Αθέμιτες εμπορικές πρακτικές

ΒΑΣΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ

• Αθέμιτες είναι οι εμπορικές πρακτικές οι οποίες:
  • αντιβαίνουν στις απαιτήσεις της επαγγελματικής ευσυνειδησίας³· και
  • είναι πιθανό να προκαλέσουν ουσιώδη στρέβλωση της αγοραστικής συμπεριφοράς του μέσου καταναλωτή.
• Ορισμένοι καταναλωτές χρήζουν υψηλότερου επιπέδου προστασίας, επειδή είναι ιδιαιτέρως ευάλωτοι στις πρακτικές ή το προϊόν, λόγω ηλικίας (παιδιά ή ηλικιωμένοι), αφέλειας ή αναπηρίας νοητικής ή σωματικής.
• Η οδηγία 2005/29/ΕΚ διακρίνει δύο κατηγορίες εμπορικών πρακτικών οι οποίες είναι αθέμιτες εφόσον έχουν ως αποτέλεσμα να λάβει ο μέσος καταναλωτής μια αγοραστική απόφαση την οποία δεν θα είχε λάβει διαφορετικά: παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές (με πράξεις ή παραλείψεις) και επιθετικές εμπορικές πρακτικές.
• Το παράρτημα I της οδηγίας 2005/29/ΕΚ περιλαμβάνει κατάλογο των πρακτικών που απαγορεύονται υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις (μια «μαύρη λίστα»).

Παραπλανητικές εμπορικές πρακτικές

Παραπλανητικές πράξεις

Μια εμπορική πρακτική είναι παραπλανητική αν περιέχει εσφαλμένες, ψευδείς πληροφορίες ή αν ενδέχεται να παραπλανήσει τον μέσο καταναλωτή και να τον οδηγήσει να λάβει απόφαση αγοράς την οποία διαφορετικά δεν θα λάμβανε. Παραδείγματα τέτοιων πράξεων περιλαμβάνουν πληροφορίες που είναι ψευδείς ή εξαπατούν τον καταναλωτή σχετικά με:

• την ύπαρξη ή τη φύση του προϊόντος·
• τα κύρια χαρακτηριστικά του προϊόντος (τη διαθεσιμότητα, τα οφέλη, τους κινδύνους, τη σύνθεση ή τη γεωγραφική προέλευσή του, τα αναμενόμενα αποτελέσματα από τη χρήση του κλπ.)·
• την έκταση των δεσμεύσεων του εμπορευόμενου (στο πλαίσιο κωδίκων συμπεριφοράς με τους οποίους ο εμπορευόμενος έχει συμφωνήσει να δεσμευτεί)·
• την τιμή ή την ύπαρξη ειδικής πλεονεκτικής τιμής·
• την ανάγκη υπηρεσίας ή επισκευής.

Η οδηγία απαγορεύει επίσης την παραπλανητική εμπορική προώθηση αγαθών ως πανομοιότυπων με άλλα αγαθά, όταν η σύστασή τους είναι σημαντικά διαφορετική σε διαφορετικά κράτη μέλη (συχνά αναφέρεται ως «διττή ποιότητα» των αγαθών).

Παραπλανητικές παραλείψεις

• Μια πρακτική είναι επίσης παραπλανητική, εφόσον παραλείπονται ή παρέχονται κατά τρόπο ασαφή, ακατάληπτο, διφορούμενο ή εκτός χρόνου ουσιώδεις πληροφορίες που χρειάζεται ο μέσος καταναλωτής για να λάβει τεκμηριωμένη αγοραστική απόφαση και ως εκ τούτου είναι πιθανό να οδηγηθεί να λάβει μια αγοραστική απόφαση την οποία διαφορετικά δεν θα λάμβανε.
• Η οδηγία 2005/29/ΕΚ προβλέπει ένα γενικό κατάλογο των πληροφοριών που πρέπει να θεωρούνται ως ουσιαστικές, όπως η τιμή και τα βασικά χαρακτηριστικά του προϊόντος. Προβλέπονται πρόσθετες απαιτήσεις για τις διαδικτυακές πωλήσεις, όπως οι υποχρεώσεις των επιγραμμικών αγορών⁴ να ενημερώνουν τους καταναλωτές σχετικά με τα κύρια κριτήρια που επηρεάζουν την κατάταξη⁵ των προσφορών που παρέχονται μετά την υποβολή ερωτήματος αναζήτησης, και την υποχρέωση να παρέχονται πληροφορίες σχετικά με το κατά πόσον και με ποιον τρόπο επαληθεύεται η αυθεντικότητα των αξιολογήσεων των καταναλωτών.

Επιθετικές εμπορικές πρακτικές

• Οι αγοραστικές αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται ελεύθερα από τους καταναλωτές. Μια πρακτική θεωρείται επιθετική και αθέμιτη αν διενεργείται με παρενόχληση, καταναγκασμό ή κατάχρησης επιρροής⁶ παρεμποδίζει σημαντικά την ελευθερία επιλογής του καταναλωτή και τον οδηγεί να λάβει μια αγοραστική απόφαση που διαφορετικά δεν θα λάμβανε.
• Συνεπώς, για να καθοριστεί αν μια εμπορική πρακτική είναι επιθετική ή όχι, πρέπει να ληφθούν υπόψη διάφορα στοιχεία. Στα κεφάλαια αυτά περιλαμβάνονται:
  • η φύση, ο τόπος και η διάρκεια της πρακτικής·
  • η ενδεχόμενη χρήση απειλητικών ή προσβλητικών εκφράσεων ή συμπεριφορών·
  • η εκμετάλλευση, από τον εμπορευόμενο, κάθε συγκεκριμένης περίστασης, η οποία είναι τόσο σοβαρή (π.χ. θάνατος ή σοβαρή ασθένεια) ώστε να διαταράσσει την κρίση του καταναλωτή, προκειμένου να επηρεάσει την απόφασή του όσον αφορά το προϊόν·
  • τυχόν δυσανάλογες μη συμβατικές προϋποθέσεις που επιβάλλονται στον καταναλωτή ο οποίος επιθυμεί να ασκήσει τα δικαιώματά του στο πλαίσιο της σύμβασης (όπως να λύσει τη σύμβαση ή να μεταβεί σε άλλη).

Πρακτικές που απαγορεύονται υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις (μαύρη λίστα)

• Η οδηγία 2005/29/ΕΚ περιλαμβάνει κατάλογο των εμπορικών πρακτικών που απαγορεύονται υπό οποιεσδήποτε περιστάσεις. Μετά τις τροποποιήσεις που έγιναν με την οδηγία (ΕΕ) 2019/2161, απαγορεύονται επίσης αρκετές πρόσθετες πρακτικές, όπως η δημοσίευση ψευδών αξιολογήσεων από καταναλωτές, η εμφάνιση κρυφών διαφημίσεων στα αποτελέσματα αναζήτησης και η μεταπώληση των εισιτηρίων που έχει αποκτήσει ο έμπορος με τη χρήση αυτοματοποιημένων μέσων (γνωστών ως «bot»).
• Η οδηγία (ΕΕ) 2024/825 προσθέτει επίσης αρκετές πρόσθετες πρακτικές στη μαύρη λίστα, όπως αναφέρεται παρακάτω.
  • Μορφές greenwashing (παραπλανητικών περιβαλλοντικών ισχυρισμών), περιλαμβανομένων των ακόλουθων.
    • Η διατύπωση ενός γενικού περιβαλλοντικού ισχυρισμού που υποδηλώνει ή δημιουργεί την εντύπωση άριστων περιβαλλοντικών επιδόσεων, όπως «φιλικό προς το περιβάλλον», «που σέβεται το περιβάλλον», «πράσινο», «οικολογικό», «φιλικό προς το κλίμα», «φιλικό προς τον άνθρακα», «ενεργειακά αποδοτικό», «βιοδιασπώμενο» ή παρόμοιο, χωρίς αναγνωρισμένες άριστες περιβαλλοντικές επιδόσεις που να σχετίζονται με τον ισχυρισμό.
    • Η εμφάνιση σήματος βιωσιμότητας που δεν βασίζεται σε σύστημα πιστοποίησης ή δεν έχει θεσπιστεί από δημόσιες αρχές. Πριν από την εμφάνιση σήματος βιωσιμότητας, ένας εμπορευόμενος πρέπει να διασφαλίζει ότι πληροί τους ελάχιστους όρους διαφάνειας και αξιοπιστίας και ότι υπάρχει αντικειμενική παρακολούθηση της συμμόρφωσης με τις απαιτήσεις του συστήματος. Η εν λόγω παρακολούθηση πρέπει να διενεργείται από κάποιον τρίτο του οποίου η επάρκεια και η ανεξαρτησία τόσο από τον ιδιοκτήτη του συστήματος όσο και από τον εμπορευόμενο διασφαλίζονται βάσει διεθνών, ενωσιακών ή εθνικών προτύπων και διαδικασιών.
    • Η διατύπωση ισχυρισμών, με βάση την αντιστάθμιση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, ότι ένα προϊόν έχει ουδέτερο, μειωμένο ή θετικό αντίκτυπο στο περιβάλλον όσον αφορά τις εκπομπές, οι οποίοι μπορεί να παραπλανούν τους καταναλωτές και να τους κάνουν να πιστέψουν ότι οι ισχυρισμοί αυτοί αφορούν το ίδιο το προϊόν ή την προμήθεια και την παραγωγή του προϊόντος αυτού ή ότι η κατανάλωση του προϊόντος αυτού δεν έχει περιβαλλοντικό αντίκτυπο.
  • Παραπλανητικές πρακτικές που ισοδυναμούν με πρόωρη απαξίωση, όπως:
    • ψευδείς ισχυρισμοί σχετικά με τη διάρκεια ζωής ή την επιδιορθωσιμότητα ενός αγαθού·
    • κάθε εμπορική ανακοίνωση σε σχέση με αγαθό, το οποίο περιλαμβάνει χαρακτηριστικό που εισάγεται για να περιορίσει τη διάρκεια ζωής του, παρότι οι πληροφορίες σχετικά με το χαρακτηριστικό αυτό και τις επιπτώσεις του στη διάρκεια ζωής του αγαθού είναι διαθέσιμες στον εμπορευόμενο.

Μέσα επανόρθωσης και κυρώσεις

• Τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι οι καταναλωτές έχουν δικαίωμα σε ατομικά μέσα έννομης προστασίας (αποζημίωση, μείωση της τιμής, κ.λπ.) όταν βλάπτονται από αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.
• Τα κράτη μέλη οφείλουν να ορίσουν αποτελεσματικές, αναλογικές και αποτρεπτικές κυρώσεις για την τιμωρία των εμπόρων που παραβιάζουν τους εθνικούς κανόνες όσον αφορά τις αθέμιτες εμπορικές πρακτικές.
• Όταν επιβάλλουν κυρώσεις, τα κράτη μέλη οφείλουν να προβλέπουν πρόστιμα που ισούνται με τουλάχιστον το 4% του κύκλου εργασιών του εμπορευόμενου ή με 2 εκατομμύρια ευρώ, όταν δεν υπάρχουν πληροφορίες σχετικά με τον κύκλο εργασιών, όταν οι εθνικές αρχές αρκετών χωρών συνεργάζονται επί σημαντικών διασυνοριακών παραβιάσεων που επηρεάζουν τους καταναλωτές σε αρκετά κράτη μέλη.

Έγγραφο καθοδήγησης

Το 2021 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε ενημερωμένες κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την επιβολή και εφαρμογή της οδηγίας 2005/29/ΕΚ. Εξηγεί έννοιες κλειδιά και κανόνες, και δίνει πρακτικά παραδείγματα από τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης καθώς και των εθνικών δικαστηρίων και διοικήσεων, προκειμένου να καταστεί ευκολότερη η επιβολή για τις εθνικές αρχές και να εξασφαλιστεί μεγαλύτερη ασφάλεια δικαίου για τους εμπορευόμενους. Οι κατευθυντήριες γραμμές καλύπτουν τις τροποποιήσεις που τέθηκαν σε ισχύ με την οδηγία (ΕΕ) 2019/2161.