπτυξης στις εθνικές πολιτικές και την πλήρη συμμετοχή της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών στον σχεδιασμό και την εφαρμογή σύμφωνα με μια συνολική στρατηγική της ΕΕ.

3.   Μελλοντικές προοπτικές

3.1.

Στις 13 Σεπτεμβρίου 2017, ο πρόεδρος κ. Juncker εξήγγειλε την εκπόνηση του εγγράφου προβληματισμού με θέμα «Προς μια βιώσιμη Ευρώπη έως το 2030 σχετικά με τη συνέχεια που δόθηκε στους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών, συμπεριλαμβανομένης της συμφωνίας του Παρισιού για την κλιματική αλλαγή», το οποίο θα δημοσιευτεί τον χειμώνα του 2018. Κατά τη φάση της προετοιμασίας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξετάζει τις απόψεις των μελών της πολυσυμμετοχικής πλατφόρμας για τους ΣΒΑ. Τα μέλη της πλατφόρμας υποβάλλουν προτάσεις σχετικά με τον τρόπο βελτίωσης της διοίκησης της ΕΕ σε σχέση με τους ΣΒΑ (π.χ. με την εφαρμογή μιας συνολικής στρατηγικής), προβαίνουν σε συστάσεις πολιτικής και αναλύουν τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να εξελιχθεί μια «εργαλειοθήκη» της ΕΕ για τον συντονισμό των πολιτικών, της παρακολούθησής τους και της λογοδοσίας.

3.2.

Η εφαρμογή των ΣΒΑ περιλαμβάνει οικονομικούς, κοινωνικούς, πολιτικούς και περιβαλλοντικούς στόχους που θα απαιτήσουν θεμελιώδεις αλλαγές στις ευρωπαϊκές κοινωνίες και εντός των θεσμικών οργάνων της ΕΕ.

3.3.

Οι συζητήσεις για το μέλλον της Ευρώπης πριν από τις ευρωεκλογές του 2019 είναι ζωτικής σημασίας για την ευαισθητοποίηση των πολιτών υπέρ της αειφόρου ανάπτυξης. Τα ευρωπαϊκά πολιτικά κόμματα πρέπει να λάβουν θέση και να εξετάσουν τη βιώσιμη ανάπτυξη στις προγραμματικές τους θέσεις ενόψει των εκλογών.

3.4.

Επιπλέον, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η μελλοντική Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το νέο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο που θα προκύψει από τις ευρωεκλογές του 2019 θα πρέπει να καταστήσουν προτεραιότητα την καλύτερη ενσωμάτωση των ΣΒΑ στις πολιτικές της ΕΕ. Η ΕΟΚΕ προτρέπει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να ενισχύσει την ικανότητά του να παρακολουθεί και να εποπτεύει την πρόοδο των ΣΒΑ και να αναλάβει την ευθύνη για τους στόχους. Όσον αφορά την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, συνιστάται επίσης ενίσχυση του ηγετικού ρόλου του αντιπροέδρου, ο οποίος θα είναι επιφορτισμένος με την αειφόρο ανάπτυξη και την αναδιάρθρωση των χαρτοφυλακίων των Γενικών της Διευθύνσεων ώστε να καταστεί σαφές ποια είναι υπεύθυνη για κάθε έναν από τους ΣΒΑ.

3.5.

Από την τελική απόφαση για το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) της περιόδου 2021-2027 θα φανεί κατά πόσο η ΕΕ θα μπορέσει να ανταποκριθεί στις δεσμεύσεις που ανέλαβε βάσει του Θεματολογίου του 2030. Είναι ζωτικής σημασίας να διασφαλίζεται στο ΠΔΠ η ενσωμάτωση των ΣΒΑ. Με την πρόταση που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε τον Μάιο του 2018 θεωρούμε ότι κινείται μεν προς τη σωστή κατεύθυνση, χωρίς, ωστόσο, να αξιοποιεί την ευκαιρία να παρουσιάσει το Θεματολόγιο του 2030 ως προτεραιότητα του ευρωπαϊκού θεματολογίου. Πέραν της προτεινόμενης περιορισμένης αύξησης του πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου για την ενσωμάτωση της διάστασης του κλίματος, στο νέο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) θα πρέπει να διατίθενται οι σχετικοί οικονομικοί πόροι για τη βιώσιμη ανάπτυξη, αλλά και να διασφαλίζεται ότι καμία χρηματοδότηση δεν θα υπονομεύει την εφαρμογή των ΣΒΑ. Πρέπει να χρηματοδοτηθούν οι υπεύθυνοι φορείς για την υλοποίηση των ΣΒΑ, συμπεριλαμβανομένων των κρατών μελών, των τοπικών αρχών, των επιχειρήσεων και των ΜΚΟ για την εκπόνηση καινοτόμων και κλιμακούμενων έργων.

3.6.

Η ΕΕ υφίσταται σοβαρή πολιτική και θεσμική κρίση και αντιμετωπίζει προκλήσεις όπως οι αυξανόμενες κοινωνικές ανισότητες, τα περιβαλλοντικά προβλήματα και η απώλεια εμπιστοσύνης προς τις κυβερνήσεις και την ΕΕ (4). Για να ξεπεραστεί η κατάσταση αυτή, η ΕΕ πρέπει να προκρίνει ένα νέο αφήγημα που θα είναι ικανό να προσφέρει απτές λύσεις στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι κοινωνίες μας. Οι εν εξελίξει συζητήσεις σχετικά με το μέλλον της Ευρώπης θα πρέπει να συμβάλουν στη διαμόρφωση αυτού του νέου αφηγήματος με γνώμονα το Θεματολόγιο του 2030 και το 6ο Σενάριο της Ευρώπης (5) (Scenario of Europe), ούτως ώστε η ΕΕ να αποτελέσει κινητήριο μοχλό για τη βιωσιμότητα. Απαιτείται ενίσχυση του ηγετικού ρόλου των αρχηγών κρατών της ΕΕ ώστε να καταστούν οι ΣΒΑ κεντρικό μέρος του πολιτικού τους λόγου και οράματος για την Ευρώπη.

3.7.

Το Θεματολόγιο του 2030 βασίζεται στις πρωταρχικές αξίες της Ευρώπης για δημοκρατία και συμμετοχή, κοινωνική δικαιοσύνη, αλληλεγγύη και βιωσιμότητα, σεβασμό του κράτους δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τόσο εντός της Ευρώπης όσο και σε όλο τον κόσμο. Το νέο αφήγημα για τη βιώσιμη ανάπτυξη θα πρέπει να παρέχει στους πολίτες απαντήσεις σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο οι δημόσιες διοικήσεις και η οργανωμένη κοινωνία των πολιτών σχεδιάζουν να λάβουν υπόψη τις προσδοκίες τους για οικονομική, κοινωνική και περιβαλλοντική ευημερία.

4.   Το ζήτημα των δεικτών

4.1.

Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η προσέγγιση με βάση τους δείκτες ΣΒΑ της ΕΕ πρέπει να υπερβαίνει την απλή αξιολόγηση, να συμβάλλει στη διαμόρφωση και τη χάραξη πολιτικής και να μην είναι απλώς και μόνο ένα εργαλείο αναφοράς. Οι δείκτες θα πρέπει να βοηθούν τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής της ΕΕ στον καθορισμό μελλοντικών πολιτικών και στον σχεδιασμό τρόπων για την καλύτερη επίτευξη των ΣΒΑ. Οι δείκτες πρέπει επίσης να βοηθούν τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να εντοπίζουν τις αποκλίσεις στην πορεία προς την επίτευξη των ΣΒΑ και να προβαίνουν εγκαίρως στις αναγκαίες αλλαγές πολιτικής ώστε να επιτευχθούν οι στόχοι μέχρι το 2030.

4.2.

Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, η «Έκθεση παρακολούθησης των στόχων βιώσιμης ανάπτυξης στην ΕΕ» (2017 Monitoring Report of the Sustainable Development Goals in an EU context) που κατάρτισε το 2017 η Eurostat συνιστά μια καλή αρχή, υπάρχουν όμως περιθώρια βελτίωσης. Αυτά πρέπει να οικοδομηθούν βελτιώνοντας τους δείκτες. Η τρέχουσα μέθοδος αξιολόγησης της προόδου (δηλαδή 1 % θετική αλλαγή) ελλείψει ποσοτικά προσδιορισμένων στόχων της ΕΕ είναι δυνητικά παραπλανητική, δεδομένου ότι δεν παρέχει πληροφορίες σχετικά με την απόσταση από την εκπλήρωση των ΣΒΑ, σε αντίθεση με άλλες εκθέσεις. Για παράδειγμα, ενώ η Eurostat καταλήγει στο συμπέρασμα ότι υπάρχει σημαντική πρόοδος στην Ευρώπη για τον ΣΒΑ 12 (6), άλλες πηγές, όπως ο ΟΟΣΑ, καταλήγουν σε διαφορετικά συμπεράσματα (7). Στην έκθεση παρακολούθησης πρέπει να καθίσταται πιο σαφής ο ολοκληρωμένος χαρακτήρας του Θεματολογίου, στο πλαίσιο του οποίου οι προσπάθειες θα πρέπει να ενισχύουν κάθε στόχο και όχι να υπονομεύουν οιονδήποτε εξ αυτών. Μολονότι είναι πολύτιμη, η χρήση διαθεματικών δεικτών παραμένει ανεπαρκής για την παροχή πληροφοριών σχετικών με τις συνέργειες και τα διλήμματα που εντοπίζονται μεταξύ των στόχων. Επιπλέον, η έκθεση θα πρέπει να αξιολογεί τις δευτερογενείς επιπτώσεις για τη βιώσιμη ανάπτυξη των χωρών-εταίρων και να παρακολουθεί τη συνάφεια των πολιτικών μεταξύ των σημαντικών στόχων της εξωτερικής και της εσωτερικής πολιτικής. Τέλος, οι δείκτες θα πρέπει να είναι σε θέση να παρουσιάζουν συγκρίσεις μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών, να εντοπίζουν αποκλίσεις στην εφαρμογή των κρατών μελών και να ανανεώνονται συχνά, ώστε να βασίζονται στα βέλτιστα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία, γνώσεις και πληροφορίες.

4.3.

Για να έχουμε ένα άρτιο σύνολο δεικτών που παρέχουν σαφή εικόνα της εφαρμογής των ΣΒΑ σε επίπεδο ΕΕ, είναι ζωτικής σημασίας να δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο σύστημα δεικτών που θα καλύπτει το ευρωπαϊκό, αλλά και το εθνικό επίπεδο. Πρώτον, οι σημερινοί δείκτες που χρησιμοποιούνται για διάφορους τομείς πολιτικής σε επίπεδο ΕΕ θα πρέπει να εναρμονιστούν ή, τουλάχιστον, να διασυνδεθούν με τους δείκτες ΣΒΑ της ΕΕ. Για παράδειγμα, τα σχετικά σύνολα δεικτών όπως ο κοινωνικός πίνακας αποτελεσμάτων («Social Scoreboard») ή οι ευρωπαϊκοί δείκτες βιοποικιλότητας (European Biodiversity indicators) πρέπει να συνδεθούν με τους δείκτες ΣΒΑ της ΕΕ και να καθοριστεί σαφώς η σχέση τους. Δεύτερον, οι εθνικές στρατηγικές αειφόρου ανάπτυξης πρέπει να χρησιμοποιούν τους ίδιους δείκτες, ή τουλάχιστον δείκτες συγκρίσιμους με τους δείκτες ΣΒΑ της ΕΕ. Σε αντίθετη περίπτωση, θα υπάρχει υψηλός κίνδυνος αναντιστοιχίας μεταξύ των διαφορετικών προσεγγίσεων που υιοθετούνται μεταξύ των κρατών μελών. Τρίτον, η ΕΕ πρέπει να διασφαλίσει μια ολοκληρωμένη διαδικασία υποβολής εκθέσεων στο πολιτικό φόρουμ υψηλού επιπέδου των Ηνωμένων Εθνών για τη βιώσιμη ανάπτυξη (UN High-level Political Forum on Sustainable Development/HPFL). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να είναι σε θέση να παράσχει σαφή εικόνα της εφαρμογής των ΣΒΑ σε επίπεδο ΕΕ και σε όλα τα κράτη μέλη.

4.4.

Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι πρέπει να αντιμετωπιστούν ορισμένοι περιορισμοί όσον αφορά τη διαδικασία καθορισμού των δεικτών. Η Eurostat και οι εθνικές στατιστικές υπηρεσίες έχουν περιορισμένο προσωπικό και οικονομικούς πόρους για τη συλλογή νέων δεδομένων και, ως εκ τούτου, δεν είναι πάντοτε δυνατόν να παράγονται νέοι και περισσότερο στοχοθετημένοι δείκτες. Σύμφωνα με την ετήσια έκθεση του 2017 του Ευρωπαϊκού συμβουλευτικού φορέα για τη διακυβέρνηση στον τομέα της στατιστικής (ESGAB/European Statistical Governance Advisory Board) προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το κόστος του ευρωπαϊκού στατιστικού συστήματος ανέρχεται στο 0,02 % του ΑΕγχΠ· μετά δε τις περικοπές στο προσωπικό εξαιτίας της δημοσιονομικής λιτότητας, ο αριθμός των υπαλλήλων δεν έχει ανακάμψει στα προ οικονομικής κρίσης επίπεδα (8). Για να βελτιωθεί το σύνολο των δεικτών, πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προτεραιότητα στην ανάπτυξη δεικτών βιωσιμότητας και να διατεθεί στη Eurostat και στις εθνικές στατιστικές υπηρεσίες η κατάλληλη χρηματοδότηση για τους δείκτες βιωσιμότητας, σύμφωνα με τους επιμέρους στόχους του ΣΒΑ 17. Με τον τρόπο αυτό θα καταστεί δυνατή η προσθήκη νέων δεικτών που ενδεχομένως απαιτεί πρόσθετη συλλογή δεδομένων.

4.5.

Για το ισχύον σύνολο δεικτών της Eurostat, η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει μια σειρά από ελλείψεις οι οποίες πρέπει να αντιμετωπιστούν, ιδανικά, πριν από τη δημοσίευση της Έκθεσης παρακολούθησης της σημειωθείσας προόδου όσον αφορά τους ΣΒΑ 2018 (2018 Monitoring Report on progress towards the SDGs) που κατάρτισε η Eurostat. Οι τομείς βελτίωσης περιλαμβάνουν τα εξής: — μια πιο αντικειμενική οπτική απλουστευμένη παρουσίαση των συνολικών αποτελεσμάτων, ώστε να αποφεύγεται η εσφαλμένη εντύπωση ότι η Ευρώπη είναι ως επί το πλείστον σε καλό δρόμο όσον αφορά τους ΣΒΑ, σε αντίθεση με άλλες ποιοτικές ή θεματικές έρευνες, αλλά και με τις αντιλήψεις των πολιτών· — μεγαλύτερη προσοχή στις δευτερογενείς επιπτώσεις του σημερινού μοντέλου ανάπτυξης της Ευρώπης, π.χ. με βάση τις υφιστάμενες εργασίες της Eurostat σχετικά με τα αποτυπώματα, καθώς και στη συμβολή της Ευρώπης στην υποστήριξη της προσπάθειας των χωρών-εταίρων να επιτύχουν τους ΣΒΑ· — μια πιο καινοτόμο προσέγγιση λαμβανομένου υπόψη του αδιαιρέτου του Θεματολογίου των ΣΒΑ, που δεν περιορίζεται σε διαθεματικούς και μόνο δείκτες, οι οποίοι δεν προβάλλουν από μόνοι τους τις ανισορροπίες και αντιφάσεις μεταξύ των διαφόρων διαστάσεων της αειφορίας και δεν διαθέτουν το κατάλληλο πλαίσιο για την αξιολόγηση της αρτιότητας των πολιτικών· — περισσότερα στοιχεία σχετικά με τις επιδόσεις των επιχειρήσεων, των τοπικών αρχών και των ΜΚΟ· — περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις επιδόσεις των κρατών μελών ως προς τους ΣΒΑ, δεδομένου ότι οι μέσοι όροι παρέχουν ελλιπή εικόνα. Η παροχή πληροφοριών σε εθνικό επίπεδο είναι επίσης σημαντική δεδομένου ότι τα κράτη μέλη έχουν αποκλειστική αρμοδιότητα σε αρκετούς ΣΒΑ· — καλύτερους δείκτες λογοδοσίας ως προς την υλοποίηση των ΣΒΑ, σύμφωνα με τους ΣΒΑ 16 (9) και 17 (10), για παράδειγμα, όσον αφορά τον χώρο της κοινωνίας των πολιτών στην Ευρώπη (11) και τις καινοτόμες συμπράξεις· — Αρτιότερη μεθοδολογία για τη μέτρηση της προόδου ως προς τους ΣΒΑ, όπου δεν υπάρχει ευρωπαϊκός επιμέρους στόχος, για παράδειγμα συγκρίνοντας τις μέσες επιδόσεις με τις καλύτερες επιδόσεις μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών μελών ή με ενδεικτικούς στόχους που απορρέουν από άλλες διεθνείς δεσμεύσεις ή διαθέσιμη έρευνα.

4.6.

Μολονότι οι μακροχρόνιες σειρές είναι χρήσιμες, οι δείκτες θα πρέπει να αναθεωρούνται και να βελτιώνονται με βάση τον εντοπισμό βασικών προκλήσεων και την πρόοδο της επιστημονικής γνώσης, συμπεριλαμβανομένων των νέων δεδομένων. Ενώ οι προσπάθειες της Eurostat να συμπεριλάβει νέους δείκτες το 2018 κινούνται προς τη σωστή κατεύθυνση, ζωτικής σημασίας είναι η σαφήνεια σχετικά με τη διαδικασία και τα χρονοδιαγράμματα για την ένταξη δεικτών που βρίσκονταν «σε αναμονή» («on hold»). Για παράδειγμα, θα πρέπει να υπάρχει σχέδιο δράσης και ενδεικτικό χρονοδιάγραμμα για τον προτεινόμενο δείκτη «Η έκταση του φαινομένου της έλλειψης στέγης στην ΕΕ» («Extent of homelessness in the EU») που συνιστάται από τη FEANTSA (Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Εθνικών Οργανώσεων που εργάζονται με τους αστέγους/Fédération européenne des associations nationales travaillant avec les sans-abri), o οποίος, επί του παρόντος, αναφέρεται ότι τελεί «σε αναμονή».

4.7.

Ο ρόλος των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών σε σχέση με την ετήσια έκθεση της Eurostat πρέπει να ενισχυθεί. Η Eurostat θα πρέπει να συμβουλεύεται περισσότερο την κοινωνία των πολιτών όσον αφορά τη διαδικασία καθορισμού των δεικτών, καθώς και την αξιολόγηση της προόδου τους. Σε γενικές γραμμές, πρέπει να ζητείται η γνώμη της κοινωνίας των πολιτών σε αρκετά πρώιμο στάδιο της διαδικασίας, ούτως ώστε οι εισηγήσεις της να λαμβάνονται υπόψη, η δε Eurostat θα πρέπει να εξηγεί γιατί οι εν λόγω εισηγήσεις ελήφθησαν υπόψη ή όχι.

4.8.

Το τι παρακολουθείται και τι δεν παρακολουθείται, ιδίως ο σχεδιασμός και η επιλογή των δεικτών, έχει σημαντικές πολιτικές προεκτάσεις (12). Ως εκ τούτου, η διαδικασία με την οποία η Eurostat καταρτίζει την ετήσια έκθεση θα πρέπει να δίνει την ευκαιρία στην κοινωνία των πολιτών να συνεισφέρει με την ποιοτική ερμηνεία των δεικτών. Η διαδικασία θα πρέπει να συνοδεύεται από τακτικές έρευνες του Ευρωβαρομέτρου, προκειμένου να αξιολογούνται οι αντιλήψεις των πολιτών σχετικά με την πρόοδο που σημειώνεται.

4.9.

Η ΕΟΚΕ διαπιστώνει ότι η κοινωνία των πολιτών έχει περιορισμένη στατιστική ικανότητα να προτείνει νέους δείκτες που να πληρούν τα κριτήρια στατιστικής αξιοπιστίας της Eurostat. Ωστόσο, η κοινωνία των πολιτών είναι σε θέση να καθορίζει χρήσιμους δείκτες που χρησιμοποιούν άλλες πηγές, εκτός των δεδομένων της Eurostat. Παράδειγμα αυτού είναι οι δείκτες που αναπτύσσονται από το Δίκτυο λύσεων βιώσιμης ανάπτυξης (Sustainable Development Solutions Network). Παρά ταύτα, η ΕΟΚΕ θεωρεί απαραίτητη την υποστήριξη των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών με μέτρα ανάπτυξης ικανοτήτων, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι είναι σε θέση να συμβάλλουν καλύτερα στη συζήτηση με τη Eurostat.

4.10.

Για να υπάρξει ένα νέο πειστικό αφήγημα με βάση τη βιώσιμη ανάπτυξη, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, η ΕΟΚΕ ζητεί βελτίωση του τρόπου με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η Eurostat δημοσιοποιούν την πρόοδο των ΣΒΑ. Η έκθεση της Eurostat δεν είναι πλήρως φιλική προς τον αναγνώστη και δεν κοινοποιείται ευρέως και, ως εκ τούτου, θα πρέπει να εξεταστούν νέοι τρόποι για την προβολή της στο μη εξειδικευμένο κοινό και στους πολίτες. Θα πρέπει επίσης να διερευνηθούν και άλλα προϊόντα έρευνας και επικοινωνίας ως μέρος μιας φιλόδοξης στρατηγικής ευαισθητοποίησης. Για παράδειγμα, η προσθήκη τμήματος «εποπτείας της κοινωνίας των πολιτών» στον ιστότοπο της Eurostat για τους ΣΒΑ θα τονώσει το διαδραστικό ενδιαφέρον των πολιτών για την παρακολούθηση των στόχων.

4.11.

Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι η ετήσια έκθεση της Eurostat δεν ενσωματώνει και δεν μπορεί να ενσωματώνει ποιοτικές πληροφορίες. Για να καλυφθεί αυτό το κενό (καθώς και για να ενισχυθεί η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών), η ΕΟΚΕ προτείνει η παρακολούθηση της υλοποίησης των ΣΒΑ να συμπληρώνεται με ξεχωριστή, ανεξάρτητη ποιοτική παράλληλη έκθεση, η οποία θα αναπτύσσεται σε στενή συνεργασία με ενδιαφερόμενους παράγοντες της κοινωνίας των πολιτών. Η παράλληλη αυτή έκθεση θα πρέπει να επικεντρώνεται στα εξής σημεία: α) διατύπωση των προβληματισμών και ανάλυση της έκθεσης της Eurostat, β) συμπλήρωση της έκθεσης της Eurostat με ποιοτικές πληροφορίες που προέρχονται από την οργανωμένη κοινωνία των πολιτών και γ) παρουσίαση της ερμηνείας της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών ως προς την πρόοδο της υλοποίησης των ΣΒΑ. Η ΕΟΚΕ διεξάγει επί του παρόντος μελέτη σχετικά με τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στην παρακολούθηση των ΣΒΑ (αναμένεται να έχει ολοκληρωθεί μέχρι τον Νοέμβριο του 2018), η οποία θα διερευνά συγκεκριμένα και θα προτείνει μια μεθοδολογική προσέγγιση για την προετοιμασία της εν λόγω συμπληρωματικής έκθεσης στην ετήσια έκθεση της Eurostat.

4.12.

Η λογοδοσία βρίσκεται στο επίκεντρο του Θεματολογίου των ΣΒΑ. Μια φιλόδοξη στρατηγική για τους ΣΒΑ πρέπει να συμπληρώνεται από ένα ισχυρό πλαίσιο λογοδοσίας, όπου η οργανωμένη κοινωνία των πολιτών θα διαδραματίζει βασικό ρόλο. Αυτό απαιτεί ευαισθητοποίηση των πολιτών σε ολόκληρη την Ένωση, καθώς και τη διεξαγωγή δημοσκοπήσεων και άλλους μηχανισμούς καταγραφής των απόψεων των πολιτών. Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (σε συνεργασία με την ΕΟΚΕ) θα πρέπει να διοργανώσει διάσκεψη κορυφής με θέμα τους ΣΒΑ προκειμένου να πραγματοποιηθεί ετήσια εκδήλωση αποτίμησης της κατάστασης μαζί με τα κράτη μέλη, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την κοινωνία των πολιτών, τις επιχειρήσεις και τις περιφερειακές και τοπικές αρχές, αλλά και να δεσμευτεί για τη διεξαγωγή ευρέος και τακτικού διαλόγου με τα ενδιαφερόμενα μέρη. Τέλος, θα πρέπει να προωθηθεί η ανταλλαγή ορθών πρακτικών συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών στην αξιολόγηση των ΣΒΑ. Η ΕΟΚΕ θα μπορούσε να συμβάλει σημαντικά στη στήριξη των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών κατά την ανταλλαγή αυτού του είδους εμπειριών, δημιουργώντας συνέργειες, αυξάνοντας τις γνώσεις και την ευαισθητοποίηση και προάγοντας τη συνεργασία.

5.   Ενσωμάτωση των ΣΒΑ στη διακυβέρνηση της ΕΕ

5.1.

Το σημερινό σύστημα διακυβέρνησης της ΕΕ θα πρέπει να προσαρμοστεί έτσι ώστε να συμβάλλει στην εφαρμογή του Θεματολογίου του 2030. Για να επιτευχθεί αυτό, όλα τα θεσμικά όργανα της ΕΕ θα πρέπει να λάβουν μέτρα για τον συντονισμό του έργου με σκοπό την εκπλήρωση των ΣΒΑ.

5.2.

Παρά την ηγεσία του αντιπροέδρου της, είναι προφανές ότι υπάρχει χαμηλό επίπεδο αποδοχής μεταξύ των διαφόρων υπηρεσιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, γεγονός το οποίο παρεμποδίζει την πρόοδο. Το ίδιο ισχύει και για το Κοινοβούλιο, το οποίο πρέπει να καθιερώσει μια αξιόπιστη διαδικασία σε όλες τις επιτροπές για τη συζήτηση της εφαρμογής των ΣΒΑ. Τέλος, η ομάδα εργασίας για τους στόχους βιώσιμης ανάπτυξης στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, η οποία συνιστά μια ευπρόσδεκτη εξέλιξη, πρέπει να διασφαλίσει την κατάλληλη ενσωμάτωση των στόχων βιώσιμης ανάπτυξης σε όλα τα θεματικά πεδία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, π.χ. το μέλλον της ΚΓΠ, την πολιτική συνοχής, την πολιτική μεταφορών (13), τις εξωτερικές σχέσεις (14) και το επόμενο ΠΔΠ για την περίοδο 2021-2027.

5.3.

Μια μελλοντική συνολική στρατηγική της ΕΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη θα πρέπει να συντείνει δραστικά στην ενσωμάτωση των ΣΒΑ σε όλες τις πολιτικές της ΕΕ και να παρέχει το πλαίσιο για τον συντονισμό και την παρακολούθηση της εφαρμογής των ΣΒΑ σε επίπεδο ΕΕ και σε εθνικό επίπεδο. Όπως προαναφέρθηκε, η στρατηγική θα πρέπει να καθορίζει στόχους, τα μέσα επίτευξής τους και ένα συνεκτικό σύνολο δεικτών που θα χρησιμοποιούνται για την παρακολούθηση της προόδου. Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με το Συμβούλιο σχετικά με την ανάγκη ανάπτυξης «πλαισίου δεικτών αναφοράς» (15) («reference indicator framework».

5.4.

Όπως αναφέρθηκε, το εν λόγω πλαίσιο δεικτών αναφοράς θα πρέπει να ενσωματώνει όλους τους σχετικούς ευρωπαϊκούς δείκτες που χρησιμοποιούνται σήμερα στους διάφορους τομείς πολιτικής και να καθορίζει τις διασυνδέσεις μεταξύ των υφιστάμενων δεικτών και των δεικτών ΣΒΑ. Για παράδειγμα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να διασφαλίσει την πλήρη ευθυγράμμιση και συνοχή μεταξύ του κοινωνικού πίνακα αποτελεσμάτων και των δεικτών ΣΒΑ της ΕΕ. Επί του παρόντος, από τους 12 δείκτες του κοινωνικού πίνακα αποτελεσμάτων, οκτώ περιλαμβάνονται πλήρως ή εν μέρει στο σύνολο των ΣΒΑ της ΕΕ.

5.5.

Ο συντονισμός και η παρακολούθηση των ΣΒΑ θα πρέπει να ενσωματωθεί στη διαδικασία του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου, όπως έχει επανειλημμένα ζητήσει η ΕΟΚΕ (π.χ. γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ NAT/693 (16), NAT/700 (17), SC/047 (18), SC/050 (19)). Θα πρέπει να περιλαμβάνει διαδικασία ελέγχου για την επάρκεια των στρατηγικών εφαρμογής των ΣΒΑ σε επίπεδο κρατών μελών. Οι εθνικές αρχές θα πρέπει να λαμβάνουν κοινές κατευθυντήριες γραμμές και να παρακολουθούνται, έτσι ώστε όλες οι προσπάθειες να ακολουθούν την ίδια κατεύθυνση. Επιπλέον, θα πρέπει να προωθηθεί η ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών μεταξύ των κρατών μελών. Το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο θα πρέπει να επεκτείνει πλήρως το πεδίο εφαρμογής του πέρα από την παραδοσιακή οικονομική διάσταση και να ενσωματώνει πλήρως την κοινωνική και περιβαλλοντική διάσταση στο ίδιο επίπεδο σπουδαιότητας, στο πλαίσιο μιας μελλοντικής συνολικής στρατηγικής αειφόρου ανάπτυξης. Συνεπώς, οι ειδικές ανά χώρα συστάσεις θα πρέπει να είναι συνεπείς με τους ΣΒΑ, το ίδιο και η ανάλυση που διεξάγεται στις εκθέσεις χωρών στο πλαίσιο της διαδικασίας του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου.

5.6.

Το πρόσφατα νεοσυσταθέν Πρόγραμμα Στήριξης Διαρθρωτικών Μεταρρυθμίσεων (SRSP/Structural Reform Support Programme) στοχεύει να βοηθήσει τα κράτη μέλη να εφαρμόσουν θεσμικές, διαρθρωτικές και διοικητικές μεταρρυθμίσεις. Αναμένεται ότι το εν λόγω πρόγραμμα θα έχει ιδιαίτερη σημασία κατά τα επόμενα έτη τα επόμενα χρόνια. Όπως έχει ήδη τονιστεί από την ΕΟΚΕ (20) και την έκθεση Falkenberg (21), στο πρόγραμμα θα πρέπει να καθοριστεί η προϋπόθεση ότι οποιαδήποτε υποστηριζόμενη μεταρρύθμιση πρέπει να είναι συμβατή με το Θεματολόγιο του 2030 και τους ΣΒΑ.

5.7.

Για να διασφαλιστεί ότι οι ΣΒΑ έχουν ενσωματωθεί σε όλες τις πολιτικές της ΕΕ, το θεματολόγιο για τη βελτίωση της νομοθεσίας πρέπει να προσαρμοστεί αναλόγως ώστε να διασφαλιστεί μια ολοκληρωμένη και ολιστική προσέγγιση των ΣΒΑ. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι οι αρχές των ΣΒΑ θα πρέπει να αναφέρονται ρητά στις κατευθυντήριες γραμμές και την εργαλειοθήκη για τη βελτίωση της νομοθεσίας. Επιπλέον, θα πρέπει να αναθεωρηθούν οι μεθοδολογίες για τη βελτίωση της νομοθεσίας, ούτως ώστε να διασφαλιστεί ότι είναι σε θέση να αξιολογούν μακροπρόθεσμους στόχους και να μετρούν την απόσταση από την επίτευξη των ΣΒΑ. Τέλος, πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή λογικό ειρμό της πολιτικής ως μέσου εφαρμογής των ΣΒΑ, με τη χρήση, για παράδειγμα, του πλαισίου του ΟΟΣΑ για τη συνοχή της πολιτικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη (PCSD/policy coherence for sustainable development).

5.8.

Κατά την υποβολή προτάσεων νομοθετικού χαρακτήρα και πολιτικής για νέες πρωτοβουλίες, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να δηλώνει με σαφήνεια σε ποιον ΣΒΑ στοχεύει και ποιον προτίθεται να υποβάλει σε έλεγχο βιωσιμότητας για να αξιολογήσει τον αναμενόμενο αντίκτυπο στους ΣΒΑ (στο πλαίσιο της διαδικασίας εκτίμησης επιπτώσεων, με στόχο την αξιολόγηση των οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών διαστάσεων των προτάσεων). Πρέπει να εντοπίζονται τα βασικά προβλήματα κατά την εφαρμογή των ΣΒΑ που αποσκοπεί να αντιμετωπίσει η εκάστοτε προτεινόμενη πολιτική. Επίσης, η παρακολούθηση και αξιολόγηση των εν εξελίξει πολιτικών της ΕΕ πρέπει να προσαρμοστούν, ούτως ώστε να μετράται η πρόοδος προς την επίτευξη των ΣΒΑ και να προτείνονται τροποποιήσεις πολιτικής που έχουν μεγαλύτερο αντίκτυπο στην προώθηση των ΣΒΑ.

5.9.

Το πρόγραμμα ελέγχου της καταλληλότητας και της αποτελεσματικότητας της νομοθεσίας (REFIT) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής θα πρέπει επίσης να ενσωματώνει την προοπτική της βιώσιμης ανάπτυξης. Μέσω του προγράμματος REFIT θα πρέπει να εξασφαλίζει ότι κάθε προτεινόμενη απλούστευση και ανανέωση της νομοθεσίας της ΕΕ είναι ορθολογική και συμβάλλει στην υλοποίηση των ΣΒΑ.

---

(1)  «Η βιώσιμη ανάπτυξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση: έκθεση παρακολούθησης της προόδου προς την επίτευξη των ΣΒΑ στην ΕΕ. Έκδοση 2017» («Sustainable development in the European Union: Monitoring report on progress towards the SDGs in an EU context. 2017 edition»

(2)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Επόμενα βήματα για ένα βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον» (ΕΕ C 345 της 13.10.2017, σ. 91).

Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ευρωπαϊκό φόρουμ της κοινωνίας πολιτών για τη βιώσιμη ανάπτυξη» (ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 73).

(3)  Η ΕΟΚΕ προβαίνει σε χαρτογράφηση των πρωτοβουλιών αειφόρου ανάπτυξης σε εθνικό επίπεδο. Μία σύνοψη ανά χώρα για κάθε κράτος μέλος θα διατίθεται στον ιστότοπο της ΕΟΚΕ.

(4)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Η μετάβαση προς ένα πιο βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον», SC/047 (ΕΕ C 81 της 2.3.2018, σ. 44).

(5)  http://www.foeeurope.org/sites/default/files/other/2017/6th_scenario_future_of_europe.pdf

(6)  ΣΒΑ 12. «Υπεύθυνη κατανάλωση και παραγωγή»

(7)  Βλέπε, για παράδειγμα, ΟΟΣΑ. 2017. «Measuring Distance to the SDG Targets: an assessment of where OECD countries stand» (Μέτρηση της απόστασης από την εκπλήρωση των επιμέρους στόχων των ΣΒΑ: έκθεση προόδου των χωρών του ΟΟΣΑ).

(8)  «Ετήσια έκθεση του Ευρωπαϊκού συμβουλευτικού φορέα για τη διακυβέρνηση στον τομέα της στατιστικής» (ESGAB Annual Report), 2017, σ. 25-26.

(9)  ΣΒΑ 16. «Ειρήνη, δικαιοσύνη και ισχυροί θεσμοί».

(10)  ΣΒΑ 17. «Συνεργασία για τους στόχους».

(11)  Με βάση υπάρχουσες μεθοδολογίες όπως η «CIVICUS monitor», https://civicus.org/index.php/what-we-do/innovate/civicus-monitor.

(12)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Επόμενα βήματα για ένα βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον», NAT/700 (ΕΕ C 345 της 13.10.2017, σ. 91).

(13)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ο ρόλος των μεταφορών στην επίτευξη των στόχων βιώσιμης ανάπτυξης και οι συνακόλουθες επιπτώσεις στη χάραξη των πολιτικών της ΕΕ» (ΕΕ C 367 της 10.10.2018, σ. 9).

(14)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Μια ανανεωμένη εταιρική σχέση με τις χώρες ΑΚΕ», REX/485 (ΕΕ C 129 της 11.4.2018, σ. 76).

(15)  https://www.consilium.europa.eu/media/23989/st10370-en17.pdf

(16)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Βιώσιμη ανάπτυξη: Χαρτογράφηση των εσωτερικών και εξωτερικών πολιτικών της ΕΕ», NAT/693 (ΕΕ C 487 της 28.12.2016, σ. 41).

(17)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Επόμενα βήματα για ένα βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον», NAT/700 (ΕΕ C 345 της 13.10.2017, σ. 91).

(18)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Η μετάβαση προς ένα πιο βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον», SC/047 (ΕΕ C 81 της 2.3.2018, σ. 44).

(19)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ετήσια επισκόπηση της ανάπτυξης 2018», SC/50 (ΕΕ C 227 της 28.6.2018, σ. 95).

(20)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Πρόγραμμα Στήριξης Διαρθρωτικών Μεταρρυθμίσεων», ECO/398 (ΕΕ C 177 της 18.5.2016, σ. 47).

(21)  Βιωσιμότητα τώρα! Στρατηγικές σημειώσεις του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πολιτικής Στρατηγικής. Τεύχος 18 (2016) https://www.eesc.europa.eu/sites/default/files/files/rapport_kff.pdf.

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Η συμβολή των αγροτικών περιοχών της Ευρώπης στο ευρωπαϊκό έτος Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2018 για τη διασφάλιση της βιωσιμότητας και της αστικής/αγροτικής συνοχής»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2018/C 440/04)

Εισηγητής:

ο κ. Tom JONES

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας	15.2.2018
Νομική βάση	Άρθρο 29 παράγραφος 2 του εσωτερικού κανονισμού
	Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας
Αρμόδιο τμήμα	Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη και περιβάλλον
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	5.9.2018
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	19.9.2018
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	537
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	201/2/7

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

Συμπεράσματα

1.1.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει πλήρως την ανακήρυξη του 2018 σε Ευρωπαϊκό Έτους Πολιτιστικής Κληρονομιάς και επαινεί όλες τις προσπάθειες που καταβάλλονται από τους υποστηρικτές και τους διοργανωτές σε όλα τα επίπεδα για την αύξηση της προβολής και τον εορτασμό της ποικιλόμορφης και πλούσιας ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς (1).

1.2.

Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει όλους τους ενδιαφερόμενους και τους συμμετέχοντες να υιοθετήσουν τον ευρύτερο δυνατό ορισμό του πολιτισμού και να συμπεριλάβουν όλους τους πολίτες.

1.3.

Το έτος αυτό δεν θα πρέπει να αποτελέσει μόνο μια εορτή για το παρελθόν, αλλά θα πρέπει επίσης να προωθήσει τις εξελισσόμενες, νέες και γεμάτες προκλήσεις μορφές έκφρασης της ανθρώπινης έμπνευσης και των αντίστοιχων δεξιοτήτων, οι οποίες, συχνά, απορρέουν από τις παραδόσεις που συνδέονται με την αγροτική πολιτιστική κληρονομιά κάθε χώρας.

1.4.

Οι δώδεκα μήνες είναι ένα μικρό παράθυρο, όμως ελπίζουμε ότι αυτή η επιπλέον προσπάθεια και επένδυση θα ενθαρρύνει τους πολίτες να επικεντρωθούν στις ευκαιρίες γύρω από την πολιτιστική κληρονομιά στις αγροτικές περιοχές. Αυτό θα τους επιτρέψει να οικοδομήσουν έναν αναγεννημένο, αισθητικό, κοινωνικό και οικονομικό θησαυρό ευημερίας για τις σημερινές και τις μέλλουσες γενιές. Στα μέσα του έτους, πάνω από 3 500 έργα είχαν λάβει την επισήμανση ευρωπαϊκού έτους Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ενώ το ποσοστό αγροτικών έργων ποικίλει από τη μία περιοχή στην άλλη.

1.5.

Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με την έκκληση της Ευρωπαϊκής Συμμαχίας για τον Πολιτισμό και τις Τέχνες (European Alliance for Culture and the Arts), η οποία διατυπώθηκε τον Ιανουάριο του 2018, τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα και τα κράτη μέλη να διασφαλίσουν «ουσιαστική υποστήριξη εντός του πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου (ΠΔΠ) μετά το 2020». Χαιρετίζει, επίσης, την πρόταση ανάληψης δεσμεύσεων για τον πολιτισμό που υπέβαλε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο σχέδιο προϋπολογισμού του Μαΐου 2018 και τις δεσμεύσεις της μέσω της νέας πολιτιστικής ατζέντας της ΕΕ (2).

Συστάσεις

1.6.

Η αγροτική πολιτιστική κληρονομιά με όλο τον πλούτο και την ποικιλομορφία της θα πρέπει να αναγνωρισθεί επισήμως για την εγγενή καλλιτεχνική της αξία και την οικονομική και κοινωνική της συμβολή στην ευημερία όλων των Ευρωπαίων πολιτών (3).

1.7.

Οι επενδύσεις που πραγματοποιούνται από δημόσιους φορείς πρέπει να λαμβάνουν υπόψη την αγροτική διάσταση (rural proofed) ούτως ώστε, όταν σχεδιάζονται νέες ροές χρηματοδότησης, αυτές να περιλαμβάνουν στήριξη της τρέχουσας συνεισφοράς των αγροτικών οικογενειών και εργαζομένων, καθώς και των ΜΚΟ, οι οποίες εκπροσωπούν μεμονωμένους καλλιτέχνες και λαϊκές καλλιτεχνικές ομάδες, ομάδες τοπικής δράσης ή και αγροτικές εκμεταλλεύσεις που δραστηριοποιούνται για θεραπευτικούς σκοπούς (care farming), λαμβανομένων πλήρως υπόψη των μέτρων που απαιτούνται για την ενίσχυση των υποδομών της αγροτικής κληρονομιάς.

1.8.

Οι υφιστάμενες ροές χρηματοδότησης της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένου του προγράμματος αγροτικής ανάπτυξης, θα πρέπει να δίνουν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία στον πολιτισμό ως οριζόντια αξία και να υποστηρίζουν πολιτιστικά έργα, μεταξύ άλλων όσα προστατεύουν, προωθούν και ενισχύουν τα τοπία που παρουσιάζουν πλούσια βιοποικιλότητα. Η αποκατάσταση της ποιμαντικής εκτροφής και των απομακρυσμένων αγροτικών καταλυμάτων στα Πυρηναία, οι αμπελώνες στη Σαντορίνη ή η προστασία της κοινής βόσκησης στο Șeica Mare της Ρουμανίας αποτελούν καλά παραδείγματα, όπως και το πολιτιστικό πρόγραμμα Leader που εφαρμόζεται στη Λέσβο για την υποστήριξη της ένταξης των μεταναστών. Τα αγροπεριβαλλοντικά προγράμματα θα πρέπει να συνεχίσουν να οικοδομούν οικοσυστήματα γεωργικού χαρακτήρα, το δε δομημένο περιβάλλον θα πρέπει να επιτυγχάνει υψηλότερα πρότυπα σχεδιασμού, με σεβασμό των παραδοσιακών πολιτιστικών προτύπων, ανταποκρινόμενο, ταυτόχρονα, στη σύγχρονη χρήση.

1.9.

Οι βιώσιμες δασικές εκτάσεις, τα δάση και οι πλωτές οδοί αξίζουν μέτρα στήριξης προκειμένου να αποφευχθούν η υποβάθμιση και η ρύπανση. Πρέπει να διατεθούν χρηματοδοτικοί πόροι για τη διατήρηση των πράσινων ζωνών προστασίας με δέντρα και θάμνους, οι οποίες δημιουργήθηκαν κατά το παρελθόν στις αγροτικές περιοχές (π.χ. στην Πολωνία βάσει της ιδέας του στρατηγού Dezydery Chłapowski) και συμβάλλουν στη μείωση της διάβρωσης του εδάφους και των εκπομπών CO2 και στην αύξηση της σοδειάς και τον εμπλουτισμό του φυσικού τοπίου.

1.10.

Οι ημέρες ελεύθερης προσέλευσης σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις (farm open days), οι αγροτικές επισκέψεις σχολείων, οι εκθέσεις, οι βιοτεχνικές και άλλες εκδηλώσεις και τα πολιτιστικά φεστιβάλ βοηθούν τους πολίτες των αστικών περιοχών να κατανοήσουν καλύτερα και να εκτιμήσουν τις αγροτικές περιοχές και αξίζουν δημόσια χρηματοδοτική στήριξη, όπως και τα μέτρα για την οικοδόμηση γεφυρών μεταξύ των πολιτών των αγροτικών και των αστικών περιοχών μέσω πολιτιστικών προγραμμάτων.

1.11.

Θα πρέπει να ενθαρρυνθούν τα μέτρα για την εισαγωγή της αγροτικής νοοτροπίας και των παραδόσεων στις νέες γενιές μέσω καινοτόμων σύγχρονων διατυπώσεων και επίσης να μετρηθεί το οικονομικό και κοινωνικό όφελος, μέσω της ανταλλαγής και της ανάδειξης ορθών πρακτικών. Οι καλλιτέχνες και άλλοι ελπιδοφόροι πολιτιστικοί φορείς, ενίοτε από άλλες τοποθεσίες, θα πρέπει να υποστηρίζονται ώστε να βοηθούν τις κοινότητες να αξιοποιούν πλήρως τις δυνατότητες των τοπικών πολιτιστικών αγαθών.

1.12.

Η σοβαρή απώλεια βιοτεχνικών δεξιοτήτων πρέπει να αντιμετωπιστεί μέσω αυξημένων επενδύσεων στην κατάρτιση, έτσι ώστε οι μεταβιβάσεις μεταξύ γενεών να πραγματοποιούνται με βάση προηγούμενες γνώσεις και με την ενθάρρυνση της καινοτομίας. Τα σχολεία των αγροτικών περιοχών θα πρέπει να ενσωματώνουν στα αναλυτικά τους εκπαιδευτικά προγράμματα τις δυνατότητες απασχόλησης του αγροτικού ενεργητικού δυναμικού, καθώς και τις ευκαιρίες για εξωτερική επαγγελματική σταδιοδρομία. Υπάρχει μια συγκεκριμένη πρόκληση, όχι μόνο για τους νέους αγρότες, αλλά και για όλους τους νέους των αγροτικών περιοχών, να αναπτύξουν επιχειρηματικότητα στα πλαίσια του ρόλου τους για τη διαφύλαξη και τον ενστερνισμό της κληρονομιάς τους.

1.13.

Η αγροτική πολιτιστική κληρονομιά θα πρέπει, μεταξύ άλλων, να προωθείται με βιώσιμο τρόπο για τουριστικούς σκοπούς, αλλά και για προκειμένου να προσελκύει ολοένα και περισσότερο τους πολίτες των αστικών περιοχών να επιλέγουν αγροτικές κατοικίες και να εργάζονται σε απομακρυσμένους οικισμούς και να τους διδάσκει να εκτιμούν τις πολιτιστικές αξίες των αγροτικών περιοχών.

1.14.

Η εμπορία αγροτικών πολιτιστικών προϊόντων, συμπεριλαμβανομένης της γαστρονομικής κληρονομιάς, θα πρέπει να προωθηθεί και να προστατευθεί το καθεστώς γεωγραφικής σήμανσής τους, το οποίο παρέχει διασφαλίσεις για την ποιότητα και την ιχνηλασιμότητα στους πολίτες.

1.15.

Πρέπει να ενθαρρυνθεί ο εθελοντισμός, η συμμετοχή της κοινότητας και οι κοινωνικές επιχειρήσεις, καθώς και οι αγροτικές ιδιωτικές επιχειρήσεις, ώστε να αναπτύξουν και να μοιραστούν τις πολιτιστικές τους δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένης της προώθησης της πολυμορφίας γλωσσών και διαλέκτων, προς όφελος όλων των πολιτών. Οι «έξυπνες» αγροτικές κοινότητες πρέπει να αγκαλιάσουν την αξία και το δυναμικό του τοπικού πολιτιστικού τους ενεργητικού και να αναζητήσουν ευκαιρίες συνεργασίας με άλλες συναφείς ομάδες για την προώθηση δεσμών, συμπεριλαμβανομένης της ενίσχυσης του οικονομικού οφέλους που αποφέρει η αύξηση των τουριστικών ευκαιριών.

1.16.

Αν και τα έργα για τον εορτασμό του 2018 ως ευρωπαϊκού έτους Πολιτιστικής Κληρονομιάς πιθανότατα θα συνεχιστούν στο μέλλον, είναι σημαντικό να διενεργηθεί σαφής απολογισμός και αξιολόγηση των μετρήσιμων επενδύσεων και των αποτελεσμάτων, συνυπολογίζοντας οικονομικούς, κοινωνικούς και πολιτιστικούς παράγοντες. Για το έτος που ακολούθησε τις τριμερείς διαπραγματεύσεις μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου διατέθηκαν περίπου 8 εκατ. ευρώ το 2017. Θα ήταν δίκαιο να αναμένεται ότι ένα μετρήσιμο ποσοστό αυτής της στήριξης διατέθηκε σε αγροτικές περιοχές.

1.17.

Απαιτείται περισσότερη έρευνα για την ποσοτικοποίηση και μέτρηση της ποιότητας των οφελών της πολιτιστικής κληρονομιάς και των εν εξελίξει πολιτιστικών δραστηριοτήτων για την ευημερία των πολιτών, αλλά και για την υποστήριξη λύσεων για μελλοντική δράση. Οι στωικοί υπερασπιστές της κληρονομιάς χρειάζονται υποστήριξη στην υποδοχή νέων μεταναστών και διαφορετικών πολιτιστικών παραδόσεων.

1.18.

Απαιτούνται επείγουσες δράσεις για τη συνδεσιμότητα των μεταφορών και των ψηφιακών υποδομών, οι οποίες είναι απαραίτητες για την εγκατάσταση στις αγροτικές περιοχές και την ανάπτυξη του πολιτιστικού τουρισμού.

2.   Εισαγωγή

2.1.

Η παρούσα γνωμοδότηση επικεντρώνεται συγκεκριμένα στο ευρύ φάσμα αγαθών και ταλέντων που διαθέτουν οι αγροτικές περιοχές και οι πολίτες τους και θα συνεισφέρει στην πολιτιστική κληρονομιά της Ευρώπης και στον τρόπο με τον οποίο ο ευρύς αυτός ορισμός του πολιτισμού συμβάλλει σε μια πιο βιώσιμη και ευημερούσα αγροτική ανάπτυξη. Υποστηρίζουμε τον πανευρωπαϊκό χάρτη για την αγροτική κληρονομιά (Pan-European Charter for rural heritage) που προάγει τη βιώσιμη χωροταξική ανάπτυξη (4) και την αναφορά που συμπεριλαμβάνεται στη Δήλωση 2.0 του Κορκ του 2016: «Η διαχείριση της γης διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διεπαφή μεταξύ πολιτών και περιβάλλοντος. Οι πολιτικές πρέπει να ενθαρρύνουν την παροχή περιβαλλοντικών δημόσιων αγαθών, συμπεριλαμβανομένης της διατήρησης της ευρωπαϊκής φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς».

2.2.

Η πρωτοβουλία αυτή πρέπει να ενσωματώνει την αγροτική διάσταση (rural proofing) στο σχεδιασμό της, η δε ΕΟΚΕ εκφράζει την ανησυχία ότι δεν θα φτάσει εγκαίρως επαρκής πληροφόρηση για το Έτος στις μικρές κοινοτικές ομάδες στα χωριά και τις κωμοπόλεις, ούτως ώστε να προετοιμάσουν και να εορτάσουν την τεράστια ποικιλία των πολιτιστικών πόρων που τους περιβάλλουν. Το EYCH αυτό δεν θα πρέπει να αποτελέσει μόνο μια εορτή για το παρελθόν, αλλά θα πρέπει επίσης να προωθήσει τις εξελισσόμενες, νέες και γεμάτες προκλήσεις μορφές έκφρασης της ανθρώπινης έμπνευσης και των αντίστοιχων δεξιοτήτων, οι οποίες, συχνά, απορρέουν από τις παραδόσεις που συνδέονται με την αγροτική πολιτιστική κληρονομιά κάθε χώρας.

2.3.

Η καταγραφή των υφιστάμενων πολιτιστικών δραστηριοτήτων και η μάθηση από επιτυχημένα έργα έχει πραγματική αξία, όμως οι εορτασμοί για το 2018 θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνουν και νέες, καινοτόμες πολιτιστικές εκδηλώσεις που θα βασίζονται στο παρελθόν και θα μεταβιβάζουν την πολιτιστική κληρονομιά στις νέες γενιές με τρόπο σύγχρονο, προσφέροντας νέες ευκαιρίες στις αγροτικές περιοχές. Το πρόγραμμα «Δημιουργική Ευρώπη» (Creative Europe) περιλαμβάνει δύο αγροτικά έργα: «Ρίζες και οδοί» («Roots and Roads») και «Τα τρόφιμα είναι πολιτισμός» («Food is Culture»), τα οποία, εάν επιτύχουν, θα μπορούσαν να συμβάλουν στη μάθηση και την ανάπτυξη.

2.4.

Μολονότι είναι δύσκολο να ποσοτικοποιηθούν τα οικονομικά και τα κοινωνικά οφέλη της πολιτιστικής δραστηριότητας (πάνω από 300 000 θέσεις εργασίας που συνδέονται άμεσα με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό), ο ΟΟΣΑ εκτιμά ότι ο πολιτισμός πρέπει να χρησιμοποιείται ως δείκτης ευημερίας, είναι δε σημαντικό οι διοργανωτές του ευρωπαϊκού έτους Πολιτιστικής Κληρονομιάς (EYCH) 2018 να προβούν σε κάποια ανάλυση που θα μπορούσε να δικαιολογήσει τις μελλοντικές δημόσιες επενδύσεις. Θα πρέπει να υπάρξει σαφής εικόνα ως προς το πόσο επιτυχημένο ήταν το Έτος στην απήχησή του στις αγροτικές και απομακρυσμένες περιοχές, αλλά και ως προς τον τρόπο με τον οποίο οιαδήποτε κληρονομιά ορθής πρακτικής, όπως, λόγου χάρη, τα έργα AlpFoodway (5) και Terract (6), μπορεί να αξιοποιηθεί για τη μελλοντική ιεράρχηση σε ευρωπαϊκό και σε περιφερειακό επίπεδο.

3.   Γενικές και ειδικές παρατηρήσεις

3.1.

Τα τοπία της υπαίθρου, το ψηφιδωτό των φυσικών γεωλογικών δομών και τα ανθρώπινα αποτυπώματα της γεωργίας, της δασοκομίας, των λιμνών, των ποταμών και των δομημένων οικισμών παρέχουν, ίσως, τη μεγαλύτερη πολιτιστική κληρονομιά που υπάρχει. Από τα εθνικά πάρκα και τις περιοχές Natura 2000 έως τους χώρους πρασίνου στα περίχωρα των αστικών περιοχών, παρατηρείται μια ποικιλόμορφη ομορφιά που πρέπει να εκτιμάται, μια πηγή έμπνευσης για γενιές καλλιτεχνών, μουσικών, λογοτεχνών, χορευτών και όλων ημών που δεν εμπίπτουμε σε καμία από αυτές τις κατηγορίες. Το νέο θεματολόγιο της Επιτροπής για τον πολιτισμό δεν εξετάζει διεξοδικά τις αγροτικές προοπτικές. Ωστόσο, δηλώνει ότι «η αποκατάσταση και αναβάθμιση της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς συμβάλλει στο αναπτυξιακό δυναμικό και στη βιωσιμότητα. Η ολοκληρωμένη διαχείριση των πολιτιστικών και φυσικών πόρων ενθαρρύνει τους ανθρώπους να ανακαλύψουν και να ασχοληθούν με τους πόρους αυτούς». Οι Mayangna της Νικαράγουας χρησιμοποιούν την ίδια λέξη για τη φύση και τον πολιτισμό. Αυτή είναι η οικολογική ενεργός συμμετοχή των πολιτών.

3.2.

Οι αγροτικές κοινότητες συνεισφέρουν ακόμη και προστιθέμενη αξία στα τοπία. Τα τοπία αυτά τα σμίλευσαν οι διαχειριστές και οι εργαζόμενοι και οι τεχνίτες -άνδρες και γυναίκες- των γεωργικών και δασικών εκτάσεων. Γενιές δεξιοτεχνών που αξιοποίησαν τη γη και το νερό για λόγους διατροφής, καταφυγίου και για να παράγουν εισόδημα. Τον 19ο αιώνα αναπτύχθηκε στην Πολωνία η ιδέα των ζωνών προστασίας που σχηματίζονται από χώρους πρασίνου και θάμνους με σκοπό τη διατήρηση των εδαφών, οι οποίες προσέδωσαν στο σύγχρονο τοπίο τα σημερινά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Χάραξαν τα όρια των αγρών με πέτρες και κλαδιά, έκτισαν αχυρώνες και εργαστήρια. Εξέθρεψαν, για διαδοχικές γενεές, αυτόχθονα είδη ζώων προσαρμοσμένων στο έδαφος και το κλίμα και διαχειρίστηκαν τη βλάστηση. Ανέπτυξαν τοπικά εξειδικευμένες γαστρονομικές και λαογραφικές παραδόσεις. Κληρονομήσαμε επίσης έναν πλούτο ωραίων κτιρίων — αρχοντικά, κάστρα, εκκλησίες, αλλά και αγροικίες, μικρούς αγροτικούς μύλους και καταστήματα, όπως τα προσεκτικά αναπαλαιωμένα κτίρια του λαογραφικού μουσείου του St Fagan στην Ουαλία. Η συντήρηση της συναφούς ιστορικής αρχιτεκτονικής εναπόκειται, συχνά, σε ιδιωτικές επενδύσεις, με κάποια ζωτικής σημασίας δημόσια και φιλανθρωπική υποστήριξη. Ένα καινοτόμο έργο στη Βόρεια Ουαλία χρησιμοποιεί ανανεώσιμες πηγές ενέργειας από τον βυθό της θάλασσας για τη θέρμανση και, κατά συνέπεια, συνεισφέρει στη μείωση του κόστους στο Plas Newydd, ένα αρχοντικό που τελεί υπό την αιγίδα του National Trust (7) (εθνικό ταμείο για την προστασία κτιρίων, φυσικών τοπίων και ακτών στην Αγγλία, την Ουαλία και τη Βόρεια Ιρλανδία). Ο εορτασμός του παρελθόντος και του παρόντος πρέπει να επιδιώκει την εξισορρόπηση του ιδεαλιστικού με την πραγματικότητα της ανθρώπινης πάλης και προσπάθειας.

3.3.

Εκτιμούμε όλες τις προσπάθειες, συμπεριλαμβανομένων των προσπαθειών που καταβάλλει η Ευρωπαϊκή Συμμαχία για την Κληρονομιά (European Heritage Alliance), για την ευαισθητοποίηση σε θέματα διατήρησης αυτής της κληρονομιάς. Η αποκατάσταση περιλαμβάνει επίσης την ανάγκη στήριξης των χωροταξικών αρχών ούτως ώστε να εξασφαλιστούν οι μετατροπές των κτιρίων σε αυτό το πνεύμα. Το πρόγραμμα REVAB (REuse and Valorisation of Agricultural Buildings) που συγχρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Erasmus παρέχει κατάρτιση για την ενίσχυση του δυναμικού όσον αφορά την επαναχρησιμοποίηση αναξιοποίητων αγροτικών κτιρίων, προλαμβάνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την εγκατάλειψή τους.

3.4.

Οι κάτοικοι των αγροτικών περιοχών δημιούργησαν τον δικό τους πολιτισμό, ο οποίος αντανακλά την εργασία, τον ελεύθερο χρόνο και τις κοινωνικές τους προκλήσεις, σε όλες τις μορφές της τέχνης, του αθλητισμού και, γενικά, της κοινοτικής δραστηριότητας. Οι αγροτικές περιοχές αποτελούν συχνά σημαντικές δεξαμενές για την ποικιλομορφία των μειονοτικών γλωσσών και διαλέκτων. Οι ονομασίες χωριών, αγροκτημάτων και αγρών έχουν σημαντικό νόημα που αξίζει να γίνει κατανοητό και σεβαστό. Δημιούργησαν, και εξακολουθούν να δημιουργούν, μια κληρονομιά αξίας για την κοινωνία συνολικότερα.

3.5.

Ωστόσο, οι οικονομικές τους δραστηριότητες εξελίσσονται και αυτές και, μερικές φορές, εξαφανίζονται. Δεν είναι όλα τα τοπία παρθένα. Κάποια αποτελούν μάρτυρες βιομηχανικής εκμετάλλευσης, πολέμων και λεηλασιών, καταστροφών εξαιτίας ξηρασιών, πλημμυρών και πυρκαγιών, ή ακόμη και υπερεκμετάλλευσης λόγω υπέρμετρων, συγκεντρωμένων τουριστικών δραστηριοτήτων. Όλα έχουν μια ιστορία να διηγηθούν, διδάγματα προς μάθηση. Ο μετριασμός των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής θα απαιτήσει θετική παρέμβαση προκειμένου να διατηρηθούν η ποικιλομορφία και ο πλούτος εμπειριών. Η διατήρηση δεσμών με το παρελθόν χαρακτηρίζεται εμπορικά ως «παροχή δημόσιων αγαθών», τα δε τοπία υποβαθμίζονται εάν δεν υπάρχει βιώσιμη βιοποικιλότητα, ευαίσθητος σχεδιασμός και ελεγχόμενη πρόσβαση. Ακόμη και η καλλιτεχνική πολιτιστική έκφραση αμβλύνεται όσο οι αγροτικοί πληθυσμοί υποχωρούν κάτω από τα βιώσιμα επίπεδα.

3.6.

Η έκθεση της Eurostat για το 2017 σημειώνει ότι πάνω από ένα τρίτο των Ευρωπαίων δεν συμμετέχουν σε πολιτιστικές δραστηριότητες, για τον λόγο αυτό δε η ανάπτυξη του αγροπολιτιστικού τουρισμού που συνδέεται με δραστηριότητες υγείας και αναψυχής αποτελεί και θα αποτελεί σημαντική γέφυρα μεταξύ των αστικών και αγροτικών πληθυσμών. Ο δήμος του Galway αποτελεί ένα καλό παράδειγμα πολιτιστικής συνεργασίας πόλης-υπαίθρου, ενώ η πρωτοβουλία «Πολιτιστικές πρωτεύουσες της Ευρώπης» (European Capitals of Culture) (π.χ. το Πλόβντιβ στη Βουλγαρία και η Matera στην Ιταλία, το 2019) θα πρέπει πάντοτε να προβάλλει τα πολιτιστικά χαρακτηριστικά της υπαίθρου, αλλά και της πόλης. Στην Ουαλία, ο αρμόδιος φορέας για την ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά CADW (Ηistoric environment service of the Welsh Government) έχει δρομολογήσει μια πρωτοβουλία ανοικτή σε όλους, η οποία αποτελεί μέρος ενός σχεδίου στο οποίο συμμετέχουν 50 χώρες και το οποίο βοηθά τους πολίτες να εντοπίζουν τα βήματα της αλλαγής, να κατανοούν καλύτερα την ύπαρξή τους — «για να σχεδιάσεις το μέλλον σου πρέπει να κατανοήσεις το παρελθόν σου».

3.7.

Στην Ελλάδα, υπάρχει ένα ακόμη παράδειγμα κοινής γνώσης, στο πρότυπο πολιτιστικό αγρόκτημα Art Farm (8), που δημιούργησε ο Σωτήρης Μαρίνης. Στο χωριό Μεγάλη Μαντινεία στη Δυτική Μάνη, ο κ. Μαρίνης έχει χτίσει τρία δενδρόσπιτα και ένα εκπαιδευτικό κέντρο, εργαζόμενος με βάση την αρχή ότι «μια εμπειρία στο κέντρο μας μάς προσφέρει εκπαίδευση σχετικά με την αγροτική και πολιτιστική μας κληρονομιά».

3.8.

Ο αγροτικός πολιτιστικός τουρισμός συνιστά έναν υφιστάμενο και αναπτυσσόμενο φορέα παροχής οικονομικών και κοινωνικών πόρων και τη βάση κοινών επενδύσεων. Η ευθύνη για την προστασία και την υποστήριξη της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς αποτελεί εθνική, περιφερειακή και τοπική αρμοδιότητα, είναι δε καθοριστικής σημασίας να καλλιεργείται ένα αίσθημα υπερηφάνειας μεταξύ των πολιτών. Τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα μπορούν να προωθήσουν μια αίσθηση κοινών ευρωπαϊκών αξιών και να ενθαρρύνουν και να προωθήσουν ορθές πρακτικές και κοινές εμπειρίες (9). Οι παραδοσιακές, τοπικές γαστρονομικές συνταγές, οι μπύρες και τα κρασιά, οι ενδυμασίες και η μουσική, όπως κατέδειξε η Πράσινη Εβδομάδα στο Βερολίνο (10), προσελκύουν χιλιάδες διεθνείς επισκέπτες κάθε χρόνο και βοηθούν στη σύνδεση του παρόντος με το παρελθόν. Η σύνδεση των προϊόντων διατροφής και βιοτεχνίας των αγροτικών παραγωγών απευθείας με τους καταναλωτές μέσω των γεωργικών αγορών και των πωλήσεων μέσω διαδικτύου γίνεται ολοένα και πιο δημοφιλής, όπως, για παράδειγμα, οι τοπικές ομάδες τροφίμων REKO στη Φινλανδία.

3.9.

Οι χώροι απομόνωσης, όπου μπορεί κανείς να ακούσει και να παρατηρήσει τα πουλιά και να βιώσει τη ζωή στα δάση -την ποικιλομορφία των δασών, αλλά και τα φυτικά είδη για ιατρικές χρήσεις- συμβάλλουν στην ικανοποίηση της ευρύτερης περιέργειας και της διάθεσης εξερεύνησης των πολιτών, καθώς και στην ευημερία τους. Η διεύρυνση του φάσματος των ευκαιριών και της ανακάλυψης δεν θα πρέπει να οδηγήσει σε υπερβολική συγκέντρωση των επισκέψεων σε ευπαθείς τοποθεσίες. Με τον τρόπο αυτό δημιουργείται προστιθέμενη αξία για την οικονομία και την απασχόληση με βάση τα κύρια αγροτικά αγαθά, στις πιο απομακρυσμένες περιοχές, αξία η οποία εκτιμάται ήδη από τα έξυπνα χωριά και τις ευφυείς κοινότητες. Στις ορεινές περιοχές της Λομβαρδίας, το έργο AttivAree ενισχύει την αίσθηση του ανήκειν των πολιτών προάγοντας τη φυσική κληρονομιά μέσω της τέχνης. Το AttivAree συνεργάζεται επίσης για την ανακαίνιση ξενώνων και την προώθηση της διαθεσιμότητας σε απομακρυσμένα χωριά, όπως το Lavenone (11). Τα ταξιδιωτικά γραφεία θα πρέπει να ενθαρρυνθούν να συνεργάζονται με γεωγραφικά απομακρυσμένους επιχειρηματίες και κοινωνικές επιχειρήσεις που προωθούν τον βιώσιμο πολιτιστικό τουρισμό.

3.10.

Η διάδοση και η απεικόνιση πολιτιστικών πληροφοριών με τη χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας θα περιορίσει δημιουργικά το διευρυνόμενο χάσμα μεταξύ πόλης και υπαίθρου, μεταξύ νέων και παλαιότερων γενεών. Είναι ευπρόσδεκτα έργα όπως το YourAlps (12), τα οποία επανασυνδέουν τη νεολαία με την ορεινή κληρονομιά. Έχουν αναδυθεί πολλά παραδείγματα καινοτόμων τρόπων απεικόνισης των πολιτιστικών παραδόσεων, όπως το καλλιτεχνικό πρόγραμμα που χρησιμοποιείται στο Aasted της Δανίας και στο χωριό Pfyn της Ελβετίας. Πρόκειται για έργα που προέρχονται από τοπικές πρωτοβουλίες και προσδιορισμένες τοπικές ανάγκες και χρησιμοποιούν συμμετοχικές διαδικασίες, οι οποίες αποτελούν και οι ίδιες μέρος της πολιτιστικής παράδοσης της Ευρώπης. Για την επιτάχυνση των επενδύσεων σε παρόμοιες πρωτοβουλίες θα πρέπει να διατίθενται δημόσιοι και ιδιωτικοί πόροι σε ευρωπαϊκό, κρατικό και περιφερειακό επίπεδο.

3.11.

Χρησιμοποιούνται επίσης όλο και περισσότερο νέα ψηφιακά εργαλεία, για παράδειγμα, σε σημεία παρελθούσας ή τρέχουσας σύγκρουσης, για την αναδημιουργία σημαντικών ιστορικών χώρων που καταστράφηκαν λόγω εγκατάλειψης ή πολεμικών συγκρούσεων. Η τεχνολογία χρησιμοποιείται για την ακριβέστερη ανάγνωση επιτύμβιων στηλών και σβησμένων χειρόγραφων (13). Χαιρετίζουμε τα σχέδια της Επιτροπής για τη στρατηγική Digital4Culture και αναμένουμε να συνεκτιμηθούν σε αυτήν τυχόν συναφείς αγροτικές πτυχές. Το έργο MEMOLA, για παράδειγμα, χρησιμοποιεί τρισδιάστατες σαρώσεις παλαιών αρδευτικών περιοχών για την κατάρτιση νέων διαδικασιών άρδευσης.

3.12.

Απαιτείται περισσότερη έρευνα ούτως ώστε να κατανοηθεί ο τρόπος με τον οποίο οι πολιτιστικές δραστηριότητες επηρεάζουν τους ανθρώπους και τα οφέλη για την υγεία που δημιουργούν για όλες τις ηλικίες και ιδίως για τα άτομα με σωματικές ή πνευματικές ασθένειες (14). Επί του παρόντος τα υφιστάμενα προγράμματα Erasmus Plus, όπως π.χ. το μεταπτυχιακό πρόγραμμα TEMA Masters, χρηματοδοτούν υποσχόμενες ερευνητικές ευκαιρίες. Η διάσκεψη υψηλού επιπέδου του προγράμματος «Ορίζοντας 2020» για το ευρωπαϊκό έτος Πολιτιστικής Κληρονομιάς (EYCH) με θέμα «Καινοτομία και πολιτιστική κληρονομιά» (15) (Innovation and Cultural Heritage) απηύθυνε έκκληση για περαιτέρω προσπάθειες με στόχο την ανάπτυξη ερευνητικών εργασιών για τον προσδιορισμό προτεραιοτήτων και βέλτιστων πρακτικών υπέρ της προώθησης των πολιτιστικών δραστηριοτήτων.

3.13.

Οι πρωτοβουλίες που υποστηρίζονται από φιλανθρωπικά ιδρύματα συμβάλλουν σημαντικά στη διατήρηση των φυσικών περιοχών και στην υποστήριξη δραστηριοτήτων, συχνά μέσω των κοινωνικών επιχειρήσεων, οι οποίες ενισχύουν την ανάπτυξη των αγροτικών περιοχών με βιώσιμο τρόπο. Το Πολιτιστικό Ίδρυμα της Φινλανδίας υποστηρίζει την έρευνα σχετικά με τα μέτρα πρόληψης, ούτως ώστε τα γεωργικά κατάλοιπα να μην επηρεάζουν την ποιότητα των υδάτων στη Βαλτική Θάλασσα. Συνεργάζεται με αγρότες που πιστεύουν ότι η αύξηση της βιοποικιλότητας ισοδυναμεί με πλουσιότερο τοπίο. Ευπρόσδεκτες είναι και άλλες φιλανθρωπικές πρωτοβουλίες, όπως το Καταπίστευμα Πολιτιστικής Κληρονομιάς των σχολείων της Ουαλίας (Wales Schools’ Cultural Heritage Trust), το οποίο προωθεί διασχολικούς πολιτιστικούς διαγωνισμούς με τη συμμετοχή νέων στον καθορισμό και την υλοποίηση της πολιτιστικής δραστηριότητας της επιλογής τους (16). Ένα παράδειγμα το οποίο επιτρέπει στους νέους να διερευνήσουν την πολιτιστική τους κληρονομιά είναι το σχολείο στο Piscu (17) της Ρουμανίας, το οποίο και αποτελεί εξειδικευμένη σχολή στο πεδίο της πολιτιστικής κληρονομιάς και διοργανώνει εργαστήρια και συνέδρια. Η ίδια η ΕΟΚΕ υποδέχθηκε μαθητές από σχολεία από ολόκληρη τη Ευρώπη τον Μάρτιο του 2018, συζητώντας τις πολιτιστικές τους προτεραιότητες στο πλαίσιο του συνθήματος «Η δική σου Ευρώπη, η δική σου φωνή» (18) (Your Europe, Your Say!). Κατέληξαν στο εξής συμπέρασμα: «Θέλω να ζήσω σε μια Ευρώπη που θα δίνει αξία και θα προστατεύει όλες τις μορφές πολιτισμού … θέλουμε να αποφύγουμε τον ελιτισμό και να διαδώσουμε τον πολιτισμό … αλλά και να έχουμε την ευκαιρία να δημιουργήσουμε τον δικό μας…». Στο Giffoni, ένα χωριό στη νότια Ιταλία, περίπου 300 μαθητές προετοίμασαν ταινίες και βίντεο για να προωθήσουν την περιοχή τους.

3.14.

Οι επενδύσεις που πραγματοποιούνται από δημόσιους φορείς πρέπει να λαμβάνουν υπόψη την αγροτική διάσταση («rural proofed») ούτως ώστε, όταν σχεδιάζονται νέες ροές χρηματοδότησης, αυτές να περιλαμβάνουν στήριξη της τρέχουσας συνεισφοράς των αγροτικών οικογενειών και εργαζομένων, καθώς και των ΜΚΟ, οι οποίες εκπροσωπούν μεμονωμένους καλλιτέχνες και λαϊκές καλλιτεχνικές ομάδες, ομάδες τοπικής δράσης ή και αγροτικές εκμεταλλεύσεις που δραστηριοποιούνται για θεραπευτικούς σκοπούς (care farming), λαμβανομένων πλήρως υπόψη των μέτρων που απαιτούνται για την ενίσχυση των υποδομών της αγροτικής κληρονομιάς.

3.15.

Υπάρχουν περιθώρια και ζήτηση από τον πολιτιστικό τουρισμό που επιζητά ενίσχυση των θεματικών και των γεωγραφικών συνδέσεων. Τα σχέδια για την από κοινού προώθηση σημάτων και τα προγράμματα συνδυασμένης πρόσβασης είναι ευπρόσδεκτα. Οι αγροτικές εκθέσεις και οι εθνικές εκδηλώσεις σε χωριά και κωμοπόλεις, όπως το «Royal Welsh» στο Builth Wells (19), το οποίο προσελκύει περίπου 240 000 επισκέπτες, καθώς και το λογοτεχνικό φεστιβάλ του «Hay on Wye», το οποίο αποφέρει περίπου 21 εκατομμύρια στερλίνες σε μια μικρή αγροτική περιοχή, αποτελούν σημαντικούς οικονομικούς και κοινωνικούς παράγοντες συνεισφοράς. Οι ημέρες ελεύθερης προσέλευσης σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις, οι εκθέσεις, τα πολιτιστικά φεστιβάλ όπως οι συναυλίες «Llangollen International Eisteddfod», οι πεζοπορίες όπως, λόγου χάρη, στο Veurne του Βελγίου, οι σιδηρόδρομοι ατμού στενής τροχιάς, οι δραστηριότητες σκανδιναβικής πεζοπορίας (Nordic walking) και τα παραδοσιακά χορευτικά συγκροτήματα, συμβάλλουν τα μέγιστα στη διατήρηση και προώθηση της αγροτικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Η συμβολή των εθελοντών σε αυτές τις εκδηλώσεις, κατά τη διάρκεια πολλών γενεών, αποτελεί από μόνη της σημαντικό μέρος της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Το έργο του Ευρωπαϊκού Κέντρου Εθελοντισμού (European Volunteer Centre) και των εθνικών και περιφερειακών εθελοντικών οργανώσεων για την προώθηση της ποιότητας του πολιτιστικού εθελοντισμού είναι αξιέπαινο, ενθαρρύνονται δε να συνεχίσουν τις πολύτιμες προσπάθειές τους, μεταξύ άλλων ως προς την παροχή κατάρτισης σε θέματα υγείας και ασφάλειας με στόχο την εγγύηση ασφαλών και ευχάριστων εμπειριών τόσο για τους εθελοντές όσο και για τους τουρίστες.

3.16.

Ωστόσο, παρατηρείται αυξανόμενη έλλειψη ειδικευμένων τεχνιτών για τη μεταφορά γνώσεων και την κατάρτιση της νέας γενιάς σχετικά με τους τρόπους προστασίας και ανάπτυξης αυτής της ποικιλόμορφης κληρονομιάς. Η πρωτοβουλία JEMA (20) (Journées Européennes des Métiers d’Art), η οποία προέρχεται από τη Γαλλία, προωθεί τακτικά το έργο βιοτεχνών και την ανάγκη κατάρτισης νέων γενεών. Η αντιμετώπιση αυτής της ανάγκης αποτελεί μια καλή ευκαιρία για τη σύνδεση μεταξύ των γενεών μέσω, και προς όφελος, πολιτιστικών σκοπών. Απαιτείται ευρύτερη πρακτική κατάρτιση και αναγνώριση των αποκτούμενων προσόντων στο πλαίσιο των υφισταμένων ευρωπαϊκών και εθνικών/περιφερειακών προγραμμάτων, συγκεντρώνοντας όχι μόνον τις υπάρχουσες βιοτεχνικές και περιβαλλοντικές δεξιότητες αλλά και τις αναγκαίες δεξιότητες για την καθοδήγηση, την ανάπτυξη νέων τεχνικών και το επιχειρηματικό πνεύμα στον τομέα των πολιτιστικών επιχειρήσεων. Είναι απαραίτητη η στήριξη καλλιτεχνών και άλλων φορέων έτσι ώστε να συνεργάζονται με τα κατά τόπους σχολεία των αγροτικών και των αστικών περιοχών, για την ανάπτυξη, χωρίς αποκλεισμούς, πολιτιστικών ιδεών μεταξύ γενεών και μεταξύ εθνοτικών ομάδων.

3.17.

Η αγροτική πολιτιστική κληρονομιά συνδέεται επίσης με τη συμμετοχική δημοκρατία. Υπάρχει μια ισχυρή ευρωπαϊκή παράδοση συλλογικής αλληλεγγύης και αντιμετώπισης της απομόνωσης και των μειονεκτημάτων μέσω κοινοτικών δραστηριοτήτων, πολλές από τις οποίες βασίζονται στον πολιτισμό. Η οικοδόμηση τοπικής βιώσιμης ηγεσίας και η υλοποίηση τοπικών προτεραιοτήτων μέσω της τοπικής ανάπτυξης με την πρωτοβουλία των τοπικών κοινοτήτων (ΤΑΠΤΚ/CLLD-community-led local development), καθώς και η μέθοδος Leader, προσθέτουν αξία στην κληρονομιά των οργανωμένων πολιτικών ομάδων και κινημάτων. Οι κοινωνικές και πολιτιστικές δραστηριότητες βοηθούν στη σύνδεση των ανθρώπων σε γεωγραφικές περιοχές με αραιές δημόσιες και ιδιωτικές υπηρεσίες. Μια παράδοση εθελοντικής τομεακής παρέμβασης, η οποία μερικές φορές παρέχει την ύστατη λύση, διαφυλάττει τα ευαίσθητα, ευάλωτα τοπία της ανθρώπινης επιβίωσης. Η δημόσια στήριξη τέτοιου είδους δραστηριοτήτων είναι ζωτικής σημασίας.

---

(1)  Γνωμοδότηση ΕΟΚΕ με θέμα «Νέα ατζέντα για τον πολιτισμό» (δεν έχει ακόμη δημοσιευτεί στην Επίσημη Εφημερίδα)

(2)  https://ec.europa.eu/culture/news/new-european-agenda-culture_en

(3)  Διάσκεψη της ΕΟΚΕ, 20 και 21 Ιουνίου 2016.

(4)  Ψήφισμα αριθ. 2 της Ευρωπαϊκής διάσκεψης των υπουργών Χωροταξίας των κρατών μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης (CEMAT/Conférence européenne des ministres responsables de l’aménagement du territoire) σχετικά με τον πανευρωπαϊκό χάρτη για την αγροτική κληρονομιά: Προώθηση του βιώσιμου χωροταξικού σχεδιασμού — «Η αγροτική κληρονομιά ως παράγοντας εδαφικής συνοχής» («The rural heritage as a factor of territorial cohesion»), που εγκρίθηκε κατά τη 15η σύνοδο της CEMAT, Μόσχα, Ρωσική Ομοσπονδία, 9 Ιουλίου 2010.

(5)  http://www.alpine-space.eu/projects/alpfoodway/en/home

(6)  http://www.terract.eu/fr/

(7)  https://www.bangor.ac.uk/studentlife/studentnews/gift-s-marine-renewable-visit-to-plas-newydd-18421

(8)  https://www.facebook.com/agroktima.artfarm/

(9)  Γνωμοδότηση ΕΟΚΕ με θέμα «Νέα ατζέντα για τον πολιτισμό» (δεν έχει ακόμη δημοσιευτεί στην Επίσημη Εφημερίδα)

(10)  https://www.gruenewoche.de/

(11)  AttivAree project in the Lombardy region

(12)  http://www.alpine-space.eu/projects/youralps/en/home

(13)  Έργο του Andrew Skerrett που παρουσιάστηκε στην ακρόαση της ομάδας μελέτης στις 24 Ιουλίου 2018 στο Κάρντιφ.

(14)  Innovate Trust — Θετικά αποτελέσματα του έργου οπωροκηπευτικής «field days».

(15)  https://ec.europa.eu/info/events/innovation-and-cultural-heritage-2018-mar-20_el

(16)  https://jamesprotheroe.wordpress.com/Darren Park Primary School, Ferndale (Δημοτικό σχολείο Darren Park, Ferndale).

(17)  http://piscu.ro/piscu-school/#

(18)  https://www.eesc.europa.eu/el/node/52237

(19)  http://www.rwas.wales/royal-welsh-show/

(20)  Journées Européennes des Métiers d’Art (Ευρωπαϊκές Ημέρες Καλλιτεχνικών Επαγγελμάτων) https://www.journeesdesmetiersdart.fr/

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ο αντίκτυπος της επικουρικότητας και του κανονιστικού υπερθεματισμού στην οικονομία και την απασχόληση»

(διερευνητική γνωμοδότηση κατόπιν αίτησης της Αυστριακής Προεδρίας)

(2018/C 440/05)

Εισηγητής: ο κ. Δημήτρης ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ

Συνεισηγητής: ο κ. Wolfgang GREIF

Αίτηση γνωμοδότησης	Αυστριακή Προεδρία του Συμβουλίου, 12.2.2018
Νομική βάση	Άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Αρμόδιο τμήμα	Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	4.9.2018
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	19.9.2018
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	537
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	192/1/1

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1.

Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για το αίτημα της Αυστριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης να καταρτιστεί διερευνητική γνωμοδότηση με θέμα «Ο αντίκτυπος της επικουρικότητας και του κανονιστικού υπερθεματισμού στην οικονομία και την απασχόληση». Η παρούσα γνωμοδότηση προσθέτει αξία και περισσότερες πτυχές στην τρέχουσα συζήτηση σχετικά με τη βελτίωση της νομοθεσίας για την παροχή ασφάλειας δικαίου και σαφών κανόνων και «προκειμένου να εξασφαλιστεί ότι οι κανονιστικές επιβαρύνσεις για τις επιχειρήσεις, τους πολίτες και τις δημόσιες αρχές θα περιοριστούν στο ελάχιστο» (1). Το υφιστάμενο επίπεδο προστασίας των πολιτών, των καταναλωτών, των εργαζομένων, των επενδυτών και του περιβάλλοντος στα κράτη μέλη δεν πρέπει να τίθεται υπό αμφισβήτηση κατά την εφαρμογή της νομοθεσίας της ΕΕ.

1.2.

Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει το αίτημά της να αντιμετωπιστούν τα μελλοντικά ζητήματα, συμπεριλαμβανομένων των συζητήσεων για τις αρμοδιότητες και το επίπεδο των κανονισμών, σε εθνικό και σε ευρωπαϊκό επίπεδο με την πλήρη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και άλλων οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Πρόκειται για θεμελιώδη έκφραση της πολυεπίπεδης συμμετοχικής δημοκρατίας η οποία πρέπει, ως εκ τούτου, να ενισχυθεί στην ΕΕ και στα κράτη μέλη.

1.3.

Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει την πρωταρχική σημασία που έχουν οι αρχές της επικουρικότητας και της αναλογικότητας για τη θέσπιση ολοκληρωμένης και ορθής ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Υπογραμμίζει ότι η ΕΕ θα πρέπει να επικεντρώνεται σε τομείς όπου το δίκαιο της ΕΕ προσφέρει σημαντική προστιθέμενη αξία. Ως εκ τούτου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να εντοπίσει ζητήματα που πρέπει πραγματικά να αντιμετωπιστούν σε επίπεδο ΕΕ με τον πλέον αποτελεσματικό τρόπο. Όταν οι αποφάσεις απαιτούν να ληφθούν δεόντως υπόψη τα εθνικά, περιφερειακά και τοπικά χαρακτηριστικά, οι αρμόδιες αρχές θα πρέπει να έχουν περιθώρια ελιγμών για τον προσδιορισμό τους, με την ενεργό συμμετοχή των ενδιαφερομένων, συμπεριλαμβανομένων των κοινωνικών εταίρων.

1.4.

Επικρατούν διάφορες απόψεις εντός της ΕΟΚΕ σχετικά με τον όρο «κανονιστικός υπερθεματισμός» («gold-plating») που αντικατοπτρίζουν διαφορές στις θέσεις των διαφόρων παραγόντων. Παρόλο που δεν υπάρχει σαφής ορισμός, η έννοια «κανονιστικός υπερθεματισμός» αναφέρεται γενικά σε μια κατάσταση κατά την οποία τα κράτη μέλη εισάγουν, κατά τη μεταφορά τους στο εθνικό δίκαιο, πρόσθετες απαιτήσεις πέρα από τις ελάχιστες που ορίζει η νομοθεσία της ΕΕ (κυρίως οδηγίες). Η Επιτροπή θα πρέπει να καθορίσει κατευθυντήριες γραμμές με σκοπό να βοηθήσει τα κράτη μέλη να μεταφέρουν ορθά τις αντίστοιχες απαιτήσεις των νομοθετικών πράξεων, τηρώντας παράλληλα τις αρχές της αναλογικότητας και της επικουρικότητας, την απαγόρευση των διακρίσεων, καθώς και δίκαιους όρους ανταγωνισμού.

1.5.

Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι -ιδίως υπό το πρίσμα της επικουρικότητας και της αναλογικότητας και σύμφωνα με το δίκαιο της ΕΕ — εναπόκειται στην αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών να εισάγουν πρόσθετα μέτρα εκτός εκείνων που προβλέπονται από τις (ελάχιστες) απαιτήσεις της ΕΕ, ούτως ώστε να αντικατοπτρίζουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Τέτοιες αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται με διαφάνεια, ύστερα από διαβούλευση με τους κοινωνικούς εταίρους και τα ενδιαφερόμενα μέρη, και πρέπει να είναι σύμφωνες με τη νομοθεσία της ΕΕ. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ δεν αμφισβητεί τα κυριαρχικά δικαιώματα, την ελευθερία και την ευθύνη των κρατών μελών όσον αφορά τη θέσπιση εθνικών νόμων και πρακτικών.

1.6.

Η ΕΟΚΕ καλεί τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα και τα κράτη μέλη να ενισχύσουν τις προσπάθειές τους για τη μείωση του άσκοπου διοικητικού φόρτου, προκειμένου να τονωθούν η ανάπτυξη και η δημιουργία βιώσιμων θέσεων εργασίας.

1.6.1.

Στο πλαίσιο της προετοιμασίας του πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου (ΠΔΠ) για την περίοδο 2021-2027, η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να λάβει, χωρίς καθυστέρηση, μέτρα προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο περιττός διοικητικός φόρτος που παρακωλύει σε μεγάλο βαθμό τις επενδύσεις των ΕΔΕΤ —κρατικές ενισχύσεις, συμμόρφωση με τις δημόσιες συμβάσεις, πρακτικές ελέγχου και καθυστερημένη ή ακόμη και αναδρομική υιοθέτηση καθολικών λεπτομερών οδηγιών.

1.6.2.

Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι οι περιττές κανονιστικές και διοικητικές επιβαρύνσεις εγείρουν εμπόδια στη μεγιστοποίηση του οφέλους και την ελαχιστοποίηση του ρυθμιστικού κόστους για τις επιχειρήσεις, τους πολίτες και τις δημόσιες αρχές. Επαναλαμβάνει την ανάγκη για απλοποιημένη, συνεπή και καλύτερης ποιότητας ρύθμιση που θα πρέπει να κατανοείται και να εφαρμόζεται δεόντως με την εξίσου απαραίτητη συμμετοχή και των τεσσάρων επιπέδων διακυβέρνησης —ενωσιακού, εθνικού, περιφερειακού και τοπικού.

1.6.3.

Όπως και σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της (2), η ΕΟΚΕ συνιστά να πραγματοποιείται λεπτομερές «τεστ ΜΜΕ» στις εκτιμήσεις αντικτύπου της Επιτροπής.

1.7.

Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει ότι τα ευρωπαϊκά ελάχιστα πρότυπα, ιδίως στο πλαίσιο της κοινωνικής πολιτικής της ΕΕ αλλά και των πολιτικών για τους καταναλωτές και το περιβάλλον, στοχεύουν στην προσέγγιση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας σε ολόκληρη την ΕΕ, σε μια πορεία προς την ανοδική σύγκλιση. Τα ελάχιστα πρότυπα στις οδηγίες της ΕΕ δεν πρέπει να νοούνται ως ένα «μέγιστο επίπεδο» («maximum level»), το οποίο δεν θα πρέπει ποτέ να ενισχυθεί κατά τη διάρκεια της μεταφοράς τους στις εθνικές νομοθεσίες. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι δεν πρέπει να εκτεθεί σε κίνδυνο η λαϊκή αποδοχή της διαδικασίας ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης από τον κανονιστικό ανταγωνισμό μέσω της ισοπέδωσης των προτύπων. Όλες οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται με διαφάνεια και ανοικτό διάλογο με τους κοινωνικούς εταίρους και τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

2.   Εισαγωγή

2.1.

Η Αυστριακή Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ ζήτησε από την ΕΟΚΕ την κατάρτιση διερευνητικής γνωμοδότησης με θέμα «Ο αντίκτυπος της επικουρικότητας και του κανονιστικού υπερθεματισμού στην οικονομία και την απασχόληση».

2.2.

Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι η εν λόγω αίτηση πραγματεύεται την αρχή της επικουρικότητας και τον κανονιστικό υπερθεματισμό και διευρύνει την τρέχουσα συζήτηση για τη βελτίωση της νομοθεσίας —επί της οποίας η ΕΟΚΕ έχει εκφράσει τις απόψεις της σε διάφορες γνωμοδοτήσεις που εγκρίθηκαν πρόσφατα. (3)

2.3.

Το ζήτημα της επικουρικότητας έχει αποκτήσει πρόσφατα νέα σημασία, κυρίως με τη Λευκή Βίβλο για το μέλλον της Ευρώπης. Η επιχειρησιακή ομάδα «Επικουρικότητα και αναλογικότητα», η οποία συστάθηκε από τον Πρόεδρο της Επιτροπής κ. Juncker, τον Νοέμβριο 2017, υπέβαλε έκθεση με συστάσεις για τη βελτίωση της εφαρμογής των αρχών της επικουρικότητας (4). Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι ο χαρακτήρας της έκθεσης είναι σχετικά περιορισμένος και πιστεύει ότι αυτό αντικατοπτρίζει την περιορισμένη σύνθεση της επιχειρησιακής ομάδας. Ως εκ τούτου, υποστηρίζει σθεναρά ότι σε εκδηλώσεις παρακολούθησης πρέπει να συμμετέχουν ενεργά εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών. Η ΕΟΚΕ θεωρεί επείγουσα την ανάγκη να εξεταστεί η αναλογικότητα της ευρωπαϊκής δράσης και, κυρίως, στους τομείς στους οποίους η ΕΕ θα πρέπει να εντείνει, να μειώσει ή ακόμη και να παγώσει τη δράση της κατά τρόπο που να ευθυγραμμίζεται με τα συμφέροντα των πολιτών, την οικονομία και άλλα κοινωνιακά συμφέροντα.

2.4.

Άποψη της ΕΟΚΕ είναι ότι τα μελλοντικά αυτά ζητήματα πρέπει να εξεταστούν σε εθνικό και σε ενωσιακό επίπεδο με τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και άλλων οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Η κατά το δυνατόν ευρύτερη συμμετοχή τους σε τοπικό και σε περιφερειακό επίπεδο στην προετοιμασία και εφαρμογή των εθνικών και των ενωσιακών πολιτικών θα συμβάλει άμεσα στην εμφανή εφαρμογή της οριζόντιας επικουρικότητας.

2.5.

Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της διότι η Αυστριακή Προεδρία αναγνωρίζει την αξία της ενσωμάτωσης της ευρείας εμπειρογνωμοσύνης των κοινωνικών εταίρων και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών στον σχεδιασμό, την εφαρμογή και την αξιολόγηση της πολιτικής δράσης σε εθνικό και σε ενωσιακό επίπεδο. Πρόκειται για θεμελιώδη έκφραση της πολυεπίπεδης συμμετοχικής δημοκρατίας η οποία πρέπει, ως εκ τούτου, να ενισχυθεί στην ΕΕ και στα κράτη μέλη.

2.6.

Από την άποψη αυτή, η ΕΟΚΕ καλεί την ειδική ομάδα να λάβει δεόντως υπόψη τις γνωμοδοτήσεις της σχετικά με την επικουρικότητα και την αναλογικότητα, οι οποίες αποτελούν επίσης τη βάση των παρατηρήσεων και των συστάσεων που διατυπώνονται στην παρούσα γνωμοδότηση.

3.   Η αρχή της επικουρικότητας

3.1.

Η εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας, όπως ορίζεται στο άρθρο 5 της ΣΕΕ, έχει ως στόχο να διασφαλίζει ότι η δράση της ΕΕ δεν υπερβαίνει τα αναγκαία όρια για την επίτευξη των στόχων της Συνθήκης και ότι η ΕΕ ενεργεί μόνο στους τομείς που εμπίπτουν στην αποκλειστική της αρμοδιότητα, εάν οι στόχοι ενός νομοθετικού μέτρου μπορούν να επιτευχθούν αποτελεσματικότερα σε επίπεδο ΕΕ παρά σε εθνικό, περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο.

3.2.

Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει την ύψιστη σημασία των αρχών της επικουρικότητας και της αναλογικότητας σε μια υπερεθνική κοινότητα όπως η ΕΕ και χαιρετίζει ρητά τα μέσα που θέσπισε η Συνθήκη της Λισαβόνας για την τήρηση της αρχής της επικουρικότητας — από την ανασκόπηση της επικουρικότητας πριν από την έγκριση μιας νομοθετικής πράξης ως τα εθνικά νομοθετικά όργανα για τις καταγγελίες περί παραβίασης της αρχής της επικουρικότητας.

3.3.

Η ΕΟΚΕ τονίζει επίσης ότι όλοι ουσιαστικά οι τομείς που προβλέπονται από τη ΣΛΕΕ χρειάζονται μια εύρυθμη Ευρώπη και ότι η αρχή της επικουρικότητας δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να αντισταθμίζεται η δράση της ΕΕ, η οποία έχει σαφή ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία, ούτε για να δίδεται εκ των προτέρων προτεραιότητα σε εθνικές προσεγγίσεις, ούτε ακόμη για να αποσύρεται εκ των προτέρων η ΕΕ από βασικούς τομείς πολιτικής. Θα πρέπει να υιοθετούνται μόνο κανόνες με ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία. Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει αυτή τη στιγμή η Ευρώπη δεν απαιτούν επανεθνικοποίηση προς την κατεύθυνση της «λιγότερης Ευρώπης», αλλά μάλλον τολμηρά βήματα προς μια καλύτερη και περισσότερο φιλική προς τους πολίτες Ευρώπη η οποία να προάγει και τη συνοχή.

3.4.

Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι ο ρόλος των κρατών μελών ως προς την εφαρμογή της νομοθεσίας της ΕΕ είναι ιδιαίτερα καθοριστικός όσον αφορά τη μεταφορά των οδηγιών στο εθνικό δίκαιο· όμως, οι οδηγίες αν και δεσμευτικές ως προς το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, αφήνουν στην αρμοδιότητα των εθνικών αρχών την επιλογή της μορφής και των μεθόδων εφαρμογής, καθώς και την απόφαση —με βάση τη νομοθεσία της ΕΕ— περί βελτίωσης των προτύπων, εάν κριθεί χρήσιμο. Ταυτόχρονα, η μεταφορά δεν θα πρέπει να παρεμποδίζει τους δίκαιους όρους ανταγωνισμού μεταξύ όλων των παραγόντων της εσωτερικής αγοράς, πράγμα το οποίο είναι σημαντικό για την ορθή της λειτουργία.

3.5.

Ενώ τα κράτη μέλη είναι υπεύθυνα για την ακριβή και έγκαιρη μεταφορά των οδηγιών στο εθνικό δίκαιο, ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ως θεματοφύλακα των Συνθηκών είναι να εξασφαλίζει την ορθή εφαρμογή σε εθνικό επίπεδο. Αυτή η «κοινή ευθύνη» θα πρέπει να είναι προφανής ήδη από την αρχή της νομοθετικής διαδικασίας: η καλή εφαρμογή εξαρτάται από μια σαφή, διαφανή και συνολική αξιολόγηση του αντίκτυπου ως βάση οποιασδήποτε νέας νομοθεσίας της ΕΕ, από την κατανοητή και απλή γλώσσα της πρότασης και από ρεαλιστικές προθεσμίες εφαρμογής.

3.6.

Η ΕΟΚΕ προειδοποιεί ότι, ακόμη και όταν πληρούνται οι ανωτέρω απαιτήσεις, η εφαρμογή σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο μπορεί να αποδειχθεί ανεπαρκής ή/και αναποτελεσματική. Στο πλαίσιο αυτό, επαναλαμβάνει την έκκλησή της προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να ενισχύσει συστηματικά τις προσπάθειές της, σύμφωνα με τις αρμοδιότητές της για την ταχύτερη και αυστηρότερη παρέμβαση σε υποθέσεις όπου τα κράτη μέλη μεταφέρουν εσφαλμένα τη νομοθεσία της ΕΕ στο εθνικό δίκαιο ή αποτυγχάνουν να το πράξουν (5), αφού εξαντληθούν πρώτα όλες οι δυνατότητες συνεργασίας.

3.7.

Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι ορισμένες νομικές και πολιτικές δεσμεύσεις εκλαμβάνονται ως υπέρβαση των αρμοδιοτήτων των οργάνων της ΕΕ και ως παρέμβαση στους τομείς αρμοδιότητας και στις επιλογές των κρατών μελών (π.χ. εθνικές εργασιακές σχέσεις και συνδικαλιστικές πρωτοβουλίες, συντάξεις, συστήματα υγείας και κοινωνικής ασφάλισης ή επαγγελματικές ρυθμίσεις, όπως π.χ.κριτήρια προσόντων στον τομέα της υγείας). Συνεπώς, η ΕΟΚΕ αντιτίθεται εξίσου όχι μόνο στην υπερβολική επέκταση των αρμοδιοτήτων των θεσμικών οργάνων της ΕΕ, αλλά και στη μεταφορά σημαντικών ρυθμιστικών τομέων της ΣΛΕΕ στο εθνικό επίπεδο, όπως, για παράδειγμα, η προστασία των καταναλωτών, των προτύπων προστασίας του περιβάλλοντος και της ευρωπαϊκής κοινωνικής πολιτικής, υπό το πρόσχημα της επικουρικότητας.

4.   Αποφυγή περιττού ρυθμιστικού και διοικητικού φόρτου — κανονιστικός υπερθεματισμός («gold-plating»)

4.1.   Η συζήτηση σχετικά με τον κανονιστικό υπερθεματισμό

4.1.1.

Κατά τη μεταφορά της ενωσιακής νομοθεσίας, ενίοτε τα κράτη μέλη εισάγουν αυστηρότερα ή πιο προηγμένα μέτρα από εκείνα που ορίζονται με βάση την ενωσιακή νομοθεσία (κυρίως οδηγίες) ή δεν παρέχουν τις δυνατότητες απλούστευσης που προβλέπει μια οδηγία. Το φαινόμενο αυτό αποκαλείται σε πολλά έγγραφα «κανονιστικός υπερθεματισμός». Στην πρώτη περίπτωση, θεωρείται ως «ενεργός κανονιστικός υπερθεματισμός» («active gold-plating»), ενώ στη δεύτερη ως «παθητικός κανονιστικός υπερθεματισμός» («passive gold-plating»).

4.1.2.

Η ΕΟΚΕ έχει διάφορες απόψεις όσον αφορά τον «κανονιστικό υπερθεματισμό», οι οποίες αντικατοπτρίζουν επίσης τις διαφορετικές απόψεις των διαφόρων φορέων. Για ορισμένα ενδιαφερόμενα μέρη, αυτό θεωρείται ως «υπερβολική συσσώρευση κανόνων, κατευθυντήριων γραμμών και διαδικασιών σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, γεγονός το οποίο δημιουργεί περιττό διοικητικό φόρτο και παρεμβαίνει στους αναμενόμενους στόχους πολιτικής που πρέπει να επιτευχθούν με τη μεταφερθείσα νομοθεσία». Ωστόσο, άλλοι ενδιαφερόμενοι φορείς είναι της άποψης ότι η χρήση του στιγματισμένου όρου «κανονιστικός υπερθεματισμός» ενέχει τον κίνδυνο αμφισβήτησης ορισμένων προηγμένων εθνικών προτύπων που έχουν θεσπιστεί δημοκρατικά και εισαχθεί στα οικεία νομικά καθεστώτα, ιδίως στους τομείς του εργατικού δικαίου, των καταναλωτών και του περιβάλλοντος, καθώς και όσον αφορά τα ελεύθερα επαγγέλματα.

4.1.3.

Η ΕΟΚΕ ζητεί μια ρεαλιστική και ισόρροπη προσέγγιση και για τους σκοπούς της παρούσας γνωμοδότησης θα επικεντρωθεί σε ουδέτερη και πιο ακριβή ορολογία η οποία συνάδει με τη διοργανική συμφωνία για τη βελτίωση της νομοθεσίας του Μαΐου 2016.

4.2.   Ορισμός του «κανονιστικού υπερθεματισμού»

4.2.1.

Η ΕΟΚΕ συνιστά να οριστεί ακριβέστερα ο «κανονιστικός υπερθεματισμός». Στις περιπτώσεις κατά τις οποίες τα κράτη μέλη μεταφέρουν το περιεχόμενο ενωσιακής νομοθεσίας με πιο φιλόδοξο τρόπο (ως προς την ουσία ή τη διαδικασία) ή επιδιώκουν να ευθυγραμμίζονται με την εθνική νομοθεσία, μπορούν να χρησιμοποιούνται εκφράσεις όπως «πιο προηγμένες διατάξεις», «αυστηρότερες διατάξεις» ή «υψηλότερες απαιτήσεις». Η έκφραση «κανονιστικός υπερθεματισμός» θα πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο σε περιπτώσεις παράλογων και άσκοπων προσθηκών κατά τη μεταφορά της ενωσιακής νομοθεσίας στο εθνικό δίκαιο, καθώς και όταν οι προσθήκες δεν μπορούν να αιτιολογηθούν με βάση έναν ή περισσότερους στόχους του προτεινόμενου μέτρου ή εάν επιφέρουν περιττό διοικητικό φόρτο. Σε κάθε περίπτωση, η έκφραση «κανονιστικός υπερθεματισμός» είναι πολύ γενική, η μετάφρασή της σε πολλές εθνικές γλώσσες είναι παραπλανητική και θα πρέπει να αντικατασταθεί από πολύ πιο συγκεκριμένο όρο.

4.2.2.

Ανεξάρτητα από την ορολογία (ακόμη και όταν χρησιμοποιείται ο όρος «κανονιστικός υπερθεματισμός»), η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει ότι η έννοια αυτή θα πρέπει συγκεκριμένα να μην αναφέρεται: — στον περιορισμό των καθιερωμένων προτύπων σε τομείς όπως το εργατικό, κοινωνικό, καταναλωτικό ή περιβαλλοντικό δίκαιο κατά τη μεταφορά και εφαρμογή ενωσιακής νομοθεσίας· — σε εθνικά μέτρα που δεν έχουν (αντικειμενική ή χρονική) σχέση με τη μεταφορά της νομοθεσίας της ΕΕ· — στη συγκεκριμενοποίηση γενικών διατάξεων του ενωσιακού δικαίου κατά τη μεταφορά του (π.χ. θέσπιση συγκεκριμένων νομικών κυρώσεων σε περιπτώσεις παράβασης)· — στην εφαρμογή μίας από τις διάφορες ρητές επιλογές για τη μεταφορά της νομοθεσίας της ΕΕ· — σε εξελιγμένες εθνικές διατάξεις που υπερβαίνουν τα ελάχιστα πρότυπα με βάση τις «ρήτρες μη υποβάθμισης» στο δίκαιο της ΕΕ· — στην εφαρμογή του περιεχομένου μιας οδηγίας σε παρόμοιες περιπτώσεις προκειμένου να διασφαλιστεί η συνάφεια και η συνέπεια των εθνικών νομοθεσιών.

4.2.3.

Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει ότι, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να θεσπίζουν αυστηρότερα μέτρα, να ασκούν το δικαίωμά τους σχετικά με την επίτευξη διαφόρων στόχων (π.χ. οικονομικών, κοινωνικών ή περιβαλλοντικών) και να αποδεικνύουν την προσήλωσή τους σε ένα υψηλό επίπεδο προστασίας ως προς τον ιδιαίτερο χαρακτήρα νομικών μέσων, όπως οι «οδηγίες», και ως προς ορισμένα όρια αρμοδιοτήτων. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι οι αυστηρότερες αυτές δεσμεύσεις θα πρέπει να λαμβάνονται μόνο μετά από διαφανή και χωρίς αποκλεισμούς διάλογο με τους κοινωνικούς εταίρους και τα ενδιαφερόμενα μέρη, σε πνεύμα αμοιβαίας κατανόησης και με ισορροπημένη διαδικασία λήψης αποφάσεων.

4.3.   «Κανονιστικός υπερθεματισμός» και βελτίωση της νομοθεσίας

4.3.1.

Στο πλαίσιο του θεματολογίου για τη βελτίωση της νομοθεσίας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει το δικαίωμα των κρατών μελών να υπερβαίνουν τα πρότυπα που καθορίζονται στην ενωσιακή νομοθεσία («κανονιστικός υπερθεματισμός»), αλλά εκφράζει την ανησυχία της για την έλλειψη διαφάνειας σε αυτό το πλαίσιο: Το Ηνωμένο Βασίλειο, οι Κάτω Χώρες, το Βέλγιο, η Γερμανία και η Αυστρία έχουν θεσπίσει συστήματα για τον εντοπισμό περιπτώσεων «κανονιστικού υπερθεματισμού». Στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις Κάτω Χώρες, ο «κανονιστικός υπερθεματισμός» ρυθμίζεται μέσω επίσημων κεντρικών πολιτικών που αποσκοπούν στην προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης.

4.3.2.

Η ΕΟΚΕ ουδόλως αμφισβητεί τις υφιστάμενες διατάξεις της Συνθήκης, ιδίως τις αρμοδιότητες της ΕΕ ή των κρατών μελών, όμως επαναλαμβάνει τη σημασία της τήρησης «των γενικών αρχών της νομοθεσίας της Ένωσης όπως η δημοκρατική νομιμότητα, η επικουρικότητα και η αναλογικότητα, καθώς και η ασφάλεια δικαίου». Αυτό σημαίνει, μεταξύ άλλων, σεβασμό της δημοκρατικής κυριαρχίας των κρατών μελών, της ελευθερίας και της ευθύνης να σχεδιάζουν εθνικούς νόμους και πρακτικές που λαμβάνουν δεόντως υπόψη τον ρόλο των κοινωνικών εταίρων ως προς το θέμα αυτό. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει ανέκαθεν την προώθηση της απλούστευσης, της σαφήνειας και της συνάφειας στη σύνταξη της νομοθεσίας της Ένωσης, καθώς και την ενίσχυση της διαφάνειας στη νομοθετική διαδικασία.

4.3.3.

Η ΕΟΚΕ έχει επανειλημμένα υπογραμμίσει ότι «το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο αποτελεί ουσιώδη παράγοντα ολοκλήρωσης και δεν πρόκειται για επιβάρυνση ή κόστος που μπορεί να ελαττωθεί. Απεναντίας, όταν είναι ισορροπημένο, αναλογικό και χωρίς διακρίσεις, συνιστά σημαντικό τεκμήριο διαφύλαξης, προστασίας και ασφάλειας δικαίου για όλους τους σχετικούς παράγοντες και τους Ευρωπαίους πολίτες» (6). Για τον σκοπό αυτό, επαναλαμβάνει τη γνώμη της ότι η νομοθεσία είναι ουσιώδους σημασίας για την επίτευξη των στόχων της Συνθήκης, καθώς και για την εδραίωση συνθηκών έξυπνης, βιώσιμης και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξης, υπέρ των πολιτών, των επιχειρήσεων και των εργαζομένων (7). Σύμφωνα με το άρθρο 3 της ΣΛΕΕ, η νομοθεσία συμβάλλει επίσης στη βελτίωση της ευημερίας, στην προστασία του γενικού συμφέροντος και των θεμελιωδών δικαιωμάτων, στην προώθηση κοινωνικής και περιβαλλοντικής προστασίας υψηλού επιπέδου και στη διαφύλαξη της ασφάλειας και της προβλεψιμότητας δικαίου. Θα πρέπει επίσης να προλαμβάνει τη στρέβλωση του ανταγωνισμού και το κοινωνικό ντάμπινγκ (8).

4.3.4.

Τα κράτη μέλη, κατά τη μεταφορά των οδηγιών στο εθνικό δίκαιο, προσθέτουν ενίοτε πτυχές που δεν συνδέονται σε καμία περίπτωση με τη μεταφερόμενη ενωσιακή νομοθεσία. Η ΕΟΚΕ εκτιμά ότι οι εν λόγω προσθήκες θα πρέπει να υποδεικνύονται είτε με τη μεταφορά της νομοθεσίας, είτε στη συναφή τεκμηρίωση. Η νομιμότητα της δράσης των κρατών μελών προκειμένου να συμπληρώνουν τις πράξεις της ΕΕ ως αποτέλεσμα ελάχιστης εναρμόνισης θα πρέπει, γενικά, να αναγνωρίζεται εφόσον η δράση τους είναι διαφανής και σύμφωνη με τις αρχές της απαγόρευσης των διακρίσεων και της αναλογικότητας. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα μη ελάχιστης μεταφοράς των οδηγιών στα κράτη μέλη, τα οποία μπορούν να θεωρηθούν «κανονιστικός υπερθεματισμός».

4.3.5.

Όπου η εναρμόνιση είναι ελάχιστη, η ΕΟΚΕ τονίζει ότι τα κράτη μέλη θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να θεσπίζουν διατάξεις που επιδιώκουν τη δημιουργία απασχόλησης, τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας, κατάλληλη κοινωνική προστασία, υψηλό και βιώσιμο ποσοστό απασχόλησης και καταπολέμηση του αποκλεισμού (άρθρο 151 της ΣΛΕΕ), προώθηση και ανάπτυξη των ΜΜΕ και υψηλά πρότυπα υγείας και προστασίας των καταναλωτών (άρθρα 168 και 169 της ΣΛΕΕ), καθώς και προστασία στον τομέα του περιβάλλοντος (άρθρο 191 της ΣΛΕΕ) χωρίς, ωστόσο, τη δημιουργία περιττού κανονιστικού ή διοικητικού φόρτου.

4.4.

Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι τα ακόλουθα μέτρα θα βοηθήσουν στην αποφυγή περιττού ρυθμιστικού και διοικητικού φόρτου: — η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλει να διεξάγει ολοκληρωμένες εκτιμήσεις αντικτύπου (ΕΑ) στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, στις οποίες θα λαμβάνονται δεόντως υπόψη ο περιττός διοικητικός φόρτος ή άλλου είδους αντίκτυπος κάθε σημαντικής κανονιστικής πράξης· — οι νόμοι της ΕΕ πρέπει να αξιολογούνται με βάση τα πλεονεκτήματά τους και κατά περίπτωση, προκειμένου να επιτυγχάνεται στοχοθετημένη εναρμόνιση η οποία θα επιτρέπει, ανάλογα με τις περιστάσεις, μια μορφή εναρμόνισης που προχωρεί περισσότερο σε ορισμένους τομείς και λιγότερο σε άλλους. εναπόκειται στην Επιτροπή, μέσω της εκτίμησης αντικτύπου, να προτείνει το καταλληλότερο επίπεδο εναρμόνισης, λαμβάνοντας υπόψη την ανάγκη για υψηλό επίπεδο προστασίας· — κατά τη μεταφορά της νομοθεσίας της ΕΕ και τα κράτη μέλη, σε εθνικό και σε περιφερειακό επίπεδο, θα πρέπει να εφαρμόζουν πλήρη διαφάνεια όσον αφορά τυχόν συμπληρωματικές απαιτήσεις που ενδέχεται να επηρεάζουν αρνητικά την ενιαία αγορά, την ανταγωνιστικότητα και την ανάπτυξη· — το γεγονός ότι ένα κράτος μέλος επιβάλλει λιγότερο αυστηρούς κανόνες από ένα άλλο, τούτο δεν σημαίνει αυτόματα ότι οι κανόνες του τελευταίου είναι δυσανάλογοι και ασυμβίβαστοι με το δίκαιο της ΕΕ. Εναπόκειται στο κράτος μέλος να αξιολογεί κάθε περίπτωση χωριστά, λαμβάνοντας υπόψη τις θέσεις όλων των ενδιαφερόμενων μερών και το σύνολο του κανονιστικού πλαισίου. Η εκτίμηση αντικτύπου (ΕΑ) μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο για την επίτευξη του στόχου αυτού· — Τυχόν πρόσθετες απαιτήσεις κατά τη μεταφορά των οδηγιών πρέπει να συνοδεύονται από έγγραφα που αναφέρουν με διαφάνεια τους συγκεκριμένους λόγους που επέβαλλαν τις εν λόγω προσθήκες.

4.5.

Προκειμένου να μην αντιμετωπίζουν οι επιχειρήσεις και άλλοι ενδιαφερόμενοι φορείς ανταγωνιστικό μειονέκτημα έναντι των ομολόγων τους σε άλλα κράτη μέλη, η Επιτροπή οφείλει να θεσπίσει κατευθυντήριες γραμμές με σκοπό να βοηθήσει τα κράτη μέλη να μεταφέρουν σωστά τις απαιτήσεις μιας νομοθετικής πράξης, τηρώντας παράλληλα τις αρχές της αναλογικότητας και της επικουρικότητας, καθώς και δίκαιους όρους ανταγωνισμού. Σχετικά, η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει εκ νέου το αίτημά της για την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων και άλλων σχετικών εκπροσώπων συμφερόντων στις διαδικασίες μεταφοράς, καθώς και την ισχυρή συμμετοχή των κρατών μελών και των εθνικών και περιφερειακών κοινοβουλίων στις αντίστοιχες εκ των υστέρων αξιολογήσεις (9).

4.6.

Συστάσεις της ΕΟΚΕ για αποτελεσματική μεταφορά στο εθνικό δίκαιο:

4.6.1.

Τα κράτη μέλη θα πρέπει να δίδουν προσοχή στις σχετικές προθεσμίες όσον αφορά την εφαρμογή, έτσι ώστε να παρέχεται επαρκής χρόνος για διαβουλεύσεις με όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς. — κατά την προετοιμασία των εθνικών θέσεων-πλαίσιο για τις αρχικές διαπραγματεύσεις στα όργανα εργασίας των κρατών μελών, πρέπει να δίδεται προσοχή στην προθεσμία μεταφοράς· — θα πρέπει να ελέγχεται εάν οι οδηγίες της ΕΕ προβλέπουν δύο προθεσμίες, μία για την κατάρτιση εθνικής νομοθεσίας εφαρμογής και μία για την ημερομηνία κατά την οποία η νομοθεσία πρέπει να αποκτήσει ισχύ νόμου· — η προθεσμία μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο πρέπει να εφαρμόζεται και να παρακολουθείται καθ’ όλη τη διάρκεια της νομοθετικής διαδικασίας· — τα σχέδια εφαρμογής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής παρέχουν υποστήριξη και βοήθεια.

4.6.2.

Διαβουλεύσεις: — σε επίπεδο ΕΕ, η βοήθεια που παρέχει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά τη διαδικασία εφαρμογής, όπως συστάσεις και συζητήσεις στο πλαίσιο ομάδων εμπειρογνωμόνων, είναι πολύτιμη και συμβάλλει στην κοινή κατανόηση εκ μέρους των κρατών μελών· — η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να προσαρμόσει την υφιστάμενη μεθοδολογία μεταφοράς (κατευθυντήριες γραμμές), προκειμένου να διασφαλίζεται ότι η μεταφορά των οδηγιών δεν αντιβαίνει στην ευρωπαϊκή νομοθεσία αλλά και για να εξασφαλίζεται η αποτελεσματικότητα της εν λόγω μεταφοράς· — θα μπορούσε να αναπτυχθεί περαιτέρω από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ένα σύστημα με εξειδικευμένες διαδικτυακές πλατφόρμες (κατά το πρότυπο της υφιστάμενης διεπαφής ηλεκτρονικής κοινοποίησης) ή μια ηλεκτρονική βάση δεδομένων για συγκεκριμένες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ με σκοπό την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών. Η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση θα πρέπει να προωθείται και να συμπεριλαμβάνει όλους τους ενδιαφερόμενους.

4.6.3.

Ορολογία και κατ’ εξουσιοδότηση πράξεις: — τα κράτη μέλη καλούνται να ελέγχουν την ακρίβεια της συμφωνημένης γλώσσας καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας διαπραγμάτευσης στο Συμβούλιο· — οι βασικοί όροι και ορισμοί πρέπει να καθορίζονται σαφώς το συντομότερο δυνατόν κατά το αρχικό στάδιο των διαπραγματεύσεων· — οι διαφορετικές έννοιες των όρων και ορισμών στα κράτη μέλη πρέπει να λαμβάνονται υπόψη από την Επιτροπή· — οι ορισμοί σε μια συγκεκριμένη νομοθετική πράξη θα πρέπει να συνάδουν με τους ορισμούς στην υπόλοιπη νομοθεσία της ΕΕ· — οι κατ’ εξουσιοδότηση πράξεις θα πρέπει να υπόκεινται στις απαιτήσεις του άρθρου 290 της ΣΛΕΕ και να παρέχουν σαφείς και συγκεκριμένους ορισμούς στο βασικό νομοθετικό κείμενο· — κατ’ εξουσιοδότηση πράξεις πρέπει να εκδίδονται μόνο σε σχέση με μη ουσιώδη στοιχεία της νομοθετικής πράξης και μόνο τα συγκεκριμένα μέρη μπορούν να συμπληρώνονται ή να τροποποιούνται (10).

5.   Ειδικοί ευαίσθητοι τομείς

5.1.   Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία (ΕΔΕΤ)

5.1.1.

Η ευρωπαϊκή πολιτική συνοχής, και συγκεκριμένα τα διαρθρωτικά ταμεία και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, τα οποία εφαρμόζονται σε ένα περίπλοκο διοικητικό, θεσμικό και κανονιστικό περιβάλλον, αποτελούν ειδικό τομέα όπου η περιττή και επαχθής μεταφορά στο εθνικό δίκαιο ενδέχεται να έχει αρνητικό αντίκτυπο στις πολιτικές της ΕΕ. Εν προκειμένω, οι εθνικοί ή/και περιφερειακοί κανόνες συχνά «προσθέτουν» αντί απλώς να διασφαλίζουν την εφαρμογή των ελάχιστων (ευρωπαϊκών) απαιτήσεων. Πολλοί από αυτούς τους κανόνες οδηγούν σε πρόσθετο διοικητικό φόρτο. Πρέπει να σημειωθεί ότι οι πρόσθετες απαιτήσεις συχνά βασίζονται στην υπόθεση ότι είναι σημαντικές, χρήσιμες, αναγκαίες και αποτέλεσμα δημοκρατικής διαδικασίας.

5.1.2.

Στο πλαίσιο της προετοιμασίας του πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου (ΠΔΠ) για την περίοδο 2021-2027, η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να λάβει χωρίς καθυστέρηση μέτρα προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο περιττός διοικητικός φόρτος που παρακωλύει σε μεγάλο βαθμό τις επενδύσεις των ΕΔΕΤ —κρατικές ενισχύσεις, συμμόρφωση με τις δημόσιες συμβάσεις, πρακτικές ελέγχου και καθυστερημένη ή ακόμη και αναδρομική υιοθέτηση λεπτομερών καθολικών οδηγιών. Η μείωση ή αποφυγή του περιττού διοικητικού φόρτου αποτελεί κοινή ευθύνη όλων των ενδιαφερομένων.

5.1.3.

Οι ακατάλληλες πρακτικές θα μπορούσαν να δημιουργήσουν έλλειψη εμπιστοσύνης στο σύνολο του συστήματος εφαρμογής των ΕΔΕΤ. Στις πρακτικές αυτές περιλαμβάνεται μια ευθυνόφοβη προσέγγιση σε όλα τα επίπεδα, έλλειψη συνέπειας στις ερμηνευτικές απαντήσεις από τις διάφορες ΓΔ της Επιτροπής, μόνιμα κενά στην εναρμόνιση των κανόνων των ΕΔΕΤ σε εθνικό, τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, φόβος μη συμμόρφωσης με τους κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων, διαφορετικές προσεγγίσεις σε επίπεδο ΕΕ (έμφαση στη διαφάνεια) και σε εθνικό επίπεδο (έμφαση στην αξιοποίηση των πόρων) όσον αφορά την πολιτική για τις δημόσιες συμβάσεις και τις αποκλίνουσες εθνικές διοικητικές νοοτροπίες.

5.1.4.

Οι ακατάλληλες πρακτικές θα μπορούσαν επίσης να επηρεάσουν δυσμενώς τους δικαιούχους και τους φορείς προγραμμάτων και να αυξήσουν το διοικητικό κόστος και την επιβάρυνση στην εφαρμογή των ΕΔΕΤ, καθιστώντας τα εν λόγω ταμεία λιγότερο ελκυστικά. Λόγω της έλλειψης εναλλακτικών συστημάτων επίλυσης διαφορών, οι επιχειρήσεις και ιδίως οι ΜΜΕ θα επηρεαστούν αρνητικά λόγω καθυστέρησης πληρωμών, μεγάλου φόρτου διοικητικής εργασίας, ακατάλληλου ελέγχου, απόρριψης έργων, αποκλεισμού από συλλογικές δράσεις κ.λπ. Για τους λόγους αυτούς, η ΕΟΚΕ ζητεί να δημιουργηθούν εξειδικευμένα συστήματα επίλυσης διαφορών.

5.1.5.

Συστάσεις για μελλοντική δράση για την περίοδο 2021-2027:

5.1.5.1.

Μείωση του διοικητικού φόρτου στον τομέα της διαχείρισης και του ελέγχου. — ταχεία δράση σε επίπεδο ΕΕ και κρατών μελών για τον εντοπισμό και, ει δυνατόν, την εξάλειψη περιττών πρακτικών και διαδικασιών, αλλά και υποβολή αποτελεσματικότερων λύσεων με βάση τις ορθές πρακτικές· — η «επιμερισμένη διαχείριση» αποτελεί σημαντική αιτία για την πολυπλοκότητα των ΕΔΕΤ. Εφαρμογή της «ολοκληρωμένης προσέγγισης» όπου η διαχείριση και ο έλεγχος των ΕΔΕΤ πραγματοποιείται με βάση τα εθνικά πρότυπα («κατ’ ανάθεση διαχείριση»/«devolved management»)· — αυτοαξιολογήσεις από τα κράτη μέλη των ίδιων συστημάτων ελέγχου και διαχείρισης με σκοπό τον εντοπισμό και την εξάλειψη της γραφειοκρατίας και των αλληλεπικαλύψεων, και ταυτόχρονη διασφάλιση της ορθής χρήσης των ενωσιακών πόρων. — καλύτερη συνεκτίμηση από την Επιτροπή της έντασης της βοήθειας και των ιδιαιτεροτήτων των διαφόρων μοντέλων και μηχανισμών εφαρμογής (δηλαδή επιδοτήσεις, χρηματοδοτικά μέσα, απλουστευμένο κόστος κ.λπ.) κατά την ανάπτυξη σχετικών κανόνων και διαδικασιών.

5.1.5.2.

Η ΕΟΚΕ ζητεί να απλουστευθούν και να εξορθολογιστούν οι κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων, μεταξύ άλλων με την εξάλειψη όλων των πηγών αβεβαιότητας όσον αφορά την εφαρμογή τους. Θα πρέπει να εξεταστεί το ενδεχόμενο πιθανών τροποποιήσεων, μεταξύ άλλων όσον αφορά τους εφαρμοστέους κανόνες, όπου αυτό είναι απαραίτητο, έτσι ώστε παρόμοια έργα των ΕΔΕΤ να τυγχάνουν ανάλογης μεταχείρισης με τα έργα που χρηματοδοτούνται από το ΕΤΣΕ καθώς και με τα προγράμματα που διαχειρίζεται άμεσα η Επιτροπή, όπως το πρόγραμμα «Ορίζοντας 2020». Ταυτόχρονα, η ΕΟΚΕ προειδοποιεί ότι όλα τα σημειώματα ερμηνείας και καθοδήγησης και τα έγγραφα βάσει ερωτήσεων και απαντήσεων πρέπει να είναι περιορισμένα ώστε να μην καταστούν μία ακόμη βαθμίδα εκ των πραγμάτων (de facto) νομοθεσίας. Συνιστά την αντικατάστασή τους με την ευρεία διάδοση ορθών πρακτικών και την αποφυγή της αναδρομικής εφαρμογής τους. Καλεί την Επιτροπή να απόσχει από την κατάρτιση κατευθυντήριων γραμμών που ισχύουν για όλα τα κράτη μέλη βάσει αιτήματος ή προβλημάτων σε ένα ή σε λίγα κράτη μέλη.

5.1.5.3.

Για να αντιμετωπιστούν οι διαφορετικές προσεγγίσεις κατά την εξέταση των κανόνων περί δημοσίων συμβάσεων, η ΕΟΚΕ προτείνει τη δημιουργία κοινής ομάδας εργασίας που θα αποτελείται από εκπροσώπους αρμόδιων ΓΔ και εκπροσώπους Ταμείων, η οποία θα ερμηνεύει με συνέπεια τους κανόνες, όταν χρειάζεται, και θα παρέχει συνεκτικές συμβουλές και ενιαία προσέγγιση όσον αφορά την εφαρμογή δημοσιονομικών διορθώσεων.

5.1.5.4.

Η ΕΟΚΕ είναι της άποψης ότι η επικουρικότητα θα πρέπει να εφαρμόζεται καλύτερα κατά την υλοποίηση των ΕΔΕΤ, αφήνοντας στις εθνικές αρχές την επαλήθευση της τήρησης των εθνικών κανόνων. Καλεί τα κράτη μέλη να κάνουν πλήρη χρήση των δυνατοτήτων απλούστευσης που παρέχονται κατά τη νέα περίοδο προγραμματισμού, να απέχουν από τον κανονιστικό υπερθεματισμό —που συνδέεται εν προκειμένω με όλους τους κανόνες, κατευθυντήριες γραμμές και διαδικασίες εφαρμογής που μπορεί να θεωρηθούν περιττοί σε σχέση με τους στόχους πολιτικής που έχουν θέσει οι διαχειριστικές αρχές— και να εξαλείψουν τον περιττό διοικητικό φόρτο.

5.2.   Βελτίωση της νομοθεσίας

5.2.1.

Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι ο περιττός κανονιστικός και διοικητικός φόρτος εγείρει εμπόδια στις επιχειρήσεις, τους πολίτες και τις δημόσιες αρχές. Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει την ανάγκη για απλοποιημένη, συνεπή και καλύτερης ποιότητας νομοθεσία που θα είναι κατανοητή και θα εφαρμόζεται με διαφάνεια και με την εξίσου απαραίτητη συμμετοχή και των τεσσάρων επιπέδων διακυβέρνησης —ενωσιακού, εθνικού, περιφερειακού και τοπικού.

5.2.2.

Ορισμένα κράτη μέλη διαθέτουν εθνικές επιτροπές στις οποίες οι κυβερνήσεις οφείλουν να αιτιολογούν τις περιπτώσεις πιο αυστηρών κανονισμών σε σχέση με τα ελάχιστα επίπεδα που προβλέπει η ενωσιακή νομοθεσία («κανονιστικός υπερθεματισμός»). Στα κράτη μέλη στα οποία δεν υφίστανται τέτοια όργανα δεν είναι αναγκαία η δημιουργία νέων διοικητικών φορέων· ωστόσο, η διαδικασία θέσπισης πρόσθετων εθνικών απαιτήσεων επιπλέον των ενωσιακών θα πρέπει να είναι διαφανής.

5.2.3.

Όπως και σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της (11), η ΕΟΚΕ συνιστά να διεξάγονται πιο αποτελεσματικές δοκιμές όσον αφορά τις ΜΜΕ, στο πλαίσιο των εκτιμήσεων αντικτύπου από νέα ευρωπαϊκή νομοθεσία. Καλεί τα κράτη μέλη να επωφεληθούν από τις επιλογές για τη χορήγηση απαλλαγών από ορισμένους κανόνες στις πολύ μικρές επιχειρήσεις, σύμφωνα με τη νομοθεσία της ΕΕ. Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει την άποψή της ότι ο στόχος μείωσης του κανονιστικού φόρτου στόχων πρέπει να βασίζεται σε ολοκληρωμένη αξιολόγηση, συμπεριλαμβανομένου του διαλόγου με την κοινωνία των πολιτών και με τους ενδιαφερομένους φορείς. Το υφιστάμενο επίπεδο προστασίας των πολιτών, των καταναλωτών, των εργαζομένων, των επενδυτών και του περιβάλλοντος στα κράτη μέλη δεν πρέπει να τίθεται σε αμφισβήτηση κατά την εφαρμογή της νομοθεσίας της ΕΕ (12).

5.2.4.

Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει την ισοτιμία και την ομοιογένεια των διαφόρων στόχων των ενωσιακών πολιτικών σύμφωνα με τη Συνθήκη, και υπογραμμίζει ιδίως την άκρως ανταγωνιστική και κοινωνικά υπεύθυνη οικονομία της αγοράς, με στόχο την πλήρη απασχόληση και την κοινωνική πρόοδο, καθώς και το υψηλό επίπεδο προστασίας και βελτίωσης της ποιότητας του περιβάλλοντος.

5.2.5.

Η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όπου αυτό είναι εύλογο και δικαιολογημένο, να συνεκτιμά πρότυπα που στηρίζονται σε κίνητρα και διεθνείς προδιαγραφές και κατευθυντήριες γραμμές.

6.   Αντίκτυπος στα πρότυπα απασχόλησης, καταναλωτών και περιβάλλοντος

6.1.

Κατά τις τελευταίες δεκαετίες έχουν θεσπιστεί ορισμένα ελάχιστα ενωσιακά πρότυπα στους τομείς της προστασίας των καταναλωτών, του περιβάλλοντος και των εργαζομένων που αποσκοπούν στη βελτιωμένη σύγκλιση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας στην Ένωση, δηλαδή στην ενίσχυση της κοινωνικής σύγκλισης με βάση το άρθρο 151 της ΣΛΕΕ.

6.2.

Ο νομοθέτης της ΕΕ έχει σκοπίμως αφήσει περιθώρια για την εφαρμογή των ελάχιστων προτύπων από τα κράτη μέλη, σύμφωνα με τις αρχές της Συνθήκης της ΕΕ και δη με σεβασμό της αρχής της αναλογικότητας. Κατά συνέπεια, οι οδηγίες προβλέπουν ότι τα κράτη μέλη μπορούν να λαμβάνουν υπόψη τα δικά τους υψηλότερα πρότυπα κατά τη διαδικασία εφαρμογής. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει ότι, όταν τα κράτη μέλη αποφασίζουν να προχωρήσουν σε πιο φιλόδοξα πρότυπα προστασίας, θα μπορούσαν να συνεκτιμώνται οι αρχές για τη βελτίωση της νομοθεσίας.

6.3.

Τα εθνικά αυτά πρότυπα είναι αποτέλεσμα των δημοκρατικών διαδικασιών διαπραγμάτευσης στις οποίες συμμετέχουν σε σημαντικό βαθμό ευρωπαϊκοί και εθνικοί κοινωνικοί εταίροι και είναι προς όφελος των εργαζομένων, των καταναλωτών και των επιχειρήσεων. Σύμφωνα με τους στόχους της Συνθήκης για την ΕΕ, ο καθορισμός παρόμοιων ελάχιστων προτύπων θα πρέπει να διασφαλίζει την καλύτερη λειτουργία της ενιαίας αγοράς και, ταυτόχρονα, να μην επηρεάζει αρνητικά τα υψηλότερα επίπεδα προστασίας σε εθνικό επίπεδο. Στα ελάχιστα πρότυπα της ενωσιακής νομοθεσίας συχνά περιλαμβάνονται ρητά «ρήτρες μη υποβάθμισης» («non-regression clauses»), οι οποίες αναφέρουν ότι η εφαρμογή της οδηγίας δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δικαιολογία για την υποβάθμιση τυχόν εθνικών προδιαγραφών αυστηρότερων του ευρωπαϊκού προτύπου. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι τα εθνικά πρότυπα είναι παγιωμένα και αμετάβλητα.

6.4.

Κατά τη μεταφορά της ενωσιακής νομοθεσίας στο εθνικό δίκαιο, οι εκτιμήσεις αντικτύπου θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από τα κράτη μέλη για να αξιολογήσουν κοινωνικές, οικονομικές και άλλες επιπτώσεις.

6.5.

Στην κοινωνική πολιτική, την προστασία των καταναλωτών και του περιβάλλοντος, η νομοθεσία της ΕΕ διασφάλισε ότι τα υψηλότερα πρότυπα στα κράτη μέλη δεν τίθενται υπό αμφισβήτηση και θα πρέπει να προστατεύονται, ενώ στις εκτιμήσεις επιπτώσεων πρέπει να συμπεριλαμβάνονται όλοι οι ενδιαφερόμενοι παράγοντες. Από την άποψη αυτή, η ΕΟΚΕ έχει επανειλημμένα εκφράσει την άποψη ότι το θεματολόγιο για τη βελτίωση της νομοθεσίας θα πρέπει να παρέχει ενωσιακούς νόμους υψηλής ποιότητας, χωρίς να υπονομεύει τους βασικούς στόχους πολιτικής ή να δημιουργεί πιέσεις για την απορρύθμιση της κοινωνικής και περιβαλλοντικής προστασίας ή των θεμελιωδών δικαιωμάτων (13).

6.6.

Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει ότι τα ευρωπαϊκά ελάχιστα πρότυπα, ιδίως στο πλαίσιο της κοινωνικής πολιτικής της ΕΕ, στοχεύουν στην προσέγγιση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας σε ολόκληρη την ΕΕ, σε μια πορεία προς την ανοδική κοινωνική σύγκλιση. Τα ελάχιστα πρότυπα στις οδηγίες της ΕΕ δεν πρέπει να νοούνται ως ένα «μέγιστο επίπεδο» («maximum level»), το οποίο δεν θα πρέπει ποτέ να αυξηθεί κατά τη διάρκεια της μεταφοράς τους στις εθνικές νομοθεσίες.

6.7.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τη διαδικασία βελτίωσης της νομοθεσίας και αναγνωρίζει την προστιθέμενη αξία της. Παράλληλα, προειδοποιεί ότι τούτο δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως δικαιολογία για την υποβάθμιση των απαιτήσεων, ιδίως σε τομείς όπως το δίκαιο για την προστασία των καταναλωτών ή την προστασία του περιβάλλοντος, η εργατική νομοθεσία, η βελτίωση της ευημερίας και η δημιουργία βιώσιμων θέσεων εργασίας. Η ΕΟΚΕ προειδοποιεί ότι αυτό θα τροφοδοτήσει αυξανόμενο ευρωσκεπτικισμό σε μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι δεν πρέπει να τεθεί σε κίνδυνο η λαϊκή αποδοχή της διαδικασίας ευρωπαϊκής ενοποίησης από τον κανονιστικό ανταγωνισμό μέσω της ισοπέδωσης των προτύπων.

---

(1)  https://ec.europa.eu/info/law/law-making-process/planning-and-proposing-law/better-regulation-why-and-how_en#need

(2)  ΕΕ C 197 της 8.6.2018, σ. 1.

(3)  ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 11· ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 192· ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 45· ΕΕ C 487 της 28.12.2016, σ. 51· ΕΕ C 262 της 25.7.2018, σ. 22.

(4)  https://ec.europa.eu/commission/sites/beta-political/files/report-task-force-subsidiarity-proportionality-doing-less-more-efficiently_1.pdf.

(5)  ΕΕ C 262 της 25.7.2018, σ. 22· ΕΕ C 18 της 19.1.2017, σ. 10.

(6)  Βλέπε μεταξύ άλλων το σημείο 1.2 της γνωμοδότησης της ΕΟΚΕ με θέμα «REFIT» — (ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 45).

(7)  COM(2012) 746 final, σ. 2.

(8)  ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 45, σημείο 2.1.

(9)  ΕΕ C 262 της 25.7.2018, σ. 22, σημείο 1.2.

(10)  CES248-2013 (Ενημερωτική έκθεση) (ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 145).

(11)  ΕΕ C 197 της 8.6.2018, σ. 1.

(12)  ΕΕ C 262 της 25.7.2018, σ. 22, σημεία 4.7.1 και 4.8.3.

(13)  ΕΕ C 262 της 25.7.2018, σ. 22 (σημεία 1.1 και 3.4.)· ΕΕ C 303 της 19.8.2016, σ. 45 (σημεία 2.1-2.2, 2.5)·, ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 192 (σημείο 2.4).

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ψηφιακό χάσμα μεταξύ των φύλων»

(διερευνητική γνωμοδότηση κατόπιν αιτήματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου)

(2018/C 440/06)

Εισηγήτρια:

η κ. Giulia BARBUCCI

Διερευνητική γνωμοδότηση κατόπιν αιτήματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου	Επιστολή με ημερομηνία 19.4.2018
Νομική βάση	Άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Αρμόδιο τμήμα	Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	19.7.2018
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	19.9.2018
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	537
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	176/2/6

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1.

Οι αιτίες του ψηφιακού χάσματος μεταξύ των φύλων είναι πολλαπλές και κατά συνέπεια οι δράσεις πρέπει να αφορούν διάφορους τομείς: το εκπαιδευτικό σύστημα από την παιδική έως την ενήλικη ηλικία, την αγορά εργασίας, την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής, τις δημόσιες υπηρεσίες και το ψηφιακό χάσμα εν γένει. Συνιστάται η χρήση πολυδιάστατης προσέγγισης που θα συνδυάζει διαφορετικές πτυχές της καινοτομίας (τεχνολογική, κοινωνική, πολιτιστική κ.λπ.).

1.2.

Το ψηφιακό χάσμα μεταξύ των φύλων δεν είναι απλώς ένα τεχνολογικό ζήτημα· πρόκειται για οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό ζήτημα, το οποίο πρέπει να διευθετηθεί με πολυεπίπεδες και ολιστικές πολιτικές προκειμένου να αντιμετωπιστεί η ανισότητα των φύλων στις βαθύτερες κοινωνικές και πολιτιστικές της ρίζες.

1.3.

Είναι σημαντικό να αναληφθεί δράση για την αύξηση του αριθμού των γυναικών στους κλάδους των επιστημών, της τεχνολογίας, της μηχανικής και των μαθηματικών (ΕΤΜΜ), καθώς η αύξηση αυτή μπορεί να βελτιώσει τις συνθήκες και σε άλλους τομείς, αλλά και σε ολόκληρη την οικονομία και την κοινωνία. Ταυτόχρονα, είναι σημαντικό να αναγνωριστεί η αυξανόμενη σημασία της εκπαίδευσης σε τομείς που σχετίζονται με τις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών, καθώς και των διατομεακών, επιχειρηματικών, ψηφιακών και μη τεχνικών δεξιοτήτων (όπως η ενσυναίσθηση, η δημιουργικότητα και η επίλυση πολύπλοκων προβλημάτων) στην ψηφιακή εποχή σε όλους τους τομείς. Η διεπιστημονική εκπαίδευση και οι δέσμες δεξιοτήτων με επίκεντρο τον άνθρωπο θα είναι απολύτως απαραίτητες, τα δε εκπαιδευτικά συστήματα θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις εν λόγω πτυχές.

1.4.

Είναι ζωτικής σημασίας να διασφαλιστεί η ψηφιακή παιδεία και η εκπαίδευση για όλους, με ιδιαίτερη έμφαση στα κορίτσια, με στόχο την εξάλειψη του ψηφιακού χάσματος μεταξύ των φύλων εν τη γενέσει του. Για την υπέρβαση των στερεοτύπων είναι πρωταρχικής σημασίας η διαμόρφωση περισσοτέρων γυναικείων ψηφιακών προτύπων ρόλων.

1.5.

Είναι απαραίτητο να ενθαρρυνθεί η συμμετοχή των γυναικών σε τεχνικά επαγγέλματα και υψηλού επιπέδου θέσεις εργασίας, υπερβαίνοντας τα εκπαιδευτικά και επαγγελματικά εμπόδια και στερεότυπα, αλλά και διασφαλίζοντας ψηφιακή διά βίου μάθηση για την πρόληψη του αποκλεισμού των γυναικών από την αγορά εργασίας.

1.6.

Οι εκπαιδευτικοί και οι εκπαιδευτές θα πρέπει να διαθέτουν τα κατάλληλα εργαλεία ώστε να χρησιμοποιούν τις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών σε όλα τα επίπεδα για να διδάξουν, προωθώντας τη δημοκρατία και πιο ανοικτά και εξατομικευμένα συστήματα εκπαίδευσης και κατάρτισης.

1.7.

Για να αποφευχθεί η διαιώνιση του φαινομένου της εκθήλυνσης της φτώχειας, πρέπει να διασφαλιστούν δίκαιες συνθήκες εργασίας και πρόσβαση στην κοινωνική προστασία (1). Αυτό ισχύει ιδιαίτερα στην «οικονομία της περιστασιακής απασχόλησης» (gig economy) (2). Ο κοινωνικός διάλογος και οι συλλογικές διαπραγματεύσεις διαδραματίζουν θεμελιώδη ρόλο ως προς το θέμα αυτό.

1.8.

Η παρουσία γυναικών σε θέσεις εργασίας προγραμματιστών πληροφορικής μπορεί να βοηθήσει στην υπέρβαση της προκατάληψης βάσει φύλου η οποία ενδεχομένως υποβόσκει κατά τον σχεδιασμό μιας συγκεκριμένης τεχνολογίας.

1.9.

Η γυναικεία επιχειρηματικότητα πρέπει να υποστηριχθεί με την άρση των φραγμών στην πρόσβαση των γυναικών στην αυτοαπασχόληση, καθώς και με τη βελτίωση της πρόσβασης και της ποιότητας των μέτρων κοινωνικής προστασίας (3).

1.10.

Η έξυπνη εργασία και η τηλεργασία θα πρέπει να παρακολουθούνται προκειμένου να αποφεύγονται οι κίνδυνοι σύγχυσης των ορίων μεταξύ φροντίδας, εργασίας και ιδιωτικής ζωής.

1.11.

Είναι σημαντικό να ενισχυθεί η συμμετοχή των γυναικών με αναπηρία στην αγορά εργασίας, εφαρμόζοντας τη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία (UNCRPD) (4).

1.12.

Η ψηφιοποίηση του δημόσιου τομέα αποτελεί μεγάλη ευκαιρία για τη διευκόλυνση της συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας και την παροχή βοήθειας στις γυναίκες με ευθύνες φροντίδας, καθώς και για την αντιμετώπιση των εμποδίων που συνδέονται με τη γραφειοκρατία και την πρόσβαση στις δημόσιες υπηρεσίες.

1.13.

Είναι σημαντικό να αντιμετωπιστούν τα στερεότυπα φύλου: το ζήτημα αυτό πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε κάθε πολιτική και σε κάθε τομέα και να αντιμετωπίζεται στις βαθύτερες κοινωνικές και πολιτιστικές του ρίζες.

1.14.

Ένα από τα κύρια εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες για τη συμμετοχή τους σε δραστηριότητες στο διαδίκτυο και στα κοινωνικά δίκτυα είναι ο εκφοβισμός στον κυβερνοχώρο. Η σύμβαση της Κωνσταντινούπολης για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας πρέπει να κυρωθεί και να εφαρμοστεί.

1.15.

Όλες οι πολιτικές σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις διακρίσεις εις βάρος των γυναικών στον ψηφιακό τομέα, οι οποίες έχουν επίσης αρνητικό αντίκτυπο στην οικονομία και την κοινωνία εν γένει.

1.16.

Οι δημόσιες πολιτικές θα πρέπει να σχεδιάζονται με βάση τη διάσταση του φύλου (ενσωμάτωση). Ο προϋπολογισμός βάσει φύλου και η εστίαση υπό το πρίσμα του φύλου μπορεί να είναι χρήσιμα εργαλεία σε αυτό το πλαίσιο.

1.17.

Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να ενισχύσει την ειδική ομάδα «Γυναίκες στην ψηφιακή εποχή» και την πρωτοβουλία «Digital4Her». Είναι σημαντικό να δημιουργηθούν και να αναπτυχθούν ευρωπαϊκά δίκτυα γυναικών στον ψηφιακό τομέα που θα προωθούν τη συμμετοχή κοριτσιών και γυναικών σε ψηφιακές σπουδές και σταδιοδρομίες σε ολόκληρη την ΕΕ.

1.18.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να συστήσει στις χώρες της ΕΕ να ορίσουν εθνικούς στόχους και δείκτες για την παρακολούθηση της κατάστασης (ετήσιος πίνακας αποτελεσμάτων). H βελτίωση ή η επιδείνωση θα πρέπει να μετρώνται, μεταξύ άλλων μέσω έρευνας που θα διεξάγεται από το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων (EIGE). Οι ειδικές ανά χώρα συστάσεις σε αυτόν τον τομέα θα μπορούσαν να απευθύνονται στα κράτη μέλη κατά τη διαδικασία του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου.

1.19.

Οι κοινωνικοί εταίροι στα κατάλληλα επίπεδα δεσμεύονται και καλούνται να διαδραματίσουν βασικό ρόλο στην ενίσχυση της ισότητας των φύλων στην εκπαίδευση και την αγορά εργασίας προκειμένου να αντιμετωπιστεί το ψηφιακό χάσμα μεταξύ των φύλων. Ειδικότερα, ο ρόλος των συλλογικών διαπραγματεύσεων είναι ζωτικής σημασίας για τη διά βίου μάθηση και την αγορά εργασίας εξετάζοντας τους ρόλους των δύο φύλων, προωθώντας τον ρόλο των γυναικών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και σε διάφορα όργανα, υποστηρίζοντας την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής και αντιμετωπίζοντας το μισθολογικό χάσμα μεταξύ των δύο φύλων (5).

1.20.

Η ΕΟΚΕ συνιστά στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να υποστηρίξει τις προτάσεις αυτές κατά την επόμενη κοινοβουλευτική περίοδο, δεδομένου ότι το εν λόγω θέμα είναι ζωτικής σημασίας για τη μελλοντική ανάπτυξη της Ευρώπης.

2.   Εισαγωγή

2.1.   Ανισότητα των φύλων

2.1.1.

Στην ομιλία του προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σχετικά με τις πολιτικές προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ο κ. Jean-Claude Juncker δήλωσε ότι δεν θα πρέπει να λαμβάνουν χώρα διακρίσεις εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθιστώντας τον τομέα της δικαιοσύνης και των θεμελιωδών δικαιωμάτων μία από τις δέκα πολιτικές προτεραιότητες του έργου της Επιτροπής. Η ισότητα των φύλων αποτελεί μέρος αυτού του πεδίου, παρά το γεγονός ότι ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων διαδραματίζει ήδη σημαντικό ρόλο στον εν λόγω τομέα, προβλέποντας ότι «η ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών πρέπει να εξασφαλίζεται σε όλους τους τομείς, μεταξύ άλλων στην απασχόληση, την εργασία και τις αποδοχές» (6). Η κ. Mariya Gabriel, Επίτροπος αρμόδια για την ψηφιακή οικονομία και την κοινωνία, περιέγραψε πρόσφατα ορισμένες δράσεις στο πλαίσιο της στρατηγικής της για τη διευκόλυνση της μεγαλύτερης συμμετοχής των γυναικών στον ψηφιακό τομέα. Ως εκ τούτου, είναι απαραίτητο να διασφαλιστεί η παρακολούθηση της δήλωσης Digital4Her που υπογράφηκε από εταιρείες πληροφορικής και η οποία προβλέπει μια ανοικτή και ισόρροπη ως προς την εκπροσώπηση των φύλων εργασιακή νοοτροπία και αντίστοιχο περιβάλλον εργασίας.

2.1.2.

Οι γυναίκες εξακολουθούν να υφίστανται διακρίσεις στην αγορά εργασίας και στην κοινωνία γενικότερα. Ο δείκτης ισότητας των φύλων —ο οποίος μετρά την ανισότητα στους τομείς της εργασίας, του χρόνου, της χρηματικής αμοιβής, της γνώσης, της εξουσίας, της βίας και της υγείας— δείχνει ότι η πρόοδος στους εν λόγω τομείς είναι αργή: ο δείκτης αυξήθηκε από 62 μονάδες το 2005 σε 65 μονάδες το 2012 και σε 66,2 μονάδες το 2017 (7). Οι αιτίες για τις διακρίσεις αυτές είναι πολλαπλές. Για την υπέρβαση των ανισορροπιών που απορρέουν από αυτές τις διακρίσεις, το πρώτο κεφάλαιο του Ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων αφορά τις ίσες ευκαιρίες και την πρόσβαση στην αγορά εργασίας, αναγνωρίζοντας ότι η ισότητα των φύλων και των ευκαιριών αποτελούν τομείς στους οποίους οι διακρίσεις είναι συχνότερες.

2.1.3.

Το ψηφιακό χάσμα μεταξύ των φύλων αποτελεί μορφή ανισότητας λόγω διακρίσεων που πλήττει τις γυναίκες και που ενδέχεται να αποδειχθεί ανυπέρβλητο εμπόδιο για τη συμμετοχή των γυναικών σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο. Επιβραδύνει την ανάπτυξη της ευρωπαϊκής οικονομίας του μέλλοντος, η οποία χαρακτηρίζεται από την ψηφιοποίηση. Στις μέρες μας, το 68 % των ανδρών και το 62 % των γυναικών χρησιμοποιούν Η/Υ και το διαδίκτυο τακτικά, το 33 % των ανδρών και το 18 % των γυναικών εγκαθιστούν λογισμικό στις συσκευές τους, ενώ το 47 % των ανδρών και το 35 % των γυναικών χρησιμοποιούν υπηρεσίες ηλεκτρονικής τραπεζικής (8). Επιπλέον, παρά το γεγονός ότι αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το ήμισυ του συνόλου των αποφοίτων, οι γυναίκες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται στα μαθήματα θετικών επιστημών και τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών: αντιπροσωπεύουν το ένα τρίτο περίπου του συνόλου των απασχολούμενων στον κλάδο, με διαφορετικά ποσοστά ανάλογα με τη συγκεκριμένη θέση εργασίας (8 % στον τομέα του λογισμικού, 54 % σε θέσεις χαμηλότερου επιπέδου μεταξύ των φορέων των τεχνολογιών πληροφορικής). Στόχος της παρούσας γνωμοδότησης είναι η διατύπωση συστάσεων και προτάσεων για την υπέρβαση των ανισορροπιών που σχετίζονται με το εκπαιδευτικό σύστημα και την αγορά εργασίας.

2.1.4.

Οι γυναίκες αντιμετωπίζουν επίσης μεγαλύτερες δυσκολίες πρόσβασης στο διαδίκτυο εξαιτίας του εκφοβισμού στον κυβερνοχώρο: η ηλεκτρονική παρενόχληση κατευθύνεται πολύ περισσότερο προς τα κορίτσια (σύμφωνα με στοιχεία του EIGE, το 51 % των γυναικών αντιμετωπίζει διαδικτυακή παρενόχληση έναντι 42 % των ανδρών) (9). Η σύμβαση της Κωνσταντινούπολης για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας πρέπει να κυρωθεί και να εφαρμοστεί.

2.2.   Ψηφιοποίηση και ψηφιακό χάσμα

2.2.1.

Η ψηφιοποίηση δεν είναι απλώς τεχνολογική διαδικασία, αλλά και οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική.

2.2.2.

Σύμφωνα με μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (10), η ψηφιοποίηση θα μπορούσε να προσθέτει 415 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως στο ΑΕγχΠ της ΕΕ, η δε αύξηση του αριθμού των γυναικών σε ψηφιακές θέσεις εργασίας θα μπορούσε να αποφέρει ετήσια αύξηση εσόδων ύψους 16 δισεκατομμυρίων ευρώ στο ΑΕγχΠ της ΕΕ. Ταυτόχρονα, οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν δυσκολίες για την πρόσληψη ειδικών στον τομέα των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών, πράγμα που σημαίνει ότι υπάρχουν περιθώρια προσφοράς περισσότερης απασχόλησης και καλύτερης εκπαίδευσης στον ψηφιακό τομέα.

2.2.3.

Το ψηφιακό χάσμα αφορά όχι μόνο την περιορισμένη πρόσβαση στο διαδίκτυο, αλλά και την έλλειψη των βασικών δεξιοτήτων που είναι απαραίτητες για τη χρήση των μέσων των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών. Μία πτυχή του ψηφιακού χάσματος είναι το ψηφιακό χάσμα μεταξύ των φύλων. Σύμφωνα με τα κατανεμημένα ανά φύλο στοιχεία της Διεθνούς Ένωσης Τηλεπικοινωνιών για 91 οικονομίες, το 2017 η συνολική διείσδυση στο διαδίκτυο ήταν 44,9 % για τις γυναίκες έναντι 50,9 % για τους άνδρες. Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, το 2017 το 71 % των γυναικών είχαν καθημερινή πρόσβαση στο διαδίκτυο έναντι 74 % των ανδρών και το 49 % των γυναικών χρησιμοποιούσαν υπηρεσίες ηλεκτρονικής τραπεζικής έναντι 54 % των ανδρών (11). Είναι σημαντική η προσέγγιση του θέματος αυτού τόσο από την πλευρά της αγοράς εργασίας —η ψηφιοποίηση εκτείνεται σε όλους τους εργαζομένους— όσο και από την πλευρά των χρηστών —ο καθένας είναι χρήστης της τεχνολογίας.

2.2.4.

Συχνά το ψηφιακό χάσμα διασταυρώνεται με άλλα είδη διακρίσεων, όπως η ιδιότητα του μέλους εθνοτικής μειονότητας, του κατοίκου αγροτικής περιοχής, του μετανάστη, του ατόμου με αναπηρία, του απόρου κ.λπ. Η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει να ξεπεραστούν τα εμπόδια αυτά, καθιστώντας τον κόσμο πιο ανοικτό για όλους, όμως —εάν η διαδικασία αυτή δεν καθοδηγείται από κοινωνικούς παράγοντες— μπορεί και να τα επιτείνει ακόμη περισσότερο.

2.2.5.

Το ψηφιακό χάσμα μεταξύ των φύλων αποτελεί οικονομικό, κοινωνικό, κοινωνιακό και πολιτιστικό ζήτημα, το οποίο πρέπει να αντιμετωπιστεί με πολυεπίπεδες και ολιστικές πολιτικές, δεδομένου ότι οδηγεί σε αυξανόμενη ανισότητα των φύλων. Επιπλέον, η ανισότητα των φύλων πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε κάθε πολιτική και σε κάθε τομέα και να αντιμετωπίζεται στις βαθύτερες κοινωνικές και πολιτιστικές της ρίζες.

2.2.6.

Η ποιοτική επίδραση της ψηφιοποίησης στις ανάγκες δεξιοτήτων είναι επίσης ενδιαφέρουσα από τη σκοπιά του φύλου, επειδή οι γυναίκες εκπροσωπούνται περισσότερο σε ορισμένες θέσεις εργασίας και υποεκπροσωπούνται σε άλλες, συμπεριλαμβανομένων των κλάδων ΕΤΜΜ. Απαιτείται να αναληφθεί δράση για την αύξηση του αριθμού των γυναικών στους κλάδους ΕΤΜΜ.

2.2.7.

Ωστόσο, είναι επίσης σημαντικό να αναγνωριστεί η αυξανόμενη σημασία των μη τεχνικών δεξιοτήτων στην ψηφιακή εποχή σε όλους τους τομείς: το κύριο χαρακτηριστικό της τεχνητής νοημοσύνης και του διαδικτύου των αντικειμένων είναι ότι οι μηχανές καθίστανται πιο ευαίσθητες και πιο έξυπνες, με αποτέλεσμα το ανθρώπινο εργατικό δυναμικό να γίνεται αναντικατάστατο μόνον εάν ανταγωνίζεται με βάση πραγματικές ανθρώπινες δεξιότητες όπως η ικανότητα προσαρμογής στις αλλαγές και συνεργασίας. Η ενσυναίσθηση, η δημιουργικότητα και η επίλυση πολύπλοκων προβλημάτων στη σημερινή κοινωνία διδάσκονται συχνότερα και αναπτύσσονται περισσότερο από κορίτσια παρά από αγόρια (12). Συνιστάται μια διεπιστημονική προσέγγιση η οποία θα συνδυάζει διάφορες πτυχές της καινοτομίας (τεχνολογική, κοινωνική, πολιτιστική κ.λπ.) σε μια προσπάθεια όχι μόνο να αντιμετωπιστούν οι κίνδυνοι, αλλά και να αξιοποιηθούν οι ευκαιρίες της ψηφιοποίησης για τις γυναίκες.

2.2.8.

Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στα άτομα με αναπηρία —και ειδικότερα στις γυναίκες— η κατάσταση των οποίων «είναι σαφώς χειρότερη από την κατάσταση των γυναικών χωρίς αναπηρία» (13). Για τον λόγο αυτό είναι σημαντικό ότι «η ίση πρόσβαση σε διάφορες συνιστώσες των εγκαταστάσεων τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών και η κοινωνία της πληροφορίας θα πρέπει να διασφαλίζεται για τις γυναίκες και τα κορίτσια με αναπηρία» (14).

3.   Το ψηφιακό χάσμα μεταξύ των φύλων στο εκπαιδευτικό σύστημα

3.1.

Το εκπαιδευτικό σύστημα είναι ο κύριος τομέας πολιτικής που πρέπει να τύχει αντιμετώπισης. Παρατηρείται μείωση της συμμετοχής των γυναικών σε κλάδους της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σχετικούς με τις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών, σε σύγκριση με το 2011 (15). Η βελτίωση της ψηφιακής παιδείας και των δεξιοτήτων των γυναικών σε όλα τα επίπεδα είναι απολύτως απαραίτητη για να μπορέσουν να συμμετάσχουν ενεργά στην ανάπτυξη της κοινωνίας και να επωφεληθούν από τις ευκαιρίες που προκύπτουν από την ψηφιοποίηση, αλλά και για να αποφευχθεί ο κίνδυνος να μείνουν πίσω. Οι γυναίκες με αναπηρία θα πρέπει να έχουν δικαίωμα σε εκπαίδευση υψηλής ποιότητας και χωρίς αποκλεισμούς. Χρειάζεται να αντιμετωπιστούν τα πολιτισμικά και τα γλωσσικά στερεότυπα, παρέχοντας στα κορίτσια διαφορετικά πρότυπα ρόλων, ιδίως στον τομέα των μέσων ενημέρωσης. Επιπλέον, τα μέσα των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών μπορούν να χρησιμοποιηθούν στη διδασκαλία και σε δραστηριότητες της τάξης.

3.2.

Στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, είναι απαραίτητο να εξασφαλιστεί η ψηφιακή παιδεία και η εκπαίδευση για όλους προκειμένου να διασφαλιστεί η προσαρμοστική ικανότητα των μελλοντικών ανδρών και γυναικών στις ταχέως εξελισσόμενες τεχνολογίες. Σύμφωνα με το Πρόγραμμα για τη Διεθνή Αξιολόγηση των Σπουδαστών (PISA), το οποίο μετρά την εκπαιδευτική πρόοδο των σπουδαστών ηλικίας 15 ετών σε όλες τις χώρες του ΟΟΣΑ, τα αγόρια που επιλέγουν να σταδιοδρομήσουν στους κλάδους ΕΤΜΜ είναι περίπου τέσσερις φορές περισσότερα από τα κορίτσια (16). Σύμφωνα με μελέτη του EIGE, σε ολόκληρη την ΕΕ ποσοστό κυμαινόμενο μεταξύ 3 % και 15 % των εφήβων αγοριών επιθυμούν να εργαστούν ως επαγγελματίες στον τομέα των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών, ενώ μόνο σε τέσσερις χώρες της ΕΕ ποσοστό κυμαινόμενο μεταξύ 1 % και 3 % των εφήβων κοριτσιών επιθυμούν να εργαστούν σε αντίστοιχη θέση. Επιπλέον, παρότι οι ψηφιακές δεξιότητες των νέων στην ΕΕ είναι ίσες μεταξύ αγοριών και κοριτσιών, τα αγόρια εξακολουθούν να αισθάνονται πιο σίγουρα για τις ψηφιακές τους δεξιότητες: πρόκειται και πάλι για πρόβλημα λανθασμένης αντίληψης και στερεοτύπων φύλου (17). «Η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει στα κράτη μέλη την ανάγκη επένδυσης σε εκπαιδευτικά συστήματα που να μην εισάγουν αποκλεισμούς και διακρίσεις» (18).

3.3.

Είναι σημαντική η εκπαίδευση των εκπαιδευτών ώστε να χρησιμοποιούν τις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών ως εργαλείο διδασκαλίας. Η εστίαση στα κορίτσια είναι πρωταρχικής σημασίας για την εξάλειψη του ψηφιακού χάσματος μεταξύ των φύλων στις ρίζες του, καθώς και για την προώθηση πιο ανοικτών και εξατομικευμένων συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης. Τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να αποδειχθούν επίσης χρήσιμα με στόχο τη μείωση των γραφειοκρατικών επιβαρύνσεων για τους εκπαιδευτικούς και τους εκπαιδευτές (19).

3.4.

Στη δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια διεπιστημονική εκπαίδευση, τα κορίτσια εξακολουθούν να παρακολουθούν λιγότερα μαθήματα στους κλάδους ΕΤΜΜ από τα αγόρια: λιγότεροι από 1 στους 5 απόφοιτους σχολών πληροφορικής είναι γυναίκες (20). Η διεπιστημονική εκπαίδευση και οι μη τεχνικές δεξιότητες με επίκεντρο τον άνθρωπο θα είναι επίσης θεμελιώδους σημασίας.

3.5.

Η διττή μάθηση και η επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση θα πρέπει να ενισχυθούν και να λαμβάνουν υπόψη την πρόσβαση των κοριτσιών στην τεχνική μάθηση και στην επαγγελματική μαθητεία (21).

4.   Το ψηφιακό χάσμα μεταξύ των φύλων στην αγορά εργασίας

4.1.

Είναι απαραίτητο να ενθαρρυνθεί η συμμετοχή των γυναικών σε τεχνικά επαγγέλματα και σε υψηλού επιπέδου θέσεις εργασίας, υπερνικώντας τα εκπαιδευτικά και επαγγελματικά εμπόδια και στερεότυπα. Η ενίσχυση της παρουσίας των γυναικών στις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών θα μπορούσε να ωφελήσει τον τομέα και ολόκληρη την οικονομία και την κοινωνία.

4.2.

Για να ξεπεραστεί το ψηφιακό χάσμα μεταξύ των φύλων στην αγορά εργασίας, ο ρόλος των κοινωνικών εταίρων σε εταιρικό, εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο είναι πρωταρχικής σημασίας. Ο κοινωνικός διάλογος και οι συλλογικές διαπραγματεύσεις μπορούν να προσφέρουν αποδεκτές λύσεις, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες τόσο των εργοδοτών όσο και των εργαζομένων (22). Η αύξηση του αριθμού των γυναικών στους κλάδους ΕΤΜΜ και σε υψηλού επιπέδου θέσεις εργασίας μπορεί επίσης να συμβάλει στη μείωση του μισθολογικού χάσματος μεταξύ των δύο φύλων.

4.3.

Η διά βίου μάθηση είναι απολύτως απαραίτητη για την πρόληψη του αποκλεισμού από την αγορά εργασίας, πράγμα το οποίο είναι ακόμη σημαντικότερο για τις γυναίκες. Οι κοινωνικοί εταίροι διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο επ’ αυτού.

4.4.

Η πόλωση της αγοράς εργασίας και η οικονομία της περιστασιακής απασχόλησης: ακόμη και αν τα μηχανήματα μπορούσαν να αντικαταστήσουν από τεχνική άποψη τις θέσεις χαμηλής ειδίκευσης (τόσο τις χειρωνακτικές όσο και τις πνευματικές, λόγω του διαδικτύου των αντικειμένων, των αισθητήρων ή των τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης), εάν οι εν λόγω θέσεις εργασίας είναι επισφαλείς και τα δικαιώματα δεν προασπίζονται, ενδέχεται να είναι ευκολότερο για τις εταιρείες να προσλαμβάνουν άτομα με χαμηλό κόστος παρά να επενδύουν σε νέα μηχανήματα. Αυτό ισχύει ήδη στην αποκαλούμενη «οικονομία της περιστασιακής απασχόλησης». Σε αυτά τα πλαίσια, δεν διασφαλίζεται καμία κοινωνική προστασία σύμφωνα με τις τυποποιημένες μορφές εργασίας (23): λόγω του άτυπου χαρακτήρα αυτού του είδους εργασίας, οι γυναίκες κινδυνεύουν να απομακρυνθούν από την παραδοσιακή απασχόληση με κοινωνικές παροχές μεταβαίνοντας προς την «περιστασιακή» εργασία, η οποία είναι πιο άμεσα διαθέσιμη και μερικές φορές ευκολότερα διαχειρίσιμη από την άποψη του χρόνου εργασίας. Για να αποφευχθεί η διαιώνιση του φαινομένου της εκθήλυνσης της φτώχειας (24), πρέπει να διασφαλιστούν δίκαιες συνθήκες εργασίας και να προωθηθεί από όλους τους ενδιαφερόμενους ένα μοντέλο ανάπτυξης υψηλού επιπέδου. Σε αυτή την περίπτωση, ο ρόλος των κοινωνικών εταίρων και των συλλογικών διαπραγματεύσεων είναι θεμελιώδους σημασίας (25).

4.5.

Η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη: ενώ το λογισμικό ή ένας αλγόριθμος θα πρέπει να μειώνουν την υποκειμενικότητα που είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα μιας ανθρώπινης διαδικασίας ή απόφασης, εάν υπεισέλθει μια πολιτισμική προκατάληψη (όπως οι προκαταλήψεις βάσει φύλου), τότε θα αναπαράγει πάντοτε αυτό το είδος διακρίσεων, και μάλιστα σε διαρθρωτική (και όχι περιστασιακή) βάση. Για τον λόγο αυτό οι άνθρωποι που εργάζονται στον σχεδιασμό των εν λόγω συστημάτων θα πρέπει να είναι όσο το δυνατόν περισσότερο διαφορετικοί. Σήμερα, μόνο το 17 % των 8 εκατομμυρίων ατόμων που εργάζονται στις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών είναι γυναίκες (26). Επιπλέον, σε ολόκληρη την ΕΕ, μόνο το 20 % των γυναικών ηλικίας 30 ετών και άνω που διαθέτουν πτυχία σχετικά με τις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών αποφασίζουν να παραμείνουν στον κλάδο της τεχνολογίας (27). Η ενίσχυση της συμμετοχής των γυναικών σε αυτές τις θέσεις εργασίας —και κατά συνέπεια της πολυμορφίας— μπορεί να βοηθήσει στο να ξεπεραστεί η προκατάληψη η οποία ενδέχεται να υπεισέρχεται στον σχεδιασμό μιας συγκεκριμένης τεχνολογίας.

4.6.

Εξάλειψη του φαινομένου της «γυάλινης οροφής» για ένα πιο ψηφιακό οικονομικό σύστημα: Μόνο το 32 % των οικονομικών ηγετών είναι γυναίκες (28) αν και έχει αποδειχθεί ότι οι επιχειρήσεις με γυναίκες σε θέσεις λήψης αποφάσεων έχουν καλύτερη μορφή διακυβέρνησης, η οποία είναι συνήθως περισσότερο «οριζόντια» και ενθαρρύνουν τη διαφορετικότητα και τη δημιουργική και καινοτόμο σκέψη. Ως εκ τούτου, εάν οι εταιρείες αναπτύξουν πολιτικές σχετικές με το φύλο προκειμένου να προαχθούν οι γυναίκες στα υψηλότερα κλιμάκιά τους, τότε θα αντλήσουν οφέλη από την άποψη της ικανότητας καινοτομίας τους. Σε ευρύτερη κλίμακα, κάτι τέτοιο θα ωφελήσει με τη σειρά του το σύνολο του οικονομικού συστήματος.

4.7.

Το ευρωπαϊκό σύστημα παραγωγής αποτελείται κυρίως από ΜΜΕ που αντιμετωπίζουν περισσότερες δυσκολίες όταν επενδύουν σε νέες τεχνολογίες. Ταυτόχρονα, οι ψηφιακές τεχνολογίες διευκολύνουν τη μικρο-επιχειρηματικότητα: μέσω ορισμένων ψηφιακών εργαλείων (όπως το ηλεκτρονικό εμπόριο) είναι δυνατό να αποκτήσουν οι πολύ μικρές ΜΜΕ πρόσβαση σε παγκόσμιες αγορές και, γενικότερα, να αρθούν τα εμπόδια στην πρόσβαση στην αυτοαπασχόληση. «Σύμφωνα με τη 2α ευρωπαϊκή έκθεση παρακολούθησης νεοσύστατων επιχειρήσεων, μόνο το 14,8 % των ιδρυτών νεοσύστατων επιχειρήσεων είναι γυναίκες» (29). Το πρόβλημα αυτό σχετίζεται με τα ασθενέστερα επιχειρηματικά δίκτυα, τα στερεότυπα και την ανεπαρκή οικονομική στήριξη. Η ψηφιοποίηση μπορεί να δημιουργήσει το κατάλληλο περιβάλλον για τη γυναικεία επιχειρηματικότητα. Πρέπει να διασφαλιστούν υπηρεσίες εκπαίδευσης και υποστήριξης προκειμένου να δοθεί η δυνατότητα στις γυναίκες να δημιουργήσουν τη δική τους επιχείρηση χρησιμοποιώντας τις διαθέσιμες ψηφιακές τεχνολογίες.

5.   Ψηφιοποίηση και ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής

5.1.

Σύμφωνα με μελέτη του EIGE, οι θέσεις εργασίας στις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών απαιτούν περισσότερες ώρες εργασίας από ό,τι άλλοι τομείς (30). Το πρώτο ζήτημα που πρέπει να αντιμετωπιστεί είναι επομένως η κατανομή του έργου της παροχής φροντίδας μεταξύ ανδρών και γυναικών: είναι σημαντικό να αναληφθεί δράση για μια πιο ισόρροπη κατανομή του έργου της παροχής φροντίδας μεταξύ των φύλων, μεταξύ άλλων με την έγκριση της πρότασης οδηγίας σχετικά με την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής για τους γονείς και τους φροντιστές (31).

5.2.

Η «έξυπνη εργασία» και η τηλεργασία θεωρούνται συχνά εργαλεία για την εξισορρόπηση της επαγγελματικής και της ιδιωτικής ζωής, λαμβάνοντας υπόψη τόσο τους κινδύνους όσο και τις ευκαιρίες. Αν και η έξυπνη εργασία μπορεί να βοηθήσει τους εργαζομένους στη διαχείριση της ιδιωτικής τους ζωής (κυρίως εκμηδενίζοντας τον «νεκρό χρόνο» που δαπανούν μετακινούμενοι από και προς τον τόπο εργασίας τους), είναι επίσης αλήθεια ότι, χωρίς καλή διαχείριση, η έξυπνη εργασία μπορεί να οδηγήσει σε σύγχυση των ορίων μεταξύ φροντίδας, εργασίας και ελεύθερου χρόνου. Η έξυπνη εργασία πρέπει να διέπεται από συγκεκριμένες και συλλογικές εταιρικές συμφωνίες με στόχο την προσαρμογή της στο πολιτισμικό πλαίσιο, στα μέσα παραγωγής και στην οργάνωση της εργασίας. Μακροπρόθεσμα, η έξυπνη εργασία μπορεί επίσης να αλλάξει τον τρόπο διαβίωσης των ανθρώπων στις πόλεις (και στις αγροτικές περιοχές) και στους κοινωνικούς χώρους.

5.3.

Τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν επίσης να αποτελέσουν ευκαιρία για όσους αποκλείονται από την αγορά εργασίας. Τα εργαλεία αυτά μπορούν επίσης να διευκολύνουν τη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας. Ωστόσο, οι γυναίκες με αναπηρία αποκλείονται πολύ περισσότερο από την αγορά εργασίας (32). Ως εκ τούτου, είναι πολύ σημαντικό να εφαρμοστεί η σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία (UNCRPD) (33).

6.   Ψηφιοποίηση του δημόσιου τομέα

6.1.

Λόγω της αύξησης του προσδόκιμου ζωής και των χαμηλών ποσοστών γεννήσεων, ο ευρωπαϊκός πληθυσμός γηράσκει και το βάρος του έργου της παροχής φροντίδας επιτείνεται για τις γυναίκες μέσης ηλικίας. Ενώ είναι απαραίτητο να επιτευχθεί η ισότιμη κατανομή του έργου της παροχής φροντίδας μεταξύ των φύλων, είναι επίσης σημαντικό να αναγνωριστεί ότι η ψηφιοποίηση—και ιδιαίτερα η ρομποτική— στον δημόσιο τομέα αποτελεί μεγάλη ευκαιρία για να διευκολυνθεί η συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας και να βοηθηθούν οι γυναίκες όσον αφορά τις τυχόν ευθύνες παροχής φροντίδας που επωμίζονται.

6.2.

Η ρομποτική μπορεί να αυτοματοποιήσει και —πράγμα ακόμη σημαντικότερο— να διευκολύνει μερικές από τις βαρύτερες εργασίες που σχετίζονται με την παροχή φροντίδας (όπως η μετακίνηση ενός ατόμου με αναπηρία), να βοηθήσει στην αποκατάσταση τραυματιών, να προλάβει ασθένειες κ.λπ. Αυτές οι τεχνολογίες μπορούν να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής ολόκληρης της κοινωνίας, ιδίως των γυναικών, καθώς και τη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας με δύο τρόπους: θα μπορούσαν να διευκολύνουν την παροχή υπηρεσιών προσωπικής φροντίδας, όπου οι γυναίκες εκπροσωπούνται ευρύτατα, αλλά και να ωφελήσουν τις γυναίκες που παρέχουν μη αμειβόμενη φροντίδα, μόνον όμως εάν οι εν λόγω τεχνολογίες είναι διαθέσιμες και εγγυημένες για όλους όσοι τις έχουν ανάγκη.

6.3.

Οι ψηφιακές τεχνολογίες ενδέχεται επίσης να έχουν σημαντικό αντίκτυπο σε όλες τις γραφειοκρατικές διαδικασίες που συνδέονται με τις δημόσιες υπηρεσίες. Ορισμένες χώρες εφαρμόζουν ήδη αυτό το είδος τεχνολογίας σε ευρεία κλίμακα, δημιουργώντας μια μοναδική ψηφιακή ταυτότητα για όλες τις διαδικασίες που σχετίζονται με τον δημόσιο τομέα (φόρους, υγειονομική περίθαλψη, εκπαίδευση κ.λπ.). Η επέκταση της διαδικασίας αυτής θα μπορούσε να βελτιώσει την ποιότητα ζωής, αλλά είναι επίσης σημαντικό να υπάρχει επίγνωση (και πρόληψη) των κινδύνων που σχετίζονται με τον έλεγχο των δεδομένων από έναν και μόνο φορέα (ακόμη και αν πρόκειται για δημόσια αρχή), καθώς και με την προστασία της ιδιωτικής ζωής, τον κυβερνοχώρο, τη διαφάνεια και τη δεοντολογία (34).

6.4.

Η δημόσια διοίκηση θα πρέπει να καταρτίσει προϋπολογισμούς βάσει φύλου για όλες τις υπηρεσίες και τις δραστηριότητες ώστε να προωθήσει την ισότητα και να λάβει υπόψη τον αντίκτυπο των πολιτικών στις γυναίκες. Κάθε απόφαση για την πραγματοποίηση επενδύσεων θα πρέπει να λαμβάνεται «υπό το πρίσμα του φύλου» σε τρεις τομείς: ισότητα των φύλων στον χώρο εργασίας, πρόσβαση σε κεφάλαια για τις γυναίκες και προϊόντα και υπηρεσίες που ωφελούν τις γυναίκες.

6.5.

Ενώ σε ορισμένες χώρες η ψηφιοποίηση του δημόσιου τομέα έχει ήδη προχωρήσει, σε άλλες η διαδικασία αυτή βρίσκεται ακόμη στην αρχή, πράγμα το οποίο θα μπορούσε να αποτελέσει ευκαιρία για την εκπαίδευση και την απασχόληση περισσότερων γυναικών στον δημόσιο τομέα, από τη σκοπιά του φύλου.

6.6.

Για να αναπτυχθεί η ψηφιοποίηση, θα πρέπει να είναι διαθέσιμες, χωρίς γεωγραφικές διακρίσεις οι αναγκαίες υποδομές, όπως η ευρυζωνικότητα, η τεχνολογία 5G κ.λπ.

---

(1)  SOC/581 — Γνωμοδότηση ΕΟΚΕ με θέμα «Πρόσβαση στην κοινωνική προστασία» (Βλέπε σελίδα 135 της παρούσας Επίσημης Εφημερίδας).

(2)  Η κοινωνική προστασία των εργαζομένων στην οικονομία των πλατφορμών, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 7.12.2017.

(3)  ΕΕ C 173 της 31.5.2017, σ. 45.

(4)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Η κατάσταση των γυναικών με αναπηρία» (ΕΕ C 367 της 10.10.2018, σ. 20).

(5)  «Εργαλειοθήκη για την ισότητα των φύλων στην πράξη» από τους Ευρωπαίους κοινωνικούς εταίρους ETUC, BusinessEurope, CEEP και UEAPME.

(6)  Κεφάλαιο III, άρθρο 23.

(7)  EIGE, Έκθεση 2017 για τον δείκτη ισότητας των φύλων.

(8)  Βλέπε ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 17ης Απριλίου 2018.

(9)  EIGE, Νεολαία, ψηφιοποίηση και ισότητα των φύλων: ευκαιρίες και κίνδυνοι των ψηφιακών τεχνολογιών για τα κορίτσια και τα αγόρια, 2018 (επικείμενη δημοσίευση).

(10)  Vessela Karloukovska, ΓΔ CNECT, Ειδική ομάδα «Γυναίκες στην ψηφιακή εποχή», Ευρωπαϊκή Επιτροπή

(11)  Στοιχεία της Eurostat

(12)  Martha Ochoa (Παγκόσμια Ένωση UNi) «Η πορεία προς την ψηφιοποίηση χωρίς διακρίσεις βάσει φύλου».

(13)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Η κατάσταση των γυναικών με αναπηρία» (ΕΕ C 367 της 10.10.2018, σ. 20), σημ. 2.1

(14)  Ό.π., σημ. 5.3.6.

(15)  «Οι γυναίκες στην ψηφιακή εποχή», Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2018.

(16)  Δρ. Κωνσταντίνα Δαβάκη, συγγραφέας της μελέτης «Οι βασικές αιτίες του ψηφιακού χάσματος μεταξύ των φύλων και πιθανές λύσεις για την ενίσχυση της ψηφιακής ένταξης των γυναικών και των κοριτσιών».

(17)  Lina Salanauskaite, Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων (EIGE).

(18)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Σχέδιο δράσης της ΕΕ 2017-2019 — Αντιμετώπιση του μισθολογικού χάσματος μεταξύ των φύλων», σημ. 4.4 (ΕΕ C 262 της 25.7.2018, σ. 101).

(19)  Ekaterina Efimenko, Ευρωπαϊκή Συνδικαλιστική Επιτροπή Εκπαιδευτικών (ΕΣΕΠ).

(20)  Vessela Karloukovska, ΓΔ CNECT, Ειδική ομάδα «Γυναίκες στην ψηφιακή εποχή», Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

(21)  ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 161, ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 36.

(22)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Οι έννοιες της ΕΕ όσον αφορά την προετοιμασία των αλλαγών σε έναν ψηφιακό κόσμο εργασίας» (EE C 367 της 10.10.2018, σ.15).

(23)  Γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ με θέμα «Για μία ευρωπαϊκή οδηγία-πλαίσιο σχετικά με τη θέσπιση ελάχιστου εισοδήματος» (προς έγκριση στη σύνοδο ολομέλειας του Δεκεμβρίου) και «Πρόσβαση στην κοινωνική προστασία» (βλέπε σελίδα 135 της παρούσας Επίσημης Εφημερίδας).

(24)  Mary Collins, Ευρωπαϊκό Λόμπι Γυναικών (EWL) (ΕΕ C 129 της 11.4.2018, σ. 7).

(25)  Βλέπε π.χ. τις συμφωνίες των Ευρωπαίων κοινωνικών εταίρων, καθώς και την πρόταση οδηγίας σχετικά με την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής και τον ευρωπαϊκό πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων.

(26)  Vessela Karloukovska, ΓΔ CNECT, Ειδική ομάδα «Γυναίκες στην ψηφιακή εποχή», Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

(27)  Mary Collins, Ευρωπαϊκό Λόμπι Γυναικών (EWL).

(28)  Vessela Karloukovska, ΓΔ CNECT, Ειδική ομάδα «Γυναίκες στην ψηφιακή εποχή», Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

(29)  «Οι γυναίκες στην ψηφιακή εποχή», μελέτη που εκπονήθηκε για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

(30)  Lina Salanauskaite, Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων (EIGE).

(31)  COM(2017) 253.

(32)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Η κατάσταση των γυναικών με αναπηρία» (ΕΕ C 367 της 10.10.2018, σ. 20), σημ. 5.4.1

(33)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Η κατάσταση των γυναικών με αναπηρία» (ΕΕ C 367 της 10.10.2018, σ. 20), σημ. 1.2, Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία.

(34)  Ψηφιακές Δημόσιες Υπηρεσίες (ηλεκτρονική διακυβέρνηση και ηλεκτρονική υγεία).

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα

«Η βιοοικονομία — συμβολή στην υλοποίηση των στόχων της ΕΕ σε θέματα κλίματος και ενέργειας, καθώς και των στόχων της βιώσιμης ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών»

(διερευνητική γνωμοδότηση)

(2018/C 440/07)

Εισηγήτρια:	η κ. Tellervo KYLÄ-HARAKKA-RUONALA
Συνεισηγητής:	ο κ. Andreas THURNER

Αίτηση γνωμοδότησης	Αυστριακή Προεδρία του Συμβουλίου, 12.2.2018
Νομική βάση	Άρθρο 302 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης Διερευνητική γνωμοδότηση
Απόφαση της συνόδου ολομέλειας	13.3.2018
Αρμόδιο τμήμα	Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη και περιβάλλον
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	5.9.2018
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	19.9.2018
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	537
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	180/1/4

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1.

Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι η βιοοικονομία έχει ως στόχο τη δημιουργία προστιθέμενης αξίας για την κοινωνία μέσω της παραγωγής, μετατροπής και χρήσης βιολογικών φυσικών πόρων. Η μετάβαση προς το ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα και την κυκλικότητα θα λειτουργεί όλο και περισσότερο ως κινητήριος μοχλός για τη βιοοικονομία, με δεδομένο ότι η βιώσιμη βιοοικονομία έχει τη δυνατότητα να παράγει ταυτόχρονα οικονομικά, κοινωνικά και κλιματικά οφέλη.

1.2.

Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι η βιοοικονομία συμβάλλει στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής με διάφορους τρόπους: με τη δέσμευση του CO2 από την ατμόσφαιρα σε βιομάζα, με την αποθήκευση άνθρακα σε προϊόντα βιολογικής προέλευσης και με την υποκατάσταση πρώτων υλών και προϊόντων με βάση τα ορυκτά καύσιμα με προϊόντα βιολογικής προέλευσης.

1.3.

Η ΕΟΚΕ τονίζει επίσης ότι η βιοοικονομία συμβάλλει στην επίτευξη τόσο των κλιματικών όσο και των ενεργειακών στόχων της ΕΕ, αντικαθιστώντας τα ορυκτά καύσιμα με βιοενέργεια στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, στη θέρμανση και ψύξη και στις μεταφορές. Συμβάλλει επίσης στην ενεργειακή απόδοση και στην ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού.

1.4.

Η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη πως η βιοοικονομία διαδραματίζει ζωτικό ρόλο στην επίτευξη των συνολικών οικονομικών, περιβαλλοντικών και κοινωνικών στόχων που προβλέπονται στο Θεματολόγιο των Ηνωμένων Εθνών για το 2030 (στόχοι βιώσιμης ανάπτυξης/ΣΒΑ). Ο ρόλος της βιοοικονομίας συνδέεται στενά με στόχους που αφορούν τη βιομηχανία και τη γεωργία και τη δημιουργία θέσεων εργασίας στους κλάδους αυτούς.

1.5.

Η ΕΟΚΕ ζητεί την προσαρμογή της στρατηγικής της ΕΕ για τη βιοοικονομία προκειμένου να παρασχεθούν, με γνώμονα την οικονομική, περιβαλλοντική και κοινωνική βιωσιμότητα, οι ευνοϊκότερες συνθήκες για την ευρωπαϊκή βιοοικονομία ώστε να δημιουργηθεί ανταγωνιστικό πλεονέκτημα για την ΕΕ.

1.6.

Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι οι αρμόδιοι χάραξης πολιτικής πρέπει να προωθήσουν τη βιώσιμη παραγωγή και κινητοποίηση βιομάζας στην ΕΕ και να εξασφαλίσουν ένα σταθερό, αξιόπιστο και λογικά άρτιο πλαίσιο για επενδύσεις στη βιοοικονομία καθ’ όλο το μήκος των αλυσίδων προστιθέμενης αξίας. Επιπλέον, οι πολιτικοί ιθύνοντες πρέπει να ενισχύσουν τη ζήτηση για προϊόντα βιολογικής προέλευσης μέσω των δημοσίων συμβάσεων, και να υιοθετήσουν ένα συνεπές πλαίσιο τεχνικών κανόνων και κανόνων σχετικών με την ασφάλεια και με τις κρατικές ενισχύσεις, ώστε να παρέχονται ίσοι όροι ανταγωνισμού για τα προϊόντα βιολογικής προέλευσης.

1.7.

Η ΕΟΚΕ θεωρεί την έρευνα και καινοτομία καθοριστικής σημασίας για την ανάπτυξη μιας μελλοντικά βιώσιμης βιοοικονομίας. Συνεπώς, θα πρέπει να συνεχιστούν οι προσπάθειες καινοτομίας που προωθεί η στρατηγική για τη βιοοικονομία, συμπεριλαμβανομένης της κοινής επιχείρησης βιομηχανιών βιοπροϊόντων («κοινή επιχείρηση BBI»).

1.8.

Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τον καθοριστικό ρόλο της εκπαίδευσης, των συμβουλευτικών υπηρεσιών, της μεταφοράς γνώσης και της κατάρτισης προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι εργαζόμενοι και οι επιχειρηματίες έχουν τις απαραίτητες πληροφορίες και δεξιότητες. Οι πολίτες πρέπει να είναι καλά πληροφορημένοι για τη βιοοικονομία και ενήμεροι για τις ευθύνες τους, ώστε να λειτουργούν ως ενεργοί καταναλωτές και να λαμβάνουν βιώσιμες καταναλωτικές αποφάσεις.

1.9.

Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι η κατάλληλη υποδομή αποτελεί προϋπόθεση για τη βιοοικονομία και απαιτεί επαρκή χρηματοδότηση. Απαιτούνται αποδοτικά συστήματα μεταφορών για την πρόσβαση σε πρώτες ύλες και τη διανομή των προϊόντων στις αγορές.

1.10.

Η ΕΟΚΕ συνιστά στην ΕΕ να καταβάλει προσπάθειες για ένα παγκόσμιο σύστημα τιμολόγησης των ανθρακούχων εκπομπών, το οποίο θα αποτελεί έναν ουδέτερο και αποτελεσματικό τρόπο προώθησης της βιοοικονομίας και θα συμπεριλαμβάνει όλους τους παράγοντες της αγοράς με σκοπό τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής.

1.11.

Η ΕΟΚΕ είναι πεπεισμένη ότι η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στις πρωτοβουλίες βιοοικονομίας και στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων είναι υψίστης σημασίας. Τονίζει δε ότι είναι καθοριστικής σημασίας η μετάβαση σε οικονομία χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών να γίνει κατά τρόπο δίκαιο.

1.12.

Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι η βιώσιμη βιοοικονομία μπορεί να επιτύχει μόνον εφόσον επιλεχθεί μια διατομεακή προσέγγιση. Κατά συνέπεια, απαιτείται λογική αρτιότητα και συντονισμός μεταξύ των διαφόρων πολιτικών και στόχων της ΕΕ. Είναι επίσης σημαντικό να εξασφαλιστεί η συνέπεια των μέτρων σε επίπεδο κρατών μελών.

2.   Ιστορικό

2.1.

Η αυστριακή Προεδρία του Συμβουλίου ζήτησε από την ΕΟΚΕ να εκπονήσει διερευνητική γνωμοδότηση με θέμα τη συμβολή της βιοοικονομίας στην επίτευξη των κλιματικών και ενεργειακών στόχων της ΕΕ και των ΣΒΑ του ΟΗΕ. Ταυτόχρονα, η ΕΟΚΕ προετοιμάζει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας για τις νέες ευκαιρίες που δημιουργεί η βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς βιοοικονομία για την ευρωπαϊκή οικονομία (CCMI/160).

2.2.

Παράλληλα, η Επιτροπή επικαιροποιεί την ευρωπαϊκή στρατηγική για τη βιοοικονομία του 2012. Η ΕΟΚΕ παρακολουθεί τη διαδικασία και επικροτεί τις προσπάθειες της Επιτροπής. Σύμφωνα με την Επιτροπή, η βιοοικονομία ορίζεται ως «η παραγωγή ανανεώσιμων βιολογικών πόρων και η μετατροπή αυτών των πόρων και ροών αποβλήτων σε προϊόντα προστιθέμενης αξίας όπως τρόφιμα, ζωοτροφές, προϊόντα βιολογικής προέλευσης και βιοενέργεια».

2.3.

Σε γενικές γραμμές, η βιοοικονομία περιλαμβάνει την αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων και πρώτων υλών με ενέργεια και πρώτες ύλες βιολογικής προέλευσης. Η βιοοικονομία συνεπάγεται οικονομικές δραστηριότητες που βασίζονται στην παραγωγή, εξαγωγή, μετατροπή και χρήση βιολογικών φυσικών πόρων. Οι ροές αποβλήτων, τα υποπροϊόντα και τα κατάλοιπα μπορούν να αποτελέσουν άλλη μία βασική πηγή για τον εφοδιασμό με πρώτες ύλες.

2.4.

Η γεωργία και η δασοκομία, μαζί με την αλιεία μπορούν να συμβάλουν καταλυτικά ρόλο στην παραγωγή βιομάζας για περαιτέρω χρήση. Μια ευρεία ποικιλία βιομηχανιών, όπως η δασοκομία και οι βιομηχανίες τροφίμων, χημικών, ενέργειας, κλωστοϋφαντουργίας και κατασκευών, μετατρέπει τη βιομάζα, συμπεριλαμβανομένων δευτερογενών πρώτων υλών, σε καταναλωτικά αγαθά ή ενδιάμεσα προϊόντα που προορίζονται για άλλες επιχειρήσεις. Κατά κανόνα, η βιοοικονομία βασίζεται σε εκτεταμένες αλυσίδες αξίας — συμπεριλαμβανομένων των μεταφορών, του εμπορίου και άλλων υπηρεσιών που σχετίζονται με τις προαναφερθείσες δραστηριότητες. Επιπλέον, οι υπηρεσίες οικοσυστήματος αποτελούν μέρος της βιοοικονομίας.

2.5.

Η ΕΕ έχει δεσμευθεί να μειώσει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου κατά τουλάχιστον 40 % έως το 2030 σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990 (1), με ξεχωριστούς στόχους και κανόνες για τους τομείς εμπορίας εκπομπών και άλλους τομείς. Επιπλέον, η χρήση γης, η αλλαγή των χρήσεων γης και η δασοκομία, δηλαδή ο τομέας LULUCF, έχουν ενσωματωθεί στο πλαίσιο του 2030, με την προϋπόθεση ότι ο τομέας αυτός δεν θα παράγει καθαρές εκπομπές, αλλά θα συμβάλλει μακροπρόθεσμα στον στόχο της ενίσχυσης των καταβοθρών διοξειδίου του άνθρακα. Αυτό ανακλά τις απαιτήσεις του Άρθρου 4 παράγραφος 1 της Συμφωνίας του Παρισιού, που απαιτεί «την ισορροπία μεταξύ των ανθρωπογενών εκπομπών από πηγές και των απορροφήσεων από καταβόθρες των αερίων θερμοκηπίου κατά το δεύτερο ήμισυ του τρέχοντος αιώνα» (2).

2.6.

Σύμφωνα με τους ενεργειακούς στόχους της ΕΕ για το 2030, η ενεργειακή απόδοση θα πρέπει να αυξηθεί κατά 32,5 % σε σύγκριση με τις προβλέψεις και το μερίδιο των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στο συνολικό ενεργειακό μείγμα θα πρέπει να είναι 32 %. Και οι δύο παραπάνω εκφράζονται ως κοινοί στόχοι της ΕΕ, και όχι ως στόχοι των κρατών μελών (3).

2.7.

Οι 17 ΣΒΑ του ΟΗΕ καλύπτουν τις διάφορες πτυχές των οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών προκλήσεων που αντιμετωπίζουμε παγκοσμίως. Αν και κανένας από τους ΣΒΑ δεν επικεντρώνεται συγκεκριμένα στη βιοοικονομία, αυτή συνδέεται με πολλούς από αυτούς τους στόχους.

3.   Συμβολή της βιοοικονομίας στους κλιματικούς και ενεργειακούς στόχους της ΕΕ

3.1.

Η μετάβαση προς το ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα αποτελεί τεράστια πρόκληση και απαιτεί σημαντική μείωση των εκπομπών, αλλά και αύξηση της αποθήκευσης άνθρακα. Η βιώσιμη χρήση φυσικών πόρων βιολογικής προέλευσης αποτελεί βασικό στοιχείο ως προς αυτό.

3.2.

Η βιοοικονομία συμβάλλει στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής μέσω διαφόρων μηχανισμών: τη δέσμευση του CO2 από την ατμόσφαιρα σε βιομάζα μέσω της φωτοσύνθεσης, την αποθήκευση άνθρακα σε προϊόντα βιολογικής προέλευσης και την υποκατάσταση προϊόντων και πρώτων υλών με βάση τα ορυκτά καύσιμα με προϊόντα βιολογικής προέλευσης.

3.2.1.

Η αποτελεσματική απορρόφηση του CO2 απαιτεί βιώσιμη ανάπτυξη της βιομάζας. Η ενεργή και βιώσιμη διαχείριση των δασών και η χρήση ξυλείας αποτελούν βασικά στοιχεία της επίτευξης των κλιματικών στόχων (όπως υπογραμμίζεται ήδη στις γνωμοδοτήσεις NAT/655 (4) για την επίδραση της κλιματικής και ενεργειακής πολιτικής και NAT/696 (5) για τον επιμερισμό των προσπαθειών και τον τομέα LULUCF). Ένα m3 ξύλου συλλαμβάνει περίπου 1000 kg CO2. Δεδομένου ότι μόνον η ανάπτυξη βιομάζας έχει την ικανότητα απορρόφησης διοξειδίου του άνθρακα, είναι σημαντικό να μην τίθενται όρια στη χρήση των δασών, υπό την προϋπόθεση ότι το ποσοστό συλλογής δεν υπερβαίνει τον ρυθμό αναφύτευσης και αναδημιουργίας των δασών και ακολουθούνται πρακτικές αειφόρου διαχείρισης των δασών.

3.2.2.

Υπάρχουν πολλά είδη προϊόντων βιολογικής προέλευσης, ενώ αναπτύσσονται νέα προϊόντα. Τα προϊόντα αυτά μπορούν να αποθηκεύουν άνθρακα, κρατώντας τον έτσι μακριά από την ατμόσφαιρα. Τα προϊόντα ξύλου μακράς διάρκειας όπως τα κτίρια και τα έπιπλα υψηλής ποιότητας συνιστούν τα αποτελεσματικότερα μέσα αποθήκευσης άνθρακα. Εφόσον τα προϊόντα βιολογικής προέλευσης με μικρότερη διάρκεια ζωής ανακυκλώνονται, δεν απελευθερώνεται ούτε το δικό τους ανθρακικό περιεχόμενο. Επιπλέον, στο τέλος της διάρκειας ζωής τους, τα προϊόντα βιολογικής προέλευσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως βιοενέργεια και, ως εκ τούτου, να αντικαταστήσουν ορυκτές πηγές ενέργειας.

3.3.

Η βιοενέργεια συμβάλλει επίσης στο στόχο ενεργειακής απόδοσης της ΕΕ. Η τηλεθέρμανση στις κοινότητες και η βιώσιμη βιομηχανικής κλίμακας συμπαραγωγή ηλεκτρισμού και θερμότητας αποτελούν σχετικά παραδείγματα. Δεδομένου ότι τα κτίρια καταναλώνουν σημαντική ποσότητα ενέργειας, η ενεργειακή απόδοση των κτιρίων, όπως και η χρησιμοποιούμενη πηγή ενέργειας, έχει μεγάλη σημασία.

3.4.

Οι μεταφορές διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην επίτευξη των κλιματικών στόχων. Απαιτούνται συνεπώς ποικίλα μέτρα που θα συμβάλουν στη μείωση των εκπομπών θερμοκηπικών αερίων, δεδομένων των διαφορετικών αναγκών και χαρακτηριστικών των διαφόρων μέσων μεταφοράς (όπως επισημαίνεται σε πολυάριθμες γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ, όπως η TEN/609 (6) με θέμα «Απαλλαγή των μεταφορών από τις ανθρακούχες εκπομπές»)

3.4.1.

Η ηλεκτροδότηση των μεταφορών ακολουθεί μάλλον αύξουσα πορεία. Για να έχει θετικό κλιματικό αντίκτυπο, η ηλεκτρική ενέργεια πρέπει να παράγεται από ενεργειακές πηγές με χαμηλές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, συμπεριλαμβανομένων αειφόρων πηγών ενέργειας βιολογικής προέλευσης.

3.4.2.

Τα ορυκτά καύσιμα στις μεταφορές αντικαθίστανται εν μέρει από αειφόρα βιοκαύσιμα. Παρά την αυξανόμενη ηλεκτροκίνηση των επιβατικών αυτοκινήτων, η αεροπορία και η ναυτιλία, καθώς και οι βαριές οδικές μεταφορές και τα μηχανήματα μη οδικής χρήσης, εξακολουθούν να εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τα καύσιμα. Από την άποψη αυτή, τα προηγμένα βιοκαύσιμα είναι ιδιαίτερα ελπιδοφόρα.

3.5.

Εκτός από τα οφέλη για το κλίμα, η χρήση της βιοενέργειας συμβάλλει στη διαθεσιμότητα ενέργειας και την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού. Με σωστή διαχείριση, η βιοενέργεια θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην επίτευξη των βασικών στόχων που καθορίζονται στην ευρωπαϊκή ενεργειακή πολιτική.

4.   Συμβολή της βιοοικονομίας στους ΣΒΑ

4.1.

Οι ΣΒΑ μάς καλούν να αξιολογήσουμε τον ρόλο της βιοοικονομίας, όχι μόνο με βάση την προοπτική του κλίματος και της ενέργειας, αλλά και από γενικής οικονομικής, κοινωνικής και περιβαλλοντικής άποψης, λαμβανομένης επίσης υπόψη μιας μακρόπνοης και σφαιρικής οπτικής. Δεδομένης της ευρείας προοπτικής της βιοοικονομίας, υπάρχουν διασυνδέσεις με το σύνολο σχεδόν των 17 ΣΒΑ. Ωστόσο, η βιοοικονομία συμβάλλει ιδιαίτερα στους εξής ΣΒΑ: 1, 2, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14 και 15.

4.2.

Η βιοοικονομία έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει οικονομική ανάπτυξη και θέσεις εργασίας, όχι μόνο στις αστικές περιοχές αλλά και στις αγροτικές περιφέρειες. Ως εκ τούτου, διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην επίτευξη του ΣΒΑ 1 (Μηδενική φτώχεια).

4.3.

O ΣΒΑ 2 επιδιώκει μηδενική πείνα. Η βιομάζα αποτελεί περιορισμένο πόρο και υπάρχουν διασυνδέσεις μεταξύ της παραγωγής τροφίμων, ζωοτροφών και νήματος. Απαιτείται υπεύθυνη προσέγγιση της βιώσιμης βιοοικονομίας που θα επιτρέπει επαρκή παραγωγή για διαφορετικούς σκοπούς — με προτεραιότητα στη διαθεσιμότητα τροφίμων και θα εξασφαλίζει υγιή οικοσυστήματα. Οι αρχές της αποδοτικής χρήσης των πόρων και της κυκλικότητας, καθώς και η στροφή σε διατροφικά πρότυπα που θα βασίζονται περισσότερο στα οπωροκηπευτικά, αποτελούν τρόπους επίτευξης των στόχων αυτών.

4.4.

Μια βιώσιμη βιοοικονομία συμβάλλει στον ΣΒΑ 6 (καθαρό νερό και αποχέτευση), π.χ. μέσω της διατήρησης υγιών δασικών οικοσυστημάτων που αποτελούν προϋπόθεση για καθαρό νερό.

4.5.

Ο ΣΒΑ 7 (Φτηνή και καθαρή ενέργεια) βρίσκεται στον πυρήνα της βιοοικονομίας. Η χρήση υποπροϊόντων και ροών αποβλήτων προσφέρει καθαρή ενέργεια και μειώνει την εξάρτηση από τους ορυκτούς ενεργειακούς πόρους.

4.6.

Συνολικά, η βιοοικονομία διαδραματίζει ζωτικό ρόλο στην ενίσχυση των οικονομικών και κοινωνικών στόχων. Διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην επίτευξη του ΣΒΑ 8 (Αξιοπρεπής εργασία και οικονομική ανάπτυξη). Επιπλέον, η βιοοικονομία της ΕΕ μπορεί να συμβάλει στην ουσιαστική μείωση της εξάρτησης από τις εισαγωγές ορυκτών πρώτων υλών, ενισχύοντας ταυτόχρονα την εσωτερική προστιθέμενη αξία και υποστηρίζοντας τις τοπικές αλυσίδες προστιθέμενης αξίας.

4.7.

Ο ΣΒΑ 9 επιδιώκει σημαντική αύξηση του μεριδίου της βιομηχανίας στην απασχόληση και το ΑΕγχΠ, καθώς και τον μετεξοπλισμό των βιομηχανιών προκειμένου να καταστούν βιώσιμες, παράλληλα με αυξημένη αποδοτικότητα των πόρων και την πρόκριση καθαρών και φιλικών προς το περιβάλλον τεχνολογιών και βιομηχανικών διαδικασιών. Η βιοοικονομία συνδέεται στενά με όλους αυτούς τους στόχους, η δε βιώσιμη χρήση της βιομάζας μπορεί να ενισχύσει την ηγετική θέση της ΕΕ στον τομέα της βιομηχανίας. Έχει επίσης μεγάλες δυνατότητες να προωθήσει την ανάπτυξη των ΜΜΕ και να τις εντάξει στις αλυσίδες προστιθέμενης αξίας.

4.8.

Η βιοοικονομία μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην επίτευξη του ΣΒΑ 11 (Βιώσιμες πόλεις και κοινότητες). Η έννοια των κλιματικά έξυπνων πόλεων (7) και της ευημερίας στις αστικές περιοχές συμβαδίζει με τις λύσεις που παρέχει η βιοοικονομία (π.χ. ξύλινες οικοδομές ή χαμηλών εκπομπών μεταφορές και τηλεθέρμανση).

4.9.

Η βιοοικονομία μπορεί κάλλιστα να συμβάλει στον ΣΒΑ 12 (Υπεύθυνη κατανάλωση και παραγωγή). Με τη βελτιστοποίηση της χρήσης των πρώτων υλών, την εφαρμογή οικολογικού σχεδιασμού και την παραγωγή μακράς διαρκείας και ανακυκλώσιμων προϊόντων, η βιοοικονομία διαδραματίζει αξιοσημείωτο ρόλο στη μετάβαση προς την κυκλική οικονομία. Εντούτοις, η ευαισθητοποίηση των καταναλωτών θεωρείται σημαντική προϋπόθεση για την υιοθέτηση ενημερωμένων και υπεύθυνων προτύπων κατανάλωσης και για την προώθηση της βιώσιμης παραγωγής.

4.10.

Η βιοοικονομία μπορεί να συμβάλει σημαντικά στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής σε παγκόσμιο επίπεδο, όπως επιδιώκεται στον ΣΒΑ 13 (Δράση για το κλίμα) και όπως περιγράφεται ήδη στο κεφάλαιο 3. Εκτός από την εγχώρια δράση, η ΕΕ μπορεί να έχει αξιοσημείωτο παγκόσμιο αντίκτυπο εξάγοντας προϊόντα βιολογικής προέλευσης, κλιματικές λύσεις και εμπειρογνωμοσύνη.

4.11.

Τέλος, η βιοοικονομία επηρεάζει τους ΣΒΑ 14 (Ζωή στο νερό) και ΣΒΑ 15 (Ζωή στη στεριά). Κατά συνέπεια, η υπεύθυνη, αποτελεσματική και βιώσιμη χρήση των φυσικών πόρων πρέπει να βρίσκεται στο κέντρο της βιοοικονομίας.

5.   Προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της βιοοικονομίας

5.1.

Παρότι η βιοοικονομία συμβάλλει ποικιλοτρόπως στην επίτευξη των κλιματικών και ενεργειακών στόχων και των ΣΒΑ, οι συνθήκες πρέπει να είναι ευνοϊκές για την επίτευξή τους. Από τη μία, οι ΣΒΑ υποστηρίζουν και ενισχύουν τις συνθήκες που απαιτούνται για να βοηθήσουν τη βιοοικονομία να εξελιχθεί ενώ, από την άλλη, ορισμένοι ΣΒΑ επιβάλλουν απαιτήσεις τις οποίες πρέπει να πληροί η βιοοικονομία.

5.2.

Η στρατηγική της ΕΕ για τη βιοοικονομία πρέπει να προσαρμοστεί σε νέες αγορές προκειμένου να παρασχεθούν, με γνώμονα την οικονομική, περιβαλλοντική και κοινωνική βιωσιμότητα, οι ευνοϊκότερες συνθήκες για την ευρωπαϊκή βιοοικονομία, η οποία εξελίσσεται και επεκτείνεται γρήγορα.

5.3.

Πάνω από όλα, οι αρμόδιοι χάραξης πολιτικής πρέπει να προωθούν τη βιώσιμη παραγωγή και κινητοποίηση βιομάζας στην ΕΕ, ενώ η πολιτική περιφερειακής ανάπτυξης της ΕΕ πρέπει να παρέχει ικανή στήριξη ώστε να εξασφαλιστεί η ανάπτυξη αγροτικών επιχειρήσεων. Οι αρμόδιοι χάραξης πολιτικής πρέπει επίσης να εξασφαλίσουν ένα σταθερό, αξιόπιστο και λογικά άρτιο πλαίσιο για επενδύσεις στη βιοοικονομία καθ’ όλο το μήκος των αλυσίδων προστιθέμενης αξίας.

5.4.

Οι αρμόδιοι χάραξης πολιτικής πρέπει να υιοθετήσουν ένα λογικά άρτιο πλαίσιο τεχνικών κανόνων και κανόνων σχετικών με την ασφάλεια και με τις κρατικές ενισχύσεις, ώστε να παρέχονται ίσοι όροι ανταγωνισμού για τα προϊόντα βιολογικής προέλευσης. Ο δημόσιος τομέας επιτελεί επίσης μείζονα ρόλο στη ζήτηση για προϊόντα βιολογικής προέλευσης, μέσω των δημοσίων συμβάσεων. Πρωτοβουλίες όπως η «Ευρωπαϊκή εβδομάδα βιοοικονομίας» θα μπορούσαν να συμβάλουν στην ενίσχυση της αποδοχής από την αγορά και στην αμοιβαία προώθηση διαφόρων έργων.

5.5.

Η έρευνα και καινοτομία είναι καθοριστικής σημασίας για την ανάπτυξη μιας μελλοντικά βιώσιμης βιοοικονομίας, η οποία θα μπορούσε να παρέχει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα για την ΕΕ. Το θέμα αυτό θα πρέπει να εξετάζεται υπό το πρίσμα των πολύ μεγάλων δυνατοτήτων που προσφέρουν τα νέα είδη προϊόντων βιολογικής προέλευσης, με ευρύ φάσμα εφαρμογών που κυμαίνεται από παραδοσιακά τρόφιμα και προϊόντα νήματος έως νέα είδη υλικών κατασκευής και συσκευασίας, υφάσματα και βιολογικής προέλευσης χημικά και πλαστικά. Το ίδιο συμβαίνει και με τις δυνατότητες της βελτίωσης φυτών και της χρήσης διαφορετικών ουσιών ως πρώτων υλών για τα προϊόντα βιολογικής προέλευσης (π.χ. λιγνοκυτταρίνη, φυτικό έλαιο, άμυλο, ζάχαρη, πρωτεΐνη).

5.6.

Πρέπει να συνεχιστούν οι προσπάθειες καινοτομίας που προωθεί η στρατηγική της ΕΕ για τη βιοοικονομία, συμπεριλαμβανομένης της κοινής επιχείρησης βιομηχανιών βιοπροϊόντων (8). Το Κέντρο Γνώσης για τη Βιοοικονομία (9) θα πρέπει επίσης να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην προώθηση της χρήσης της γνώσης συμβάλλοντας στην ανάπτυξη της βιοοικονομίας. Οι πρωτοβουλίες και τα προγράμματα έρευνας και καινοτομίας θα πρέπει επίσης να καταστούν ελκυστικότερα για τις επιχειρήσεις.

5.7.

Ο ρόλος της εκπαίδευσης, των συμβουλευτικών υπηρεσιών, της μεταφοράς γνώσεων και της κατάρτισης είναι ζωτικής σημασίας προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι εργαζόμενοι και οι επιχειρηματίες έχουν τις απαραίτητες πληροφορίες και δεξιότητες με αποτέλεσμα να μπορεί να αυξηθεί η βιωσιμότητα των σημερινών επιχειρήσεων και να αξιοποιηθούν νέες ευκαιρίες στη βιοοικονομία.

5.8.

Ταυτόχρονα, οι πολίτες πρέπει να είναι καλά πληροφορημένοι για τη βιοοικονομία και ενήμεροι για τις ευθύνες τους, ώστε να λειτουργούν ως ενεργοί καταναλωτές και να λαμβάνουν βιώσιμες καταναλωτικές αποφάσεις, λαμβανομένων υπόψη των διαφορετικών επιπέδων προθυμίας των ατόμων κάθε ηλικίας να προσαρμόσουν και να αλλάξουν συμπεριφορά. Για τον σκοπό αυτό θα πρέπει να οργανωθούν ενημερωτικές εκστρατείες που θα ενισχύουν την εμπιστοσύνη των καταναλωτών στη βιοοικονομία και τα προϊόντα βιολογικής προέλευσης.

5.9.

Η πρόσβαση σε πρώτες ύλες είναι βασική προϋπόθεση για τη βιοοικονομία. Κατά συνέπεια, είναι απαραίτητο ένα κατάλληλο επιχειρηματικό περιβάλλον για τη γεωργία και τη δασοκομία με στόχο την προώθηση της διαθεσιμότητας και κινητοποίησης βιομάζας. Η βιώσιμη διαχείριση των δασών, της γης και των θαλάσσιων πόρων, όπως ζητείται στους ΣΒΑ 14 και 15, συμβάλλει ουσιαστικά στην ασφάλεια της προμήθειας πρώτων υλών. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να αναγνωριστεί και να προωθηθεί το υφιστάμενο νομοθετικό και μη νομοθετικό πλαίσιο για αειφόρες και ανανεώσιμες πρώτες ύλες στην ΕΕ. Η αυξανόμενη χρήση υποπροϊόντων και καταλοίπων ως πρώτης ύλης για νέες χρήσεις συμβάλλει επίσης στη διασφάλιση διαθεσιμότητας βιομάζας. Στην περίπτωση των δομών μικρής κλίμακας, οι συνεταιρισμοί ή οι οργανώσεις παραγωγών μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο.

5.10.

Οι κατάλληλες υλικές υποδομές αποτελούν άλλη μία προϋπόθεση για τη βιοοικονομία, και προς τούτο απαιτείται ικανή χρηματοδότηση ενεργειακών, μεταφορικών και ψηφιακών υποδομών. Τα αποδοτικά συστήματα μεταφορών έχουν καθοριστική σημασία για την πρόσβαση σε πρώτες ύλες και τη διανομή των προϊόντων στις αγορές.

5.11.

Όσον αφορά τις παγκόσμιες αγορές, η βιοοικονομία συνδέεται στενά με τον ΣΒΑ 17, ο οποίος αποσκοπεί στην ενίσχυση της παγκόσμιας συνεργασίας για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Αυτός ο στόχος συνίσταται στην καθιέρωση ενός καθολικού, βασισμένου σε κανόνες, ανοικτού, χωρίς διακρίσεις και δίκαιου πολυμερούς εμπορικού συστήματος στο πλαίσιο του ΠΟΕ. Είναι σημαντικός για το εμπόριο, τόσο αγροτικών όσο και βιομηχανικών προϊόντων βιοοικονομίας. Ταυτόχρονα, η συνεργασία κατά μήκος των περιφερειακών αλυσίδων προστιθέμενης αξίας πρέπει να ενισχυθεί, ώστε να τονωθεί η περιφερειακή ανάπτυξη.

5.12.

Για να τονωθεί η ανάπτυξη της βιοοικονομίας με ουδέτερο τρόπο, η ΕΕ θα πρέπει να καταβάλει προσπάθειες για ένα παγκόσμιο σύστημα τιμολόγησης των ανθρακούχων εκπομπών, το οποίο θα συμπεριλαμβάνει όλους τους παράγοντες της αγοράς και θα παρέχει ισότιμους όρους ανταγωνισμού.

5.13.

Η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στις πρωτοβουλίες βιοοικονομίας και στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων είναι υψίστης σημασίας για την ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ διαφόρων παραγόντων εντός της κοινωνίας και για την ενίσχυση της ευαισθητοποίησης του κοινού σχετικά με τη βιώσιμη βιοοικονομία.

5.14.

Ενώ η μετάβαση προς μια κυκλική οικονομία χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα αποτελεί σημαντικότατη πρόκληση και συνεπάγεται βαθιές διαρθρωτικές αλλαγές όσον αφορά τις εκάστοτε θέσεις εργασίας, είναι σημαντικό να διασφαλιστεί ότι η μετάβαση πραγματοποιείται με δίκαιο τρόπο.

5.15.

Η βιώσιμη βιοοικονομία μπορεί να επιτύχει μόνον υιοθετώντας μια διατομεακή προσέγγιση. Συνεπώς, απαιτείται λογική αρτιότητα και συντονισμός μεταξύ των διαφόρων πολιτικών και στόχων της ΕΕ, ιδίως όσον αφορά το κλίμα, το περιβάλλον, τα τρόφιμα, τη γεωργία, τη δασοκομία, τη βιομηχανία, την ενέργεια, την κυκλική οικονομία και την έρευνα και καινοτομία. Προς τούτο, πρέπει να συγκροτηθεί και να εγκριθεί από τον Πρόεδρο της Επιτροπής πολυσυλλεκτική ομάδα υψηλού επιπέδου για την κυκλική βιοοικονομία.

5.16.

Η πρόοδος στην επίτευξη των ΣΒΑ μετράται και παρακολουθείται μέσω 232 δεικτών. Στους δείκτες αυτούς περιλαμβάνονται δείκτες σχετικοί με το κλίμα και την ενέργεια, δεν υπάρχουν όμως συγκεκριμένοι δείκτες βιοοικονομίας. Συνεπώς, η Επιτροπή θα πρέπει να αναπτύξει τους πλέον σχετικούς δείκτες προκειμένου να αποκτήσει μια ρεαλιστική και ενημερωτική εικόνα της εξέλιξης της βιοοικονομίας στην ΕΕ.

---

(1)  Βλέπε Πλαίσιο για το Κλίμα και την Ενέργεια έως το 2030, διαθέσιμο στη διεύθυνση https://ec.europa.eu/clima/policies/strategies/2030_en

(2)  Βλέπε Άρθρο 4 παράγραφος 1 της Συμφωνίας του Παρισιού, διαθέσιμο στη διεύθυνση https://unfccc.int/sites/default/files/paris_agreement_english_.pdf

(3)  Βλέπε Δήλωση της Επιτροπής, 19 Ιουνίου 2018, διαθέσιμη στη διεύθυνση http://europa.eu/rapid/press-release_STATEMENT-18-3997_el.htm

(4)  Βλέπε γνωμοδότηση NAT/655 με θέμα Η επίδραση της κλιματικής και ενεργειακής πολιτικής στον γεωργικό και τον δασοκομικό τομέα. (EE C 291 της 4.9.2015, σ. 1).

(5)  Βλέπε επίσης γνωμοδότηση NAT/696 με θέμα Επιμερισμός των προσπαθειών της στρατηγικής για το 2030 και στο πλαίσιο των χρήσεων γης, της αλλαγής στη χρήση γης και των δασοκομικών δραστηριοτήτων (LULUCF) (ΕΕ C 75 της 10.3.2017, σ. 103).

(6)  Βλέπε TEN/609 με θέμα Απαλλαγή των μεταφορών από τις ανθρακούχες εκπομπές (ΕΕ C 173 της 31.5.2017, σ. 55).

(7)  http://www.climatesmartcities.org/

(8)  https://www.bbi-europe.eu

(9)  https://biobs.jrc.ec.europa.eu

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Τεχνητή νοημοσύνη για την Ευρώπη»

[COM(2018) 237 final]

(2018/C 440/08)

Εισηγητής:	ο κ. Giuseppe GUERINI
Συνεισηγητής:	ο κ. Gonçalo LOBO XAVIER

Αίτηση γνωμοδότησης	Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 12.7.2018
Νομική βάση	Άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Αρμόδιο τμήμα	Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	4.9.2018
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	19.9.2018
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	537
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	199/1/2

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1.

Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι οι διαδικασίες τεχνητής νοημοσύνης και αυτοματοποίησης προσφέρουν τεράστιες δυνατότητες προόδου της ευρωπαϊκής κοινωνίας όσον αφορά την καινοτομία και τον θετικό μετασχηματισμό της, συγχρόνως, όμως, συνοδεύονται από προκλήσεις, κινδύνους και ανησυχίες. Ως εκ τούτου, είναι σημαντικό τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα να δρομολογήσουν ταχεία και συνολικά μέτρα για την πλήρη ανάπτυξη και ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης.

1.2.

Μια προηγμένη προσέγγιση για την τεχνητή νοημοσύνη στην Ευρώπη πρέπει να καλύπτει διάφορους τομείς, μεταξύ των οποίων: α) τις δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις στην έρευνα-ανάπτυξη και στις προηγμένες ψηφιακές υποδομές, β) την εφαρμογή νέων νομοθετικών κανόνων ή την προσαρμογή των ισχυόντων εφαρμοστέων, γ) την ανάπτυξη επαρκούς γνώσης και ευαισθητοποίησης των πολιτών και των καταναλωτών και δ) ειδικά προγράμματα επιμόρφωσης για τους εργαζομένους.

1.3.

Ειδικότερα, οι προκλήσεις σχετικά με την ευθύνη που προκύπτουν στο πλαίσιο των αναδυόμενων ψηφιακών τεχνολογιών πρέπει να εντοπίζονται συστηματικά και να αντιμετωπίζονται σε διεθνές και σε ενωσιακό επίπεδο, καθώς και σε επίπεδο κρατών μελών. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί τη στενή συνεργασία με τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα κατά τη διαδικασία της ανάλυσης και της αξιολόγησης του συνόλου της ενωσιακής νομοθεσίας σε θέματα ευθύνης, ασφάλειας των προϊόντων και αστικής ευθύνης, η οποία χρήζει κατάλληλων τροποποιήσεων.

1.4.

Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με τον στόχο που θέτει η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, συγκεκριμένα, να ενισχυθεί η βιομηχανική και τεχνολογική ικανότητα της ΕΕ προκειμένου να διαδοθεί η τεχνητή νοημοσύνη σε ολόκληρη την εσωτερική αγορά. Η προσπάθεια που απαιτείται για να συμβαδίσουμε με άλλους παγκόσμιους παράγοντες είναι τόσο μεγάλη ώστε απαιτείται σε πολύ μεγάλο βαθμό συντονισμός μεταξύ όλων των μέσων και της χρηματοδότησης που διατίθενται σε ευρωπαϊκό και σε εθνικό επίπεδο. Μολαταύτα, οι αξίες και οι αρχές της ΕΕ δεν θα πρέπει να θυσιάζονται στο όνομα της παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας.

1.5.

Σε ό,τι αφορά τον στόχο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «να καταστεί η τεχνητή νοημοσύνη προσιτή σε όλους τους δυνητικούς χρήστες, με έμφαση στις μικρές και μικρομεσαίες επιχειρήσεις», η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η αντιμετώπιση της πρόκλησης της παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας απαιτεί να έχουν όσο το δυνατόν περισσότεροι συναρμόδιοι πρόσβαση στην τεχνητή νοημοσύνη. Συνεπώς, είναι ζωτικής σημασίας αυτή να είναι διαθέσιμη σε όλες τις διαφορετικές μορφές επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στην ευρωπαϊκή ενιαία αγορά, μεταξύ άλλων στις ΜΜΕ, τους αγρότες, τις κοινωνικές επιχειρήσεις, τους συνεταιρισμούς, τις μεμονωμένες επιχειρήσεις και τις ενώσεις καταναλωτών.

1.6.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη μέλη θα πρέπει να συνεργαστούν για την ανάπτυξη κατευθυντήριων γραμμών σχετικά με τη δεοντολογία της τεχνητής νοημοσύνης και θα πρέπει να μεριμνήσουν για τη συμμετοχή όλων των συναρμοδίων του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα σε αυτήν την προσπάθεια. Αυτές οι κατευθυντήριες γραμμές θα πρέπει να περιλαμβάνουν τις βασικές αρχές της διαφάνειας στη χρήση των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης για την πρόσληψη των υπαλλήλων και για την αξιολόγηση ή τον έλεγχο των επιδόσεών τους. Πέρα από τις αρχές δεοντολογίας, η ΕΟΚΕ προτείνει να αναπτυχθεί ένα σαφές, εναρμονισμένο και υποχρεωτικό νομικό πλαίσιο σε ευρωπαϊκό επίπεδο για τη δέουσα ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης και την επικαιροποίηση των υφιστάμενων κανόνων που επηρεάζονται από τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, με ιδιαίτερη έμφαση στις διατάξεις για την ευθύνη του παραγωγού και την προστασία των καταναλωτών. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να συνεργαστεί στενά με τα θεσμικά όργανα της ΕΕ στην ανάλυση και την αξιολόγηση της συναφούς νομοθεσίας της ΕΕ, η οποία, στο μέλλον, θα πρέπει να τροποποιηθεί λόγω της ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης.

1.6.1.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει επίσης να προβεί σε προσεκτική αξιολόγηση της επίδρασης της τεχνητής νοημοσύνης στην αγορά εργασίας. Σε αυτήν την αξιολόγηση θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τόσο η πιθανή αντικατάσταση ορισμένων εργαζομένων με ηλεκτρονικές συσκευές ή ρομπότ όσο και το γεγονός ότι ορισμένες λειτουργίες, ενώ δεν είναι πλήρως αυτοματοποιημένες, θα μεταβληθούν εκ βάθρων χάρη στις νέες τεχνολογίες.

1.7.

Για τον λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ συνιστά να μην παραμείνει απλή πρόταση ή προτροπή η εκφρασθείσα επιθυμία «να μην μείνει κανείς πίσω», αλλά να μετουσιωθεί σε ουσιαστική πράξη.

1.8.

Είναι σημαντικό να αναδειχθεί ο ρόλος των εκπαιδευτικών προγραμμάτων επιμόρφωσης για την προστασία των Ευρωπαίων εργαζομένων που δραστηριοποιούνται σε ένα περιβάλλον το οποίο αλλάζει εκ βάθρων με τη σταδιακή ανάδυση της τεχνητής νοημοσύνης. Οι πολίτες της Ευρώπης θα πρέπει να έχουν πρόσβαση στις κατάλληλες πληροφορίες που θα τους επιτρέπουν να είναι υπεύθυνοι και ενημερωμένοι χρήστες των συσκευών και των εφαρμογών που καθίστανται διαθέσιμες χάρη στις ταχείες τεχνολογικές εξελίξεις.

1.9.

Στις περιπτώσεις που τα νέα μέτρα θα επιτρέπουν στις δημόσιες διοικήσεις να χρησιμοποιούν την τεχνολογία για τη λήψη οργανωτικών αποφάσεων και για την πραγματοποίηση ταχύτερων επιλογών, θα είναι απαραίτητο να αντιμετωπιστεί το ζήτημα της αποτελεσματικής νομικής ευθύνης τέτοιων αποφάσεων μέσα σε ένα σαφές νομικό πλαίσιο, το οποίο θα εγγυάται την πλήρη λογοδοσία της διοίκησης έναντι των πολιτών.

1.10.

Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στον ρόλο της κοινωνίας πολιτών και των οργανώσεων της κοινωνικής οικονομίας όσον αφορά την αύξηση της ενεργού συμμετοχής των πολιτών στις οικονομικές και τις κοινωνικές διαδικασίες οι οποίες, χάρη στην τεχνητή νοημοσύνη, θα αυξήσουν το επίπεδο συμμετοχής στην κοινωνία μας. Οι οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών και οι κοινωνικές επιχειρήσεις μπορούν να συμβάλουν σημαντικά στην προώθηση της κατανόησης και της αποδοχής των τεχνολογιών από τους ιδιώτες, ιδίως μέσω συνεργατικών μηχανισμών που επιτρέπουν τη συμμετοχή των ανθρώπων στον σημερινό ψηφιακό μετασχηματισμό.

1.11.

Η συντελούμενη τεχνολογική επανάσταση δεν μπορεί και δεν πρέπει να υλοποιηθεί χωρίς την ουσιαστική και ενεργό ένταξη των εργαζομένων, των καταναλωτών και των κοινωνικών οργανώσεων, ενώ οι τρέχουσες τεχνολογικές εξελίξεις πρέπει να δρομολογηθούν κατά τέτοιο τρόπο ώστε να εξασφαλίζουν ευρύτερη και πιο διαφανή υπεύθυνη συμμετοχή πλήρως ενημερωμένων πολιτών. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ΕΟΚΕ συνιστά στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, κατά τη συγκρότηση της Ευρωπαϊκής συμμαχίας για την τεχνητή νοημοσύνη, να συνεκτιμήσει την ανάγκη δημιουργίας μιας χωρίς αποκλεισμούς αντιπροσωπευτικής πλατφόρμας από πολλά επαγγέλματα για τους διάφορους συναρμοδίους που εκπροσωπούν τους Ευρωπαίους πολίτες, συμπεριλαμβανομένων των εκπροσώπων των εργαζομένων, οι οποίοι καλούνται να αλληλεπιδράσουν με τις ευφυείς μηχανές (1).

2.   Γενικές παρατηρήσεις

2.1.

Οι ψηφιακές συσκευές και οι μεγάλης κλίμακας μηχανές εκμάθησης αυξάνουν καθημερινά την ικανότητα των αλγορίθμων να εργάζονται με πολύ μεγάλο όγκο δεδομένων, αυτή δε η ικανότητα είναι πιθανό να ενισχυθεί περαιτέρω στο μέλλον χάρη στα νευρωνικά δίκτυα (τα οποία χρησιμοποιούνται ήδη, για παράδειγμα, από έξυπνα τηλέφωνα για την οπτική αναγνώριση αντικειμένων, προσώπων και εικόνων).

2.2.

Τέτοιου είδους εξελίξεις μετασχηματίζουν τον παραδοσιακό τρόπο μάθησης που χρησιμοποιούσαν μέχρι σήμερα οι μηχανές τεχνητής νοημοσύνης, καθότι δεν περιορίζονται πλέον στη μάθηση με την εξαγωγή κανόνων από τα δεδομένα, αλλά αναπτύσσουν επίσης μια ευέλικτη και προσαρμοστική ικανότητα εκμάθησης. Η διαδικασία αυτή θα αυξήσει την ικανότητα της τεχνητής νοημοσύνης να μαθαίνει και να ενεργεί στον πραγματικό κόσμο.

2.3.

Ενόψει της εξαιρετικά ταχείας τεχνολογικής αλλαγής που βρίσκεται σε εξέλιξη, είναι πλέον ζωτικής σημασίας η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη μέλη να εργαστούν από κοινού για τη διεξαγωγή εμπεριστατωμένης εξέτασης των αναδυόμενων ζητημάτων που ανακύπτουν λόγω της ταχείας ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης και να μεριμνήσουν για τη συμμετοχή όλων των σχετικών δημόσιων και ιδιωτικών ενδιαφερόμενων φορέων στη διαδικασία χωρίς να υπονομεύονται οι ευκαιρίες για πρόοδο και τεχνολογική ανάπτυξη.

2.4.

Η ανακοίνωση COM(2018) 237 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αποσκοπεί στην ενίσχυση της βιομηχανικής και τεχνολογικής ικανότητας της ΕΕ και στην ενθάρρυνση της εξάπλωσης της τεχνητής νοημοσύνης σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή οικονομία, τόσο στον ιδιωτικό τομέα όσο και στη δημόσια διοίκηση. Όπως έχει ήδη αναφερθεί σε προηγούμενη γνωμοδότηση πρωτοβουλίας (2), η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία ενσωματώνει ουσιαστικά στην ανακοίνωσή της πολλές από τις προηγούμενες συστάσεις της ΕΟΚΕ, προτρέπει, ωστόσο, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να ενεργήσει έγκαιρα και αποφασιστικά.

2.5.

Η υιοθέτηση μιας αποτελεσματικής ευρωπαϊκής προσέγγισης για την τεχνητή νοημοσύνη περιλαμβάνει την ενθάρρυνση σημαντικών επενδύσεων στην έρευνα και την καινοτομία, συμπεριλαμβανομένων των ψηφιακών υποδομών, οι οποίες είναι απαραίτητες για την προετοιμασία για τις μείζονες κοινωνικοοικονομικές προκλήσεις που θα δημιουργήσει η πρόοδος των νέων τεχνολογιών για την ευρωπαϊκή κοινωνία και τις αγορές τα επόμενα χρόνια.

2.6.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη μέλη θα πρέπει να συνεργαστούν για τη διαμόρφωση ορισμένων κατευθυντήριων γραμμών σχετικά με τη δεοντολογία της τεχνητής νοημοσύνης και θα πρέπει να μεριμνήσουν για τη συμμετοχή όλων των δημόσιων και ιδιωτικών συναρμοδίων στην εν λόγω διαδικασία.

2.7.

Ταυτόχρονα, πρέπει να εγκριθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο ένα εναρμονισμένο νομικό πλαίσιο σύμφωνα με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ και με βάση τις αρχές που κατοχυρώνονται στις Συνθήκες της ΕΕ. Το νέο κανονιστικό πλαίσιο θα πρέπει να περιέχει σαφείς κανόνες για την αντιμετώπιση των κινδύνων που συνεπάγεται η εκμάθηση των μηχανών, όπως, για παράδειγμα η έλλειψη διαφάνειας στην αγορά, η έλλειψη ανταγωνισμού, οι διακρίσεις, οι αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, οι απειλές για την κυβερνοασφάλεια και την ασφάλεια των προϊόντων. Συγκεκριμένα, οι ρυθμιστικές εγγυήσεις θα πρέπει να είναι αυστηρές στις περιπτώσεις κατά τις οποίες τα δεδομένα που καθοδηγούν τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης ανακτώνται αυτόματα κατά τη χρήση των ηλεκτρονικών συσκευών και των ηλεκτρονικών υπολογιστών.

2.8.

Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι στο έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής SWD (2018) 137 final, που επισυνάπτεται στην ανακοίνωση της τελευταίας, αναλύεται δεόντως η επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης στη νομοθεσία της ΕΕ και χαρτογραφούνται τα ζητήματα ευθύνης που ανακύπτουν λόγω των αναδυόμενων ψηφιακών τεχνολογιών.

2.9.

Επιπλέον, θα απαιτηθούν ολοκληρωμένα σχέδια δράσης με σκοπό α) την υποστήριξη του εκσυγχρονισμού των συστημάτων εκπαίδευσης και κατάρτισης με την ανάδειξη των νέων δεξιοτήτων που απαιτούνται από την αγορά εργασίας του μέλλοντος και β) τη διασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας των πολιτών και των εργαζομένων ενόψει των αναμενόμενων προκλήσεων (3).

2.10.

Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προβεί γρήγορα σε περαιτέρω ενέργειες τόσο όσον αφορά τη ρύθμιση όσο και την ενθάρρυνση των επενδύσεων: ο σημερινός ταχύς ρυθμός αλλαγών απαιτεί γρήγορους ρυθμούς προσαρμογής.

3.   Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής: ευρωπαϊκή στήριξη και επενδύσεις στην τεχνητή νοημοσύνη

3.1.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δηλώνει στην ανακοίνωσή της ότι θα υποστηρίξει τη διάδοση της τεχνητής νοημοσύνης τόσο σε ό,τι αφορά τις βασικές ερευνητικές εφαρμογές όσο και τις βιομηχανικές εφαρμογές. Από την άποψη αυτή, η ΕΟΚΕ τονίζει τη σημασία της συμμετοχής όλων των κατηγοριών παραγόντων σε μια τέτοια διαδικασία, συμπεριλαμβανομένων των ΜΜΕ, των παρόχων υπηρεσιών, των κοινωνικών επιχειρήσεων, των γεωργών, των συνεταιρισμών, των ενώσεων καταναλωτών και των ενώσεων που εκπροσωπούν τους ηλικιωμένους.

3.2.

Σε ό,τι αφορά τον στόχο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «να καταστεί η τεχνητή νοημοσύνη προσιτή σε όλους τους δυνητικούς χρήστες, με έμφαση στις μικρές και μικρομεσαίες επιχειρήσεις», η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η αντιμετώπιση της πρόκλησης της παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας προϋποθέτει όσο το δυνατόν περισσότερες οντότητες να έχουν πρόσβαση στα της τεχνητής νοημοσύνης. Εκτός από τα όσα έχει ήδη προγραμματίσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την ανάπτυξη «πλατφόρμας τεχνητής νοημοσύνης κατά παραγγελία», είναι επίσης σημαντικό να δημιουργηθούν οι κατάλληλες μορφές συμμετοχής και διαβούλευσης με τους διάφορους συναρμοδίους, συμπεριλαμβανομένων των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων, των δικτύων κοινωνικής οικονομίας και των οργανώσεων της κοινωνίας πολιτών (με τις τελευταίες να διαδραματίζουν καίριο ρόλο στην ενθάρρυνση της συμμετοχής των Ευρωπαίων πολιτών κατά τρόπο ενημερωμένο και ενεργό).

3.3.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε ότι θα υποστηρίξει την καινοτομία που βασίζεται στην τεχνητή νοημοσύνη μέσω πιλοτικού σχεδίου που έχει καταρτιστεί από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Καινοτομίας, το οποίο διαθέτει προϋπολογισμό ύψους 2,7 δισεκατ. ευρώ για την περίοδο 2018-2020.

3.4.

Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η πρωτοβουλία αυτή μπορεί να είναι χρήσιμη για την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, τονίζει όμως συγχρόνως, ότι η χρηματοδότηση της έρευνας πρέπει να μεταβαίνει γρήγορα από τη φάση του πειραματισμού στο διαρθρωτικό στάδιο. Είναι επίσης σημαντικό η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να ενθαρρύνει τα διάφορα ερευνητικά κέντρα τα οποία εδρεύουν επί του παρόντος σε όλα τα κράτη μέλη προκειμένου να αναπτυχθεί ένα δίκτυο συνεργασίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο που θα είναι αφιερωμένο στην τεχνητή νοημοσύνη.

3.5.

Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτίθεται να αυξήσει τις επενδύσεις στην τεχνητή νοημοσύνη στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζοντας 2020» σε περίπου 1,5 δισεκατ. ευρώ έως τα τέλη του 2020. Εάν εγκριθεί γρήγορα στο πλαίσιο των τρεχουσών συμπράξεων δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, η προσέγγιση αυτή θα μπορούσε να οδηγήσει σε περαιτέρω επενδύσεις ύψους 2,5 δισεκατ. ευρώ εντός δύο ετών. Η ίδια προσέγγιση πρέπει να υιοθετηθεί και στο μελλοντικό πρόγραμμα-πλαίσιο «Ορίζοντας Ευρώπη».

3.6.

Από μια διαφορετική οπτική γωνία, είναι καλό σημάδι το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Στρατηγικών Επενδύσεων, που πρέπει να διαδραματίζουν κεντρικό καθοδηγητικό ρόλο στην υποστήριξη της ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης στην ΕΕ, έχουν δρομολογήσει το πρόγραμμα VentureEU, ένα πρόγραμμα εταιρειών επιχειρηματικού κεφαλαίου ύψους 2,1 δισεκατ. ευρώ για την τόνωση των επενδύσεων σε καινοτόμες επιχειρήσεις σε όλη την Ευρώπη.

3.7.

Ωστόσο, η προσπάθεια που απαιτείται για να συμβαδίσουμε με άλλους παγκόσμιους παράγοντες είναι τόσο μεγάλη ώστε απαιτείται σε πολύ μεγάλο βαθμό συντονισμός και συνέργεια μεταξύ όλων των μέσων και της χρηματοδότησης που διατίθενται σε ευρωπαϊκό και σε εθνικό επίπεδο. Είναι σαφές ότι ο ανταγωνισμός με την Κίνα και τις ΗΠΑ στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης απαιτεί τη συγκέντρωση των δυνάμεων όλων των δημόσιων και ιδιωτικών φορέων που δραστηριοποιούνται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ώστε να διασφαλιστεί ότι η ΕΕ διαδραματίζει ηγετικό ρόλο σε παγκόσμια κλίμακα.

3.8.

Για να επιδιώξουμε αποδοτικά έναν ανταγωνιστικό ρόλο για την ΕΕ σε σχέση με την τεχνητή νοημοσύνη, θα είναι επίσης σημαντικό να πραγματοποιηθούν επαρκείς επενδύσεις σε κατάλληλο λογισμικό και υλισμικό πληροφορικής, καθώς και σε ψηφιακές υποδομές, ικανές να εγγυηθούν έναν αξιόπιστο ρόλο για την ΕΕ από την άποψη αυτή.

3.9.

Στις επενδύσεις στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης θα πρέπει να συνεκτιμάται το γεγονός ότι οι ευρωπαϊκές εταιρείες κατέχουν ιδιαίτερα ισχυρή θέση στους τομείς της αυτοματοποίησης και της ρομποτικής. Ως εκ τούτου, αυτοί οι τομείς, οι οποίοι αποτελούν τμήμα της τεχνητής νοημοσύνης κατά μια ευρύτερη έννοια, θα μπορούσαν να αποδειχθούν καθοριστικής σημασίας για την εξασφάλιση σημαντικού παγκόσμιου ρόλου για την ΕΕ αναφορικά με την εν εξελίξει τεχνολογική ανάπτυξη και, επομένως, χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής.

4.   Η τεχνητή νοημοσύνη και ο αντίκτυπός της στους πολίτες και στους εργαζομένους

4.1.

Είναι αναμφισβήτητο ότι η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης εξελίσσεται με πολύ ταχύ ρυθμό. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα, όταν αξιολογούν τον αντίκτυπο κάθε ρυθμιστικού μέτρου σχετικού με την τεχνητή νοημοσύνη, θα πρέπει να ακολουθούν μια πολύπλευρη προσέγγιση με γνώμονα όχι μόνο τις διοικητικές, νομικές και οικονομικές πτυχές, αλλά και τους ανθρωπολογικούς, ψυχολογικούς, κοινωνιολογικούς και τεχνολογικούς προβληματισμούς.

4.2.

Για να υποστηρίξουμε αυτές τις καινοτομίες, αλλά πρωτίστως για να τις στρέψουμε προς μια κατεύθυνση στο επίκεντρο της οποίας θα παραμένουν οι άνθρωποι, είναι σημαντικό η Ευρωπαϊκή Ένωση να ενεργήσει ώστε να επιτύχει υψηλό βαθμό τεχνολογικής ανταγωνιστικότητας χωρίς να παραβλέπονται ουσιαστικές ηθικές, κοινωνικές και ανθρώπινες παράμετροι.

4.3.

Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ θεωρεί ζωτικής σημασίας: α) η ιδιωτική ζωή και η υπεύθυνη επεξεργασία των δεδομένων των προσώπων να διέπονται από την κατάλληλη νομοθεσία, όπως με την ουσιαστική έναρξη ισχύος του νέου ΓΚΠΔ, ο οποίος, εάν κριθεί αναγκαίο, θα πρέπει να επικαιροποιείται διαρκώς προκειμένου να συμβαδίζει με την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, β) να αξιολογούνται τα σημαντικά στοιχεία της ισχύουσας νομοθεσίας της ΕΕ και, εάν χρειάζεται, να προσαρμόζονται στα νέα σενάρια που δημιουργεί η τεχνητή νοημοσύνη και γ) να οικοδομηθούν οι ικανότητες και οι δεξιότητες που χρειάζονται οι άνθρωποι, οι διοικήσεις και οι επιχειρήσεις της Ευρώπης ώστε να επωφελούνται αποτελεσματικά από τα πλεονεκτήματα που προσφέρει η τεχνητή νοημοσύνη.

4.4.

Ως αφετηρία για την ανάλυση που πρόκειται να πραγματοποιηθεί, κρίνεται σκόπιμο να σημειωθεί ότι η τεχνητή νοημοσύνη βασίζεται στη χρήση και την επεξεργασία μεγάλων ποσοτήτων δεδομένων, τα οποία αποτελούν τη βάση κάθε εφαρμογής που στηρίζεται στις νέες τεχνολογίες. Λαμβανομένης υπόψη αυτής της παραμέτρου, η κύρια πρόκληση για την ευρωπαϊκή ρυθμιστική αρχή είναι η θέσπιση διαφανούς και ρυθμιζόμενης πρόσβασης στα δεδομένα των τελικών χρηστών.

4.5.

Όσο καλύτερη είναι η ποιότητα των υπό επεξεργασία δεδομένων, τόσο καλύτερη είναι η ακρίβεια και η απόδοση των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης. Ωστόσο, δεν πρέπει να λησμονείται το γεγονός ότι τα δεδομένα που αφορούν ιδιώτες πρέπει να αποκτώνται νόμιμα και να χρησιμοποιούνται με τρόπους που είναι γνωστοί στους άμεσα ενδιαφερόμενους, προκειμένου να διασφαλίζεται η χρήση των προσωπικών δεδομένων για προκαθορισμένους και σαφείς σκοπούς για τους οποίους ο χρήστης έχει προηγουμένως δώσει δεόντως και εν πλήρει επιγνώσει τη συγκατάθεσή του.

4.6.

Αξίζει να σημειωθεί ότι, για την προστασία των τελικών καταναλωτών, ενδέχεται να χρειαστεί να αλλάξουν και να προσαρμοστούν καταλλήλως στα νέα ενδεχόμενα που προκύπτουν από την πιο εκτεταμένη και αναλυτική χρήση της τεχνητής νοημοσύνης διάφορα σημαντικά τμήματα της ευρωπαϊκής νομοθεσίας —παραδείγματος χάρη, όσα αφορούν τη διαδικτυακή διαφήμιση, τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές, την ασφάλεια και την ευθύνη των προϊόντων, τα δικαιώματα των καταναλωτών, τις καταχρηστικές συμβατικές ρήτρες, τις πωλήσεις και τις εγγυήσεις, τις ασφάλειες και την αναγραφή των τιμών.

4.7.

Το καθοριστικό ζήτημα της ασφάλειας των προϊόντων και της ευθύνης γι’ αυτά έχει ληφθεί δεόντως υπόψη από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο έγγραφο εργασίας της SWD (2018) 137 final, στο οποίο αναλύονται περιπτωσιολογικές μελέτες και παρουσιάζεται ένας κατάλογος με νομοθετικές πράξεις της ΕΕ που χρήζουν περαιτέρω ανάλυσης και αξιολόγησης. Η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει πλήρως την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να συνεχίσει αυτό το έργο και είναι πρόθυμη να προσφέρει τη συμβολή της στην προσπάθεια αυτή.

4.8.

Είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί ο ρόλος της πολιτισμικής, εκπαιδευτικής και πανεπιστημιακής κατάρτισης, αφενός, και της επαρκούς πληροφόρησης του ευρύτερου κοινού, αφετέρου, για την κατοχύρωση των δικαιωμάτων των πολιτών της Ευρώπης ενόψει της προόδου της τεχνητής νοημοσύνης. Ειδικότερα, είναι σημαντικό να διασφαλιστεί η διαφάνεια και η ορθότητα της διαχείρισης των αλγορίθμων της τεχνητής νοημοσύνης και των βάσεων δεδομένων που χρησιμοποιούν για τη λειτουργία τους.

4.9.

Ως εκ τούτου, ένα ζητούμενο ζωτικής σημασίας είναι οι πολίτες της Ευρώπης να λαμβάνουν επαρκή κατάρτιση, καθώς και απλές και κατανοητές πληροφορίες, οι οποίες θα τους επιτρέπουν να είναι υπεύθυνοι και ενημερωμένοι χρήστες των συσκευών και των εφαρμογών που διατίθενται χάρη στην ταχεία τεχνολογική εξέλιξη, η οποία συντελείται αυτή τη στιγμή και καθίσταται ολοένα και περισσότερο διαδεδομένη.

4.10.

Υπό το πρίσμα όλων αυτών των αιτημάτων, η ΕΕ και τα κράτη μέλη πρέπει να προσφέρουν σαφείς και αποτελεσματικές λύσεις, προωθώντας, συγκεκριμένα, ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα και διευρύνοντας συνεχώς τη διά βίου κατάρτιση στην αγορά εργασίας και στην κοινωνία πολιτών.

4.11.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να προβεί σε προσεκτική αξιολόγηση των επιπτώσεων της τεχνητής νοημοσύνης στην αγορά εργασίας. Πρόκειται για μια σημαντική ανησυχία πολλών Ευρωπαίων εργαζομένων που έχουν μεν προχωρήσει στη σταδιοδρομία τους, απέχουν, όμως, πολύ ακόμη από την ηλικία συνταξιοδότησης και παρατηρούν τις αλλαγές που λαμβάνουν χώρα με δυσπιστία και φόβο. Η εξέταση θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τόσο την πιθανή αντικατάσταση ορισμένων εργαζομένων με ηλεκτρονικές συσκευές ή ρομπότ όσο και το γεγονός ότι ορισμένες λειτουργίες, ενώ δεν είναι πλήρως αυτοματοποιημένες, θα αλλάξουν εκ βάθρων χάρη στις νέες τεχνολογίες. Ως εκ τούτου, αυτή η εξέταση και αξιολόγηση θα πρέπει να εστιάζονται όχι μόνο στις αναπόφευκτες και αναμενόμενες αλλαγές στις γραμμές παραγωγής, αλλά και στην επανεξέταση των οργανωτικών διαδικασιών και των επιχειρηματικών στόχων, κατόπιν εμπεριστατωμένου κοινωνικού διαλόγου με τους εργαζομένους.

4.12.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως συμβαίνει και έχει συμβεί με πολλές άλλες τεχνολογίες, θα ήταν σκόπιμο η τεχνητή νοημοσύνη να δοκιμαστεί σταδιακά και σε διαδοχικούς βαθμούς προσαρμογής πριν από την πλήρη χρήση της, ώστε οι συμμετέχοντες να μπορούν να αισθάνονται ασφαλείς με τις νέες τεχνολογίες —μεταξύ άλλων μέσω κατάλληλων επιμορφωτικών κύκλων— και να διορθωθούν τυχόν σφάλματα προσαρμογής κατά τη διάρκεια της διαδικασίας (4).

4.13.

Η εισαγωγή νέων τεχνολογιών στις επιχειρήσεις προϋποθέτει την ανάπτυξη κοινωνικού διαλόγου μεταξύ των διαφόρων συμμετεχόντων εταίρων. Στο πλαίσιο αυτό, κρίνονται σκόπιμες η διαρκής ενημέρωση και η συμμετοχή των οργανώσεων εργαζομένων και των συνδικαλιστικών οργανώσεων στις διαβουλεύσεις.

5.   Τεχνητή νοημοσύνη, δημόσια διοίκηση και κοινωνία πολιτών

5.1.

Η τεχνητή νοημοσύνη είναι μια τεχνολογική και κοινωνική καινοτομία ικανή να μετασχηματίσει ριζικά ολόκληρη την κοινωνία και να μεταβάλει προς το καλύτερο τον δημόσιο τομέα και τη σχέση μεταξύ των πολιτών και της δημόσιας διοίκησης. Οι ευκαιρίες που προσφέρει η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσαν να αυξήσουν τόσο την αποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης καθώς και την ικανοποίηση των πολιτών από τις υπηρεσίες και την αποτελεσματική λειτουργία της.

5.2.

Για να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι, είναι σημαντικό οι δημόσιοι υπάλληλοι να είναι επίσης προετοιμασμένοι να αντιμετωπίσουν τις αλλαγές και τις προσκλήσεις που θα επιφέρει η τεχνητή νοημοσύνη στην ευρωπαϊκή κοινωνία. Οι δημόσιοι εργοδότες και διευθυντικά στελέχη —όπως και οι εκπαιδευτικοί, οι εκπαιδευτές και το πανεπιστημιακό προσωπικό που αναφέρθηκε παραπάνω— πρέπει να είναι σε θέση να κατανοούν πλήρως το φαινόμενο της τεχνητής νοημοσύνης και να αποφασίζουν ποια νέα μέσα θα χρησιμοποιούν στις διοικητικές διαδικασίες.

5.3.

Η εισαγωγή της τεχνητής νοημοσύνης στον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα απαιτεί τον σχεδιασμό διαδικασιών που προωθούν την κατανόηση και την αποδοχή των τεχνολογιών από τους χρήστες μέσω μηχανισμών συνεργασίας που επιτρέπουν στους πολίτες να συμβάλλουν, ει δυνατόν μέσω συμμετοχικών συστημάτων διοίκησης, στην ανάπτυξη τεχνολογιών που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη.

5.4.

Για να επιτευχθούν σημαντικά αποτελέσματα σε αυτό το μέτωπο, μπορεί να είναι χρήσιμο να αναπτυχθούν όλο και πιο αξιόπιστοι τρόποι συνεργασίας και εταιρικής σχέσης μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, που αποσκοπούν στην αξιοποίηση των ευκαιριών, οι οποίες προκύπτουν από τις τεχνολογικές εφαρμογές, την τεχνητή νοημοσύνη και τη ρομποτική.

5.5.

Η πρόκληση για τις δημόσιες διοικήσεις παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες όσον αφορά τη νομική πτυχή και τη νομιμότητα, καθώς πρέπει να επιτευχθεί η σωστή ισορροπία μεταξύ των δημοσίων συμφερόντων (μεταξύ άλλων της άσκησης δημόσιας εξουσίας) και των επιμέρους συμφερόντων (συγκεκριμένη έκφραση της ελευθερίας του ατόμου). Στο σημείο αυτό, για παράδειγμα, η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης από τις δημόσιες διοικήσεις θα απαιτήσει την εναρμόνιση της αρχής της διαφάνειας και της δημοσίευσης των διοικητικών εγγράφων με την προστασία των προσωπικών δεδομένων και το δικαίωμα του ατόμου στην ιδιωτική ζωή, μέσα σε ένα σαφές και ρητό κανονιστικό πλαίσιο.

5.6.

Στις περιπτώσεις που τα νέα μέτρα επιτρέπουν στις δημόσιες διοικήσεις να χρησιμοποιούν την τεχνολογία για να λαμβάνουν οργανωτικές αποφάσεις και να πραγματοποιούν ταχύτερες επιλογές, όπως κατά την επιλογή αναδόχου σε μια πρόσκληση υποβολής προσφορών, τη διαχείριση ενός καταλόγου αναμονής για συγκεκριμένες υπηρεσίες ή για την πρόσληψη νέων υπαλλήλων σε μια δημόσια διοίκηση, θα είναι απαραίτητο να αντιμετωπιστεί το ζήτημα της αποτελεσματικής νομικής ευθύνης για τέτοιου είδους αποφάσεις μέσα σε ένα σαφές νομικό πλαίσιο που εγγυάται την πλήρη λογοδοσία της διοίκησης έναντι των πολιτών.

5.7.

Οι οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών και οι κοινωνικές επιχειρήσεις καλούνται να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην προώθηση της κατανόησης και της αποδοχής των τεχνολογιών από τους ιδιώτες, ιδίως μέσω συνεργατικών μηχανισμών που επιτρέπουν τη συμμετοχή στις διαδικασίες ψηφιακού μετασχηματισμού. Σημαντική στο σημείο αυτό είναι η δυνατότητα δημιουργίας συμμετοχικών συστημάτων διοίκησης για τα μέσα αυτά, για παράδειγμα, με συνεταιριστική μορφή, ξεκινώντας από τις ψηφιακές πλατφόρμες οι οποίες χρησιμοποιούνται ήδη για τη διάρθρωση νέων μορφών οικονομικής σχέσης στη διαχείριση της εργασίας.

5.8.

Οι διοικητικές αρχές που είναι αρμόδιες για τους μηχανισμούς εποπτείας της αγοράς θα πρέπει να διαθέτουν την ειδημοσύνη και τις εξουσίες να προστατεύουν τον θεμιτό ανταγωνισμό, τα δικαιώματα των καταναλωτών, καθώς και την ασφάλεια και τα δικαιώματα των εργαζομένων. Δημόσια ή ανεξάρτητα όργανα θα πρέπει να ορίζονται υπεύθυνα για τους ελέγχους των αλγορίθμων. Ταυτόχρονα, οι επιχειρήσεις θα πρέπει να θεσπίσουν αποτελεσματικούς μηχανισμούς για τον έλεγχο της χρήσης των δεδομένων από την τεχνητή νοημοσύνη.

---

(1)  Βλ. την εγκριθείσα γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ INT/845 με θέμα «Τεχνητή νοημοσύνη: πρόβλεψη του αντικτύπου της στην εργασία για τη διασφάλιση δίκαιης μετάβασης» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας), εισηγήτρια: Salis-Madinier (βλ. σελ. 1 της παρούσας Επίσημης Εφημερίδας).

(2)  INT/806 της 31ης Μαΐου 2017, «Η τεχνητή νοημοσύνη — Οι επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης στην (ψηφιακή) ενιαία αγορά, στην παραγωγή, στην κατανάλωση, στην απασχόληση και στην κοινωνία» (ΕΕ C 288 της 31.8.2017, σ. 1).

(3)  Η ΕΟΚΕ υιοθέτησε τη γνωμοδότηση SOC/578 — «Διαχείριση της μετάβασης σε έναν ψηφιοποιημένο κόσμο της εργασίας» (ΕΕ C 367 της 10.10.2018, σ. 15).

(4)  Βλ. την εγκριθείσα γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ INT/845 με θέμα «Τεχνητή νοημοσύνη: πρόβλεψη του αντικτύπου της στην εργασία για τη διασφάλιση δίκαιης μετάβασης» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας), εισηγήτρια: Salis-Madinier (βλ. σελ. 1 της παρούσας Επίσημης Εφημερίδας).

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών σχετικά με τη διευκόλυνση του ψηφιακού μετασχηματισμού του τομέα της υγείας και της περίθαλψης στην ψηφιακή ενιαία αγορά, την ισχυροποίηση των πολιτών και την ανάπτυξη μιας υγιέστερης κοινωνίας»

[COM(2018) 233 final]

(2018/C 440/09)

Εισηγητής:	ο κ. Diego DUTTO
Συνεισηγητής:	ο κ. Thomas KATTNIG

Αίτηση γνωμοδότησης	Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 18.6.2018
Νομική βάση	Άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Αρμόδιο τμήμα	Ενιαία αγορά, παραγωγή και κατανάλωση
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	4.9.2018
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	19.9.2018
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	537
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	193/0/3

1.   Συμπεράσματα

1.1.

Κατά τη διάρκεια των αλλαγών που προκαλεί ο ψηφιακός μετασχηματισμός, οι πολίτες πρέπει να βρίσκονται στο επίκεντρο της περίθαλψης.

1.2.

Οι διαδικασίες ψηφιοποίησης πρέπει να βοηθούν τους επαγγελματίες του τομέα της υγείας να περνούν περισσότερο χρόνο με τους ασθενείς. Πρέπει να διασφαλίζεται ότι τα επαγγέλματα της υγειονομικής περίθαλψης είναι κατάλληλα στελεχωμένα με εξειδικευμένο προσωπικό που διαθέτει ικανές ψηφιακές δεξιότητες.

1.3.

Η ψηφιακή μετάβαση μετασχηματίζει τη φύση της εργασίας στους τομείς της υγείας και της περίθαλψης. Όλοι οι σχετικοί παράγοντες πρέπει να προσεγγίσουν αυτό το μετασχηματισμό με επαγγελματισμό και ανοιχτό πνεύμα για να επιτευχθούν υψηλά ποιοτικά πρότυπα.

1.4.

Πρέπει να ενισχυθεί ο κοινωνικός διάλογος σε ευρωπαϊκό επίπεδο όσον αφορά τα νοσοκομεία και τις υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης και κοινωνικής πρόνοιας. Απαιτούνται κατάλληλα προγράμματα κατάρτισης και μετεκπαίδευσης, η βελτίωση των συνθηκών εργασίας και της ποιότητας των θέσεων εργασίας και η ενίσχυση της προστασίας των δεδομένων του προσωπικού.

1.5.

Η ΕΟΚΕ γνωρίζει ότι αρμόδια για την οργάνωση και την παροχή υγειονομικής και κοινωνικής μέριμνας είναι τα κράτη μέλη. Δυνάμει της οδηγίας για τα δικαιώματα των ασθενών στο πλαίσιο της διασυνοριακής υγειονομικής περίθαλψης (οδηγία 2011/24/ΕΕ), πρέπει να θεσπιστεί ηλεκτρονικό δίκτυο υγειονομικής περίθαλψης (το δίκτυο ηλ-υγείας) για την προώθηση της διαλειτουργικότητας των λύσεων ηλ-υγείας.

1.6.

Τα ψηφιακά μέσα πρέπει να αποτελέσουν μοχλό για την ανάπτυξη νέων μορφών οργάνωσης στα συστήματα υγείας και περίθαλψης. Υποστηρίζουν το δυναμικό των ατόμων, των τοπικών κοινοτήτων και των κοινωνικών οικονομιών. Οι αξίες της αλληλεγγύης και της καθολικότητας πρέπει να επιβεβαιωθούν ως βάση αυτών των συστημάτων μέσω κατάλληλων δημοσίων επενδύσεων.

1.7.

Οι διαδικασίες ψηφιοποίησης δεν πρέπει να παρερμηνεύονται ως μέτρα εξοικονόμησης για τους προϋπολογισμούς υγειονομικής περίθαλψης. Δεν πρέπει να οδηγούν σε περικοπές προσωπικού ή υπηρεσιών. Η περίθαλψη πρέπει να θεωρείται προσωπική υπηρεσία και, ιδίως δεδομένης της γήρανσης του πληθυσμού, πρέπει να αναπτυχθούν νέες έννοιες μακροχρόνιας φροντίδας.

1.8.

Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με το όραμα που σκιαγραφείται στην ανακοίνωση, δηλαδή την προώθηση της υγείας, την πρόληψη και την καταπολέμηση των ασθενειών, την αντιμετώπιση των ανεκπλήρωτων αναγκών των ασθενών και τη διευκόλυνση ισότιμης πρόσβασης των πολιτών στην παροχή υψηλής ποιότητας φροντίδας μέσω της κατάλληλης χρήσης ψηφιακών καινοτομιών και της κοινωνικής οικονομίας.

1.9.

Ο γραμματισμός υγείας στο κοινωνικό και ψηφιακό πλαίσιο αφορά την ικανότητα ενός ατόμου να αποκτά, να κατανοεί και να χρησιμοποιεί υπεύθυνα πληροφορίες για να προάγει την ευημερία του και να παραμένει υγιής.

1.10.

Οι πολίτες πρέπει να έχουν δικαίωμα πρόσβασης στα δεδομένα υγείας τους. Οι ίδιοι πρέπει να αποφασίζουν εάν και πότε επιθυμούν να μοιραστούν τα δεδομένα τους. Είναι σημαντικό να ληφθεί υπόψη ο γενικός κανονισμός για την προστασία δεδομένων, ο οποίος εγγυάται στους πολίτες τον έλεγχο της χρήσης των προσωπικών τους δεδομένων, ιδίως δε των δεδομένων για την υγεία.

1.11.

Η ΕΟΚΕ συνιστά τη θέσπιση ενεργού μορφής προστασίας μέσω του «δικαιώματος στη (δωρεάν) αντιγραφή». Αυτό αφορά όλα τα δεδομένα που παράγονται από τους χρήστες όταν αλληλεπιδρούν με ψηφιακές πλατφόρμες υγείας, και επιτρέπει στους πολίτες την επαναχρησιμοποίηση των δεδομένων τους.

1.12.

Τα πρωτότυπα δεδομένα των χρηστών είναι χρήσιμα για αλγορίθμους και πλατφόρμες. Πρέπει να θεωρούνται πρωτότυπο προϊόν που παράγεται από τους χρήστες και να προστατεύονται σύμφωνα με τους κανόνες για την πνευματική ιδιοκτησία.

1.13.

Το «δικαίωμα στη (δωρεάν) αντιγραφή» συμβάλλει επίσης στην προστασία και την προώθηση του ανταγωνισμού, ο οποίος δοκιμάζεται σήμερα έντονα από τα συστήματα που χρησιμοποιούν στις ημέρες μας οι ψηφιακές πλατφόρμες για την απαλλοτρίωση δεδομένων και του προσωπικού ιστορικού.

1.14.

Η ΕΟΚΕ στηρίζει (1) τη διαδικασία των τεσσάρων πυλώνων για το διασυνοριακό κοινό έργο όσον αφορά τον ψηφιακό μετασχηματισμό στον τομέα της υγείας και περίθαλψης, συμπεριλαμβανομένων των κοινών κλινικών αξιολογήσεων, των κοινών επιστημονικών διαβουλεύσεων, της αναγνώρισης των αναδυόμενων τεχνολογιών υγείας και της εθελοντικής συνεργασίας μεταξύ των κρατών μελών.

1.15.

Η ΕΟΚΕ συνιστά την ανάληψη ικανής δράσης για την εξερεύνηση νέων δεοντολογικών, νομικών και κοινωνικών πλαισίων που θα εξετάζουν τους κινδύνους που σχετίζονται με την εξόρυξη δεδομένων.

1.16.

Η ΕΟΚΕ συνιστά την προώθηση της έρευνας και καινοτομίας όσον αφορά την ολοκλήρωση των ψηφιακών τεχνολογιών για την ανανέωση των διαδικασιών υγειονομικής περίθαλψης, π.χ. της ψηφιακής νοημοσύνης, του Διαδικτύου των Πραγμάτων και της διαλειτουργικότητας. Η ΕΟΚΕ παρέχει την πλήρη στήριξή της στο κοινό όσον αφορά την ασφαλή πρόσβαση σε αξιόπιστα δεδομένα υγείας πέρα από τα σύνορα για την πρόοδο της έρευνας και της πρόληψης των ασθενειών.

1.17.

Η ΕΟΚΕ επικροτεί επίσης την υποστήριξη της ΕΕ προς τις μικρομεσαίες και τις κοινωνικές επιχειρήσεις που αναπτύσσουν ψηφιακές λύσεις για την περίθαλψη με επίκεντρο τον άνθρωπο και την ανταπόκριση των ασθενών.

1.18.

Η ΕΟΚΕ συνιστά την επανεξισορρόπηση της κοινωνικοοικονομικής ασυμμετρίας σε οικονομίες που βασίζονται στα δεδομένα, μέσω της προώθησης ασφαλών πλατφορμών και της υποστήριξης μη κερδοσκοπικών συνεργατικών οργανώσεων για την αποθήκευση, τη διαχείριση και το διαμοιρασμό ψηφιακών αντιγράφων όλων των προσωπικών δεδομένων.

2.   Ιστορικό και γενικές παρατηρήσεις

2.1.

Στις 25 Απριλίου 2018 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε την ανακοίνωσή της για τον ψηφιακό μετασχηματισμό του τομέα της υγείας και της περίθαλψης στην ψηφιακή ενιαία αγορά (2), η οποία αφορά τις μεταρρυθμίσεις και καινοτόμες λύσεις που απαιτούνται ώστε τα συστήματα υγείας και περίθαλψης να καταστούν περισσότερο ανθεκτικά, προσβάσιμα και αποτελεσματικά όσον αφορά την παροχή ποιοτικής περίθαλψης στους ευρωπαίους πολίτες και να αναπτυχθεί μια υγιέστερη κοινωνία. Όταν σχεδιάζονται σωστά και εφαρμόζονται αποδοτικά από οικονομικής άποψης, οι ψηφιακές λύσεις υγείας και περίθαλψης μπορούν να αυξήσουν την ευημερία εκατομμυρίων πολιτών και να βελτιώσουν ριζικά την αποτελεσματικότητα των υπηρεσιών υγείας και περίθαλψης που παρέχονται στους ασθενείς. Η ψηφιοποίηση μπορεί να στηρίξει τη συνέχεια της διασυνοριακής παροχής περίθαλψης (οδηγία 2011/24/ΕΕ), πτυχή που είναι σημαντική για όσους ταξιδεύουν στο εξωτερικό για επαγγελματικούς λόγους ή για αναψυχή. Η ψηφιοποίηση μπορεί επίσης να συμβάλει στην προαγωγή της υγείας και την πρόληψη ασθενειών, μεταξύ άλλων, στον χώρο εργασίας. Μπορεί να στηρίξει τη μεταρρύθμιση των συστημάτων υγείας και τη μετάβασή τους σε νέα μοντέλα περίθαλψης που θα έχουν ως βάση τις ανάγκες των ανθρώπων, καθώς και να διευκολύνει την αντικατάσταση των συστημάτων υγείας με επίκεντρο τα νοσοκομεία από ολοκληρωμένες εγκαταστάσεις πρόνοιας που βασίζονται περισσότερο στην κοινότητα. Κατά τη διάρκεια των αλλαγών, πρέπει να διασφαλίζεται ότι οι πολίτες βρίσκονται στο επίκεντρο της περίθαλψης. Οι διαδικασίες ψηφιοποίησης πρέπει να βοηθούν τους επαγγελματίες του τομέα της υγείας να περνούν περισσότερο χρόνο με τον ασθενή. Πρέπει επομένως να διασφαλίζεται ότι τα επαγγέλματα της υγειονομικής περίθαλψης είναι κατάλληλα στελεχωμένα με εξειδικευμένο προσωπικό που διαθέτει ικανές ψηφιακές δεξιότητες.

2.2.

Η μετάβαση στην ψηφιακή υγεία και περίθαλψη μετασχηματίζει τη φύση της εργασίας σε αυτούς τους τομείς. Κάτι τέτοιο μπορεί να επιτευχθεί μόνο με ένα πρότυπο υψηλής ποιότητας, εάν όλοι οι συμμετέχοντες προσεγγίζουν τον μετασχηματισμό επαγγελματικά και με ανοικτό πνεύμα. Συνεπώς, πρέπει να ενισχυθεί περαιτέρω ο κοινωνικός διάλογος σε ευρωπαϊκό επίπεδο στον τομέα της υγείας και των κοινωνικών υπηρεσιών, ώστε να αναπτυχθούν κατάλληλα προγράμματα κατάρτισης και μετεκπαίδευσης και να βελτιωθούν οι συνθήκες εργασίας, ιδίως δε η ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, η προστασία των δεδομένων των εργαζομένων και η ποιότητα των θέσεων εργασίας.

2.3.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι τα ευρωπαϊκά συστήματα υγείας και πρόνοιας αντιμετωπίζουν μείζονες προκλήσεις, όπως η γήρανση, η πολυνοσηρότητα, ο εμβολιασμός, η έλλειψη επαγγελματιών στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης λόγω των δύσκολων συνθηκών εργασίας και το εντεινόμενο πρόβλημα λόγω αποτρέψιμων μη μεταδοτικών ασθενειών οι οποίες οφείλονται σε παράγοντες κινδύνου όπως το κάπνισμα, το αλκοόλ και η παχυσαρκία, καθώς και άλλες ασθένειες, συμπεριλαμβανομένων των νευροεκφυλιστικών ασθενειών και των σπάνιων νόσων. Πρόσθετη και αναδυόμενη απειλή αποτελούν οι λοιμώδεις νόσοι λόγω της αυξημένης αντοχής στα αντιβιοτικά και της παρουσίας νέων ή επανεμφανιζόμενων παθογόνων. Οι δημόσιες δαπάνες για την υγεία και τη μακροχρόνια περίθαλψη αυξάνονται στα κράτη μέλη της ΕΕ και η τάση αυτή αναμένεται να συνεχιστεί. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό οι σχετικές δαπάνες να χρησιμοποιούνται για τη βελτίωση της ποιότητας της εργασίας για τους επαγγελματίες υγείας και να αποφεύγεται η προώθηση χαμηλών αμοιβών και επαχθών συνθηκών εργασίας. Λόγω της γήρανσης του πληθυσμού, πρέπει να αναπτυχθούν νέες έννοιες μακροχρόνιας φροντίδας.

2.4.

Ακόμη και στις περιπτώσεις που διατίθενται, τα δεδομένα που αφορούν την υγεία συχνά εξαρτώνται από τεχνολογίες που δεν είναι διαλειτουργικές, με αποτέλεσμα να παρεμποδίζεται η ευρεία χρήση τους.

2.5.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης δεν διαθέτουν βασικές πληροφορίες για να βελτιστοποιήσουν τις υπηρεσίες τους και οι πάροχοι υπηρεσιών αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην ανάπτυξη οικονομιών κλίμακας, ώστε να προσφέρουν αποδοτικές ψηφιακές λύσεις υγείας και περίθαλψης και να στηρίξουν τη διασυνοριακή χρήση των υπηρεσιών υγείας. Τα ποσοτικοποιημένα αποτελέσματα που βασίζονται σε δεδομένα για την υγεία πρέπει να παράγουν εξατομικευμένες πληροφορίες για την υγεία και να είναι προσιτά σε ιατρούς γενικής και ειδικής ιατρικής και επιστήμονες, ώστε αυτοί να μπορούν να ενεργούν σχετικά, να εκτελούν ομαδοποιήσεις και προγνωστική μοντελοποίηση και να αξιοποιούν τις βέλτιστες πρακτικές.

2.6.

Όπως δείχνουν τα συμπεράσματα της έκθεσης σχετικά με την κατάσταση της υγείας στην ΕΕ, η χρήση δεδομένων υγείας με επίκεντρο τον ασθενή εξακολουθεί να μην έχει αναπτυχθεί επαρκώς στην ΕΕ.

2.7.

Αρμόδια για την οργάνωση και την παροχή υγειονομικής και κοινωνικής μέριμνας είναι τα κράτη μέλη. Σε ορισμένα κράτη μέλη, ιδίως σε όσα διαθέτουν ομοσπονδιακά συστήματα, υπεύθυνες για τη χρηματοδότηση και την παροχή υγειονομικής περίθαλψης είναι οι περιφερειακές αρχές.

2.8.

Δυνάμει της οδηγίας για τα δικαιώματα των ασθενών στο πλαίσιο της διασυνοριακής υγειονομικής περίθαλψης (οδηγία 2011/24/ΕΕ), ιδρύθηκε ένα ηλεκτρονικό δίκτυο υγειονομικής περίθαλψης (το δίκτυο ηλ-υγείας) για την προώθηση της διαλειτουργικότητας των λύσεων ηλ-υγείας.

2.9.

Επίσης, έχουν αναπτυχθεί δομές συνεργασίας, όπως, για παράδειγμα, η ευρωπαϊκή σύμπραξη καινοτομίας με θέμα την ενεργό και υγιή γήρανση, το κοινό πρόγραμμα για τη στήριξη ενεργού και αυτόνομης ζωής (κοινό πρόγραμμα ενεργού και υποβοηθούμενης αυτόνομης διαβίωσης), καθώς και συμπράξεις δημόσιου-ιδιωτικού τομέα, όπως η πρωτοβουλία για τα καινοτόμα φάρμακα και η πρωτοβουλία για τα ηλεκτρονικά συστατικά στοιχεία και συστήματα για την ευρωπαϊκή πρωτοπορία. Οι περιφερειακές και εθνικές στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης διαδραματίζουν επίσης κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη ισχυρότερων περιφερειακών οικοσυστημάτων στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης. Από το 2004 δύο σχέδια δράσης για την ηλ-υγεία διαμόρφωσαν πλαίσιο για την ανάληψη δράσης σε επίπεδο πολιτικής από τα κράτη μέλη και την Επιτροπή, ενώ, παράλληλα, η ομάδα ενδιαφερόμενων φορέων της ηλ-υγείας διαδραματίζει σημαντικό ρόλο.

2.10.

Με βάση και τις θέσεις της που διατυπώθηκαν σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις (3), η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η προτεινόμενη δράση της Επιτροπής στους τρεις τομείς πρέπει να υποστηριχθεί. Πρόκειται για την ασφαλή πρόσβαση του κοινού και τη διασυνοριακή ανταλλαγή αξιόπιστων δεδομένων που αφορούν την υγεία, τη βελτίωση των δεδομένων με στόχο την προώθηση της έρευνας, της πρόληψης ασθενειών και της εξατομικευμένης υγείας και περίθαλψης, καθώς και ψηφιακά εργαλεία για την ισχυροποίηση των πολιτών και την παροχή περίθαλψης με επίκεντρο τον ασθενή. Όπως προαναφέρθηκε, πρέπει να διασφαλιστεί ότι οι διαδικασίες ψηφιοποίησης δεν παρερμηνεύονται ως δέσμη μέτρων εξοικονόμησης για τους προϋπολογισμούς υγειονομικής περίθαλψης και δεν οδηγούν σε περικοπές προσωπικού ή υπηρεσιών. Οι ελλείψεις προσωπικού οδηγούν σε κακή περίθαλψη και αυξημένο κίνδυνο νοσηρότητας. Δεν θα πρέπει να λησμονείται ότι ο ψηφιακός μετασχηματισμός είναι ένα δισδιάστατο φαινόμενο που περιλαμβάνει την κατεύθυνση και τη διαδικασία. Όσον αφορά την κατεύθυνση, εστιάζουμε στους εξωτερικούς παράγοντες για τους οργανισμούς, εξετάζοντας συνεχώς «τι» αντιμετωπίζει ο ψηφιακός μετασχηματισμός. Όσον αφορά τη διαδικασία, επίκεντρο είναι το σκεπτικό μέσα στους οργανισμούς, με ιδιαίτερη έμφαση στο «πώς» πραγματοποιείται ο ψηφιακός μετασχηματισμός. Επομένως, η προσέγγιση αυτή πρέπει οπωσδήποτε να λαμβάνεται υπόψη κατά την εξέταση του θέματος της γνωμοδότησης προκειμένου να διασφαλιστεί προσέγγιση με επίκεντρο τον ασθενή.

2.11.

Ακριβώς για τον λόγο αυτό, η ΕΟΚΕ επισημαίνει, όπως και στην προηγούμενη γνωμοδότησή της (4), ότι για να επωφεληθούν από τον ψηφιακό μετασχηματισμό, τα δίκτυα της ΕΕ και τα προγραμματισμένα μέτρα στήριξης θα πρέπει να χρησιμοποιούν τα ψηφιακά εργαλεία για την εφαρμογή και την ενίσχυση, και όχι την αποδυνάμωση, των θεμελιωδών μας δικαιωμάτων όσον αφορά την υγεία και την περίθαλψη. Τα ψηφιακά εργαλεία πρέπει να υποστηρίζουν την ανάπτυξη του ατομικού δυναμικού, των τοπικών κοινοτήτων και της κοινωνικής οικονομίας, να αποτελούν ισχυρό μοχλό για την προώθηση των δικαιωμάτων και την ανάπτυξη νέων μορφών οργάνωσης και διακυβέρνησης για την υγεία και την περίθαλψη και να συμβάλλουν στην επιβεβαίωση των αξιών της αλληλεγγύης και της καθολικότητας που αποτελούν τη βάση του συστήματος υγειονομικής περίθαλψής μας. Τούτο θα πρέπει να διασφαλιστεί μέσω των κατάλληλων δημόσιων επενδύσεων, όπως διατυπώνεται σε προηγούμενη γνωμοδότηση (5).

2.12.

Σύμφωνα με προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της, η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η ισότιμη πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη, η οποία αποτελεί βασικό στόχο της πολιτικής για την υγεία, μπορεί να ωφεληθεί από τη συνεισφορά της ψηφιακής επανάστασης, εφόσον πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις: — ισότιμη γεωγραφική κάλυψη, λαμβανομένων υπόψη των περιοχών που δεν εξυπηρετούνται επαρκώς από τους φορείς παροχής ψηφιακών υπηρεσιών (πρόσβαση, ταχύτητα), — μείωση του ψηφιακού χάσματος —από την άποψη της χρήσης— μεταξύ των πολιτών, των επαγγελματιών της υγείας και των φορέων των συστημάτων ασφάλισης υγείας, — διαλειτουργικότητα της αρχιτεκτονικής του συνόλου των ψηφιακών εφαρμογών (βάσεις δεδομένων, ιατρικές συσκευές), ώστε να διευκολύνεται η συνέχεια της περίθαλψης εντός της κάθε δομής και μεταξύ διαφορετικών δομών, — προστασία των δεδομένων που αφορούν την υγεία, τα οποία με κανέναν τρόπο δεν μπορεί να χρησιμοποιούνται εις βάρος των ασθενών, — ηλεκτρονική διάδοση πληροφοριών για προϊόντα τα οποία έχουν εγκριθεί από τις αρχές έγκρισης φαρμάκων προς βελτίωση της πρόσβασης (όπως αναφέρεται σε προηγούμενη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ (6)).

2.13.

Η ανάπτυξη της τηλεϊατρικής, των συνδεδεμένων συσκευών και των νανοτεχνολογιών, βιοτεχνολογιών, τεχνολογιών της πληροφορίας και γνωστικών επιστημών (NBIC) δεν θα πρέπει να οδηγήσει στο να θεωρούνται τα άτομα ως απλά συνδεδεμένα σώματα τα οποία θα μπορούν να αναλύονται, να ελέγχονται και να παρακολουθούνται από απόσταση, μέσω ενός παντοδύναμου προγράμματος πληροφορικής. Στην πραγματικότητα, η εξάπλωση της τεχνολογίας στην υγεία προτρέπει να κινηθούμε προς την αντίθετη κατεύθυνση, δηλαδή προς την εκ νέου επιβεβαίωση της σημασίας της διαπροσωπικής σχέσης και του κοινωνικού δεσμού ως θεμελίου της ιατρικής πρακτικής και περίθαλψης.

3.   Συνέπειες του ψηφιακού μετασχηματισμού

3.1.   Ο αντίκτυπος του ψηφιακού μετασχηματισμού στον τομέα της υγείας και της περίθαλψης

3.1.1.

Η ανακοίνωση της Επιτροπής παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο η ΕΕ μπορεί να συμβάλει στην επίτευξη των στόχων των συμπερασμάτων του Συμβουλίου, και συγκεκριμένα αναπτύσσοντας την αναγκαία συνεργασία και υποδομή στην ΕΕ, βοηθώντας με τον τρόπο αυτό τα κράτη μέλη να εκπληρώσουν την πολιτική τους δέσμευση σε αυτούς τους τομείς. Οι προτεινόμενες δράσεις υποστηρίζουν επίσης τη δέσμευση της Επιτροπής να επιτύχει τον στόχο βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ «Εξασφάλιση υγιούς ζωής σε όλους και προώθησης της ευημερίας για όλους και σε όλες τις ηλικίες» και να εφαρμόσει τις αρχές του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων.

3.1.2.

Η ΕΟΚΕ συμφωνεί με το όραμα που σκιαγραφείται στην ανακοίνωση, δηλαδή την προώθηση της υγείας, την πρόληψη και την καταπολέμηση των ασθενειών, την αντιμετώπιση των ανεκπλήρωτων αναγκών των ασθενών και τη διευκόλυνση ισότιμης πρόσβασης των πολιτών στην παροχή υψηλής ποιότητας φροντίδας μέσω της κατάλληλης χρήσης ψηφιακών καινοτομιών και κοινωνικών επιχειρήσεων.

3.1.3.

Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι είναι απαραίτητο να αυξηθεί η βιωσιμότητα των ευρωπαϊκών συστημάτων υγείας και περίθαλψης, συμβάλλοντας στη μεγιστοποίηση του δυναμικού της ψηφιακής ενιαίας αγοράς μέσω της ενίσχυσης της χρήσης ψηφιακών προϊόντων και υπηρεσιών στους τομείς της υγείας και της περίθαλψης. Ένας περαιτέρω στόχος των προτεινόμενων δράσεων πρέπει να είναι η τόνωση της ανάπτυξης και η προώθηση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας στον κλάδο, καθώς και των επιχειρήσεων, τόσο κερδοσκοπικών όσο και μη, που σχεδιάζουν και διαχειρίζονται υπηρεσίες υγείας και περίθαλψης.

3.1.4.

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός επιτρέπει ιδίως την πρόσβαση και την αξιοποίηση δεδομένων που μπορούν να επιτρέψουν μείωση του κόστους υγειονομικής περίθαλψης όσο ο πληθυσμός και το προσδόκιμο ζωής αυξάνονται, υποστηρίζοντας τη βελτιστοποίηση της κυβερνητικής δράσης σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

3.1.5.

Η ψηφιοποίηση της υγείας θα συμβάλει όχι μόνο στη μείωση του χρόνου που δαπανάται στο νοσοκομείο, με άμεσο θετικό αντίκτυπο στην υγειονομική περίθαλψη στα νοσοκομεία, αλλά και στην αποκατάσταση των ίδιων των ασθενών. Στο πλαίσιο της διεθνούς αναγνώρισης, η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας, σε συνεργασία με τη Διεθνή Ένωση Τηλεπικοινωνιών (ITU), έχει προτείνει την Εργαλειοθήκη για Εθνικές Στρατηγικές Ηλ-Υγείας, που ουσιαστικά παρέχει τρόπο αναβάθμισης και ανάπτυξης εθνικών στρατηγικών, σχεδίων δράσης και πλαισίων παρακολούθησης για την ηλ-υγεία.

3.2.   Ο αντίκτυπος του ψηφιακού μετασχηματισμού στους πολίτες

3.2.1.

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός δίνει στους πολίτες την ευκαιρία να έχουν ευρεία πρόσβαση σε καινοτόμες και πιο αποδοτικές γνώσεις, υποδομές και υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης, καθώς και να συνεισφέρουν — ως πάροχοι υπηρεσιών, πληροφοριών και δεδομένων — στη βελτίωση της υγείας των άλλων.

3.2.2.

Μπορεί επίσης να θεωρηθεί ότι οι πολίτες έχουν το δικαίωμα πρόσβασης στα δεδομένα υγείας τους, αλλά και απόφασης ως προς το εάν και πότε θα μοιράζονται τα εν λόγω δεδομένα. Η ΕΟΚΕ πιστεύει επίσης ότι είναι σημαντικό να ληφθεί υπόψη ο γενικός κανονισμός για την προστασία δεδομένων, ο οποίος τέθηκε σε ισχύ στις 25 Μαΐου 2018 και εγγυάται στους πολίτες τον έλεγχο της χρήσης των προσωπικών τους δεδομένων, συμπεριλαμβανομένων των δεδομένων για την υγεία. Επιπλέον, πρέπει να ληφθεί υπόψη η δήλωση του Παγκόσμιου Ιατρικού Συλλόγου (WMA) για τους δεοντολογικής φύσης προβληματισμούς σχετικά με τις βάσεις δεδομένων υγείας και τις βιοτράπεζες στη Διακήρυξη της Ταϊπέι, που υιοθετήθηκε από την 53η Γενική Συνέλευση του WMA στην Ταϊπέι της Ταϊβάν τον Οκτώβριο του 2016.

3.2.3.

Από αυτήν την άποψη, είναι απαραίτητο να αντιμετωπιστεί ο κίνδυνος διεύρυνσης του χάσματος στα επίπεδα ψηφιακού γραμματισμού των ανθρώπων. Ο γραμματισμός υγείας στο κοινωνικό και ψηφιακό πλαίσιο αφορά την ικανότητα ενός ατόμου να αποκτά, να κατανοεί και να χρησιμοποιεί υπεύθυνα πληροφορίες για να προάγει την ευημερία του και να παραμένει υγιής. Για τον σκοπό αυτό, είναι απαραίτητο να διασφαλιστεί ένα επίπεδο δεξιοτήτων και εξοικείωσης με τα νέα εργαλεία που επιτρέπουν στους ανθρώπους να βελτιώσουν τη δική τους ευημερία και την ευημερία της κοινότητας μέσα από μέτρα για τη βελτίωση του τρόπου ζωής και των συνθηκών διαβίωσης.

3.2.4.

Εφόσον οι χρήστες βρίσκονται στο επίκεντρο του σχεδιασμού και της εξυπηρέτησης, τα δεδομένα που παράγουν πρέπει επίσης να θεωρούνται κρίσιμης σημασίας, με τη θέσπιση κατάλληλων κανονισμών που αφορούν την ιδιοκτησία των δεδομένων και το δικαίωμα του ίδιου του χρήστη και άλλων μερών να τα χρησιμοποιούν. Τα ερωτήματα που πρέπει να τεθούν είναι «ποιος κατέχει τα δεδομένα;», «ποιος έχει το δικαίωμα να τα χρησιμοποιεί;», «υπό ποιους όρους μπορούν άλλα μέρη που παρέχουν υπηρεσίες να χρησιμοποιούν τα δεδομένα;», «μπορεί ο χρήστης να χρησιμοποιεί ελεύθερα τα δεδομένα;» κ.λπ. Από την άποψη αυτή, θα πρέπει να γίνει μια σημαντική διάκριση μεταξύ των τύπων δεδομένων: των ανεπεξέργαστων δεδομένων, αφενός, και των δεδομένων που παράγονται από αλγόριθμους και υπηρεσίες τεχνητής νοημοσύνης, αφετέρου. Εάν κάποιο άλλο μέρος δημιουργήσει νέα συγκεντρωτικά δεδομένα χρησιμοποιώντας αλγορίθμους ιδιοκτησίας τρίτου, πώς θα πρέπει να γίνεται η διαχείριση της κυριότητας των πληροφοριών; Πώς είναι σχεδιασμένα τα επιχειρηματικά μοντέλα ώστε να διαχειρίζονται την παρουσία πολλών ενδιαφερόμενων φορέων, καθένας από τους οποίους παρέχει ένα θεμελιώδες τμήμα της υπηρεσίας; Θα πρέπει επίσης να γίνεται διάκριση μεταξύ των επιχειρηματικών μοντέλων που βασίζονται στις υπηρεσίες μόνο (πιο παραδοσιακά, π.χ. στήριξη με δραστηριότητες καθημερινής ζωής -ADL) και όσων στηρίζονται σε δεδομένα με επίκεντρο τον ασθενή, με τη δυνατότητα ανάπτυξης νέων υπηρεσιών όσον αφορά την τηλε-υγεία (π.χ. υπηρεσίες για την πρόληψη, την υποστήριξη στη θεραπεία και την προσαρμογή).

3.2.5.

Τα αυθεντικά -δηλαδή τα πρωτότυπα- δεδομένα κάθε χρήστη είναι η μόνη χρήσιμη τιμή για τους αλγόριθμους, τις υπηρεσίες και τις πλατφόρμες, κάτι που σημαίνει ότι μπορεί/πρέπει να θεωρούνται πρωτότυπο προϊόν που παράγεται από τους χρήστες (και από αυτούς και από τα βιολογικά, γνωστικά, πολιτιστικά και συμπεριφορικά χαρακτηριστικά τους και μόνο) και, από την άποψη αυτή, αποτελούν «αρχική εισροή» που πρέπει να προστατεύεται σύμφωνα με ανάλογους κανόνες, αν και βασιζόμενους κατά περίπτωση στην πνευματική ιδιοκτησία. Μία πρόταση θα μπορούσε να αποτελεί η θέσπιση ενεργού μορφής προστασίας μέσω του «δικαιώματος στη (δωρεάν) αντιγραφή» όλων των δεδομένων που παράγονται από τους χρήστες όταν αλληλεπιδρούν με ψηφιακές πλατφόρμες υγείας, ώστε να τους επιτρέπεται η επαναχρησιμοποίησή τους -εάν κρίνεται σκόπιμο- μέσω εκ νέου συνυπολογισμού τους από άλλες υπηρεσίες/αλγορίθμους. Το «δικαίωμα στη (δωρεάν) αντιγραφή» συμβάλλει επίσης σε ένα άλλο πρόβλημα που αφορά την προστασία και την προώθηση του ανταγωνισμού, ο οποίος δοκιμάζεται σήμερα έντονα από τα συστήματα που χρησιμοποιούν στις ημέρες μας οι ψηφιακές πλατφόρμες -βάσει συμβάσεων ή με άλλον τρόπο- για την απαλλοτρίωση δεδομένων και του προσωπικού ιστορικού.

3.2.6.

Η ίδια η ΕΕ έχει ασχοληθεί επανειλημμένα με το θέμα που θίγεται στο σημείο 3.2.5 και σε ορισμένες περιπτώσεις έχει επιλέξει το δικαίωμα διάθεσης δεδομένων (αντιγραφής) (βλέπε άρθρο 9 της οδηγίας 2012/27/ΕΕ για την ενεργειακή απόδοση: «εάν οι τελικοί καταναλωτές υποβάλλουν σχετικό αίτημα, τα δεδομένα μέτρησης της παραγωγής ή της κατανάλωσής τους ηλεκτρικής ενέργειας διατίθενται στους ίδιους ή σε τρίτους που ενεργούν για λογαριασμό του τελικού καταναλωτή, σε ευχερώς, κατανοητή μορφή που θα μπορούν να χρησιμοποιήσουν για να συγκρίνουν παρόμοιες προσφορές».

3.2.7.

Η ΕΟΚΕ συνιστά τη δημιουργία μιας συνδεδεμένης υποδομής πληροφορικής, έτσι ώστε να καθίσταται ευχερής η ταχεία επικοινωνία με ασθενείς με σπάνιες ασθένειες και η γνωστοποίηση των υγειονομικών και ιατρικών τους δεδομένων για την παγκόσμια μη κερδοσκοπική έρευνα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί τη δημιουργία συστήματος ηλεκτρονικών μητρώων υγείας με τη στήριξη της ανταλλαγής πληροφοριών και της τυποποίησης και την ανάπτυξη δικτύων για την ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ παρόχων υγειονομικής περίθαλψης, ώστε να συντονίζονται οι δράσεις σε περίπτωση κινδύνου για τη δημόσια υγεία.

3.2.8.

Με τον τρόπο αυτό οι άνθρωποι/πολίτες/ασθενείς/χρήστες θα έχουν τη δυνατότητα να αναλάβουν τον πλήρη έλεγχο της ψηφιακής τους ταυτότητας. Θα τους επιτρέψει να συμμετέχουν στην απόκτηση γνώσεων που προκύπτουν από τα συγκεντρωτικά δεδομένα υγείας για την εξατομικευμένη ιατρική και πρόληψη, αλλά και να απολαμβάνουν τα σημαντικά οικονομικά οφέλη που προκύπτουν από τα συγκεντρωτικά αυτά στοιχεία.

3.3.   Ο αντίκτυπος του ψηφιακού μετασχηματισμού στα κοινωνικά συστήματα και τα συστήματα υγείας

3.3.1.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει (όπως αναφέρεται σε γνωμοδότησή της (7)) τη διαδικασία των τεσσάρων πυλώνων για το διασυνοριακό κοινό έργο όσον αφορά τον ψηφιακό μετασχηματισμό στον τομέα της υγείας και περίθαλψης.

3.3.1.1.

Η πρόταση θεσπίζει ομάδα συντονισμού, η οποία αποτελείται από εκπροσώπους των φορέων αξιολόγησης των τεχνολογιών υγείας των κρατών μελών, και περιγράφει τους τέσσερις πυλώνες της μελλοντικής συνεργασίας. Το κοινό έργο θα καθοδηγείται από τα κράτη μέλη μέσω της ομάδας συντονισμού και θα περιλαμβάνει: — κοινές κλινικές αξιολογήσεις, — κοινές επιστημονικές διαβουλεύσεις, — αναγνώριση των αναδυόμενων τεχνολογιών υγείας, — εθελοντική συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών.

3.3.1.1.1.

Οι κοινές κλινικές αξιολογήσεις αφορούν τις πιο καινοτόμες τεχνολογίες που περιλαμβάνουν: i) φάρμακα που υποβάλλονται στην κεντρική διαδικασία χορήγησης άδειας κυκλοφορίας και ii) ορισμένες κατηγορίες ιατροτεχνολογικών προϊόντων και διαγνωστικών ιατροτεχνολογικών προϊόντων in vitro, που καθιστούν δυνατή την αντιμετώπιση και διαχείριση ανεκπλήρωτων ιατρικών αναγκών, του δυνητικού αντικτύπου στους ασθενείς, των συστημάτων δημόσιας υγείας ή υγειονομικής περίθαλψης και της σημαντικής διασυνοριακής διάστασης. Αυτές οι αξιολογήσεις θα καταρτίζονται και θα καθορίζονται από τους οργανισμούς τεχνολογιών υγείας των κρατών μελών, τις φαρμακευτικές εταιρείες ή τους κατασκευαστές ιατρικών συσκευών, τους ασθενείς, κλινικούς εμπειρογνώμονες και λοιπούς ενδιαφερόμενους φορείς. Κατόπιν ελέγχου τους από την Επιτροπή, η έκθεση θα δημοσιεύεται και ακολούθως θα χρησιμοποιείται από τα κράτη μέλη.

3.3.1.1.2.

Οι κοινές επιστημονικές διαβουλεύσεις, οι οποίες αποκαλούνται επίσης «έγκαιροι διάλογοι», δίνουν τη δυνατότητα σε μια εταιρεία ανάπτυξης τεχνολογιών υγείας να ζητήσει τη συμβουλή των φορέων αξιολόγησης των τεχνολογιών υγείας σχετικά με τα δεδομένα και τα αποδεικτικά στοιχεία που ενδέχεται να απαιτούνται στο πλαίσιο μιας μελλοντικής κοινής κλινικής αξιολόγησης. Οι εταιρείες ανάπτυξης θα έχουν τη δυνατότητα να ζητήσουν κοινή επιστημονική διαβούλευση από την ομάδα συντονισμού. Αφού εγκριθούν από την ομάδα συντονισμού, οι εκθέσεις κοινής επιστημονικής διαβούλευσης αποστέλλονται στην εταιρεία ανάπτυξης τεχνολογιών υγείας, αλλά δεν δημοσιεύονται.

3.3.1.1.3.

Η «ανίχνευση του ορίζοντα» ή αναγνώριση των αναδυόμενων τεχνολογιών υγείας (τεχνολογίες υγείας που δεν έχουν ακόμη υιοθετηθεί στο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης) συμβάλλει στην εξασφάλιση αναγνώρισης των τεχνολογιών υγείας που αναμένεται να έχουν σημαντικό αντίκτυπο στους ασθενείς, τη δημόσια υγεία ή τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης σε πρώιμο στάδιο της ανάπτυξής τους, και συμπερίληψής τους στο κοινό έργο.

3.3.1.1.4.

Τα κράτη μέλη θα έχουν τη δυνατότητα να συνεχίσουν την εθελοντική συνεργασία σε επίπεδο ΕΕ σε τομείς που δεν καλύπτονται από την υποχρεωτική συνεργασία. Κάτι τέτοιο θα δώσει τη δυνατότητα, μεταξύ άλλων, να διενεργούνται αξιολογήσεις τεχνολογιών υγείας εκτός των φαρμάκων ή των ιατροτεχνολογικών προϊόντων (όπως οι χειρουργικές επεμβάσεις), καθώς και να αξιολογούνται οι μη κλινικές πτυχές (π.χ. ο αντίκτυπος των ιατροτεχνολογικών προϊόντων στην οργάνωση της φροντίδας).

3.3.2.

Η ανάπτυξη καινοτόμων λύσεων υγειονομικής περίθαλψης που προσφέρει ο ψηφιακός μετασχηματισμός εγείρει μια σειρά σημαντικών διεπιστημονικών ζητημάτων, συμπεριλαμβανομένων των δεοντολογικών, νομικών και κοινωνικών ζητημάτων. Αν και υπάρχει ήδη νομικό πλαίσιο για την προστασία των δεδομένων και την ασφάλεια των ασθενών, πρέπει να εξεταστούν και άλλα ζητήματα, όπως η πρόσβαση στην ευρυζωνικότητα, οι κίνδυνοι που συνδέονται με την εξόρυξη δεδομένων και την αυτόματη λήψη αποφάσεων, η εγγύηση κατάλληλων προτύπων και νομοθεσίας για τη διασφάλιση επαρκούς ποιότητας υπηρεσιών ηλεκτρονικής ή κινητής υγείας, καθώς και η προσβασιμότητα και η ποιότητα των υπηρεσιών. Ομοίως, στο επίπεδο των υπηρεσιών, μολονότι υπάρχουν κανόνες σε επίπεδο ΕΕ και σε εθνικό επίπεδο που διέπουν τις δημόσιες συμβάσεις, τον ανταγωνισμό και την εσωτερική αγορά, θα πρέπει να συζητηθούν και να υιοθετηθούν νέες προσεγγίσεις που θα λαμβάνουν υπόψη τον ψηφιακό μετασχηματισμό.

3.3.3.

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός συνεπάγεται την αναδιοργάνωση του συστήματος υγειονομικής περίθαλψης, με νέους τρόπους και πρότυπα παροχής υπηρεσιών (π.χ. με χρήση ρομπότ σε συνδυασμό με φροντιστές). Επιπλέον, οι φροντιστές πρέπει να συμμετέχουν σε κατάλληλα και ειδικά προγράμματα κατάρτισης (συμπεριλαμβανομένου του κοινωνικού, ιατρικού ή τεχνικού υποβάθρου) και να είναι προετοιμασμένοι για νέα προφίλ εργασίας και μετασχηματισμούς στο περιβάλλον εργασίας. Αυτό θα οδηγήσει στον ορισμό νέων μοντέλων υπηρεσιών, πολιτικών υποστήριξης, πιστοποιήσεων και προτύπων κατάλληλων για την εισαγωγή ψηφιακών υπηρεσιών και τεχνολογιών σε πραγματικά περιβάλλοντα και αγορές περίθαλψης. Ο σχεδιασμός και η ανάπτυξη θα πρέπει να ακολουθούν τις αρχές του σχεδιασμού με επίκεντρο τον χρήστη, της τεχνικής χρησιμότητας βάσει σχεδιασμού, του καθολικού σχεδιασμού κ.λπ., με τους χρήστες και τις ανάγκες τους στο επίκεντρο της διαδικασίας και αποφεύγοντας τη δημιουργία ψηφιακού χάσματος και αποκλεισμού ατόμων από υπηρεσίες.

3.3.4.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τις προσπάθειες της Επιτροπής να στηρίξει την ανάπτυξη και υιοθέτηση ευρωπαϊκού μορφότυπου ανταλλαγής ηλεκτρονικών μητρώων υγείας και να αναπτύξει κοινά μέτρα ταυτοποίησης και πιστοποίησης, όπως προβλέπεται στο άρθρο 14 παράγραφος 2 της οδηγίας 2011/24/ΕΕ.

3.4.   Ο αντίκτυπος του ψηφιακού μετασχηματισμού στην ψηφιακή αγορά

3.4.1.

Η πρόκληση συνίσταται στην «επανεξισορρόπηση της κοινωνικοοικονομικής ασυμμετρίας σε μια οικονομία που βασίζεται στα δεδομένα» (8) μέσω: — νόμιμου δικαιώματος σε ψηφιακό αντίγραφο όλων των προσωπικών δεδομένων (ιατρικών και μη)· φορητότητας δεδομένων (άρθρο 20, οδηγία της ΕΕ για την προστασία των δεδομένων), — ασφαλούς και προστατευμένης πλατφόρμας, όπου τα άτομα μπορούν να αποθηκεύουν, να διαχειρίζονται και να μοιράζονται δεδομένα κατά τρόπο ενεργό και με τους δικούς τους όρους, — μη κερδοσκοπικής συνεργατικής οργανωτικής δομής των πλατφορμών δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, ώστε να ανήκουν στους πολίτες, — εσόδων από την ελεγχόμενη από τους πολίτες δευτερογενή χρήση δεδομένων τα οποία επενδύονται σε έργα και υπηρεσίες που ωφελούν τα μέλη και την κοινωνία γενικότερα.

3.4.2.

Οι κοινές κλινικές αξιολογήσεις θα διευκολύνουν την ταχύτερη πρόσβαση, θα αποφεύγουν την επικάλυψη σε εθνικό επίπεδο και θα παρέχουν μεγαλύτερη συνάφεια, σαφήνεια και προβλεψιμότητα για όλους τους εμπλεκόμενους στη διαδικασία. Ο κλάδος των ιατροτεχνολογικών προϊόντων είναι γενικά πιο επιφυλακτικός όσον αφορά την πρόταση. Η υποχρεωτική συνεργασία σε κλινικές αξιολογήσεις των τεχνολογιών υγείας ενδέχεται να επιβραδύνει την πρόσβαση στην αγορά για τα προϊόντα, αντί να την εξορθολογίζει.

3.4.3.

Δεδομένου ότι η διείσδυση των κινητών συσκευών αυξάνεται, οι λύσεις ηλεκτρονικής ή κινητής υγείας θα προσφέρουν καινοτόμες υπηρεσίες με βελτιστοποιημένες διαδικασίες. Οι διαδικασίες θα περιλαμβάνουν τη διευκόλυνση της κινητικότητας για τους επαγγελματίες στον τομέα της υγείας και της περίθαλψης.

3.4.4.

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός θα προωθήσει την ανάπτυξη νέων ευέλικτων επιχειρηματικών μοντέλων, θα προαγάγει τη συμμετοχή διαφόρων φορέων στις επιχειρήσεις και θα αποφέρει οφέλη από την ποσοτικοποίηση των εμπειριών των χρηστών. Η επιτυχία του εξαρτάται από το πόσο εστιάζει στον πελάτη (ή στον χρήστη), προκειμένου να διασφαλίζεται ότι η προοπτική του χρήστη λαμβάνεται υπόψη από την αρχή της διαδικασίας σχεδιασμού (αντίληψη του σχεδιασμού).

3.4.5.

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός θα επιτρέψει την ευρεία χρήση δεδομένων υγείας και κοινωνικών δεδομένων, ενισχύοντας την ολοκλήρωση των συστημάτων και των συσκευών με υπηρεσίες μηχανικής μάθησης και την ανάγκη διαλειτουργικότητας και αλληλεπίδρασης M2M (μηχανής προς μηχανή), η οποία πρέπει να λαμβάνει υπόψη την ποικιλία των απαιτήσεων και προτιμήσεων των χρηστών, την ανάπτυξη «μελλοντικώς βιώσιμων» συστημάτων, τη δυνατότητα ενοποίησης με την υφιστάμενη υποδομή και με τους τοπικούς φορείς παροχής υπηρεσιών, αλλά και τυχόν ρηξικέλευθες και μη προγραμματισμένες τεχνολογίες και υπηρεσίες με νέες απαιτήσεις τυποποίησης.

3.4.6.

Καινοτόμες βασικές τεχνολογίες γενικής εφαρμογής, όπως η 5G, θα δημιουργήσουν ευκαιρίες για βελτιωμένα προϊόντα και υπηρεσίες κινητής ευρυζωνικής πρόσβασης, υποστηρίζοντας έτσι την ανάπτυξη εκατομμυρίων συνδέσεων για συσκευές του Διαδικτύου των πραγμάτων σε μαζική κλίμακα. Με την εξάπλωση της τεχνολογίας 5G και του Διαδικτύου των πραγμάτων, οι στρατηγικές ψηφιακού μετασχηματισμού είναι ζωτικής σημασίας για πολλούς ενδιαφερόμενους φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης, ιδίως δεδομένου ότι η νέα συμπεριφορά και οι ανάγκες των καταναλωτών θα απαιτήσουν νέες ψηφιοποιημένες προσφορές.

3.4.7.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει υπηρεσίες που σχετίζονται με την ενημέρωση για την υγεία, την πρόληψη των ασθενειών, την ανάπτυξη συστημάτων τηλε-συμβουλών, τη διαδικτυακή συνταγογράφηση, παραπομπή και επιστροφή των ιατρικών εξόδων. Υφιστάμενες πλατφόρμες όπως οι Alfred, Big White Wall, Medicine Patient Portal, Empower κ.λπ. μπορεί να θεωρηθεί ότι προωθούν τον ψηφιακό μετασχηματισμό στην ψηφιακή ενιαία αγορά. Στις 29 Μαΐου 2018, ανακοινώθηκε ότι το ευρωπαϊκό νέφος ανοικτής επιστήμης θα υποστηρίξει την επιστήμη της ΕΕ ώστε να καταλάβει παγκόσμια ηγετική θέση, δημιουργώντας ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης για τη φιλοξενία και την επεξεργασία δεδομένων έρευνας. Το νέφος θα πρέπει να είναι μια ευρεία πανευρωπαϊκή ομοσπονδία εξαιρετικών υφιστάμενων και αναδυόμενων υποδομών που σέβεται τους μηχανισμούς διακυβέρνησης και χρηματοδότησης των συστατικών του μερών. Η συμμετοχή στην εν λόγω ομοσπονδία θα είναι εθελοντική, ενώ η δομή διακυβέρνησης θα περιλαμβάνει υπουργεία των κρατών μελών, τους ενδιαφερόμενους φορείς και επιστήμονες.

3.5.   Ο αντίκτυπος του ψηφιακού μετασχηματισμού στους παρόχους υπηρεσιών

3.5.1.

Για το θέμα αυτό, η ΕΟΚΕ συμφωνεί ως προς τους ακόλουθους στόχους: — εστίαση στους παρόχους υγειονομικής περίθαλψης, — εστίαση στους ασθενείς κατά την είσοδο στο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης, — αποτελεσματική μεταφορά δεδομένων εντός της πρωτοβάθμιας περίθαλψης (ηλ-υγεία, ηλεκτρονικός φάκελος ασθενών), — παροχή συγκατάθεσης από τους ασθενείς για τη χρήση των δεδομένων τους για έρευνα, κίνητρα για την παροχή πρόσθετων δεδομένων (κινητή υγεία), — μείωση των δυσκολιών που συνεπάγεται η συμμετοχή των ασθενών στην έρευνα.

3.5.2.

Πρόσφατες τεχνολογικές, κοινωνικές και οικονομικές μελέτες επισημαίνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη, το Διαδίκτυο των πραγμάτων και η ρομποτική θα επιτρέψουν τον σχεδιασμό και την ανάπτυξη νέων προσεγγίσεων στους τομείς της εξατομικευμένης ιατρικής και της ιατρικής ακριβείας, της γνωστικής ευπάθειας και της συνεταιριστικής ρομποτικής. Η αφομοίωσή τους στην υγειονομική περίθαλψη συνεπάγεται την προσαρμογή και ανάπτυξη όλων των διαδικασιών που σχετίζονται με τον σχεδιασμό, την παροχή και την αξιολόγηση υπηρεσιών. Σε αυτό το πλαίσιο, ο ψηφιακός μετασχηματισμός αποτελεί θεμελιώδη, αλλά και ευνοϊκό παράγοντα (ή «επιταχυντή») για την ενσωμάτωση καινοτόμων τεχνολογιών στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης.

3.5.3.

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός έχει τη δυνατότητα να καταστήσει προσιτό έναν μεγάλο αριθμό δεδομένων που θα επιτρέπουν τη διερεύνηση και ανάπτυξη καινοτόμων και φιλόδοξων λύσεων υπηρεσιών, βασισμένων στην τεχνητή νοημοσύνη. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για τη δημιουργία ενός πλαισίου για την αντικειμενική ποσοτικοποίηση χρόνιων ασθενειών και για τον εντοπισμό ευκαιριών στην έγκαιρη διάγνωση και την παρακολούθηση της θεραπείας. Επιπλέον, οι πρόσφατες εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη αξιοποιούν τη διαθεσιμότητα δεδομένων για την ανάπτυξη συστημάτων που μπορούν να μάθουν και στη συνέχεια να προσαρμοστούν στους τρόπους με τους οποίους εξελίσσονται οι ασθένειες.

3.5.4.

Η εκτεταμένη χρήση δεδομένων και η δυνατότητα των ενδιαφερόμενων φορέων να τα χρησιμοποιούν και να τα μετασχηματίζουν ανάλογα με τις ανάγκες των χρηστών ανοίγουν νέους δρόμους για το διαμοιρασμό δεδομένων, γνώσης και εμπειρογνωμοσύνης, όπως υποστηρίζεται ήδη από τα Ευρωπαϊκά Δίκτυα Αναφοράς, τα οποία παρέχουν δομή διακυβέρνησης για το διαμοιρασμό γνώσης και το συντονισμό της φροντίδας σε όλη την ΕΕ όσον αφορά τις σπάνιες νόσους. Εάν μια συγκεκριμένη τοποθεσία (περιοχή ή χώρα) δεν έχει καθόλου εμπειρία σε μια συγκεκριμένη νόσο, το δίκτυο μπορεί να βοηθήσει τους ιατρούς να αποκτήσουν γνώσεις από άλλα κέντρα εμπειρογνωμοσύνης σε άλλες τοποθεσίες. Ομοίως, τα νοσοκομεία σε όλη την Ευρώπη μπορούν να κάνουν χρήση των ψηφιακών συστημάτων σύνδεσης για να μοιραστούν γνώσεις και να παράσχουν υποστήριξη το ένα στο άλλο.

3.5.5.

Μία προφανής συνέπεια των προηγούμενων σημείων είναι ότι η ασφάλεια στον κυβερνοχώρο αποτελεί βασική προτεραιότητα. Όπως επισημαίνεται σε έκθεση του ENISA (Έκθεση του ENISA για το τοπίο των απειλών 2017: οι 15 μεγαλύτερες απειλές και τάσεις στον κυβερνοχώρο, Οργανισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Ασφάλεια Δικτύων και Πληροφοριών), η πολυπλοκότητα των επιθέσεων και η εξειδίκευση των κακόβουλων ενεργειών στον κυβερνοχώρο εξακολουθεί να αυξάνεται. Στο περιβάλλον της υγειονομικής περίθαλψης, όπου συνδέονται πολλά διαδεδομένα συστήματα και διακυβεύονται σημαντικά στοιχεία, όπως για παράδειγμα η ζωή των ασθενών, ευαίσθητες προσωπικές πληροφορίες, οικονομικοί πόροι κ.λπ., η ασφάλεια των πληροφοριών αποτελεί βασικό ζήτημα. Στο πλαίσιο του ψηφιακού μετασχηματισμού, απαιτούνται νέες μέθοδοι και καθοδήγηση για τη μοντελοποίηση των πλαισίων αξιολόγησης της ασφάλειας στον κυβερνοχώρο, των οργανωτικών αντιμέτρων και της συμβατότητας της διαλειτουργικότητας με βάση την ασφάλεια του κυβερνοχώρου.

3.5.6.

Η ΕΟΚΕ επικροτεί επίσης την υποστήριξη της ΕΕ προς τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις που αναπτύσσουν ψηφιακές λύσεις για την περίθαλψη με επίκεντρο τον άνθρωπο και την ανταπόκριση των ασθενών. Η συνεργασία θα περιλαμβάνει, φυσικά, τις δημόσιες αρχές και άλλους ενδιαφερόμενους που δεσμεύονται να προωθήσουν κοινές ή αμοιβαία αναγνωρισμένες αρχές για την επικύρωση και πιστοποίηση ψηφιακών λύσεων προς έγκριση στα συστήματα υγείας (για παράδειγμα, κινητή υγεία και ανεξάρτητη διαβίωση).

3.5.7.

Η ΕΟΚΕ θεωρεί επίσης ότι οι προηγούμενες πρωτοβουλίες για την έκδοση καρτών υγειονομικής περίθαλψης από τα ευρωπαϊκά κράτη μέλη θα πρέπει να συνεχιστούν υπό το πρίσμα του ψηφιακού μετασχηματισμού της υγείας και της περίθαλψης στην ψηφιακή αγορά. Δεδομένης της ευαίσθητης φύσης των ιατρικών δεδομένων που μπορεί να αποθηκεύονται σε αυτές τις κάρτες ηλ-υγείας, πρέπει να προσφέρουν ισχυρή προστασία της ιδιωτικής ζωής.

---

(1)  ΕΕ C 283 της 10.8.2018, σ. 28.

(2)  COM(2018) 233 final.

(3)  ΕΕ C 434 της 15.1.2017, σ. 1, ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 14 και ΕΕ C 458 της 19.12.2014, σ. 54.

(4)  ΕΕ C 434 της 15.12.2017, σ. 1.

(5)  ΕΕ C 173 της 31.5.2017, σ. 33.

(6)  ΕΕ C 13 της 15.1.2016, σ. 14.

(7)  ΕΕ C 283 της 10.8.2018, σ. 28.

(8)  Παγκόσμιο Οικονομικό φόρουμ — Παγκόσμια έκθεση πληροφορικής 2014.