Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα "Βιομηχανικές μεταλλαγές: σημερινή κατάσταση και προοπτικές - σφαιρική προσέγγιση"

(2004/C 10/21)

Στις 22 και 23 Ιανουαρίου 2003 και σύμφωνα με το άρθρο 29, παράγραφος 2, του Εσωτερικού της Κανονισμού, η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποφάσισε να καταρτίσει γνωμοδότηση πρωτοβουλίας με το ανωτέρω θέμα.

Η Συμβουλευτική Επιτροπή Βιομηχανικών Μεταλλαγών (ΣΕΒΜ), στην οποία ανατέθηκε η κατάρτιση των σχετικών εργασιών της Επιτροπής, υιοθέτησε τη γνωμοδότησή της στις 1η Σεπτεμβρίου 2003. Εισηγητής ήταν ο κ. Van Iersel και συνεισηγητής ο κ. Varea Nieto.

Κατά τη 402 η σύνοδο ολομέλειας της 24ης και 25ης Σεπτεμβρίου 2003 (συνεδρίαση της 25ης Σεπτεμβρίου), η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή υιοθέτησε, με 53 ψήφους υπέρ και 1 κατά, την ακόλουθη γνωμοδότηση.

1. Εισαγωγή και στόχοι

1.1. Μετά τη λήξη της ισχύος της Συνθήκης ΕΚΑΧ(1), τα κράτη μέλη κάλεσαν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να παρουσιάσει τις ιδέες της σχετικά με το μέλλον του διαρθρωτικού διαλόγου. Προτάθηκε να συσταθεί(2) στους κόλπους της ΕΟΚΕ όργανο οι αρμοδιότητες του οποίου δεν θα περιορίζονται μόνο στον τομέα του άνθρακα και του χάλυβα, αλλά θα επεκταθούν για να καλύψουν όλα τα θέματα που σχετίζονται με τη βιομηχανική μεταλλαγή, ιδιαιτέρως υπό το φως της διεύρυνσης(3).

Η Συμβουλευτική Επιτροπή Βιομηχανικών Μεταλλαγών συστάθηκε με απόφαση που έλαβε η σύνοδος ολομέλειας της ΕΟΚΕ στις 24 Οκτωβρίου 2002. Στην απόφαση αυτή, αναγνωρίζεται το όφελος και η προστιθέμενη αξία που μπορεί να προσφέρει η ΣΕΒΜ στην ΕΟΚΕ. Η ΣΕΒΜ αποτελείται από 24 μέλη της ΕΟΚΕ και 30 εξωτερικούς αντιπροσώπους που ήταν μέλη της πρώην ΕΚΑΧ. Στο μέλλον, μπορούν να προστεθούν νέα μέλη για να καλυφθούν και άλλοι τομείς.

1.2. Η σύσταση της Συμβουλευτικής Επιτροπής Βιομηχανικών Μεταλλαγών ανοίγει νέες προοπτικές. Τα θέματα αυτά θα μπορούν να εξετάζονται σε όλη τους την πολυπλοκότητα, είτε από κοινωνικοοικονομική άποψη, είτε από την άποψη της προστασίας του περιβάλλοντος ή της βιώσιμης ανάπτυξης, με ιδιαίτερη έμφαση στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα μελλοντικά κράτη μέλη.

1.3. Η πρώην Συμβουλευτική Επιτροπή της ΕΚΑΧ έχει επιτελέσει πολύ θετικό έργο στους σχετικούς τομείς. Στην ιστορία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, πρόκειται για ένα πραγματικό υπόδειγμα διαβούλευσης των κοινωνικών εταίρων και των δημόσιων αρχών, καθώς και κοινής υπευθυνότητας για την ανάπτυξη των σχετικών τομέων, δηλαδή για ένα ιδιαίτερο είδος βιομηχανικής πολιτικής. Ορισμένα από τα πιο εμφανή αποτελέσματα του μόνιμου συμβουλευτικού έργου της είναι τα εξής:

- Κοινοτική ανάλυση των αγορών και των συνθηκών που ισχύουν σ' αυτές στην πορεία του χρόνου, με τις παρεπόμενες διεργασίες αναδιάρθρωσης,

- προγράμματα για περιφέρειες, οι οποίες επηρεάστηκαν ιδιαίτερα από την αναπόφευκτη αναδιάρθρωση,

- κοινοτικά προγράμματα Ε& ΤΑ (μέρος της χρηματοδότησης προέρχεται από την αποπληρωμή δανείων σε επιχειρήσεις και για τη στέγαση εργαζομένων),

- κοινοτικά προγράμματα εκπαίδευσης,

- (χρηματοδοτικά) προγράμματα για την αναδιάρθρωση των τομέων του άνθρακα και του χάλυβα,

- σημαντικός αριθμός γνωμοδοτήσεων για διάφορα θέματα που σχετίζονταν με την εμπορική πολιτική και τη δημοσιονομική πειθαρχία όσον αφορά τις κρατικές ενισχύσεις στους τομείς αυτούς,

- άλλα επιτεύγματα (μικτές επιτροπές για την εναρμόνιση των συνθηκών εργασίας, οι οποίες αργότερα κατάληξαν στη σύσταση επιτροπής κοινωνικού διαλόγου στον τομέα του άνθρακα),

- εκτέλεση κοινωνικών προγραμμάτων (αποζημιώσεις για απώλεια θέσεων απασχόλησης και πρόωρη συνταξιοδότηση).

Όλα αυτά τα μέτρα οδήγησαν στην δημιουργία μιας ιδιαίτερα ανταγωνιστικής βιομηχανίας χάλυβα και σε προσοδοφόρες εξαγωγές ευρωπαϊκής τεχνολογίας και τεχνογνωσίας στον τομέα του άνθρακα.

1.4. Επίσης, θεωρήθηκε απαραίτητη η ανάληψη συνοδευτικών δράσεων στους τομείς της (βιομηχανικής) αναδιάρθρωσης και της περιφερειακής ανάπτυξης στις άμεσα ενδιαφερόμενες περιοχές. Τα χρηματοδοτικά προγράμματα αναδιάρθρωσης χρηματοδοτήθηκαν από πόρους των διαρθρωτικών ταμείων με ειδικά προγράμματα για τις ενδιαφερόμενες περιφέρειες: Rechar I (1990-1993), Rechar II (1994-1999), Resider I (1988-1993), και Resider II (1994-1999). Με τα προγράμματα αυτά θεσπίστηκαν κοινωνικά μέτρα και επικεντρώθηκε το ενδιαφέρον στη βελτίωση των τοπικών και περιφερειακών υποδομών, οι οποίες διευκόλυναν την πρόσβαση σε νέες επιχειρήσεις και οδήγησαν στον καθαρισμό περιοχών οι οποίες είχαν ρυπανθεί από τη βιομηχανία άνθρακα και χάλυβα.

1.5. Με τη λήξη της Συνθήκης ΕΚΑΧ, καταργήθηκαν οι διαβουλεύσεις με την ομώνυμη συμβουλευτική επιτροπή και, αντ' αυτής, συστάθηκε η ΣΕΒΜ. Οι εμπειρίες του παρελθόντος διατηρούν την αξία τους. Ωστόσο, οι περιστάσεις των βιομηχανικών μεταλλαγών έχουν αλλάξει. Τα μέσα διαβούλευσης πρέπει να τελειοποιηθούν υπό το πρίσμα της στρατηγικής της Λισαβόνας, έτσι ώστε να συνδυάζουν την αειφόρο ανάπτυξη και την κοινωνική και εδαφική συνοχή με την ανταγωνιστικότητα. Πέραν των γενικών στόχων της βιομηχανικής πολιτικής, οι πτυχές αυτές θα καταστήσουν απαραίτητες τομεακές προσεγγίσεις.

1.6. Στόχος της παρούσας γνωμοδότησης είναι να τονίσει τον ρόλο της ΣΕΒΜ στην προαγωγή ενός άμεσου διαλόγου με όλους τους ενδιαφερόμενους που επηρεάζονται από τις βιομηχανικές μεταλλαγές και όπου θα αξιοποιηθούν τα διδάγματα που έχουν αποκομιστεί τόσο από τους τομείς του άνθρακα και του χάλυβα όσο και από άλλους κλάδους.

1.7. Η ΕΟΚΕ κρίνει ότι οι μελλοντικές εργασίες της ΣΕΒΜ πρέπει να αφορούν τα ακόλουθα θέματα:

- Ανάλυση της βιομηχανικής μεταλλαγής και των αιτίων αυτής από οικονομική, κοινωνική, περιφερειακή και περιβαλλοντολογική άποψη, ταυτόχρονα με την αξιολόγηση του αντίκτυπού της επί διαφόρων τομέων, επιχειρήσεων, του εργατικού δυναμικού, περιοχών και του περιβάλλοντος.

- Αναζήτηση θετικών και κοινών μεθόδων προσέγγισης για την πρόβλεψη και την ορθή διαχείριση της βιομηχανικής μεταλλαγής και αναζήτηση τρόπων με τους οποίους η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη της θα μπορούσαν να βελτιώσουν την ανταγωνιστικότητα και την αποδοτικότητα των επιχειρήσεων με τον κοινωνικό διάλογο και τη συνεργασία όλων των ενδιαφερομένων πλευρών.

- Αναζήτηση κοινών τρόπων για την προσέγγιση του θέματος της αειφόρου ανάπτυξης και για τη βελτίωση της κοινωνικής και περιφερειακής συνοχής, προκειμένου να δοθεί μια νέα ώθηση στη στρατηγική της την Λισσαβόνας, και προαγωγή του πλαισίου και των συνθηκών που επιτρέπουν την υλοποίηση της βιομηχανικής μεταλλαγής με τρόπο ο οποίος συνάδει με τις ανάγκες των επιχειρήσεων από την άποψη της ανταγωνιστικότητας και με την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή.

- Προαγωγή του συντονισμού και της συνοχής των κοινοτικών δράσεων που αφορούν τις σημαντικότερες βιομηχανικές μεταλλαγές στα πλαίσια της διεύρυνσης όσον αφορά την έρευνα, την οικονομία, τον ανταγωνισμό, την κοινωνία, τις περιφέρειες, το περιβάλλον, τις μεταφορές κ.λπ.

2. Η βιομηχανική μεταλλαγή και οι δυνάμεις που την υποκινούν

2.1. Υπόθεση εργασίας

2.1.1. Στην Ευρώπη, η προσέγγιση της βιομηχανίας γινόταν πάντα από την οπτική της αναδιάρθρωσης. Όμως, πρόκειται για μια πολύ πιο δυναμική έννοια, η οποία σχετίζεται, αφενός, με τη διαρκή εξέλιξη μιας επιχείρησης (ίδρυση, εξέλιξη, διαφοροποίηση, αλλαγή), ενώ, αφετέρου, ο επιχειρηματικός κόσμος είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με το ευρωπαϊκό κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον στο οποίο εξελίσσεται και που, με τη σειρά του, επηρεάζει την εξέλιξη των βιομηχανικών μεταλλαγών.

Οι βιομηχανικές μεταλλαγές συντελούνται κυρίως με δύο τρόπους:είτε με τη σταδιακή προσαρμογή, είτε με ριζικές αλλαγές. Μπορεί να γίνει και μια δεύτερη διάκριση που είναι η ακόλουθη: η μεταλλαγή ως αντίδραση λόγω περιστάσεων και η πρωτόβουλη αλλαγή, σε περίπτωση που δεν έχει χαρακτήρα επιταγής ή δεν είναι προφανής αλλά πρόκειται για συνειδητή απόφαση(4).

Σήμερα, πρέπει να εξετασθεί η υιοθέτηση μιας πρωτόβουλης θεώρησης των μεταλλαγών, με στόχο την καλύτερη πρόβλεψη και διαχείριση των οικονομικών, κοινωνικών, οργανωτικών, και περιβαλλοντικών συνεπειών που έχουν οι βιομηχανικές μεταλλαγές.

2.1.2. Οι μεταλλαγές αποτέλεσαν μια σταθερά της βιομηχανικής εποχής. Ήταν δε και ιδιαίτερα σημαντικές από τη δεκαετία του 70 και μετά σε τομείς όπως η μεταλλουργία, τα ορυχεία, η υφαντουργία ή τα ναυπηγεία. Μέχρι πρόσφατα, οι οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις τους αντιμετωπίζονταν με ιδιαίτερο τρόπο.

2.1.3. Σήμερα, οι επιχειρήσεις μεταλλάσσονται με ταχύ ρυθμό ο οποίος σχετίζεται με την ύπαρξη περισσότερο ανοικτών, νέων αγορών, με κύρια χαρακτηριστικά τα αναπτυγμένα μέσα επικοινωνίας και μεταφορών, την εξελιγμένη τεχνολογία και τις εφαρμογές της καθώς και ένα ολοένα και πιο έντονο ανταγωνισμό με ανανεωμένο χαρακτήρα και απαιτητικούς μετόχους, σε ένα υπόβαθρο θέσεων που δεν παύουν να αμφισβητούνται. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο, πέραν των μηχανισμών για τη διαχρονική τους εξέλιξη και την οργάνωσή τους από διοικητική, οικονομική και τεχνολογική άποψη, οι επιχειρήσεις εφαρμόζουν σήμερα άλλες, ταχύτερες, μεθόδους προσαρμογής. Οι μεταλλαγές έχουν γίνει πιο ριζικές και πολύπλοκες και επεκτείνονται χωροχρονικά μέσω της ανάθεσης υπεργολαβιών, αγγίζοντας όλους τους κλάδους της βιομηχανίας και τις υπηρεσίες, περισσότερες κατηγορίες μισθωτών και περισσότερες περιφέρειες.

2.1.4. Ο πρόσφατος όρος "βιομηχανικές μεταλλαγές" αντικατοπτρίζει αυτή την αλλαγή της φύσης του φαινομένου της προσαρμογής των επιχειρήσεων(5) και καλύπτει "το σύνολο των αλλαγών που επηρεάζουν τις επιχειρήσεις, την οργάνωσή τους, το εργατικό δυναμικό τους και τις δεξιότητες αυτού, καθώς και τα τοπικά τους παραρτήματα". Οι αλλαγές αφορούν, επίσης, και το περιβάλλον των επιχειρήσεων.

2.2. Το πλαίσιο των βιομηχανικών μεταλλαγών

Η βιομηχανική μεταλλαγή υποκινείται από μια σειρά παραγόντων. Ορισμένοι από τους πιο σημαντικούς από αυτούς αναφέρονται στη συνέχεια.

2.2.1. Παγκοσμιοποίηση

2.2.1.1. Παρά την οικονομική ύφεση που επικρατεί σήμερα, η βιομηχανική μεταλλαγή εμφανίζεται σε όλο τον κόσμο όπου οι αγορές συνεχίζουν να διεθνοποιούνται (ΠΟΕ). Υπάρχει μια σαφής αλληλεπίδραση του διεθνούς εμπορίου και των βιομηχανικών μεταλλαγών. Οι άμεσες κρατικές παρεμβάσεις στη βιομηχανία έχουν περιοριστεί σε μεγάλο βαθμό, μολονότι οι κρατικές ενισχύσεις πρέπει να μειωθούν ακόμη περισσότερο. Μείωση των κρατικών ενισχύσεων σημαίνει ότι προωθείται η δημιουργία μιας συγκρίσιμης κατάστασης στον κλάδο και μάλιστα σε ευρωπαϊκή κλίμακα.

2.2.1.2. Οι σημαντικότερες περιοχές του κόσμου αντιμετωπίζουν όλες στην ίδια εξέλιξη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν διαφορές όσον αφορά την ικανότητα των οικονομικών και κοινωνικών διαρθρώσεων αυτών για την αντιμετώπιση της εν λόγω κατάστασης. Η Ευρωπαϊκή βιομηχανία αντιμετωπίζει παγκόσμιο ανταγωνισμό όσον αφορά την παραγωγικότητα. Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει είναι ο οικονομικός και τεχνολογικός ανταγωνισμός με τις ΗΠΑ (που ορισμένες φορές έχει αθέμιτο χαρακτήρα)(6), η ταχεία ανάπτυξη στην Ασία - ιδιαιτέρως στον κλάδο της τεχνολογίας αιχμής - ενώ αυτό ισχύει ακόμη και για τη Νότια Αμερική. Επίσης, είναι υποχρεωμένη να υπερκεράσει τον αθέμιτο ανταγωνισμό ορισμένων πλευρών που δεν σέβονται πάντοτε τους κανόνες του ΠΟΕ.

2.2.1.3. Παράλληλα, παρατηρείται το φαινόμενο της μετατόπισης επενδυτικών και επιχειρηματικών δραστηριοτήτων σε χώρες με χαμηλό κόστος (εργασίας, ενέργειας κτλ), που προσφέρουν άμεση πρόσβαση στις αγορές και υψηλό επίπεδο εκπαιδευτικών και τεχνολογικών προσόντων. Συχνά, στις χώρες αυτές, οι κανόνες που ισχύουν για το περιβάλλον, τη φορολογία, και άλλους τομείς είναι λιγότερο αυστηροί. Αυτή η μετεγκατάσταση επιχειρήσεων εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει σε ορισμένες περιπτώσεις αρνητικές συνέπειες για την απασχόληση στην Ευρώπη και μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις για ορισμένες περιφέρειές της.

Η τάση αυτή συμβαδίζει εν γένει με την ανάπτυξη περισσότερο τεχνολογικά προηγμένων μεθόδων παραγωγής σε χώρες με υψηλό κόστος εργασίας, γεγονός το οποίο μπορεί να αποβεί επωφελές για τη δημιουργία νέων τομέων δραστηριότητας και οδηγεί σε βελτίωση των προσόντων των εργαζομένων.

2.2.1.4. Με τη βελτίωση της διαθέσιμης τεχνογνωσίας και την προαγωγή των τεχνολογικών καινοτομιών, σε συνδυασμό με την ελευθέρωση των κεφαλαιαγορών, οι παγκόσμιες επενδύσεις δεν περιορίζονται πλέον στις μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες. Πολλές μεσαίες αλλά και μικρές επιχειρήσεις, ιδιαιτέρως εκείνες που προσφέρουν υψηλή πρόσθετη αξία στον κλάδο της τεχνολογίας, δεσμεύονται ολοένα και λιγότερο σε μια συγκεκριμένη περιοχή ή χώρα. Η ανάθεση υπεργολαβιών και η δημιουργία δικτύων συμβάλουν στην περαιτέρω διαφοροποίηση των επενδύσεων σε παγκόσμια κλίμακα και εντείνουν τις διεθνείς αλληλεπιδράσεις και διασυνδέσεις.

2.2.2. Η ευρωπαϊκή εσωτερική αγορά, η νομοθεσία και η εφαρμογή της

2.2.2.1. Η δημιουργία της εσωτερικής αγοράς αποτελεί βασικό όρο της διαδικασίας για την υλοποίηση του ευρωπαϊκού οικοδομήματος και, ως αναπόσπαστο το τμήμα της παγκοσμιοποίησης, οδηγεί σε υψηλότερο βαθμό ολοκλήρωσης των οικονομιών και των επιχειρήσεων της Ευρώπης.

Η οικονομική ολοκλήρωση δεν μεταφράζεται μόνο σε αλλαγές, αλλά και στη εμφάνιση συγχωνεύσεων-εξαγορών που εν μέρει έχουν κοινοτικό χαρακτήρα(7). Οι μακροπρόθεσμες τάσεις δείχνουν ότι το φαινόμενο αυτό θα ενταθεί.

2.2.2.2. Στα τέλη της δεκαετίας του 90, η οικονομική ανάπτυξη ήταν ραγδαία. Ο συνδυασμός της ανάπτυξης της οικονομίας με την ΟΝΕ ενίσχυσε τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις. Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν ελλείψεις όσον αφορά την οικονομική και κοινωνική δυναμική και την ανάπτυξη της γνώσης στην Ευρώπη. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισαβόνας υιοθέτησε το Μάρτιο του 2000 ένα νέο στρατηγικό στόχο που είναι να καταστεί η Ευρωπαϊκή Ένωση "η ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης ανά την υφήλιο, ικανή για βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη με περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας και με μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή" έως το 2010. Για να υλοποιήσει την επιδίωξη αυτή, χάραξε μια σφαιρική στρατηγική που επιτρέπει την πρόβλεψη και τη διαχείριση αλλαγών που επηρεάζουν την οικονομία των ευρωπαϊκών κρατών. Στόχος είναι να βελτιωθεί στο μέγιστο η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας μέσα σε ένα σταθερότερο πλαίσιο.

2.2.2.3. Εν μέρει και λόγω της κρίσης που προέκυψε στον τομέα των τεχνολογιών των πληροφοριών και επικοινωνιών (ΤΕΠ) και της σημαντικής πτώσης που σημείωσαν τα διεθνή χρηματιστήρια, η Ευρώπη αντιμετωπίζει προβλήματα με τους χαμηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, την ευρέως διαδεδομένη οικονομική αβεβαιότητα και έλλειψη εμπιστοσύνης εκ μέρους επιχειρήσεων και καταναλωτών, σε συνδυασμό με την επιβράδυνση των επενδύσεων και την απώλεια θέσεων απασχόλησης σε διάφορους κλάδους της οικονομίας.

2.2.2.4. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αποφάσισαν να συνεχίσουν τις προσπάθειες για τη δημιουργία ενός ευνοϊκού κλίματος για τη βιομηχανική μεταλλαγή σε όλες της τις πτυχές. Ιδιαιτέρως, ο στόχος της στρατηγικής της Λισσαβόνας είναι προϊόν των Συνόδων Κορυφής του Γκέτεμποργκ και της Βαρκελώνης. Η εαρινή σύνοδος κορυφής που πραγματοποιήθηκε το 2003 στις Βρυξέλλες, είχε ως αποτέλεσμα την επικέντρωση του ενδιαφέροντος σε 4 τομείς προτεραιότητας οι οποίοι είναι στενά συνδεδεμένοι με τη βιομηχανική μεταλλαγή:

- καινοτομία και επιχειρηματικότητα,

- δημιουργία ειδικής ομάδας για την απασχόληση,

- ενίσχυση της εσωτερικής αγοράς: δημιουργήθηκε το Συμβούλιο ανταγωνιστικότητας,

- προστασία του περιβάλλοντος με στόχο την ανάπτυξη και την προαγωγή της απασχόλησης.

2.2.2.5. Στα αναλυτικά του συμπεράσματα, το Συμβούλιο τόνισε εκ νέου την ανάγκη να υλοποιηθεί το όραμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη δημιουργία μιας κοινωνίας που θα στηρίζεται στη γνώση και την "επαναφορά της ανταγωνιστικότητας στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος". Το Συμβούλιο όρισε στόχους, όπως είναι η ταχεία εφαρμογή του σχεδίου δράσης "απλούστευση και βελτίωση του ρυθμιστικού περιβάλλοντος", μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση του αντίκτυπου όλων των σημαντικών νομοσχεδίων της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον οικονομικό και τον κοινωνικό τομέα, μεταξύ άλλων, με συστηματικές διαβουλεύσεις με τους κοινωνικούς εταίρους.

2.2.2.6. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αναφέρεται στα συμπεράσματά του και σε συγκεκριμένους τομείς, όπως στις οδηγίες για τον ηλεκτρισμό και το φυσικό αέριο, τις μεταφορές, το σχέδιο δράσης για τις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, την Ε& ΤΑ και τους διαγωνισμούς για την αγορά αμυντικού εξοπλισμού, την ευρωπαϊκή διαστημική πολιτική, την κοινωνία των πληροφοριών και τη βιοτεχνολογία. Εφιστάται ιδιαιτέρως η προσοχή στην ποιότητα των κοινωφελών υπηρεσιών και την εύκολη πρόσβαση σε αυτές, με βάση τους κανόνες που ισχύουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση για τις κρατικές ενισχύσεις και τον ανταγωνισμό(8).

2.2.2.7. Σε συμφωνία με τα συμπεράσματα της συνόδου κορυφής, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε στις 7 Μαΐου 2003 πρόγραμμα 10 σημείων για τη βελτίωση της θέσης της Ευρώπης, τονίζοντας εκτός άλλων το θέμα της εφαρμογής. Η ΕΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το ότι, ενώ το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αναπτύσσει ολοένα και πιο συχνά διάφορες πολιτικές σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, μέχρι πρόσφατα δεν δινόταν μεγάλη προσοχή στην πρακτική εφαρμογή τους. Το θέμα της εφαρμογής είναι σημαντικό από την άποψη της βιομηχανικής μεταλλαγής εν γένει και κυρίως του κράτους δικαίου στην Ευρώπη.

2.2.2.8. Στο σχέδιο των 10 σημείων που προαναφέρθηκε, η Επιτροπή απευθύνει δικαιολογημένα έκκληση υπέρ μιας νέας σύμπραξης και της τήρησης αποφασιστικής στάσης, γιατί φαίνεται ότι κατασπαταλάται μεγάλο μέρος του δυναμικού της εσωτερικής αγοράς, επειδή ο αριθμός των παραβάσεων αυξάνεται. Ο στόχος είναι να μειωθεί ο αριθμός των εσωτερικών παραβάσεων τουλάχιστον κατά 50 % έως το 2006(9).

2.2.2.9. Τομεακές προσεγγίσεις προωθήθηκαν επίσης και από τον επίτροπο κ. Liikanen όταν δήλωσε στις 29 Ιανουαρίου ότι "... παρ όλο που η οριζόντια διάσταση θα εξακολουθήσει να έχει ουσιαστική σημασία, πρέπει να παρακολουθούνται με προσοχή οι επιδράσεις στη βιομηχανία και ιδιαίτερα στους τομείς που αντιμετωπίζουν συγκεκριμένα προβλήματα και, οπουδήποτε αυτό θα είναι απαραίτητο, πρέπει να γίνονται οι απαραίτητες προσαρμογές για να αντιμετωπίζονται οι εκάστοτε συνθήκες".

2.2.2.10. Η ΕΟΚΕ είναι υπέρ της προσέγγισης που αναπτύσσεται στην ανακοίνωση της Επιτροπής με τίτλο "Η βιομηχανική πολιτική σε μια διευρυμένη Ευρώπη", αλλά είναι επίσης της γνώμης ότι πρέπει να τονιστεί η ανάγκη εφαρμογής τομεακών πολιτικών, οι οποίες μπορεί να αποβούν ιδιαίτερα χρήσιμες για την αναδιάρθρωση των οικονομιών στις υποψήφιες χώρες. Επίσης, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι, σήμερα, ο τομεακός κοινωνικός διάλογος στα μελλοντικά κράτη μέλη είναι ανύπαρκτος.

2.2.2.11. Οι άμεσες κρατικές παρεμβάσεις στη βιομηχανία έχουν περιοριστεί σε μεγάλο βαθμό, πράγμα που σημαίνει ότι προωθείται η δημιουργία μιας συγκρίσιμης κατάστασης στον κλάδο και μάλιστα σε ευρωπαϊκή κλίμακα.

2.2.2.12. Το επιχειρηματικό κλίμα στα κράτη μέλη της ΕΕ επηρεάζεται με άμεσο τρόπο από τη μακροοικονομική, τη νομισματική, και τη φορολογική πολιτική που ασκείται. Η επιτυχής καθιέρωση του ευρώ δεν οδήγησε ακόμη σε επαρκή εναρμόνιση των οικονομικών πολιτικών των κρατών μελών. Εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των φορολογικών καθεστώτων. Έως ένα ορισμένο βαθμό, οι μακροοικονομικές διαφορές μεταξύ των κρατών μελών μπορεί να επηρεάσουν δυσμενώς τη βιομηχανική μεταλλαγή στην Ευρώπη.

2.2.2.13. Η ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς εμποδίζεται, επίσης, από το γεγονός ότι υπάρχουν ουσιαστικής σημασίας τομείς όπου η πρόοδος που σημειώθηκε ήταν πολύ αργή ή ακόμη και ανύπαρκτη. Σχετικά παραδείγματα είναι η μη ικανοποιητική συνεργασία στην ευρωπαϊκή κεφαλαιαγορά, οι ανεπάρκειες που παρατηρούνται στις συνθήκες ανταγωνισμού, η έλλειψη οδηγίας για τις εξαγορές επιχειρήσεων, οι ιδιαιτέρως μακροσκελείς διαπραγματεύσεις για το ευρωπαϊκό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας οι οποίες στο τέλος σημείωσαν μόνο μερική επιτυχία και μερικές φορές η ελλιπής εφαρμογή της ευρωπαϊκής νομοθεσίας.

2.2.2.14. Προκειμένου να δημιουργηθούν οι περαιτέρω προϋποθέσεις για τη βιομηχανική μεταλλαγή με βάση την κοινωνική συνοχή και την ανταγωνιστικότητα, η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει τα αιτήματά της για την άσκηση αποτελεσματικών πολιτικών με στόχο:

- την ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων,

- τη δημιουργία περισσότερων και καλύτερων θέσεων απασχόλησης σε μια αγορά υψηλής έντασης εργασίας,

- την επικέντρωση του ενδιαφέροντος στη γήρανση του ενεργού πληθυσμού και στη θέσπιση μέτρων για τη βελτίωση της πρόσβασης των γυναικών στην αγορά εργασίας.

Για να υλοποιηθούν οι στόχοι αυτοί, απαιτείται δια βίου εκπαίδευση σε όλα τα επίπεδα και βελτίωση της εκπαίδευσης και της επαγγελματικής κατάρτισης. Ιδιαίτερα σκόπιμη κρίνεται η ανάλυση καλύτερων πρακτικών σε κάθε έναν από τους τομείς αυτούς.

2.2.2.15. Η πολιτική για την προαγωγή της καινοτομίας είναι ένα από τα κεντρικά σημεία της στρατηγικής της Λισαβόνας. Όμως, η χρηματοδοτική ένταση διαφέρει από χώρα σε χώρα. Επιπλέον, σε ορισμένα κράτη μέλη, η συνεργασία πανεπιστημίων/κέντρων γνώσης και επιχειρήσεων δεν είναι ιδανική, όπως επισημαίνεται στα συμπεράσματα της συνόδου κορυφής του Μαρτίου του 2003. Στον τομέα αυτό, για παράδειγμα, η Ευρώπη βρίσκεται πίσω από τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. Το αποτέλεσμα είναι ότι το τομεακό εμπορικό ισοζύγιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών είναι ελλειμματικό!

2.2.2.16. Η βιώσιμη ανάπτυξη είναι μια αρχή που υποστηρίζεται από την ΕΟΚΕ, η οποία έχει εκδώσει διάφορες γνωμοδοτήσεις που θα πρέπει να ληφθούν υπόψη στα πλαίσια της προόδου της βιομηχανικής μεταλλαγής.

3. Βιομηχανικές και κοινωνικές αλλαγές

3.1. Τα τελευταία χρόνια, δημοσιεύθηκαν ορισμένες πασίγνωστες εκθέσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση που αναφέρονται στις θεμελιώδεις αλλαγές που σημειώνονται στον κόσμο και στο περιβάλλον των επιχειρήσεων(10).

Επίσης, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η Ευρωπαϊκή Συνδικαλιστική Συνομοσπονδία και η UNICE ενέκριναν ψηφίσματα για τις βιομηχανικές μεταλλαγές(11).

3.2. Η αλλαγή ήταν ανέκαθεν χαρακτηριστικό του κόσμου των επιχειρήσεων και οδήγησε σε πολύ σημαντικές κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που σημειώθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες. Σήμερα, από τα στοιχεία που υπάρχουν, προκύπτει μεγάλη αύξηση του ποσοστού συμμετοχής του ενεργού πληθυσμού στον κλάδο των υπηρεσιών, γεγονός που οφείλεται εν μέρει στην ανάθεση υπεργολαβιών, αλλά και στην εμφάνιση δυναμικών κλάδων, όπως αυτοί της ψυχαγωγίας και των μέσων μαζικής ενημέρωσης.

3.3. Η συνέπεια της τεχνολογικής προόδου είναι ότι ο κύκλος ζωής προϊόντων και υπηρεσιών συντομεύει ολοένα και περισσότερο. Επικρατούν οι ανοικτές αγορές. Αυτό σημαίνει ότι η ικανότητα προσαρμογής είναι αναγκαία. Πολλές επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που πέρασαν κρίση ή υποχρεώθηκαν σε αναδιάρθρωση, υφίστανται μια μερική η πλήρη μεταλλαγή. Πρέπει να βρεθεί η κατάλληλη ισορροπία μεταξύ ευελιξίας (ικανότητας προσαρμογής και νέων προσόντων) και επαγγελματικής εξασφάλισης, μέσω του κοινωνικού διαλόγου. Από αναλύσεις συγκεκριμένων περιπτώσεων, προκύπτει ότι υπάρχει συχνά ανάγκη αναδιάρθρωσης για λόγους που έχουν σχέση με την προσαρμογή της δυναμικότητας, την οικονομική μεταλλαγή, την ανταγωνιστικότητα, την προσαρμογή για λόγους παραγωγικότητας, τον επανακαθορισμό του τόπου εγκατάστασης, τον εξορθολογισμό, οργανωτικές αλλαγές και προβλήματα πτώχευσης(12). Σε ορισμένες από τις περιπτώσεις που αναλύθηκαν, η μετατροπή της επιχείρησης οδήγησε στην παραγωγή εντελώς νέων προϊόντων ή/και υπηρεσιών, καθώς και στην αναδιάταξη η ακόμη και την επέκταση του αριθμού των εργαζομένων. Αυτές οι αλλαγές στο περιβάλλον αλλά και εντός των επιχειρήσεων σχετίζονται στις περισσότερες περιπτώσεις με εξελίξεις που συντελούνται σε συγκεκριμένους τομείς. Ο τρόπος με τον οποίο προωθούνται οι αναδιαρθρώσεις από κοινωνική άποψη έχει οδηγήσει σε έναν εποικοδομητικό διάλογο μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων.

3.4. Οι εξελίξεις αυτές συνεχίζονται, παρά την προσωρινή οικονομική ύφεση. Επιπροσθέτως, ο ανταγωνισμός εντείνεται, επειδή όλες οι επιχειρήσεις επιδιώκουν να εξασφαλίσουν το μέλλον τους. Μπορεί βεβαίως οι δαπάνες να ελέγχονται σήμερα περισσότερο από ποτέ, πλην όμως οι επιχειρήσεις συνεχίζουν να αναδιοργανώνονται και να αναπροσανατολίζονται για το μέλλον, χωρίς να παραμελούν την βιομηχανική συγκέντρωση με συγχωνεύσεις και εξαγορές.

Αυτή η εντατική αναδιάρθρωση οδήγησε στην απώλεια πολλών θέσεων απασχόλησης. Στους πρώτους 9 μήνες του 2001 χάθηκαν 230000 θέσεις απασχόλησης στη ζώνη του ευρώ και 350000 σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η αυξημένες επιπτώσεις της απώλειας απασχόλησης, όχι μόνο για τους εργαζόμενους αλλά και για ολόκληρες περιοχές και περιφέρειες, απαιτούν τη θέσπιση συνοδευτικών μέτρων και σχεδίων για τη δημιουργία εναλλακτικών θέσεων απασχόλησης. Εξάλλου, η μέθοδος αυτή εφαρμόστηκε ήδη σε ορισμένα κράτη μέλη.

Σε σχέση με αυτό, η ΕΟΚΕ επιθυμεί να επιστήσει την προσοχή στο παράδοξο του τομέα των ΤΠΕ. Η οικονομική στασιμότητα που παρατηρήθηκε τα τελευταία χρόνια ήταν αποτέλεσμα της απότομης πτώσης των επενδύσεων σ' αυτό τον τομέα στον οποίο είχε παρατηρηθεί υπερθέρμανση. Αυτό, όμως, δεν εμπόδισε τον ίδιο τομέα (επικοινωνίες, πληροφορίες, Διαδίκτυο) να επιφέρει ριζικές αλλαγές στη βιομηχανία και στην παροχή υπηρεσιών, κατάσταση η οποία προσέδωσε ένα εντελώς νέο πρόσωπο σε παραδοσιακούς τομείς και οδήγησε στη δημιουργία νέων επιχειρήσεων και τη σύναψη νέων συμμαχιών μεταξύ και εταίρων στην αγορά και στην δημιουργία νέων βιομηχανιών και δέσμεων υπηρεσιών. Δεν υπήρξε ούτε ένας τομέας που μπόρεσε να αποφύγει αυτή τη διαδικασία ανανέωσης. Όπως και στο παρελθόν, πρόκειται για ένα νέο προϊόν. Η επόμενη ριζική ανανέωση, αυτή τη φορά στον τομέα της βιοτεχνολογίας, επίκειται άμεσα.

3.5. Ωστόσο, η αναδιάρθρωση ως αυτόνομο φαινόμενο συντελείται σε όλα τα κράτη μέλη. H ΕΟΚΕ υποδεικνύει ορισμένα παραδείγματα περιφερειακών αναδιαρθρώσεων που οδήγησαν στην μετεγκατάσταση εργατικού δυναμικού, τη μετεξέλιξη παλαιών, και τη δημιουργία νέων επιχειρήσεων. Συχνά, βάση παρόμοιων αναδιαρθρώσεων ήταν πολύπλοκες διαδικασίες. Πολλές ευρωπαϊκές περιφέρειες έχουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τα οποία είναι αποτέλεσμα της οικονομικής τους ιστορίας, της γεωγραφικής τους θέσης, και των τοπικών τους παραδόσεων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η προσαρμογή των βιομηχανικών διαρθρώσεων δεν είχε προβλεφθεί στο βαθμό που θα έπρεπε. Ταυτόχρονα όμως, παρατηρήθηκε ότι οι περιφερειακοί παράγοντες - εργοδότες, εργατικά συνδικάτα, τοπικές και περιφερειακές αρχές - κινητοποιήθηκαν και συνεχίζουν να κινητοποιούνται συχνά, σε ορισμένες περιπτώσεις σε στενή συνεργασία με τις εθνικές αρχές και την Ευρωπαϊκή Ένωση (π.χ. προγράμματα Rechar, Resider και Retext) για να δημιουργήσουν τις βάσεις για νέες προοπτικές. Έχουν ήδη ξεκινήσει διαδικασίες αναδιάρθρωσης και εκσυγχρονισμού που προωθούν τη βιομηχανική μεταλλαγή και σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν αποτελέσματα πολύ πιο θετικά από τα αναμενόμενα.

Ορισμένες από τις περιφέρειες στις οποίες δημιουργήθηκαν νέες επιχειρήσεις και αναδιαρθρώθηκαν παλαιές, βρίσκονται στην περιοχή του Ρουρ (Γερμανία) και του Μπέρμιχγαμ (Ηνωμένο Βασίλειο), που μεταπήδησαν από τη βαριά βιομηχανία σε επιχειρήσεις παροχής υπηρεσιών, του Oulu (Φινλανδία) με τον ισχυρό τομέα τηλεπικοινωνιών και στη Βαρκελώνη (Ισπανία) η οποία άλλαξε εκ βάθρων με την ευκαιρία των Ολυμπιακών Αγώνων του 1992.

3.6. Ωστόσο, παρά τις αποδεδειγμένες επιτυχίες που σημειώθηκαν σε ορισμένες περιοχές της Ευρώπης, υπάρχουν άλλες που βρίσκονται ακόμα στο μεταίχμιο, όπως η περιφέρεια των Αστουριών στην Ισπανία, όπου τη δεκαετία του 90 επήλθαν σημαντικές προσαρμογές στη βιομηχανία άνθρακα και χάλυβα. Ο αριθμός των εργαζομένων στον τομέα του χάλυβα μειώθηκε πρόσφατα από 23000 σε 8000, δηλαδή υπήρξε καθαρή απώλεια 15000 θέσεων απασχόλησης. Η περιφέρεια έχασε επίσης περισσότερες από 17000 θέσεις απασχόλησης στον τομέα του χάλυβα. Έγιναν προσπάθειες εκ μέρους της Κεντρικής κυβέρνησης της Ισπανίας και των περιφερειακών αρχών, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρόσφερε και αυτοί ενισχύσεις (συνθήκη ΕΚΑΧ, προγράμματα Rechar και Resider). Ωστόσο, το πρόβλημα δεν λύθηκε και, παρ όλο που η οικονομία έδειξε ορισμένα σημεία ανάκαμψης, δεν ήταν εφικτό να ανακτηθεί ούτε το ήμισυ των θέσεων απασχόλησης που χάθηκαν στους αμέσως εμπλεκόμενους ή τους συναφείς τομείς. Από αυτό προκύπτει σαφώς ότι είναι απαραίτητο να συνεχιστεί η θέσπιση συνοδευτικών οικονομικών μέτρων, προκειμένου να ανακτηθεί το χαμένο έδαφος και να αναπτυχθεί πλήρως η οικονομική ζωή στην περιφέρεια αυτή.

Σήμερα εμφανίζονται άλλες περιπτώσεις: στη Λιέγη (Βέλγιο) και τη Βρέμη (Γερμανία), όπου η Αrcelor, μετά τη συγχώνευση της Αrbed, της Αceralia και της Usinor, αποφάσισε - σε ένα υπόβαθρο πλεονάζουσας ικανότητας παραγωγής χαλυβδόφυλλου και με στόχο τη βελτίωση της συνέργιας - να διακόψει βαθμιαία τη λειτουργία των υψικαμίνων της Λιέγης και να μειώσει την παραγωγή στο Μπρέμεν. Εν όψει της απώλειας θέσεων απασχόλησης που συνεπάγονται τα μέτρα αυτά, η Αrcelor ανέλαβε τη δέσμευση να μην αφήσει κανένα να αντιμετωπίσει χωρίς βοήθεια το πρόβλημα της απασχόλησης, να αποκαταστήσει τους βιομηχανικούς χώρους και, με τη βοήθεια όλων των ενδιαφερομένων, να συμβάλει στην επαναδραστηριοποίηση του τοπικού οικονομικού ιστού. Άλλα μέτρα στήριξης, όπως αυτά που δημιουργήθηκαν πριν από ολίγα χρόνια στο πλαίσιο των προγραμμάτων Rechar και Resider, θα πρέπει να συμβάλουν ώστε να μην πληγούν οι εν λόγω περιοχές. Πρέπει, επίσης, να δημιουργηθούν οι συνθήκες βιώσιμης ανάπτυξης των περιοχών αυτών.

3.7. Μια άλλη σημαντική πτυχή της τρέχουσας εξέλιξης είναι ότι όχι μόνο αλλάζει ο χαρακτήρας των μεμονωμένων επιχειρήσεων αλλά ότι γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο απ' ότι στο παρελθόν ακόμη και να διακριθεί ο ένας τομέας από τον άλλο. Η ουσιαστικότερη αλλαγή που έχει επέλθει έγκειται στο ότι δεν υπάρχει πλέον η παλαιά, σαφής διάκριση μεταξύ των τομέων και έχουν προκύψει νέοι κανόνες του παιχνιδιού, με χαρακτηριστικό την αλληλεξάρτηση, την αλληλεπίδραση, τη δικτύωση, και την ανάθεση υπεργολαβιών. Δεδομένου ότι οι περισσότερες επιχειρήσεις ακολουθούν το δικό τους δρόμο, ανάλογα με τον τρόπο με τον οποίον αντιλαμβάνονται το μέλλον και τη θέση στην αγορά, η κατάσταση διαφέρει από τη μια περίπτωση ή επιχείρηση στην άλλη. Για το λόγο αυτό, χρειάζεται να βρεθεί ένας κατάλληλος συνδυασμός ευελιξίας, συμμετοχής των εργαζομένων, συνεχούς βελτίωσης και σταθερότητας.

3.8. Πάντως, αυτή η πρόχειρη περιγραφή των διεργασιών ανανέωσης, διεθνοποίησης, και αναπροσανατολισμού των τομέων της βιομηχανίας και των υπηρεσιών δείχνει ότι το σύνολο της οικονομίας επηρεάζεται από αυτές τις αλλαγές που γίνονται αισθητές σε όλες τις βαθμίδες των επιχειρήσεων. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο οι κοινωνικοί εταίροι στις περισσότερες χώρες δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στον εκσυγχρονισμό της κατάρτισης, στην καλλιέργεια δεξιοτήτων. Η κινητικότητα των εργαζομένων συνιστά βασικό χαρακτηριστικό του σημερινού συστήματος παραγωγής και παροχής υπηρεσιών. Υπάρχουν παραδοσιακές διαρθρώσεις (όπως, για παράδειγμα, η υποδηματοποιία του Choletais, στη Γαλλία(13)) που συνυπάρχουν με άλλες, νεότερες. Βεβαίως, πολλές επιχειρήσεις ευρίσκονται ακόμη στο στάδιο της μετάβασης από την "παράδοση" στον εκσυγχρονισμό. Ωστόσο, είναι πλέον αισθητό ότι και οι παραδοσιακοί τομείς, όπως το λιανικό εμπόριο και τα κέντρα διανομής σε ορισμένες περιπτώσεις υφίστανται ριζικές αναδιαρθρώσεις και βελτιώνουν τη θέση τους. Όπως και να έχουν τα πράγματα, η κατάρτιση και ο διάλογος έχουν αποφασιστική σημασία για την επιτυχία των αλλαγών αυτών. Ο προσανατολισμός της επαγγελματικής κατάρτισης στη σύγχρονη εποχή και οι πολλές δυνατότητες που προσφέρονται και που πρέπει να προσφέρονται για να εξασφαλισθεί το καλύτερο και ασφαλέστερο δυνατό μέλλον στους εργαζόμενους επηρεάζουν καθοριστικά την επιτυχία των αλλαγών που συντελούνται, ορισμένες από τις οποίες αναφέρθηκαν προηγουμένως.

3.9. Θεωρείται εύλογο ότι η ανάπτυξη των ανθρώπινων πόρων έχει καθοριστική σημασία. Οι μεταλλαγές των επιχειρήσεων και η δημιουργία νέας απασχόλησης, όπως και η προαγωγή της ανταγωνιστικότητας στην ΕΕ - όπως αναγνωρίστηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισαβόνας - στηρίζονται στην έρευνα και την καινοτομία, την κατάρτιση και την ικανότητα προσαρμογής των εργαζομένων. Η αναγνώριση της στρατηγικής σημασίας του ανθρωπίνου κεφαλαίου σημαίνει:

- Επένδυση στην επαγγελματική κατάρτιση και τη βελτίωση των προσόντων των εργαζομένων καθ όλη τη διάρκεια του ενεργού τους βίου,

- Προαγωγή της ικανότητας προσαρμογής των επιχειρήσεων,

- Συμμετοχή των εργαζομένων στις διαδικασίες διαχείρισης και αλλαγής και τη δημιουργία ενός νέου είδους ασφάλειας,

- Διευκόλυνση της πρόσβασης λιγότερο ειδικευμένων ατόμων στην αγορά εργασίας,

- Ανάπτυξη μηχανισμών για την προαγωγή του κοινωνικού διαλόγου στις επιχειρήσεις(14).

Σήμερα, οι εργαζόμενοι είναι και οι ίδιοι πηγή αλλαγών όσον αφορά τη διαχείριση επιχειρήσεων και, κατ' αυτό τον τρόπο, προάγουν τη βιομηχανική μεταλλαγή. Συχνά, οι παλαιές ιεραρχικές δομές αντικαθίστανται από οργανωτικά σχήματα τα οποία αξιοποιούν πλήρως τα υψηλότερα προσόντα των σημερινών εργαζομένων.

3.10. Τον τελευταίο καιρό, έχει αρχίσει να δίδεται περισσότερη έμφαση στην "εταιρική διακυβέρνηση". Πρόκειται για το σύνολο των κανόνων, των κωδίκων, και των τρόπων συμπεριφοράς που ισχύουν στις επιχειρήσεις και αποσκοπούν στη συνεκτίμηση των συμφερόντων όλων των ενδιαφερομένων πλευρών. Επιχειρήσεις, κυρίως εκείνες οι οποίες απασχολούν μεγάλο αριθμό εργαζομένων φέρουν, επίσης, μια κάποια κοινωνική ευθύνη, πάντα βέβαια στα πλαίσια της διεθνούς ανταγωνιστικότητας. Η εταιρική διακυβέρνηση προσφέρει μια διέξοδο για τη ρύθμιση ορισμένων προβλημάτων που έχουν σχέση με την επιθυμητή θεώρηση μιας επιχείρησης σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. Ιδιαιτέρως, όσον αφορά τη βιομηχανική μεταλλαγή, είναι προς το συμφέρον των ίδιων των επιχειρήσεων. Σχετίζεται άμεσα με θέματα όπως η βιωσιμότητα, η διαφάνεια, η αποτελεσματική εποπτεία κλπ. και αποσκοπεί στη διασφάλιση καλών εργασιακών σχέσεων και την κοινωνική υπευθυνότητα. Αυτός ακριβώς είναι ο χώρος όπου διαμορφώνονται τα ειδικά χαρακτηριστικά και οι βασικές αξίες του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου. Συνεπώς, η πρόσφατη πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να συμπεριληφθεί η "εταιρική διακυβέρνηση" στην ημερήσια διάταξη της ΕΕ είναι άλλο ένα βήμα προς την πιο αποτελεσματική χρήση των πόρων και τη βελτίωση της ποιότητας της παραγωγής μας.

4. Συμπεράσματα και συστάσεις

4.1. Η εμπιστοσύνη στην οικονομία πρέπει να αποκατασταθεί. Αυτό είναι και ο λόγος που η ΕΟΚΕ συμφωνεί με τις γενικές γραμμές των στόχων που ορίστηκαν από την Επιτροπή και το Συμβούλιο της ΕΕ στην εαρινή σύνοδο κορυφής του 2003 καθώς και με το σχέδιο δέκα σημείων της Επιτροπής το οποίο αποσκοπεί στην αναζωογόνηση της οικονομίας, τη δημιουργία απασχόλησης και, γενικότερα, την υλοποίηση της στρατηγικής της Λισσαβόνας. Η Ευρώπη χρειάζεται ένα κλίμα που να ευνοεί ένα νέο πρότυπο επικεντρωμένο στις "βιομηχανικές μεταλλαγές με ανθρώπινο πρόσωπο" και με βάση την αειφόρο ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή και την ανταγωνιστικότητα.

4.2. Η ΕΟΚΕ συνιστά να προαχθούν οι συγκριτικές αξιολογήσεις, η άμιλλα ομολόγων και η διάδοση βέλτιστων πρακτικών στους τομείς που επηρεάζονται από τις βιομηχανικές μεταλλαγές και πιστεύει ότι η συγκριτική ανάλυση θα πρέπει να εστιάζει στην τεχνολογική καινοτομία, στην ανταγωνιστικότητα και στις κοινωνικές πτυχές. Επιπλέον, επικροτεί την πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να δημοσιεύσει συγκεκριμένες αναλύσεις στις οποίες γίνεται σύγκριση χωρών.

4.3. Η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ μιας βιομηχανικής πολιτικής η οποία θα έχει κυρίως οριζόντιο χαρακτήρα και θα επιτρέπει την ανάπτυξη τομεακών προσεγγίσεων που θα σχετίζονται άμεσα με τη βιομηχανική μεταλλαγή.

Οι τομεακές αυτές προσεγγίσεις πρέπει να συνοδευτούν από διαδικασίες διαβούλευσης και συμμετοχής όλων των ενδιαφερομένων παραγόντων, παράλληλα με τις κοινωνικές διαπραγματεύσεις στα πλαίσια των βιομηχανικών αναδιαρθρώσεων, ιδίως στις υποψήφιες χώρες μέλη.

4.4. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την διενέργεια συστηματικών ελέγχων, προκειμένου να εξετάζεται κατά πόσον οι κανόνες και οι αποφάσεις που λαμβάνονται σε επίπεδο ΕΕ εφαρμόζονται πραγματικά στα κράτη μέλη. Οι κανόνες του παιχνιδιού πρέπει να τηρούνται στο ακέραιο. Τυχόν εξαιρέσεις θα οδηγούσαν σε μια Ευρώπη κατά παραγγελία.

4.5. Πρέπει οπωσδήποτε να υπάρξει μέριμνα ώστε οι εκπρόσωποι του κλάδου να συμμετέχουν σε όλα τα στάδια της νομοθετικής διαδικασίας στην ΕΕ (από τη βάση προς τα πάνω), έτσι ώστε οι κανόνες και οι αποφάσεις για τους διάφορους πολιτικούς τομείς να συνεκτιμούν το θέμα της βιομηχανικής μεταλλαγής. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι πρέπει να εξασφαλιστεί η αποτελεσματική και συνεπής εφαρμογή των στρατηγικών για την ανταγωνιστικότητα και τη βιομηχανική μεταλλαγή. Η ΣΕΒΜ θα παρακολουθεί την εξέλιξη αυτή εκ του σύνεγγυς.

Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι οι αποφάσεις για τη μετεγκατάσταση επιχειρήσεων δεν πρέπει να λαμβάνονται αποκλειστικά με βάση τις αυξανόμενες διαφορές στη νομοθεσία των κρατών μελών όσον αφορά για παράδειγμα το περιβάλλον και τη φορολογία.

4.6. Πριν από λίγο καιρό συστάθηκε το Συμβούλιο Ανταγωνιστικότητας. Η ΕΟΚΕ επικροτεί αυτή τη νέα προσέγγιση. Θεωρείται σκόπιμο τα διάφορα θέματα και οι νομοθετικές και ρυθμιστικές λύσεις που αναζητούνται γι αυτά να εξετάζονται μέσα στο πραγματικό τους πλαίσιο, διασφαλίζοντας πάντοτε την ποιότητα της απασχόλησης.

Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι η συνοχή των διαφόρων κοινοτικών πολιτικών στον κοινωνικό χώρο, στη βιομηχανία, τη φορολογία, τη περιφερειακή πολιτική, την ενέργεια, τις μεταφορές, τον ανταγωνισμό, την κατάρτιση και την έρευνα, είναι προϋπόθεση της επιτυχίας των πολιτικών για την διευκόλυνση των βιομηχανικών μεταλλαγών.

4.7. Θεωρείται σκόπιμο να αξιολογηθούν αποτελεσματικά οι επιπτώσεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Για το σκοπό αυτό, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την πρόταση για την ίδρυση ανεξάρτητου συμβουλευτικού οργάνου για την αξιολόγηση των επιπτώσεων που έχει η ευρωπαϊκή νομοθεσία στις επιχειρήσεις, έτσι ώστε να βελτιωθεί η ποιότητα αυτής.

4.8. Η ΕΟΚΕ κρίνει ότι έχει ουσιαστική σημασία οι δραστηριότητες στο χώρο της καινοτομίας και της έρευνας να προάγουν την ηγετική θέση της Ευρώπης από την άποψη της ανταγωνιστικότητας αλλά και της κοινωνικής ευημερίας. Εν μέρει, αυτό θα αποτελέσει ανταπόκριση σε παρόμοιες πολιτικές, σε άλλες περιοχές του κόσμου, όπως στις ΗΠΑ, οι οποίες προωθούν τη βιομηχανική ανάπτυξη με κυβερνητικές πρωτοβουλίες στον τομέα της άμυνας(15).

4.9. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ωφέλιμες τις πρωτοβουλίες για την προαγωγή της συνεργασίας πανεπιστημίων/κέντρων γνώσης και επιχειρήσεων(16).

4.10. Η ΕΟΚΕ κρίνει ότι πρέπει να δοθεί περισσότερη προσοχή στις συνέπειες που έχουν ορισμένες διατάξεις και κανόνες της ΕΕ στις MME.

4.11. Πρέπει να διατηρηθεί η εφαρμογή συνεκτικών κανόνων για τις εναπομένουσες κρατικές ενισχύσεις. Ταυτόχρονα, η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να συνεχίσει να δρα, κυρίως μέσω του ΠΟΕ, κατά της κατάχρησης των δασμών όπως, για παράδειγμα, των αμερικανικών δασμών επί των προϊόντων χάλυβα. Αυτό είναι σημαντικό προκειμένου να επιτευχθεί μια συγκρίσιμη κατάσταση στο διεθνές εμπόριο.

4.12. Για να υπάρξει ένα ισορροπημένο κλίμα για τις βιομηχανίες που μεταλλάσσονται, η ΕΟΚΕ παροτρύνει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να εξασφαλίσει την επίβλεψη της κατά γράμμα τήρησης των κανόνων του ΠΟΕ όπου υπάρχουν κενά(17).

4.13. Η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στο ότι πρόκειται για διάφορα είδη βιομηχανικών μεταλλαγών. Η σαφέστερη διάκριση είναι αυτή μεταξύ της αναδιάρθρωσης περιφερειών όπου υπάρχουν βιομηχανίες που επικεντρώνουν τη δραστηριότητά τους στην παραγωγή ενός και μόνο προϊόντος και, αφετέρου, της βιομηχανικής μεταλλαγής ως μιας συνεχούς διαδικασίας προσαρμογής της βιομηχανίας και των υπηρεσιών. Στην πρώτη περίπτωση, μπορεί να προβλεφθεί σε προσωρινή βάση η θέσπιση συγκεκριμένων μέτρων στις ενδιαφερόμενες περιφέρειες.

Η ΕΟΚΕ συνιστά να συνεκτιμηθούν οι θετικές εμπειρίες που έχουν συναχθεί με τομεακά προγράμματα όπως τα Rechar, Resider και Retext για να εκσυγχρονιστούν στα μελλοντικά κράτη μέλη βιομηχανικές περιοχές που είναι επικεντρωμένες στην παραγωγή ενός και μόνο προϊόντος, όπως αυτές των σημερινών κρατών μελών, και να καθιερωθούν νέες μορφές κοινωνικού διαλόγου στις εν λόγω χώρες.

Στις περιοχές που επηρεάζονται ιδιαίτερα από τη μετεγκατάσταση επιχειρήσεων, ενδέχεται να αποδειχθεί ότι είναι απαραίτητο να θεσπιστούν ειδικά συνοδευτικά μέτρα για ορισμένο διάστημα.

4.14. Σε διάφορες περιπτώσεις, περιφέρειες οι οποίες υφίστανται ήδη τη μεταλλαγή της βιομηχανίας επωφελούνται από τη στενή συνεργασία επιχειρήσεων με τις δημόσιες αρχές, τους κοινωνικούς εταίρους και, ενδεχομένως, με άλλους κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να γνωστοποιήσει τις εμπειρίες που έχουν συναχθεί (επιτυχείς και μη) και που θα μπορούσαν να βοηθήσουν τις περιφέρειες που ευρίσκονται σε μεταβατικό στάδιο, ιδιαιτέρως στα μελλοντικά κράτη μέλη.

4.15. Η ΕΟΚΕ τονίζει τη σημασία που έχουν τα προγράμματα επαγγελματικής εκπαίδευσης και καλεί την Επιτροπή να συνεκτιμήσει τις τάσεις και τα αποτελέσματα αυτών των ειδικών προγραμμάτων επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, εκτός άλλων και στον ιδιωτικό τομέα. Επί του θέματος αυτού, κρίνεται σκόπιμο να πραγματοποιηθούν συζητήσεις στρογγυλής τραπέζης με τους κοινωνικούς εταίρους στους διάφορους τομείς.

4.16. Το Ευρωπαϊκό Κέντρο Παρακολούθησης των Αλλαγών, που ιδρύθηκε το 2001 στους κόλπους του Ευρωπαϊκού Γραφείου του Δουβλίνου για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας ως άμεση ανταπόκριση στην έκκληση που απηύθυνε η ομάδα Gyllenhammar θα μπορούσε να διαδραματίσει αξιόλογο ρόλο. Σε συνεργασία με τους διάφορους παράγοντες της οικονομικής ζωής (επιχειρήσεις, κοινωνικούς εταίρους κ.λπ.) καθώς και τα εθνικά ερευνητικά ιδρύματα, παρέχει συγκεκριμένες πληροφορίες για τις μεταλλαγές που συντελούνται σε συγκεκριμένους κλάδους και στη βιομηχανία εν γένει, καθώς και για τις μεθόδους πρόβλεψης και συνοδείας των μεταλλαγών. Η ΕΟΚΕ προτίθεται να αναπτύξει περαιτέρω τη συνεργασία της ΣΕΒΜ με την ΕΚΠΑ.

4.17. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι η δημιουργία τομεακών παρατηρητηρίων θα διευκόλυνε την πρόβλεψη και την υλοποίηση βιομηχανικών μεταλλαγών, τον εντοπισμό εφικτών εναλλακτικών λύσεων και τον περιορισμό στο ελάχιστο των επιπτώσεων αυτών. Όπως έχει ήδη υποδείξει η ΕΟΚΕ(18), ένα άλλο μέτρο που θα διευκόλυνε την πρόβλεψη και τη διαχείριση των βιομηχανικών μεταλλαγών θα ήταν να καταρτίζουν οι μεγάλες ευρωπαϊκές επιχειρήσεις (που απασχολούν περισσότερους από 1000 εργαζόμενους) "έκθεση για τη διαχείριση της αλλαγής" η οποία θα προσφέρει πληροφορίες σχετικά με τις διαρθρωτικές αλλαγές που προβλέπονται καθώς και τη διαχείριση της οποίας θα τύχουν(19).

4.18. Προκειμένου να αξιοποιηθούν οι καλύτερες πρακτικές, η ΕΟΚΕ συνιστά να διενεργείται αξιολόγηση των επιχειρήσεων οι οποίες θα έχουν τις καλύτερες επιδόσεις σε σχέση με διαδικασίες αναδιάρθρωσης με κριτήρια την προαγωγή της γνώσης, της βιωσιμότητας και κοινωνικά προγράμματα (στρατηγική της Λισαβόνας).

4.19. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι ο κοινωνικός διάλογος στις επιχειρήσεις και, ενδεχομένως, με τοπικούς παράγοντες και τις δημόσιες αρχές, αποτελεί σημαντικό και αποφασιστικής σημασίας μέσο για την ανάπτυξη της ανταγωνιστικότητας, των κοινωνικών συνθηκών και της απασχόλησης, παράλληλα με την προστασία του περιβάλλοντος πάνω σε μια παραγωγική ισορροπία. Οι εμπειρίες που έχουν συναγάγει η ΕΟΚΕ και η πρώην συμβουλευτική επιτροπή της ΕΚΑΧ καταδεικνύουν ότι η καθιέρωση ενός συνεχούς τομεακού διαλόγου σε ευρωπαϊκό επίπεδο στον οποίο θα συμμετέχουν με άμεσο τρόπο οι εκπρόσωποι των παραγωγών, των εργαζομένων και άλλων παραγόντων της οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών (καταναλωτών, εμπόρων κ.λπ.) προσφέρει μια χρήσιμη βάση για την άσκηση μιας ανανεωμένης βιομηχανικής πολιτικής.

4.20. Οι μελλοντικές εργασίες της ΣΕΒΜ, ως τμήματος της ΕΟΚΕ, θα επικεντρωθούν στους τομείς ή/και τις περιφέρειες όπου συντελούνται σημαντικές βιομηχανικές μεταλλαγές, με βάση τις κατευθυντήριες γραμμές που αναφέρονται στο σημείο 1.7 και στα συμπεράσματα του παρόντος εγγράφου.

Βρυξέλλες, 25 Σεπτεμβρίου 2003.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Roger Briesch

(1) Συμβούλιο Υπουργών Βιομηχανίας της 18ης Μαΐου 2000.

(2) Ανακοίνωση της 27ης Σεπτεμβρίου 2000 (COM(2000) 588 τελικό).

(3) Ταυτόχρονα με τη γνωμοδότηση, η ΣΕΒΜ καταρτίζει σχέδιο γνωμοδότησης με θέμα: "Η αναδιάρθρωση της βαριάς βιομηχανίας στις υποψήφιες χώρες".

(4) Τα αίτια των μεταλλαγών είναι διάφορα. Βλέπε σχετικώς:

- Prahalad, C.K. και Ηamel, G. (1994): "Strategy as a field of study: Why search for a new paradigm?", Strategic Management Journal, vol. 15.

- López, J. και Leal, I. (2002): Cómo aprender en la sociedad del conocimiento, Gestión 2000, Βαρκελώνη.

(5) Βλέπε συγκεκριμένα F. Aggeri & F. Pallez "Les nouvelles figures de l'État dans les mutations industrielles" Cahiers de recherche du centre de gestion scientifique n° 20, École des mines de Paris, 2002 ή Bernard Brunhes consultants "La gestion des crises industrielles locales en Europe", Cahiers n° 6, 2000.

(6) Για παράδειγμα, η εφαρμογή του άρθρου 201, που αυξάνει τους τελωνειακούς δασμούς για ορισμένα μεταλλικά ελάσματα,από το Μάρτιο του 2002, ή ο φορολογικός νόμος με την επωνυμία "Foreign Sales Corporation", που επικρίθηκε από τον ΠΟΕ, ο οποίος επιτρέπει σε ορισμένες επιχειρήσεις να επωφελούνται από ενισχύσεις κατά την εξαγωγή.

(7) Το 1991 σημειώθηκαν 8239 συγχωνεύσεις μες τη συμμετοχή επιχειρήσεων της ΕΕ. Το 1999, ο αντίστοιχος αριθμός ήταν 12.796. Πηγή: "Mergers and acquisitions" (European Economy. Supplement A. Economic Trends. No 5/6.2000. Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων)

(8) Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε την Πράσινη Βίβλο για της υπηρεσίες κοινής ωφελείας (COM(2003) 270 τελικό) στις 21 Μαΐου 2003.

(9) Ο αριθμός των ανοιχτών παραβάσεων αυξήθηκε από περίπου 700 το 1992 σε σχεδόν 1600 σήμερα. Ιδιαίτερη έμφαση αποδίδεται στην ολοκλήρωση των αγορών παροχής υπηρεσιών και "βιομηχανιών δικτύου", όπως ο τομέας της ενέργειας, οι μεταφορές, οι τηλεπικοινωνίες και τα ταχυδρομεία, "που έχουν καθοριστική σημασία για όλους τους πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης" και σημαντικό μέρος του επιχειρηματικού κόστους. Μερικά άλλα σημαντικά στοιχεία του σχεδίου των 10 σημείων αφορούν την εφαρμογή ενός καλύτερου ρυθμιστικού σχεδίου δράσης και περισσότερο ανοικτές αγορές για τις δημόσιες συμβάσεις.

(10) Οι σημαντικότερες ήταν οι ακόλουθες: "Διαχείριση της αλλαγής" του Νοεμβρίου 1998, η έκθεση της ομάδας Pehr Gyllenhammer (για την οποία η ΕΟΚΕ δημοσίευσε μια θετική γνωμοδότηση με ορισμένες κριτικές παρατηρήσεις: ΕΕ C 258 της 10.9.12999, εισηγητές οι κ. Little και Sepi), και η έκθεση της ομάδας υψηλού επιπέδου για τις εργασιακές σχέσεις και τη βιομηχανική μεταλλαγή στην ΕΕ, του Ιανουαρίου 2002, υπό την προεδρία του κ. Maria Joao Rodriques.

(11) Ψήφισμα του ΕΚ, της 15ης Φεβρουαρίου 2001 για τις κοινωνικές επιπτώσεις των βιομηχανικώνμεταλλαγών (B5-0089/2001) στο οποίο περιλαμβάνεται έκκληση για την εφαρμογή μιας περισσότερο πρωτόβουλης στρατηγικής έναντι των βιομηχανικών μεταλλαγών, τονίζεται η ανάγκη ανάπτυξης του κοινωνικού διαλόγου και υπενθυμίζεται ότι οι διατάξεις της συνθήκης προβλέπουν ότι ο απώτερος στόχος είναι η επίτευξη ενός υψηλού επιπέδου απασχόλησης που πρέπει να συνεκτιμάται στον καθορισμό και την εφαρμογή των κοινοτικών πολιτιικών. Ψήφισμα της ΕΟΚΕ της 11-12 Μαρτίου 2002 στο οποίο επιβεβαιώνεται η αναγκαιότητα της διαρκούς διασύνδεσης των εργαζομένων με τις συντελλούμενες αλλαγές, η υλοποίηση αναδιαρθρώσεων με βάση την αρχή της ελαχιστοποίησης του κοινωνικού κόστους και απυθύνεται έκκληση για τη συνέχεια των ερευνών και των αναλύσεων για την εκτίμηση του εύρους και του αντικτύπου της αναδιάρθρωσης επιχειρήσεων ανά τομέα, κλάδο, χώρα και περιφέρεια. Ψήφισμα της Ένωσης Συνομοσπονδιών της Βιομηχανίας και των Εργοδοτών της Ευρώπης (UNICE), της 8ης Μαρτίου 2002 για την οργάνωση της ανταλλαγής εμπειριών με στόχο την πρόβλεψη και τη διαχείριση των μεταλλαγών.

(12) Βλέπε μελέτες περιπτώσεων για τη διαχείριση των κοινωνικών συνεπειών σημαντικών μεταλλαγών της βιομηχανίας, Bernard Brunhes, σύμβουλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής DGV, (http://www.bruhnes.com/Etudligne /Cahiers/6/Cahiers6.htm)

(13) Η περίπτωση του κλάδου της υποδηματοποιίας στο Choletais, Aggeri Franck and Pallez Frédérique - Centre de Gestion Scientifique, école des mines de Paris, Σεπτέμβριος 2001.

(14) Έγγραφο της Επιτροπής: Πρόβλεψη και διαχείριση της αλλαγής: μια δυναμική προσέγγιση των κοινωνικών πτυχών της αναδιάρθρωσης επιχειρήσεων: πρώτη φάση των διαβουλεύσεων των κλάδων της βιομηχανίας στην Κοινότητα και των κοινωνικών εταίρων στους διάφορους τομείς. (σημείο 1.3).

(15) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ για την Πράσινη Βίβλο για την Ευρωπαϊκή Διαστημική Πολιτική - ΕΕ C 220 της 16.9.2003, σ. 19. Βλ., επίσης, γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής για την ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών - Ευρωπαϊκή Άμυνα - Βιομηχανικά θέματα και θέματα αγοράς - Για να χαραχθεί μια πολιτική της ΕΕ στον τομέα του αμυντικού εξοπλισμού (για την οποία η ΣΕΒΜ έχει καταρτίσει συμπληρωματική γνωμοδότηση).

(16) Από την άποψη αυτή, αξίζει να σημειωθεί ότι, όπως στη Φινλανδία, η νέα κυβέρνηση των Κάτω Χωρών δημιούργησε συλλογικό φορέα για τη συνεργασία κέντρων τεχνογνωσίας και επιχειρήσεων, του οποίου προεδρεύει ο πρωθυπουργός της χώρας.

(17) Για παράδειγμα: η Κίνα στις ποσοστώσεις για τη μικροηλεκτρονική., η Νότιος Κορέα για τις ενισχύσεις στα ναυπηγεία και οι ΗΠΑ για τις ενισχύσεις στη μεταλλουργία.

(18) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα "Διαχείριση της αλλαγής - ομάδα εμπειρογνωμόνων υψηλού επιπέδου για τις κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις των βιομηχανικών μεταλλαγών, τελική έκθεση" σημείο 3.2.3 - ΕΕ C 258 της 10.9.1999.

(19) Συνοπτική παρουσίαση: Διαχείριση της αλλαγής Managing Change - ομάδα εμπειρογνωμόνων υψηλού επιπέδου για τις κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις των βιομηχανικών μεταλλαγών (έκθεση Gyllenhammer).