Βρυξέλλες, 19.5.2016

COM(2016) 265 final

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Έκθεση σχετικά με την εφαρμογή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ το 2015

{SWD(2016) 158 final}


1. Εισαγωγή

Η ΕΕ αντιμετώπισε πολλές προκλήσεις το 2015: απειλές κατά της ασφάλειας, άνευ προηγουμένου αφίξεις προσφύγων και μεταναστών, άνοδο του λαϊκισμού και της ξενοφοβίας. Οι εν λόγω προκλήσεις έθεσαν σε δοκιμασία τις αξίες και την αλληλεγγύη της ΕΕ. Ενώπιον τέτοιων προκλήσεων, είναι ζωτικής σημασίας για την ΕΕ να διατηρήσει τις κοινές αξίες της δημοκρατίας, των θεμελιωδών δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου.

Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων τέθηκε σε ισχύ το 2009. Έχει αποδείξει ότι αποτελεί σημαντικό κείμενο αναφοράς για τα ευρωπαϊκά 1 και εθνικά δικαστήρια. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προωθεί τον σεβασμό του Χάρτη σε όλες τις δράσεις της ΕΕ και συνεργάζεται στενά με εθνικές, ευρωπαϊκές και διεθνείς οργανώσεις για τον σκοπό αυτό.

Η παρούσα έκτη ετήσια έκθεση εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η ΕΕ και τα κράτη μέλη της εφάρμοσαν τον Χάρτη το 2015. Η ενότητα «κύριο θέμα» παρουσιάζει το ετήσιο συμπόσιο του 2015 για τα θεμελιώδη δικαιώματα, όπου συζητήθηκε το θέμα «Ανοχή και σεβασμός: πρόληψη και καταπολέμηση του αντισημιτικού και αντιμουσουλμανικού μίσους στην Ευρώπη».

Το 2016 το Συμπόσιο για τα θεμελιώδη δικαιώματα θα αφιερωθεί στο θέμα «Πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης και δημοκρατία». Στο συμπόσιο θα συζητηθεί η σχέση μεταξύ της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης και της δημοκρατίας στο πλαίσιο του μεταβαλλόμενου περιβάλλοντος των μέσων ενημέρωσης, το οποίο χαρακτηρίζεται από αυξημένη σύγκλιση των μέσων ενημέρωσης και την ανάπτυξη της ψηφιακής ενιαίας αγοράς. Θα εξερευνηθούν οι διάφορες πτυχές της πολυφωνίας των μέσων ενημέρωσης, που ποικίλλουν από την ανεξαρτησία και τη ρύθμιση των μέσων ενημέρωσης μέχρι ζητήματα που αφορούν την ελευθερία λόγου και τη δημοσιογραφική ελευθερία. Θα προηγηθούν διαβουλεύσεις με την κοινωνία των πολιτών και τα ενδιαφερόμενα μέρη.

2. Εφαρμογή του Χάρτη στην ΕΕ

2.1 Ενσωμάτωση του Χάρτη στην ενωσιακή πολιτική και βελτίωση της νομοθεσίας

Κατά τη νομοθετική διαδικασία είναι αναγκαίοι οι συστηματικοί έλεγχοι που αφορούν τα θεμελιώδη δικαιώματα, για την εξασφάλιση της συμμόρφωσης των σχεδίων νομοθετικών πράξεων με τον Χάρτη. Το θεματολόγιο της Επιτροπής για τη βελτίωση της νομοθεσίας 2 αναθεώρησε τις υφιστάμενες κατευθυντήριες γραμμές για τη βελτίωση των εκτιμήσεων των επιπτώσεων των σχεδίων νομοθετικών πράξεων και πολιτικών. Η βελτίωση της νομοθεσίας στοχεύει στην ενίσχυση της διαφάνειας στη λήψη αποφάσεων σε επίπεδο ΕΕ και στη βελτίωση της ποιότητας της νομοθεσίας. Η «εργαλειοθήκη» για τη βελτίωση της νομοθεσίας 3 περιλαμβάνει κατάλογο ελέγχου με θεμελιώδη δικαιώματα τον οποίο η Επιτροπή πρέπει να χρησιμοποιεί κατά τη διενέργεια εκτιμήσεων. Το 2015 η Επιτροπή εκπαίδευσε ειδικά τμήματα, για να εξασφαλίσει ότι οι υπάλληλοι έχουν τα μέσα να εφαρμόσουν μια προσέγγιση με γνώμονα τα θεμελιώδη δικαιώματα στην πολιτική και τη νομοθεσία.

Τον Σεπτέμβριο του 2015, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με τα θεμελιώδη δικαιώματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση για την περίοδο 2013-2014 4 . Στο εν λόγω ψήφισμα διατυπώνονται ανησυχίες σχετικά με μεμονωμένες περιστάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων σε ορισμένα κράτη μέλη και απευθύνεται έκκληση για τη δημιουργία πλαισίου για την παρακολούθηση της κατάστασης του κράτους δικαίου. Τον Ιούνιο του 2015, το Συμβούλιο ενέκρινε συμπεράσματα για την εφαρμογή του Χάρτη το 2014 5 .

2.2. Ενσωμάτωση του Χάρτη στις νομοθετικές δράσεις και στις δράσεις πολιτικής

Τα θεσμικά όργανα της ΕΕ υποχρεούνται να συμμορφώνονται με τον Χάρτη σε όλες τις δράσεις τους. Η εν λόγω συμμόρφωση ελέγχεται από το ΔΕΕ. Το 2015 η Επιτροπή συνέχισε να διασφαλίζει συστηματικούς ελέγχους συμμόρφωσης της νομοθεσίας της και των πολιτικών της. Επιπλέον, προχώρησε νομοθετικά έργα για την προώθηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Τον Δεκέμβριο του 2015, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο συμφώνησαν στη δέσμη μέτρων για τη μεταρρύθμιση της προστασίας των δεδομένων 6 . Η δέσμη αυτή είναι ουσιαστική για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ιδιωτική ζωή και την προστασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (άρθρα 7 και 8 του Χάρτη) και αποτελεί βασικό στοιχείο της ψηφιακής ενιαίας αγοράς. Η εν λόγω δέσμη συνίσταται σε έναν γενικό κανονισμό περί προστασίας των δεδομένων 7 και σε μια οδηγία για την προστασία των δεδομένων για τις αστυνομικές και ποινικές δικαστικές αρχές 8 . Η οδηγία θα αντικαταστήσει την υπάρχουσα νομοθεσία και θα τεθεί σε εφαρμογή στις αρχές του 2018.

Το 2015 το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο συμφώνησαν σχετικά με την έκδοση οδηγιών για το τεκμήριο αθωότητας και το δικαίωμα παράστασης του κατηγορουμένου στη δίκη του 9 και για ειδικές εγγυήσεις για παιδιά στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών 10 . Οι εγγυήσεις αυτές θα προωθήσουν τα θεμελιώδη δικαιώματα σε πραγματική προσφυγή και αμερόληπτο δικαστήριο, καθώς και στο τεκμήριο αθωότητας και στα δικαιώματα υπεράσπισης (άρθρα 47 και 48 του Χάρτη). Η οδηγία για τα δικαιώματα των θυμάτων 11 τέθηκε σε ισχύ τον Νοέμβριο του 2015. Καθορίζει δεσμευτικά δικαιώματα για τα θύματα, περιλαμβανομένου του δικαιώματος να αναγνωρίζονται και να αντιμετωπίζονται με σεβασμό, ευαισθησία, εξατομίκευση, επαγγελματισμό και χωρίς διακρίσεις.

Επιπλέον, εγκρίθηκε η οδηγία περί των μέτρων συντονισμού και συνεργασίας προς διευκόλυνση της προξενικής προστασίας για μη αντιπροσωπευόμενους πολίτες της Ένωσης σε τρίτες χώρες 12 . Μεταξύ άλλων, η οδηγία διευκρινίζει πότε και πώς τα μέλη της οικογένειας από τρίτες χώρες πολιτών της ΕΕ μπορούν να τυγχάνουν προστασίας με στόχο τη διασφάλιση της αποτελεσματικότητας του δικαιώματος σε προξενική προστασία και του δικαιώματος για σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, όπως αναγνωρίζεται στο άρθρο 7 του Χάρτη.

Τον Μάιο του 2015, η Επιτροπή παρουσίασε ένα Ευρωπαϊκό πρόγραμμα δράσης για τη Μετανάστευση, 13 14 στο οποίο περιγράφονταν επείγοντα μέτρα για τη βελτίωση της διαχείρισης της μετανάστευσης σε επίπεδο ΕΕ. Πρότεινε την ανάπτυξη των πολιτικών κατευθυντήριων γραμμών του προέδρου Juncker βάσει τεσσάρων γενικών πυλώνων:

1.μείωση των κινήτρων για παράτυπη μετανάστευση·

2.διαχείριση των συνόρων – διάσωση ζωών και διασφάλιση των εξωτερικών συνόρων·

3.εκπλήρωση του καθήκοντος της Ευρώπης για την παροχή προστασίας μέσω ισχυρής κοινής πολιτικής ασύλου· και

4.ανάπτυξη νέας πολιτικής για τη νόμιμη μετανάστευση.

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην επείγουσα δράση για την πρόληψη των θανάτων στη θάλασσα. Αυτή η δράση περιλάμβανε πρόταση για πανευρωπαϊκό καθεστώς επανεγκατάστασης σε όλα τα κράτη μέλη, το οποίο θα προσφέρει 20 000 θέσεις σε εκτοπισμένους που σαφώς χρήζουν διεθνούς προστασίας στην Ευρώπη 15 , και, πιο πρόσφατα, πρόταση για προαιρετικό καθεστώς εισδοχής για ανθρωπιστικούς λόγους στην Τουρκία 16 .

Οι προτεινόμενες πρωτοβουλίες πολιτικής σχετίζονται άμεσα με την προστασία και την προώθηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Για παράδειγμα, για τις επιστροφές, η Επιτροπή δημοσίευσε Εγχειρίδιο Επιστροφής 17 σε υποστήριξη του Σχεδίου δράσης της ΕΕ για την επιστροφή 18 του Σεπτεμβρίου 2015. Το εγχειρίδιο παρέχει κατευθύνσεις για τις εθνικές αρχές και τον τρόπο με τον οποίο θα εξασφαλίζεται ότι κάθε επιχείρηση επιστροφής συμμορφώνεται πλήρως με τα θεμελιώδη δικαιώματα, ιδίως των ασυνόδευτων ανηλίκων.

Ως άμεση δράση για να βοηθηθούν τα κράτη μέλη της πρώτης γραμμής που αντιμετωπίζουν δυσανάλογη μεταναστευτική πίεση στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ, η Επιτροπή πρότεινε την ανάπτυξη προσέγγισης κέντρων υποδοχής και ταυτοποίησης (hotspots). Τα κέντρα υποδοχής και ταυτοποίησης (hotspots) μπορούν να βοηθήσουν τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν καλύτερα την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην πράξη, εάν επιμερίζονται οι προσπάθειες εξασφάλισης επαρκών πόρων και προσωπικού. Μετά τη σύνοδο των ηγετών των Δυτικών Βαλκανίων τον Οκτώβριο του 2015, η Επιτροπή παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς τις εξελίξεις κατά μήκος της διαδρομής των Δυτικών Βαλκανίων. Στη δήλωση των ηγετών, η Ελλάδα και οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων δεσμεύτηκαν να αυξήσουν τις ικανότητες υποδοχής που διαθέτουν, ώστε να βελτιώσουν και να κάνουν περισσότερο προβλέψιμη τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών. Για τον σκοπό αυτό, η Επιτροπή έχει χορηγήσει τόσο επείγουσα όσο και ανθρωπιστική βοήθεια.

Η πρόταση του Δεκεμβρίου 2015 για κανονισμό σχετικά με τη θέσπιση Ευρωπαϊκού Οργανισμού Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής («ο Οργανισμός») 19 είναι επίσης σημαντική για τη διασφάλιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Προβλέπει την έγκριση κώδικα δεοντολογίας εφαρμοστέου στο σύνολο των επιχειρήσεων συνοριακών ελέγχων που συντονίζονται από τον Οργανισμό και κώδικα δεοντολογίας για την επιστροφή. Ορίζεται υπεύθυνος θεμελιωδών δικαιωμάτων για να παρακολουθεί τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων εκ μέρους του Οργανισμού και θεσπίζεται μηχανισμός καταγγελιών για τη διερεύνηση παραβιάσεων των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά τη διάρκεια των επιχειρησιακών δραστηριοτήτων. Κοινές επιχειρήσεις ή ταχείες συνοριακές επεμβάσεις μπορούν να αναστέλλονται ή να διακόπτονται σε περίπτωση παραβίασης των θεμελιωδών δικαιωμάτων ή των υποχρεώσεων για διεθνή προστασία. Ο Οργανισμός πρέπει να καταρτίσει μια στρατηγική για τα θεμελιώδη δικαιώματα, με ιδιαίτερη έμφαση στα παιδιά, τα θύματα εμπορίας ανθρώπων, τα άτομα που χρειάζονται ιατρική περίθαλψη ή διεθνή προστασία, τα άτομα που βρίσκονται σε κίνδυνο στη θάλασσα και άλλα άτομα που είναι σε ευάλωτη κατάσταση. Οι κοινοί βασικοί κορμοί μαθημάτων για την εκπαίδευση των συνοριοφυλάκων του Οργανισμού θα υποστηρίξουν τη συμμόρφωση με τον Χάρτη.

Η πλήρης συμμόρφωση με τα θεμελιώδη δικαιώματα είναι μία από τις πέντε κατευθυντήριες αρχές του ευρωπαϊκού θεματολογίου για την ασφάλεια 20 . Στο θεματολόγιο επισημαίνεται ότι η ασφάλεια και ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων δεν αποτελούν αντικρουόμενους στόχους, αλλά συμπληρωματικές επιδιώξεις της πολιτικής. Η εγγύηση της ασφάλειας αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την προστασία και την ελεύθερη άσκηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ταυτόχρονα, όλα τα μέτρα ασφάλειας πρέπει να σέβονται τα θεμελιώδη δικαιώματα και το κράτος δικαίου και να συμμορφώνονται με τις αρχές της αναγκαιότητας, της αναλογικότητας και της νομιμότητας, με κατάλληλα εχέγγυα για τη διασφάλιση λογοδοσίας και δικαστικής προσφυγής. Οι προτάσεις της Επιτροπής για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας —μετά τις επιθέσεις στο Παρίσι τον Νοέμβριο του 2015— αντικατοπτρίζουν την προσέγγιση αυτή. Η προτεινόμενη οδηγία για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας 21 καταδεικνύει τη σημασία του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά τη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο των διατάξεων του ποινικού δικαίου. Προστατεύει τα θεμελιώδη δικαιώματα των θυμάτων και των δυνητικών θυμάτων. Ποινικοποιεί προπαρασκευαστικές πράξεις, όπως η εκπαίδευση και τα ταξίδια στο εξωτερικό για τρομοκρατικούς σκοπούς, η συνέργεια και εξώθηση, η υποκίνηση και η απόπειρα τέλεσης τρομοκρατικών πράξεων και η χρηματοδότηση της τρομοκρατίας. Επιδιώκει επίσης να εξασφαλίσει ότι οποιοσδήποτε περιορισμός στα θεμελιώδη δικαιώματα των υπόπτων και των κατηγορουμένων δεν υπερβαίνει το μέτρο που είναι απολύτως αναγκαίο, τηρώντας τις αρχές της νομιμότητας και της αναλογικότητας αξιόποινων πράξεων και ποινών (άρθρο 49 του Χάρτη).

Η σημασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στη δράση για την ασφάλεια αντικατοπτρίζεται στην έμφαση που δίνεται στις προληπτικές δράσεις στο πλαίσιο των αντιτρομοκρατικών πολιτικών. Η αντίδραση της ΕΕ στον εξτρεμισμό δεν πρέπει να οδηγεί στον στιγματισμό καμίας ομάδας ή κοινότητας, αλλά να στηρίζεται στις κοινές ευρωπαϊκές αξίες της ανοχής, της ποικιλομορφίας και του αμοιβαίου σεβασμού. Το θεματολόγιο για την ασφάλεια στοχεύει στην αντιμετώπιση των βαθύτερων αιτιών του εξτρεμισμού μέσω της εκπαίδευσης, της συμμετοχής των νέων, του διαλόγου μεταξύ θρησκειών και πολιτισμών, της απασχόλησης και της κοινωνικής ένταξης. Τονίζει τη σημασία της καταπολέμησης των διακρίσεων, του ρατσισμού και της ξενοφοβίας και επισημαίνει τις βασικές δράσεις της ΕΕ στον τομέα αυτό.

Αυτό αποτυπώνεται και στη «Δήλωση για την προαγωγή της ιδιότητας του πολίτη και των κοινών αξιών της ελευθερίας, της ανοχής και της αποφυγής των διακρίσεων μέσω της εκπαίδευσης» (Δήλωση του Παρισιού) 22 , μετά την άτυπη σύνοδο των υπουργών Παιδείας της ΕΕ στις 17 Μαρτίου στο Παρίσι, η οποία περιλαμβάνει σειρά συστάσεων σχετικά με τον σημαντικό ρόλο της εκπαίδευσης στην προώθηση θεμελιωδών αξιών, όπως η ενεργός ιδιότητα του πολίτη, ο αμοιβαίος σεβασμός, η ποικιλομορφία, η ισότητα και η κοινωνική ένταξη, και στην πρόληψη του βίαιου εξτρεμισμού. Ως συνέχεια της δήλωσης του Παρισιού, η Επιτροπή και τα κράτη μέλη συμφώνησαν σε μια δέσμη νέων τομέων προτεραιότητας για τη συνεργασία σε επίπεδο ΕΕ έως το 2020 23 .

Τέλος, στις 19 Οκτωβρίου 2015 η Επιτροπή διοργάνωσε υπουργική διάσκεψη υψηλού επιπέδου για την «Αντίδραση της ποινικής δικαιοσύνης στη ριζοσπαστικοποίηση», για την ανταλλαγή εμπειριών σχετικά με την πρόληψη της ριζοσπαστικοποίησης σε φυλακές και προγράμματα αποκατάστασης για ξένους μαχητές και επιστρέφοντες. Η κοινή δέσμευση των κρατών μελών για δράση στον τομέα αυτό επιβεβαιώθηκε στα συμπεράσματα του Συμβουλίου σχετικά με την «ενίσχυση της αντιμετώπισης, από την ποινική δικαιοσύνη, της ριζοσπαστικοποίησης που οδηγεί στην τρομοκρατία και τον βίαιο εξτρεμισμό», της 20ής Νοεμβρίου 2015 24 .

2.3. Ενσωμάτωση του Χάρτη στις διεθνείς συμφωνίες και διασφάλιση της συνοχής στον τομέα των ανθρώπινων δικαιωμάτων

Το άρθρο 21 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση διέπει την εξωτερική δράση της ΕΕ.

Σε απάντηση στην κοινή ανακοίνωση του Απριλίου 2015 με τίτλο «Τα ανθρώπινα δικαιώματα ως κύρια παράμετρος του θεματολογίου της ΕΕ» 25 , το Συμβούλιο εξέδωσε, τον Ιούλιο, το Σχέδιο δράσης της ΕΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία (2015–2019). Περιλαμβάνει περισσότερες από 100 δράσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία σε 34 ενότητες 26 . Θέτοντας σε ισχύ το άρθρο 21, το σχέδιο δράσης υλοποιεί δεσμεύσεις του στρατηγικού πλαισίου για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία 27 και κινητοποιεί τη συμμετοχή όλων των αρχών και των ενδιαφερόμενων φορέων της ΕΕ, καθώς και την καλύτερη ενσωμάτωση των ζητημάτων που άπτονται των ανθρώπινων δικαιωμάτων σε όλες τις εξωτερικές πολιτικές της ΕΕ. Οι σχεδιαζόμενες δράσεις περιλαμβάνουν την αντιμετώπιση των προβληματισμών σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα στην εκτίμηση επιπτώσεων κάποιων πολιτικών που θα μπορούσαν να έχουν σημαντικό αντίκτυπο σε τρίτες χώρες. Το σχέδιο δράσης περιλαμβάνει δράσεις που συνδέονται με το έργο της Επιτροπής για την εσωτερική συμμόρφωση με τα θεμελιώδη δικαιώματα, ιδίως όσον αφορά την ιδιωτική ζωή στο πλαίσιο των κινδύνων μαζικής παρακολούθησης, τη δικαστική μεταρρύθμιση, τα δικαιώματα των παιδιών, την ισότητα των φύλων, την καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας, τη μετανάστευση και την καταπολέμηση της τρομοκρατίας.

Στη στρατηγική «Εμπόριο για όλους» του Οκτωβρίου 2015, η Επιτροπή καθορίζει μέτρα για να διασφαλιστεί ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ και σε τρίτες χώρες 28 . Καλύπτει το δικαίωμα ρύθμισης και την εκτίμηση των επιπτώσεων στα θεμελιώδη και ανθρώπινα δικαιώματα των εμπορικών πολιτικών και συμφωνιών. Συνδέει την εμπορική πολιτική με την πρόοδο των ανθρώπινων δικαιωμάτων σε τρίτες χώρες, ιδίως σε σχέση με την παιδική εργασία, την καταναγκαστική εργασία σε φυλακές και την καταναγκαστική εργασία ως αποτέλεσμα της εμπορίας ανθρώπων και υφαρπαγής γαιών. Τα θέματα που αφορούν τα ανθρώπινα δικαιώματα ενσωματώνονται ολοένα και περισσότερο στις διμερείς συμφωνίες ελεύθερων συναλλαγών της ΕΕ και στην ενωσιακή πολιτική ελέγχου των εξαγωγών.

Τον Σεπτέμβριο του 2015, η Επιτροπή ολοκλήρωσε τις διαπραγματεύσεις σχετικά με τη «συμφωνία-πλαίσιο ΕΕ-ΗΠΑ για ένα σύστημα προστασίας δεδομένων». Η εν λόγω συμφωνία θα διασφαλίσει εγγυήσεις προστασίας των δεδομένων για κάθε διαβίβαση δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα μεταξύ της ΕΕ και των ΗΠΑ σε κάθε αστυνομική ή δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις. Στο πλαίσιο της συμφωνίας, στην περίπτωση που τα προσωπικά τους δεδομένα διαβιβάζονται σε αρχές επιβολής του νόμου των ΗΠΑ και τα εν λόγω δεδομένα είναι εσφαλμένα ή έχουν υποβληθεί σε μη νόμιμη επεξεργασία, οι πολίτες της ΕΕ —που δεν είναι μόνιμοι κάτοικοι των ΗΠΑ— θα μπορούν να προσφύγουν στα δικαστήρια των ΗΠΑ 29 . Αυτό συνιστά σημαντική βελτίωση της κατάστασης όσον αφορά τη δικαστική προσφυγή στις ΗΠΑ.

Τον Αύγουστο του 2015, η ΕΕ, για πρώτη φορά, διεξήγαγε διάλογο με την Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία σχετικά με την εφαρμογή από την ΕΕ της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία (ΣΗΕΔΑΑ) 30 . Την ΕΕ εκπροσώπησε η Επιτροπή, ως το κεντρικό σημείο επαφής της ΕΕ βάσει της Σύμβασης. Η σχετική επιτροπή της ΣΗΕΔΑΑ ενέκρινε τις καταληκτικές παρατηρήσεις τον Οκτώβριο του 2015 και η Επιτροπή δήλωσε τη δέσμευσή της για την υλοποίησή τους.

Τον Ιούλιο του 2015, η Επιτροπή ενέκρινε —ως μέρος της Βελτίωσης της Νομοθεσίας— Κατευθυντήριες γραμμές για την ανάλυση των επιπτώσεων των ανθρώπινων δικαιωμάτων σε εκτιμήσεις επιπτώσεων που σχετίζονται με το εμπόριο 31 . Οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές θα επιτρέψουν την ανάλυση των επιπτώσεων των πρωτοβουλιών εμπορικής πολιτικής στα ανθρώπινα δικαιώματα τόσο στην ΕΕ όσο και στις χώρες-εταίρους. Το θεματολόγιο για τη βελτίωση της νομοθεσίας προβλέπει επίσης εκτίμηση επιπτώσεων στα ανθρώπινα δικαιώματα για προτάσεις με εξωτερική διάσταση γενικά.

2.4 Έλεγχος των θεσμικών οργάνων της ΕΕ από το Δικαστήριο

Στην υπόθεση Schrems 32 , το Δικαστήριο κήρυξη άκυρη την απόφαση της Επιτροπής του 2000 περί ασφαλούς λιμένα 33 . Η εν λόγω απόφαση ήταν απόφαση περί επάρκειας του επιπέδου προστασίας κατά το άρθρο 25 παράγραφος 6 της οδηγίας για την προστασία των δεδομένων 34 . Ενέκρινε τη διαβίβαση δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα σε τρίτη χώρα, στην προκειμένη περίπτωση στις ΗΠΑ. Διαπίστωσε αποδεκτό επίπεδο προστασίας βάσει του εθνικού δικαίου ή των διεθνών δεσμεύσεων των ΗΠΑ. Η διαβίβαση δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα σε διακομιστές εγκατεστημένους στις ΗΠΑ από την ιρλανδική θυγατρική του Facebook, η οποία εγκρίθηκε με την εν λόγω διαπίστωση περί επάρκειας του επιπέδου προστασίας, προσβλήθηκε ενώπιον ιρλανδικού δικαστηρίου, ιδίως λόγω αποκαλύψεων σχετικά με τη μαζική παρακολούθηση από υπηρεσίες πληροφοριών των ΗΠΑ το 2013.

Το Δικαστήριο έκρινε ότι μια απόφαση περί επάρκειας προϋπέθετε τη διαπίστωση της Επιτροπής ότι —στην τρίτη οικεία χώρα— υπάρχει ένα επίπεδο προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα το οποίο, παρότι δεν είναι αναγκαστικά το ίδιο, είναι «ουσιαστικά ισοδύναμο» με αυτό που εξασφαλίζεται στην ΕΕ δυνάμει της οδηγίας, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του Χάρτη. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η απόφαση του 2000 περί «ασφαλούς λιμένα» δεν περιείχε επαρκείς διαπιστώσεις από την Επιτροπή για τα όρια της πρόσβασης από τις δημόσιες αρχές των ΗΠΑ σε δεδομένα που διαβιβάζονται κατ’ εφαρμογή της απόφασης, και σχετικά με την ύπαρξη αποτελεσματικής νομικής προστασίας κατά των εν λόγω παρεμβάσεων. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η νομοθεσία που παρέχει στις δημόσιες αρχές γενική πρόσβαση στο περιεχόμενο των ηλεκτρονικών επικοινωνιών πρέπει να θεωρείται ότι θέτει σε κίνδυνο την ουσία του θεμελιώδους δικαιώματος του σεβασμού της ιδιωτικής ζωής. Η απόφαση του Δικαστηρίου παρείχε πρόσθετη αιτιολόγηση για την προσέγγιση που ακολούθησε η Επιτροπή μετά τον Νοέμβριο του 2013 να αναθεωρήσει τις ρυθμίσεις ασφαλούς λιμένα: η Επιτροπή επιδιώκει να εξασφαλίσει την προστασία των δεδομένων που απαιτείται από το δίκαιο της ΕΕ. Τον Νοέμβριο του 2015, η Επιτροπή εξέδωσε κατευθυντήριες γραμμές 35 σχετικά με τις δυνατότητες διαβίβασης δεδομένων υπό το πρίσμα της απόφασης Schrems, ορίζοντας εναλλακτικά συστήματα για τις διαβιβάσεις δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα στις ΗΠΑ έως ότου θεσπιστεί νέο πλαίσιο 36 .

2.5 Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων

Η Επιτροπή διατηρεί τη δέσμευσή της για την προσχώρηση της ΕΕ στη Σύμβαση. Η προσχώρηση θα ενισχύσει τις θεμελιώδεις αξίες, θα βελτιώσει την αποτελεσματικότητα του δικαίου της ΕΕ και θα επεκτείνει τη συνοχή της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ευρώπη. Η γνώμη του Δικαστηρίου του Δεκεμβρίου 2014, με την οποία το Δικαστήριο κήρυξε το σχέδιο Συμφωνίας Προσχώρησης του 2013 ασύμβατο προς τις Συνθήκες, ήγειρε πολύπλοκα ζητήματα από νομική και πολιτική άποψη. Έπειτα από μια περίοδο προβληματισμού, στη διάρκεια της οποίας η Επιτροπή εξέτασε τον καταλληλότερο τρόπο αντιμετώπισης του προβλήματος, η Επιτροπή, υπό την ιδιότητά της ως διαπραγματευτή της ΕΕ, διεξάγει επί του παρόντος διαβουλεύσεις με την ειδική επιτροπή που όρισε το Συμβούλιο για συγκεκριμένες λύσεις στα διάφορα θέματα που ανακύπτουν με τη γνώμη του Δικαστηρίου.

3. Εφαρμογή του Χάρτη στα κράτη μέλη

Υπό τον έλεγχο του Δικαστηρίου, η Επιτροπή επιβλέπει τη συμμόρφωση των κρατών μελών με τον Χάρτη κατά την εφαρμογή του δικαίου της ΕΕ. Σε περίπτωση παραβίασης, μπορεί να κινήσει διαδικασία επί παραβάσει. Οι εθνικοί δικαστές εφαρμόζουν επίσης τον Χάρτη για να διασφαλίζουν την τήρηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων από τα κράτη μέλη. Όταν ένα εθνικό δικαστήριο έχει αμφιβολίες ως προς τη δυνατότητα εφαρμογής του Χάρτη ή την ορθή ερμηνεία των διατάξεών τους, δύναται —και, σε περίπτωση εθνικού δικαστηρίου τελευταίου βαθμού, οφείλει— να παραπέμπει το ζήτημα στο ΔΕΕ για έκδοση προδικαστικής απόφασης. Αυτό βοηθά στην ανάπτυξη νομολογίας που συνδέεται με τον Χάρτη και ενισχύει τον ρόλο των εθνικών δικαστών στην υποστήριξή του. Το 2015 κατατέθηκαν 36 προσφυγές από εθνικούς δικαστές για την έκδοση προδικαστικής απόφασης 37 .

3.1 Διαδικασίες επί παραβάσει

Δεδομένου ότι ο Χάρτης απευθύνεται στα κράτη μέλη μόνον όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης, οι διαδικασίες επί παραβάσει που αφορούν τον Χάρτη μπορούν να ξεκινήσουν όταν έχει αποδειχθεί επαρκής σύνδεση με το δίκαιο της ΕΕ —πράγμα που ενεργοποιεί τη δυνατότητα εφαρμογής του Χάρτη.

Ένα παράδειγμα του 2015 για συναφείς διαδικασίες επί παραβάσει σχετίζεται με τη διασφάλιση του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη στην εφαρμογή της οδηγίας για τις διαδικασίες ασύλου.

Μετά τη δεύτερη δέσμη υλοποίησης του ευρωπαϊκού θεματολογίου για τη μετανάστευση, η Επιτροπή ενέτεινε τις προσπάθειές της για να εξασφαλίσει την πλήρη εφαρμογή της νομοθεσίας της ΕΕ για τη μετανάστευση και το άσυλο. Μεταξύ Σεπτεμβρίου και Δεκεμβρίου 2015, η Επιτροπή εξέδωσε 49 αποφάσεις επί παραβάσει κατά κρατών μελών για πλημμελή εφαρμογή της νομοθεσίας που συγκροτεί το Κοινό Ευρωπαϊκό Σύστημα Ασύλου. Οι εν λόγω αποφάσεις περιλάμβαναν υπόθεση παράβασης κατά της Ουγγαρίας έπειτα από αλλαγές στη νομοθεσία της περί ασύλου 38 . Οι καταγγελίες αφορούσαν το δικαίωμα πραγματικής προσφυγής που προβλέπεται στο άρθρο 46 της οδηγίας για τις διαδικασίες ασύλου σε συνδυασμό με το άρθρο 47 του Χάρτη, ιδίως υπό το πρίσμα του περιορισμένου πεδίου εφαρμογής και της αποτελεσματικότητας των διαδικασιών προσφυγής και της πιθανής έλλειψης δικαστικής ανεξαρτησίας. Η Ουγγαρία ειδοποιήθηκε επίσημα στις 10 Δεκεμβρίου 2015. Η Επιτροπή ζήτησε συμπληρωματικές διευκρινίσεις σχετικά με άλλα εκκρεμή ζητήματα και θα συνεχίσει να έρχεται σε επαφή με τις ουγγρικές αρχές.

Τον Σεπτέμβριο του 2015, η Επιτροπή απηύθυνε συμπληρωματική προειδοποιητική επιστολή στην Ελλάδα σχετικά με τις δυνατότητες υποδοχής αιτούντων διεθνή προστασία και την αδυναμία εφαρμογής ρυθμίσεων που θα εξασφαλίζουν αποδεκτές συνθήκες διαβίωσης και αποδεκτή μεταχείριση των ασυνόδευτων ανηλίκων.

Μια ακόμη υπόθεση ξεκίνησε, τον Απρίλιο του 2015, κατά κράτους μέλους για διακρίσεις σε βάρος παιδιών Ρομά στην εκπαίδευση. Η πρακτική αυτή παραβιάζει την οδηγία για τη φυλετική ισότητα 39 και το άρθρο 21 του Χάρτη, το οποίο απαγορεύει τις διακρίσεις με βάση τη φυλή και την εθνοτική καταγωγή.

3.2 Το Δικαστήριο προσφέρει καθοδήγηση στα κράτη μέλη

Το 2015 το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης συνέχισε να παρέχει καθοδήγηση —στο πλαίσιο του συστήματος των παραπομπών για προδικαστικές αποφάσεις— στους εθνικούς δικαστές σχετικά με τη δυνατότητα εφαρμογής και την ερμηνεία του Χάρτη.

Στην πρώτη του υπόθεση που αφορούσε διακρίσεις σε βάρος των Ρομά, Chez Razpredelenie, 40 το Δικαστήριο έκρινε ότι η τοποθέτηση μετρητών κατανάλωσης ηλεκτρικού ρεύματος σε μη προσβάσιμο ύψος σε περιοχή πυκνοκατοικημένη από Ρομά συνιστά δυσμενή διάκριση λόγω εθνοτικής καταγωγής, δεδομένου ότι σε άλλες περιοχές οι εν λόγω μετρητές εγκαθίστανται σε κανονικό ύψος. Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας για τη φυλετική ισότητα δεν μπορεί να ερμηνεύεται συσταλτικά. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η οδηγία αποτελεί έκφραση της αρχής της ισότητας, η οποία συγκαταλέγεται στις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, όπως αναγνωρίζεται στο άρθρο 21 του Χάρτη.

Το Δικαστήριο αναφέρθηκε και πάλι στο άρθρο 21 για να διαπιστώσει ότι η απαγόρευση των διακρίσεων λόγω εθνοτικής καταγωγής στην οδηγία δεν εφαρμόζεται μόνον στα πρόσωπα τα οποία έχουν ορισμένη εθνοτική καταγωγή. Εφαρμόζεται επίσης σε πρόσωπα που, μολονότι δεν ανήκουν τα ίδια στην οικεία εθνοτική ομάδα, υφίστανται, μαζί με τα προηγούμενα πρόσωπα, λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση ή ιδιαίτερο μειονέκτημα λόγω μέτρου που εισάγει διακρίσεις. Τέλος, το Δικαστήριο αναφέρθηκε στο άρθρο 21 για να ερμηνεύσει την έννοια της άμεσης διάκρισης λόγω φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής.

Στην υπόθεση Leger 41 το Δικαστήριο αξιολόγησε γαλλικό διάταγμα βάσει του οποίου αντενδείκνυται η αιμοδοσία από άνδρες που είχαν κατά το παρελθόν σεξουαλικές σχέσεις με άλλους άνδρες. Το διάταγμα αποτελούσε αντίδραση στην υψηλή διάδοση της μόλυνσης HIV στη συγκεκριμένη ομάδα πιθανών δοτών και στον υψηλό κίνδυνο μετάδοσης σοβαρών μολυσματικών ασθενειών που μεταδίδονται μέσω του αίματος. Το Δικαστήριο έκρινε ότι, καθόσον το διάταγμα εφάρμοζε την οδηγία 2004/33 όσον αφορά τις απαιτήσεις για το αίμα και τα συστατικά του αίματος 42 , ο Χάρτης είχε εφαρμογή. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η αντένδειξη λόγω γενετήσιου προσανατολισμού συνιστά περιορισμό του δικαιώματος στη μη εφαρμογή διακρίσεων δυνάμει του άρθρου 21 παράγραφος 1 του Χάρτη. Σύμφωνα με το άρθρο 52 παράγραφος 1 του Χάρτη, οι περιορισμοί δικαιολογούνται εάν υπάρχει πραγματικός στόχος γενικού ενδιαφέροντος που αναγνωρίζεται από την ΕΕ. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει την ελαχιστοποίηση του υψηλού κινδύνου μετάδοσης λοιμώδους νοσήματος στους αποδέκτες μεταγγίσεων αίματος. Ωστόσο, το Δικαστήριο έκρινε ότι η απαίτηση αναλογικότητας θα τηρείται μόνο αν δεν υπάρχουν αποτελεσματικές τεχνικές ανίχνευσης των εν λόγω λοιμωδών νοσημάτων ή —ελλείψει τέτοιων τεχνικών— εάν δεν υπάρχουν μέθοδοι λιγότερο επαχθείς από την αντένδειξη που να εξασφαλίζουν υψηλό επίπεδο προστασίας της υγείας των αποδεκτών.

3.3. Εθνική νομολογία που παραπέμπει στον Χάρτη

Οι εθνικοί δικαστές διαδραματίζουν καίριο ρόλο στην προάσπιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου. Το 2015 ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων 43 έκρινε ότι τα εθνικά δικαστήρια συνέχισαν να αναφέρονται στον Χάρτη για καθοδήγηση και έμπνευση, ακόμη και σε υποθέσεις που δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της ΕΕ.

Τον Δεκέμβριο του 2015 44 , το Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο της Γερμανίας έκρινε ότι, σε μεμονωμένες υποθέσεις, η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων μπορεί να περιλαμβάνει την αναθεώρηση πράξεων που ορίζονται από το δίκαιο της Ένωσης, εάν αυτό είναι απαραίτητο για την προστασία της συνταγματικής ταυτότητας που διασφαλίζεται με το άρθρο 79 του συντάγματος της Γερμανίας. Σύμφωνα με την αρχή της προσωπικής ενοχής, που έχει τις ρίζες της στην εγγύηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας η οποία θεσπίζεται στο άρθρο 1 του συντάγματος, η ποινική κύρωση προϋποθέτει ότι το αδίκημα και η ενοχή του δράστη αποδεικνύονται κατά τρόπο που συμμορφώνεται με τους εφαρμοστέους διαδικαστικούς κανόνες. Το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε ότι, βάσει του δικαίου της Ένωσης, το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης δεν μπορεί να εκτελεστεί εάν δεν πληροί τις απαιτήσεις που προβλέπονται από την απόφαση-πλαίσιο 45 ή εάν η έκδοση του ατόμου συνεπάγεται παραβίαση των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ένωσης. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, στη συγκεκριμένη περίπτωση, δεν υπήρχε λόγος να περιοριστεί η υπεροχή του δικαίου της Ένωσης από την εφαρμογή των προτύπων του γερμανικού δικαίου. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η απόφαση-πλαίσιο απαιτεί μια ερμηνεία που λαμβάνει υπόψη τις εγγυήσεις των δικαιωμάτων του κατηγορουμένου, που απαιτούνται από το άρθρο 1 του συντάγματος στο πλαίσιο της έκδοσης ατόμων.

3.4. Ευαισθητοποίηση όσον αφορά τον Χάρτη

Η έρευνα του Ευρωβαρόμετρου 2015 για την ευαισθητοποίηση όσον αφορά τον Χάρτη 46 έδειξε ότι το ενδιαφέρον για πληροφορίες σχετικά με τα δικαιώματα που απολαύουν οι πολίτες δυνάμει του Χάρτη παραμένει υψηλό. Πάνω από το 60 % των ερωτηθέντων θα ήθελαν περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το περιεχόμενο του Χάρτη, σχετικά με το πού μπορούν να απευθυνθούν σε περίπτωση παραβίασης των δικαιωμάτων τους και το πότε εφαρμόζεται ο Χάρτης και πότε δεν εφαρμόζεται.

Για την αύξηση της ευαισθητοποίησης όσον αφορά τον Χάρτη μεταξύ των επαγγελματιών του κλάδου, η λετονική Προεδρία διοργάνωσε διάσκεψη στη Ρίγα τον Απρίλιο του 2015. Η διάσκεψη σχετικά με τη δυνατότητα εφαρμογής του Χάρτη από τις αρχές των κρατών μελών στην εφαρμογή της νομοθεσίας της ΕΕ εστιάστηκε στον ρόλο του Χάρτη στη νομοθετική διαδικασία της ΕΕ.

4. Κύριο θέμα: Ετήσιο Συμπόσιο 2015 — Αποτελέσματα και επόμενα βήματα

Κατά την ανάληψη των καθηκόντων του, ο πρώτος αντιπρόεδρος, κ. Timmermans, ανέλαβε τη δέσμευση να διοργανώσει ετήσιο συμπόσιο με θέμα την κατάσταση των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ. Στόχος είναι να βελτιωθεί η αμοιβαία συνεργασία και η πολιτική δέσμευση υπέρ της προαγωγής και προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Το πρώτο συμπόσιο πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλλες τον Οκτώβριο του 2015 και επικεντρώθηκε στο θέμα «Ανοχή και σεβασμός: πρόληψη και καταπολέμηση του αντισημιτικού και αντιμουσουλμανικού μίσους στην Ευρώπη». Αυτή ήταν η πρώτη συνάντηση σε επίπεδο ΕΕ των εκπροσώπων της μουσουλμανικής και ιουδαϊκής κοινότητας, προκειμένου να συζητήσουν τρόπους για την καταπολέμηση του αντισημιτικού και αντιμουσουλμανικού μίσους. Παρέστησαν περίπου 300 συμμετέχοντες: φορείς χάραξης πολιτικής σε τοπικό, εθνικό και ενωσιακό επίπεδο, διεθνείς οργανώσεις και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, θρησκευτικοί ηγέτες και ηγέτες τοπικών κοινοτήτων, φορείς ισότητας, εκπρόσωποι από τον κόσμο της εκπαίδευσης, της εργασίας και των μέσων ενημέρωσης, καθώς και πανεπιστημιακοί και φιλόσοφοι από ολόκληρη την ΕΕ. Εξέτασαν τους λόγους στους οποίους οφείλεται η αύξηση των αντισημιτικών και αντιμουσουλμανικών περιστατικών στην Ευρώπη, προσδιόρισαν τρόπους για την αντιμετώπιση των τάσεων και συμφώνησαν να ενώσουν τις δυνάμεις τους για την προώθηση μιας νοοτροπίας ανοχής και σεβασμού χωρίς αποκλεισμούς.

Το συμπόσιο 47 προσδιόρισε βασικές δράσεις για την πρόληψη και την καταπολέμηση του αντισημιτικού και αντιμουσουλμανικού μίσους, συμπεριλαμβανομένου του διορισμού δύο συντονιστών —ενός για την καταπολέμηση του αντισημιτισμού και ενός για την καταπολέμηση του αντιμουσουλμανικού μίσους— για τον συντονισμό και την ενίσχυση των μέτρων πολιτικής για την αντιμετώπιση αυτών των απειλών 48 .

Αναλήφθηκαν σημαντικές ενέργειες για την καταπολέμηση της ρητορικής του μίσους στο διαδίκτυο. Η Επιτροπή κίνησε διάλογο σε επίπεδο ΕΕ με μεγάλες εταιρείες στον τομέα των τεχνολογιών πληροφορικής σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, για να εξετάσουν πώς οι διαμεσολαβητές και άλλοι φορείς μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση της ρητορικής του μίσους στο διαδίκτυο που υποδαυλίζει τη βία.

Το 2015 η Επιτροπή συνέχισε να παρακολουθεί τους κανόνες της ΕΕ για την καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας 49 , ώστε να εξασφαλιστεί η πλήρης και ορθή εφαρμογή. Τέσσερα κράτη μέλη άλλαξαν τους ποινικούς κανόνες τους, ώστε να ευθυγραμμιστούν με τη νομοθεσία της ΕΕ. Η Επιτροπή προεδρεύει μιας ομάδας εμπειρογνωμόνων των κρατών μελών, η οποία, το 2016, θα γίνει η ομάδα υψηλού επιπέδου της ΕΕ για την καταπολέμηση του ρατσισμού, της ξενοφοβίας και άλλων μορφών μισαλλοδοξίας. Θα αποτελέσει μια πλατφόρμα για την καθοδήγηση ως προς τις βέλτιστες πρακτικές και την ενισχυμένη συνεργασία, ανοικτή στην κοινωνία των πολιτών και στους εκπροσώπους κοινοτήτων, στον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και στους αρμόδιους διεθνείς οργανισμούς.

Το 2015 διατέθηκε στις εθνικές αρχές και στην κοινωνία των πολιτών ποσό ύψους 5,4 εκατ. ευρώ στο πλαίσιο του προγράμματος «Δικαιώματα, Ισότητα και Ιθαγένεια». Η χρηματοδότηση προορίζεται για την κατάρτιση και τη δημιουργία ικανοτήτων, την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών για την πρόληψη και την καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας, την ενδυνάμωση της ποινικής αντιμετώπισης εγκλημάτων μίσους και ρητορικής μίσους, καθώς και τη χειραφέτηση και τη στήριξη των θυμάτων.

Το 2015 το πρόγραμμα Erasmus+ διέθεσε χρηματοδότηση για την υλοποίηση δράσεων που προσδιορίστηκαν στο Συμπόσιο 50 και την παροχή δυνατότητας σε όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη σε τοπικό επίπεδο για την καλλιέργεια μιας νοοτροπίας ανοχής και σεβασμού και την υπέρβαση των προκαταλήψεων.

Μολονότι τα θεσμικά και λοιπά όργανα της ΕΕ μπορούν να συνοδεύουν και να στηρίζουν την πρόοδο που σημειώνεται στην πράξη, η πρόληψη και η καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας αποτελεί κυρίως τοπικό εγχείρημα και πρέπει να υιοθετείται πλήρως τόσο από τις οικείες κοινότητες όσο και από την κοινωνία γενικά.

5. Συμπέρασμα

Η Επιτροπή έχει δεσμευτεί να παρέχει υψηλό επίπεδο προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ΕΕ. Επιδιώκει να εξασφαλίσει ότι όλες οι νομοθετικές προτάσεις και δράσεις είναι πλήρως συμβατές με τον Χάρτη.

Η Επιτροπή προτίθεται να βελτιώσει τη συνεργασία με τα άλλα θεσμικά όργανα και φορείς της ΕΕ, ιδίως με τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, καθώς και με το Συμβούλιο της Ευρώπης, με σκοπό να διασφαλίσει ότι τα θεμελιώδη δικαιώματα αποτελούν προτεραιότητα.

Η Επιτροπή σκοπεύει να προωθήσει την ευαισθητοποίηση όσον αφορά τις κοινές αξίες της ΕΕ και, ειδικότερα, του Χάρτη μέσω στοχευμένης χρηματοδότησης και κατάρτισης, διαλόγου με την κοινωνία των πολιτών και πρακτικών εργαλείων για την ενθάρρυνση του διαλόγου μεταξύ των δικαστηρίων των κρατών μελών.

(1)

Γενικό Δικαστήριο, Δικαστήριο Δημόσιας Διοίκησης και Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ).

(2)

Βελτίωση της νομοθεσίας για καλύτερα αποτελέσματα — ένα θεματολόγιο της ΕΕ, COM(2015) 215 final της 19.5.2015.

(3)

  http://ec.europa.eu/smart-regulation/guidelines/toc_tool_en.htm . Βλ. εργαλείο 24 «Fundamental Rights and Human Rights» (Θεμελιώδη δικαιώματα και δικαιώματα του ανθρώπου), σ. 176.

(4)

2014/2254(INI), διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση: http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P8-TA-2015-0286+0+DOC+XML+V0//EL .

(5)

Αποτελέσματα της συνόδου του Συμβουλίου, της 23ης Ιουνίου 2015 (10228/15), σ. 17.

(6)

Βλ. δελτίο Τύπου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «Agreement on Commission’s EU data protection reform will boost Digital Single Market» (Η συμφωνία για μεταρρύθμιση της προστασίας δεδομένων της ΕΕ θα ενισχύσει την ψηφιακή ενιαία αγορά), που διατίθεται στη διεύθυνση: http://europa.eu/rapid/press-release_IP-15-6321_en.htm .

(7)

Πρόταση κανονισμού για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών (γενικός κανονισμός για την προστασία δεδομένων), COM(2012) 11 final της 25.1.2012.

(8)

Πρόταση οδηγίας για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από αρμόδιες αρχές για τους σκοπούς της πρόληψης, διερεύνησης, ανίχνευσης ή δίωξης ποινικών αδικημάτων ή της εκτέλεσης ποινικών κυρώσεων, και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών, COM(2012) 10 final της 25.1.2012.

(9)

Πρόταση οδηγίας για την ενίσχυση ορισμένων πτυχών του τεκμηρίου αθωότητας και του δικαιώματος παράστασης του κατηγορουμένου στη δίκη του στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας, COM(2013) 821 final της 27.11.2013.

(10)

Πρόταση οδηγίας σχετικά με τις δικονομικές εγγυήσεις για τα παιδιά που είναι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών, COM(2013) 822 final της 27.11.2013.

(11)

Οδηγία 2012/29/ΕΕ, της 25ης Οκτωβρίου 2012, για τη θέσπιση ελάχιστων προτύπων σχετικά με τα δικαιώματα, την υποστήριξη και την προστασία θυμάτων της εγκληματικότητας και για την αντικατάσταση της απόφασης-πλαισίου 2001/220/ΔΕΥ του Συμβουλίου, ΕΕ L 315 της 25.10.212, σ. 57.

(12)

Οδηγία 2015/637/ΕΕ του Συμβουλίου περί των μέτρων συντονισμού και συνεργασίας προς διευκόλυνση της προξενικής προστασίας για μη αντιπροσωπευόμενους πολίτες της Ένωσης σε τρίτες χώρες και την κατάργηση της απόφασης 95/553/ΕΚ, ΕΕ L 106 της 20.4.2015, σ. 1.

(13)

Ευρωπαϊκό πρόγραμμα δράσης για τη μετανάστευση, COM(2015) 240 final της 13.5.2015.

(14)

Η παρούσα έκθεση καλύπτει τις βασικές εξελίξεις του 2015. Μια συνοπτική εικόνα για τη συνολική πρόοδο που σημειώθηκε κατά την υλοποίηση του ευρωπαϊκού προγράμματος δράσης για τη μετανάστευση, καθώς και οι τελευταίες προτάσεις είναι διαθέσιμες στον δικτυακό τόπο http://ec.europa.eu/dgs/home-affairs/what-we-do/policies/european-agenda-migration/proposal-implementation-package/index_en.htm  

Ενημερωτικά δελτία είναι διαθέσιμα στη διεύθυνση http://ec.europa.eu/dgs/home-affairs/what-we-do/policies/european-agenda-migration/background-information/index_en.htm  

(15)

Σύσταση της Επιτροπής σχετικά με ένα ευρωπαϊκό σύστημα επανεγκατάστασης, C(2015) 3560 final της 8.6.2015.

(16)

Σύσταση της Επιτροπής για εθελοντικό πρόγραμμα εισδοχής για ανθρωπιστικούς λόγους με την Τουρκία, C(2015) 9490 της 15.12.2015.

(17)

Σύσταση της Επιτροπής για την καθιέρωση κοινού «εγχειριδίου περί επιστροφής» προς χρήση από τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών κατά την εκτέλεση καθηκόντων που σχετίζονται με την επιστροφή, C (2015) 6250 final της 1.10.2015.

(18)

Σχέδιο δράσης της ΕΕ για την επιστροφή, COM(2015) 453 final της 9.9.2015.

(19)

Πρόταση κανονισμού για την ευρωπαϊκή συνοριοφυλακή και ακτοφυλακή και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2007/2004, του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 863/2007 και της απόφασης 2005/267/ΕΚ του Συμβουλίου, COM(2015) 671 final της 15.12.2015.

(20)

Το ευρωπαϊκό θεματολόγιο για την ασφάλεια, COM(2015) 185 final της 28.4.2015.

(21)

Πρόταση οδηγίας για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας και την αντικατάσταση της απόφασης-πλαισίου 2002/475/ΔΕΥ του Συμβουλίου για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, COM(2015) 625 final της 2.12.2015.

(22)

http://ec.europa.eu/education/news/2015/documents/citizenship-education-declaration_en.pdf

(23)

 Στην κοινή έκθεση του 2015 σχετικά με την πρόοδο στην εφαρμογή του στρατηγικού πλαισίου εκπαίδευσης και κατάρτισης 2020 για την ευρωπαϊκή συνεργασία στον τομέα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης (ΕΚ 2020), διαθέσιμη στη διεύθυνση http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL-EN/TXT/?uri=CELEX:52015XG1215%2802%29&from=EN

(24)

http://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2015/11/20-conclusions-radicalisation/?utm_source=dsms-auto&utm_medium=email&utm_campaign=Conclusions%20of%20the%20Council%20of%20the%20European%20Union%20and%20of%20the%20Member%20States%20meeting%20within%20the%20Council%20on%20enhancing%20the%20criminal%20justice%20response%20to%20radicalisation%20leading%20to%20terrorism%20and%20violent%20extremism

(25)

JOIN (2015) 16 final, 28/04.

(26)

  http://www.consilium.europa.eu/el/press/press-releases/2015/07/20-fac-human-rights/ .

(27)

Έγγραφο του Συμβουλίου, της 25ης Ιουνίου 2012, ST 11855/12.

(28)

Εμπόριο για όλους — Προς μια πιο υπεύθυνη πολιτική για το εμπόριο και τις επενδύσεις, 14.10.2015, COM(2015) 497 final.

(29)

Τα εν λόγω δικαιώματα θα παρέχονται σε πολίτες της ΕΕ σύμφωνα με τον αμερικανικό νόμο του 2015 περί δικαστικής προσφυγής (US Judicial Redress Act) (H.R.1428), ο οποίος θεσπίστηκε στις 24 Φεβρουαρίου 2016 και θα τεθεί σε ισχύ 90 ημέρες μετά την ημερομηνία αυτή. Τα δικαιώματα αυτά μπορούν να χορηγούνται σε πολίτες οποιασδήποτε χώρας, με βάση τα κριτήρια που καθορίζονται στην προαναφερθείσα πράξη.

(30)

Η επιτροπή διενεργεί σε τακτική βάση διαλόγους με τα κράτη μέλη της Σύμβασης με βάση τις εθνικές (ή ενωσιακές) εκθέσεις τους, που δημοσιεύονται ανά διαστήματα λίγων ετών. •    Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλε την πρώτη έκθεση της ΕΕ το 2014. Βλ. https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G14/232/64/PDF/G1423264.pdf
Η ΕΕ θα πρέπει να υποβάλει την επόμενη συνδυασμένη δεύτερη και τρίτη περιοδική έκθεση το 2021.

(31)

  http://trade.ec.europa.eu/doclib/press/index.cfm?id=1344 .

(32)

C-362/14.

(33)

Απόφαση 2000/520/ΕΚ της Επιτροπής, της 26ης Ιουλίου 2000, δυνάμει της οδηγίας 95/46/ΕΚ σχετικά με την επάρκεια της προστασίας που παρέχεται από τις αρχές ασφαλούς λιμένα για την προστασία της ιδιωτικής ζωής και τις συναφείς συχνές ερωτήσεις που εκδίδονται από το Υπουργείο Εμπορίου των ΗΠΑ.

(34)

Οδηγία 95/46/ΕΚ, της 24ης Οκτωβρίου 1995, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών, ΕΕ L 281 της 23.11.1995, σ. 31.

(35)

COM(2015) 566 final.

(36)

Στις 2 Φεβρουαρίου 2016 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και οι ΗΠΑ συμφώνησαν σε ένα νέο πλαίσιο για τις διατλαντικές ροές δεδομένων: ασπίδα προστασίας της ιδιωτικής ζωής από ΕΕ-ΗΠΑ. Η Επιτροπή υπέβαλε σχέδιο απόφασης περί επάρκειας, λαμβάνοντας υπόψη τις απαιτήσεις της απόφασης Schrems, στις 29 Φεβρουαρίου 2016.

(37)

27 προσφυγές με παραπομπές στον Χάρτη υποβλήθηκαν στο ΔΕΕ το 2011, 41 το 2012 και το 2013 και 43 το 2014. Βλ. παράρτημα ΙΙ «Επισκόπηση των αιτημάτων για έκδοση προδικαστικών αποφάσεων που υποβλήθηκαν το 2015 και περιέχουν παραπομπές στον Χάρτη» στο έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής.

(38)

  http://europa.eu/rapid/press-release_IP-15-6228_en.htm .

(39)

Οδηγία 2000/43/ΕΚ του Συμβουλίου, της 29ης Ιουνίου 2000, περί εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης προσώπων ασχέτως φυλετικής ή εθνοτικής τους καταγωγής, ΕΕ L 180 της 19.7.2000, σ. 22.

(40)

C-83/14.

(41)

C-528/13.

(42)

 Οδηγία 2004/33/ΕΚ, της 22ας Μαρτίου 2004, για την εφαρμογή της οδηγίας 2002/98/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου όσον αφορά ορισμένες τεχνικές απαιτήσεις για το αίμα και τα συστατικά του αίματος, ΕΕ L 91 της 30.3.2004, σ. 25.

(43)

Ετήσια έκθεση για το 2015 του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που πρόκειται να δημοσιευτεί τον Μάιο του 2016.

(44)

BVerfG, Beschluss des Zweiten Senats vom 15. Dezember 2015 - 2 BvR 2735/14.

(45)

2002/584/ΔΕΥ: Απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 2002, για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών, ΕΕ L 190 της 18.7.2002, σ. 1.

(46)

  http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/flash_arch_420_405_en.htm .

(47)

Έγγραφο συμπερασμάτων, Ενώνουμε τις δυνάμεις μας κατά του αντισημιτικού και αντιμουσουλμανικού μίσους στην ΕΕ: αποτελέσματα του πρώτου ετήσιου συνεδρίου για τα θεμελιώδη δικαιώματα: http://ec.europa.eu/justice/events/colloquium-fundamental-rights-2015/files/fundamental_rights_colloquium_conclusions_el.pdf .

(48)

  http://ec.europa.eu/justice/newsroom/fundamental-rights/news/151201_en.htm .

(49)

Απόφαση-πλαίσιο 2008/913/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 28ης Νοεμβρίου 2008, για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου, ΕΕ L 328 της 6.12.2008, σ. 55.

(50)

Βλ. βασικές δράσεις στο τμήμα 1 των συμπερασμάτων του Συμποσίου.