1.

Οι υπό κρίση αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως αφορούν τη διαδικασία ανακατανομής των δικαιωμάτων χρήσης των συχνοτήτων της επίγειας ψηφιακής τηλεόρασης (στο εξής: ανακατανομή συχνοτήτων), μέσω της μετάβασης από το σύστημα μετάδοσης DVB‑T στο (πιο προηγμένο) σύστημα μετάδοσης DVB‑T2 ( 2 ), μετά τη διάθεση της ζώνης συχνοτήτων 694-790 MHz (στο εξής: ζώνη συχνοτήτων 700 MHz) προς όφελος του δικτύου τηλεπικοινωνιών πέμπτης γενιάς (στο εξής: δίκτυο 5G) ( 3 ).

2.

Οι υπό κρίση αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως υποβλήθηκαν στο πλαίσιο ένδικων διαφορών μεταξύ, αφενός, εταιριών που εκμεταλλεύονται δίκτυα επίγειας ψηφιακής τηλεόρασης και, αφετέρου, της Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (ρυθμιστικής αρχής τηλεπικοινωνιών, Ιταλία, στο εξής: AGCOM) και άλλων δημόσιων αρχών ( 4 ), σχετικά με τη διαδικασία μετατροπής των δικαιωμάτων χρήσης των συχνοτήτων τεχνολογίας DVB‑T σε δικαιώματα χρήσης της δυναμικότητας μετάδοσης σε πολυπλέκτες εθνικής εμβέλειας τεχνολογίας DVB‑T2 ( 5 ) και τη διαδικασία παραχώρησης των δικαιωμάτων χρήσης της επιπλέον δυναμικότητας μετάδοσης που προκύπτει από τη μετάβαση από την τεχνολογία DVB‑T στην τεχνολογία DVB‑T2 (στο εξής: επιπλέον δυναμικότητα μετάδοσης).

3.

Στο πλαίσιο αυτό, τίθεται το ζήτημα της ερμηνείας πλειόνων διατάξεων του κανονιστικού πλαισίου της Ένωσης στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών ( 6 ) και του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) όσον αφορά, κατ’ ουσίαν, την αποτελεσματικότητα των μέσων ένδικης προστασίας κατά των πράξεων που εκδόθηκαν στο πλαίσιο της ανακατανομής των συχνοτήτων και βάσει των σχετικών αρμοδιοτήτων της AGCOM καθώς και όσον αφορά την προσβολή των δικαιωμάτων των εκκαλουσών των κύριων δικών στο πλαίσιο της εν λόγω ανακατανομής σε σχέση, μεταξύ άλλων, με την αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης, λαμβανομένης επίσης υπόψη της ιστορικής εξέλιξης του οπτικοακουστικού τομέα στην Ιταλία.

4.

Το άρθρο 3 της οδηγίας για την αδειοδότηση, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενική άδεια δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών», ορίζει στις παραγράφους 1 και 2 τα εξής:

«1.   Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν την ελευθερία παροχής δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών, με την επιφύλαξη των όρων που θέτει η παρούσα οδηγία. Προς τον σκοπό αυτόν, τα κράτη μέλη δεν εμποδίζουν μια επιχείρηση να παρέχει δίκτυα ή υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών, εκτός εάν τούτο είναι απαραίτητο για τους λόγους που εκτίθενται στο άρθρο [52, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ].

2.   Η παροχή δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών ή η παροχή υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών επιτρέπεται, με την επιφύλαξη […] των δικαιωμάτων χρήσης που αναφέρονται στο άρθρο 5, μόνον έπειτα από χορήγηση γενικής άδειας. Είναι δυνατόν να απαιτηθεί από την ενδιαφερόμενη επιχείρηση η υποβολή κοινοποίησης, αλλά δεν προϋποτίθεται η έκδοση ρητής απόφασης ή άλλης διοικητικής πράξης από την εθνική κανονιστική αρχή, πριν από την άσκηση των εκ της αδείας δικαιωμάτων. Μετά την κοινοποίηση, εφόσον απαιτείται, μια επιχείρηση δύναται να εκκινήσει δραστηριότητα, ενδεχομένως με την επιφύλαξη των άρθρων 5, 6 και 7 σχετικά με τα δικαιώματα χρήσης.

[…]»

5.

Το άρθρο 5 της εν λόγω οδηγίας, με τίτλο «Δικαιώματα χρήσης ραδιοσυχνοτήτων και αριθμών», ορίζει στην παράγραφο 2 τα εξής:

«Όταν είναι απαραίτητη η χορήγηση ατομικών δικαιωμάτων χρήσης ραδιοσυχνοτήτων και αριθμών, τα κράτη μέλη χορηγούν τα δικαιώματα αυτά, κατόπιν αιτήματος, σε κάθε επιχείρηση για την παροχή δικτύων ή υπηρεσιών βάσει της γενικής άδειας κατά το άρθρο 3, με την επιφύλαξη των άρθρων 6 και 7 και του άρθρου 11 παράγραφος 1 στοιχείο γ) της παρούσας οδηγίας και των άλλων κανόνων που διασφαλίζουν την αποδοτική χρήση των εν λόγω πόρων σύμφωνα με την [οδηγία-πλαίσιο].

Με την επιφύλαξη ειδικών κριτηρίων που ορίζονται εκ των προτέρων από τα κράτη μέλη για τη χορήγηση δικαιωμάτων χρήσης ραδιοσυχνοτήτων σε παρόχους υπηρεσιών περιεχομένου ραδιοφωνικών ή τηλεοπτικών εκπομπών προς επίτευξη στόχων γενικού συμφέροντος σύμφωνα με την [ενωσιακή] νομοθεσία, τα δικαιώματα χρήσης ραδιοσυχνοτήτων και αριθμών χορηγούνται μέσω ανοικτών, αντικειμενικών, διαφανών, αμερόληπτων και αναλογικών διαδικασιών και, στην περίπτωση των ραδιοσυχνοτήτων, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 9 της [οδηγίας-πλαισίου]. Μια εξαίρεση από την απαίτηση για ανοικτές διαδικασίες θα μπορούσε να ισχύει στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η χορήγηση μεμονωμένων δικαιωμάτων χρήσης ραδιοσυχνοτήτων σε φορείς παροχής υπηρεσιών περιεχομένου ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών είναι απαραίτητη για την επίτευξη στόχου γενικού συμφέροντος όπως ορίζεται από τα κράτη μέλη σύμφωνα με τη [ενωσιακή] νομοθεσία.

[…]»

6.

Το άρθρο 7 της ίδιας οδηγίας, το οποίο επιγράφεται «Διαδικασία για τον περιορισμό του αριθμού των προς παροχή δικαιωμάτων χρήσης ραδιοσυχνοτήτων», προβλέπει στην παράγραφο 3 τα εξής:

«Εάν απαιτείται περιορισμός της παροχής δικαιωμάτων χρήσης ραδιοσυχνοτήτων, τα κράτη μέλη παρέχουν τα εν λόγω δικαιώματα βάσει αντικειμενικών, διαφανών, αμερόληπτων και αναλογικών κριτηρίων επιλογής. Όλα τα εν λόγω κριτήρια επιλογής πρέπει να σταθμίζουν δεόντως την επίτευξη των στόχων του άρθρου 8 της [οδηγίας-πλαισίου] και των απαιτήσεων του άρθρου 9 της εν λόγω οδηγίας.»

7.

Το άρθρο 14 της εν λόγω οδηγίας, με τίτλο «Τροποποίηση δικαιωμάτων και υποχρεώσεων», ορίζει τα εξής:

«1.   Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι τα δικαιώματα, οι όροι και οι διαδικασίες που αφορούν γενικές άδειες και δικαιώματα χρήσης ή δικαιώματα για εγκατάσταση ευκολιών μπορούν να τροποποιηθούν μόνο σε αντικειμενικά αιτιολογημένες περιπτώσεις και κατά αναλογικό τρόπο, συνεκτιμώντας, κατά περίπτωση, τις ειδικές συνθήκες που ισχύουν για μεταβιβάσιμα δικαιώματα χρήσης ραδιοσυχνοτήτων. […]

2.   Τα κράτη μέλη δεν περιορίζουν ούτε καταργούν δικαιώματα εγκατάστασης ευκολιών ή δικαιωμάτων χρήσης ραδιοσυχνοτήτων πριν από τη λήξη της χρονικής περιόδου για την οποία αυτά έχουν χορηγηθεί, εκτός αιτιολογημένων περιπτώσεων και, κατά περίπτωση, σύμφωνα με το παράρτημα και τις σχετικές εθνικές διατάξεις όσον αφορά την παροχή αντισταθμιστικού ανταλλάγματος λόγω ανακλήσεως δικαιώματος.»

8.

Το άρθρο 3 της οδηγίας-πλαισίου, με τίτλο «Εθνικές [ρυθμιστικές] αρχές» ( 7 ), έχει ως εξής:

«1.   Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι καθένα από τα καθήκοντα που ανατίθενται στις [ΕΡΑ] βάσει της παρούσας οδηγίας και των ειδικών οδηγιών αναλαμβάνεται από αρμόδιο φορέα.

2.   Τα κράτη μέλη εγγυώνται την ανεξαρτησία των [ΕΡΑ,] ότι οι [ΕΡΑ] είναι νομικά διακριτές και λειτουργικά ανεξάρτητες από όλους τους οργανισμούς παροχής δικτύων, εξοπλισμού ή υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Τα κράτη μέλη τα οποία διατηρούν την κυριότητα ή τον έλεγχο επιχειρήσεων παροχής δικτύων ή/και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών εξασφαλίζουν τον αποτελεσματικό διαρθρωτικό διαχωρισμό της κανονιστικής λειτουργίας από τις δραστηριότητες που έχουν σχέση με την κυριότητα ή τον έλεγχο.

3.   Τα κράτη μέλη μεριμνούν για την αμεροληψία, τη διαφάνεια και την έγκαιρη δράση των [ΕΡΑ] κατά την άσκηση των εξουσιών τους. Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε οι [ΕΡΑ] να διαθέτουν επαρκείς χρηματοδοτικούς και ανθρώπινους πόρους για την εκτέλεση των καθηκόντων που τους έχουν ανατεθεί.

3α.   Υπό την επιφύλαξη των διατάξεων των παραγράφων 4 και 5, οι [ΕΡΑ] που είναι υπεύθυνες για την εκ των προτέρων κανονιστική ρύθμιση των αγορών […] ενεργούν ανεξάρτητα και δεν ζητούν ούτε λαμβάνουν οδηγίες από κανέναν άλλον φορέα σε σχέση με την εκτέλεση των καθηκόντων αυτών που τους έχουν ανατεθεί βάσει εθνικών νομοθετικών ρυθμίσεων που υλοποιούν την [ενωσιακή] νομοθεσία. Αυτό δεν εμποδίζει την επιτήρηση σύμφωνα με το εθνικό συνταγματικό δίκαιο. Εξουσία αναστολής ή ακύρωσης αποφάσεων των [ΕΡΑ] διαθέτουν αποκλειστικά τα όργανα προσφυγής που έχουν συγκροτηθεί σύμφωνα με το άρθρο 4.

[…]» ( 8 ).

9.

Το άρθρο 4 της εν λόγω οδηγίας-πλαισίου, με τίτλο «Δικαίωμα προσφυγής», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:

«Τα κράτη μέλη μεριμνούν για την ύπαρξη αποτελεσματικών μηχανισμών σε εθνικό επίπεδο, βάσει των οποίων κάθε χρήστης ή επιχείρηση που παρέχει δίκτυα ή/και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών έχει, όταν θίγεται από απόφαση εθνικής ρυθμιστικής αρχής, δικαίωμα προσφυγής κατά της αποφάσεως ενώπιον οργάνου προσφυγής ανεξάρτητου από τους διαδίκους. Το εν λόγω όργανο προσφυγής, το οποίο μπορεί να είναι δικαστήριο, διαθέτει την απαιτούμενη εμπειρία για την αποτελεσματική εκτέλεση των καθηκόντων του. Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι λαμβάνονται δεόντως υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της υπόθεσης και ότι υπάρχει πραγματικός μηχανισμός προσφυγής.

Έως την ολοκλήρωση της προσφυγής ισχύει η απόφαση της εθνικής ρυθμιστικής αρχής, εκτός εάν ληφθούν προσωρινά μέτρα σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία.»

10.

Το άρθρο 8 της οδηγίας-πλαισίου, το οποίο φέρει τον τίτλο «Στόχοι πολιτικής και κανονιστικές αρχές», ορίζει τα εξής:

«1.   Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι, κατά την άσκηση των κανονιστικών καθηκόντων που προβλέπονται στην παρούσα οδηγία και τις ειδικές οδηγίες, οι [ΕΡΑ] λαμβάνουν κάθε εύλογο μέτρο που στοχεύει στην επίτευξη των στόχων των παραγράφων 2, 3 και 4. Τα εν λόγω μέτρα είναι ανάλογα προς τους στόχους αυτούς.

[…]

2.   Οι [ΕΡΑ] προάγουν τον ανταγωνισμό στην παροχή δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών, υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών και συναφών ευκολιών και υπηρεσιών […]

3.   Οι [EΡA] συμβάλλουν στην ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς […]

4.   Οι [ΕΡΑ] προάγουν τα συμφέροντα των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης […]».

11.

Το άρθρο 9 της οδηγίας-πλαισίου, το οποίο επιγράφεται «Διαχείριση ραδιοφάσματος για υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών», προβλέπει στην παράγραφο 1 τα εξής:

«Τα κράτη μέλη, λαμβάνοντας δεόντως υπόψη τους το γεγονός ότι οι ραδιοσυχνότητες αποτελούν δημόσιο αγαθό με σημαντική κοινωνική, πολιτιστική και οικονομική αξία, εξασφαλίζουν την ουσιαστική διαχείριση των ραδιοσυχνοτήτων για τις υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών στην επικράτειά τους σύμφωνα με τα άρθρα 8 και 8α. Εξασφαλίζουν ότι η κατανομή του ραδιοφάσματος που χρησιμοποιείται για υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών και η χορήγηση γενικών αδειών ή μεμονωμένων δικαιωμάτων χρήσης των ραδιοσυχνοτήτων αυτών από τις αρμόδιες εθνικές αρχές βασίζονται σε αντικειμενικά, διαφανή, αμερόληπτα και αναλογικά κριτήρια.

Εφαρμόζοντας το παρόν άρθρο, τα κράτη μέλη τηρούν τις σχετικές διεθνείς συμφωνίες, συμπεριλαμβανομένων των κανονισμών της [Διεθνούς Ενώσεως Τηλεπικοινωνιών (ITU)], και μπορούν να λαμβάνουν υπόψη τους στόχους δημόσιας ασφάλειας.»

12.

Το άρθρο 2 της οδηγίας για τον ανταγωνισμό, με τίτλο «Αποκλειστικά και ειδικά δικαιώματα για δίκτυα ηλεκτρονικών επικοινωνιών και για υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών», ορίζει τα εξής:

«1.   Τα κράτη μέλη δεν χορηγούν ή διατηρούν σε ισχύ αποκλειστικά ή ειδικά δικαιώματα για τη δημιουργία ή/και τη λειτουργία δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών ή για την παροχή διαθέσιμων στο κοινό υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών.

2.   Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να εξασφαλίσουν σε κάθε επιχείρηση το δικαίωμα παροχής υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών ή εγκατάστασης ή επέκτασης ή λειτουργίας δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών.

3.   Τα κράτη μέλη φροντίζουν ώστε να μην επιβάλλονται ή να μη διατηρούνται περιορισμοί όσον αφορά την παροχή υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών μέσω δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών που έχουν εγκαταστήσει οι φορείς παροχής υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών, μέσω υποδομών που διαθέτουν τρίτοι ή μέσω κοινών δικτύων, άλλων εγκαταστάσεων ή θέσεων, με την επιφύλαξη των διατάξεων [της οδηγίας 2002/19/ΕΚ ( 9 ), της οδηγίας για την αδειοδότηση, της οδηγίας-πλαισίου και της οδηγίας 2002/22/ΕΚ ( 10 )].

4.   Τα κράτη μέλη φροντίζουν ώστε η γενική άδεια που έχει χορηγηθεί σε μια επιχείρηση για την παροχή υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών ή για την εγκατάσταση ή/και τη λειτουργία δικτύων ηλεκτρονικών επικοινωνιών καθώς και οι όροι χορήγησής της να βασίζονται σε αντικειμενικά, αμερόληπτα, αναλογικά και διαφανή κριτήρια.

5.   Οποιαδήποτε απόφαση, η οποία λαμβάνεται με βάση τους λόγους που καθορίζονται στο άρθρο 3 παράγραφος 1 της οδηγίας [για την αδειοδότηση], και εμποδίζει κάποια επιχείρηση να διαθέτει υπηρεσίες ή δίκτυα ηλεκτρονικών επικοινωνιών πρέπει να είναι αιτιολογημένη.

Όποιος πιστεύει ότι έχει αδικηθεί θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα προσβολής αυτής της απόφασης ενώπιον οργάνου, ανεξάρτητου από τα εμπλεκόμενα μέρη, ή τελικά ενώπιον δικαστηρίου.»

13.

Το άρθρο 4 της εν λόγω οδηγίας, με τίτλο «Δικαιώματα χρήσης συχνοτήτων», ορίζει τα εξής:

«Με την επιφύλαξη των ειδικών κριτηρίων και διαδικασιών που θέσπισαν τα κράτη μέλη για τη χορήγηση δικαιωμάτων χρήσης των ραδιοσυχνοτήτων σε φορείς παροχής υπηρεσιών μετάδοσης ραδιοτηλεοπτικού περιεχομένου προκειμένου να επιτευχθούν στόχοι γενικού συμφέροντος σύμφωνα με το […] δίκαιο [της Ένωσης]:

14.

Η απόφαση 2017/899 ρυθμίζει τη χρήση της ζώνης συχνοτήτων 700 MHz. Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, της εν λόγω απόφασης:

«Έως τις 30 Ιουνίου 2020 τα κράτη μέλη επιτρέπουν τη χρήση της ζώνης συχνοτήτων των [700 MHz] για επίγεια συστήματα παροχής υπηρεσιών ασύρματων ευρυζωνικών ηλεκτρονικών επικοινωνιών […].

Ωστόσο, τα κράτη μέλη μπορούν να καθυστερήσουν να επιτρέψουν τη χρήση της ζώνης συχνοτήτων των 700 MHz για έως και δύο έτη, για έναν ή περισσότερους από τους δεόντως τεκμηριωμένους λόγους που παρατίθενται στο παράρτημα της παρούσας απόφασης. […] Εφόσον είναι απαραίτητο, τα κράτη μέλη εφαρμόζουν τη διαδικασία αδειοδότησης ή τροποποιούν σχετικά υφιστάμενα δικαιώματα χρήσης του ραδιοφάσματος σύμφωνα με την οδηγία [για την αδειοδότηση] ώστε να επιτρέπουν την εν λόγω χρήση.

[…]»

15.

Το άρθρο 5, παράγραφος 1, της εν λόγω απόφασης έχει ως εξής:

«Το συντομότερο δυνατόν και το αργότερο έως την 30ή Ιουνίου 2018, τα κράτη μέλη εκδίδουν και δημοσιεύουν εθνικό σχέδιο και χρονοδιάγραμμα (“εθνικός χάρτης πορείας”), που περιλαμβάνουν λεπτομερή μέτρα για να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους δυνάμει των άρθρων 1 έως 4. Τα κράτη μέλη καταρτίζουν τους εθνικούς αυτούς χάρτες πορείας τους αφού διαβουλευτούν με όλους τους ενδιαφερόμενους φορείς.»

16.

Οι επίμαχες στις υποθέσεις των κύριων δικών διατάξεις θεσπίστηκαν με το άρθρο 1, παράγραφοι 1030 έως 1037, του νόμου 205/2017 ( 11 ).

17.

Το άρθρο 1, παράγραφος 1031, του εν λόγω νόμου ορίζει τα εξής:

«Σύμφωνα με τους στόχους της ευρωπαϊκής και εθνικής πολιτικής στον οπτικοακουστικό τομέα για κοινωνική συνοχή, πολυφωνία των μέσων επικοινωνίας και πολιτισμική πολυμορφία και με σκοπό την αποτελεσματικότερη διαχείριση του φάσματος με τη χρήση των πλέον προηγμένων τεχνολογιών, όλες οι συχνότητες που παραχωρούνται σε εθνικό και τοπικό επίπεδο για την υπηρεσία επίγειας ψηφιακής τηλεόρασης και κατανέμονται στη ζώνη VHF-III και στη ζώνη 470-694 MHz αποδεσμεύονται βάσει του χρονοδιαγράμματος της παραγράφου 1032. Για τους ίδιους σκοπούς που μνημονεύονται στην προηγούμενη περίοδο, τα δικαιώματα χρήσης των συχνοτήτων που κατέχουν, κατά την ημερομηνία έναρξης ισχύος του παρόντος νόμου, οι φορείς εκμετάλλευσης εθνικών δικτύων μετατρέπονται σε δικαιώματα χρήσης δυναμικότητας μετάδοσης σε πολυπλέκτες εθνικής εμβέλειας της νέας τεχνολογίας DVB‑T2, βάσει των κριτηρίων που η [AGCOM] καθορίζει έως την 31η Μαρτίου 2019 για σκοπούς παραχώρησης των δικαιωμάτων χρήσης των συχνοτήτων. Έως την 31η Μαρτίου 2019 η [AGCOM] καθορίζει τα κριτήρια για την παραχώρηση, σε εθνικό επίπεδο, στους φορείς εκμετάλλευσης εθνικών δικτύων των δικαιωμάτων χρήσης των συχνοτήτων που μνημονεύονται στο σχέδιο της παραγράφου 1030 για την υπηρεσία επίγειας ψηφιακής τηλεόρασης, λαμβάνοντας υπόψη την ανάγκη διασφάλισης του περιορισμού του ενδεχόμενου κόστους μετατροπής και δημιουργίας των δικτύων, μείωσης των χρόνων της μεταβατικής περιόδου που προβλέπεται στην παράγραφο 1032 και ελαχιστοποίησης του κόστους και των συνεπειών για τους τελικούς χρήστες. Έως την 30ή Ιουνίου 2019 το [Ministero dello sviluppo economico (Υπουργείο Οικονομικής Ανάπτυξης, Ιταλία) παραχωρεί τα δικαιώματα χρήσης των συχνοτήτων που μνημονεύονται στην τρίτη περίοδο σε φορείς εκμετάλλευσης εθνικών δικτύων βάσει των κριτηρίων που καθορίζει η [AGCOM] στην ίδια τρίτη περίοδο. […]»

18.

Το άρθρο 1, παράγραφος 1031 bis, του εν λόγω νόμου προβλέπει τα εξής:

«Η παραχώρηση, στους φορείς εκμετάλλευσης εθνικών δικτύων και στον φορέα της ραδιοτηλεοπτικής και πολυμεσικής δημόσιας υπηρεσίας, της επιπλέον δυναμικότητας μετάδοσης που είναι διαθέσιμη σε εθνικό επίπεδο και των επίγειων συχνοτήτων, επιπλέον εκείνων που προορίζονται για τη μετατροπή των δικαιωμάτων χρήσης που μνημονεύονται στην παράγραφο 1031 και περιλαμβάνονται στον σχεδιασμό της [AGCOM] στο πλαίσιο του [εθνικού προγράμματος διανομής συχνοτήτων], για την υπηρεσία επίγειας ψηφιακής τηλεόρασης, πραγματοποιείται με διαδικασία επιλογής μέσω δημοπρασίας, χωρίς υποβολή περαιτέρω ανταγωνιστικών προσφορών, την οποία το Υπουργείο Οικονομικής Ανάπτυξης προκηρύσσει έως την 30ή Νοεμβρίου 2019, κατ’ εφαρμογήν των διαδικασιών που η [AGCOM] θεσπίζει έως την 30ή Σεπτεμβρίου 2019 […], βάσει των ακόλουθων αρχών και κριτηρίων: a) παραχώρηση της δυναμικότητας μετάδοσης και των συχνοτήτων βάσει μεριδίων ίσων με το ήμισυ ενός πολυπλέκτη· b) καθορισμός ελάχιστης αξίας των προσφορών βάσει των αξιών της αγοράς που έχει προσδιορίσει η [AGCOM]· c) εξέταση της αξίας των υποβληθεισών οικονομικών προσφορών· d) διασφάλιση της συνέχειας της υπηρεσίας, της ταχύτητας της τεχνολογικής μετάβασης, καθώς και της ποιότητας των τεχνολογικών υποδομών που τίθενται στη διάθεση των φορέων εκμετάλλευσης εθνικών δικτύων οι οποίοι δραστηριοποιούνται στον τομέα, περιλαμβανομένου του φορέα της ραδιοτηλεοπτικής και πολυμεσικής δημόσιας υπηρεσίας· e) αξιοποίηση της αποκτηθείσας πείρας των φορέων εκμετάλλευσης εθνικών δικτύων στον τομέα, ειδικότερα σε σχέση με τη δημιουργία δικτύων ψηφιακής ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης· f) αξιοποίηση της διαρθρωτικής ικανότητας διασφάλισης της αποδοτικότητας του φάσματος, των επαγγελματικών δεξιοτήτων και της αποκτηθείσας πείρας στον τομέα, της τεχνολογικής καινοτομίας και της βέλτιστης, αποτελεσματικής και ταχείας εκμετάλλευσης της δυναμικότητας μετάδοσης και των επιπλέον συχνοτήτων· g) διασφάλιση της καλύτερης εκμετάλλευσης του φάσματος, λαμβάνοντας υπόψη την τρέχουσα μετάδοση περιεχομένων καλής ποιότητας με τεχνολογία επίγειας ψηφιακής τηλεόρασης στο κατά το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος του ιταλικού πληθυσμού. […]»

19.

Το άρθρο 1, παράγραφος 1037, του ίδιου νόμου ορίζει τα εξής:

«Οι διαφορές σχετικά με την παραχώρηση δικαιωμάτων χρήσης των συχνοτήτων, τις διαγωνιστικές και άλλες διαδικασίες των παραγράφων 1026 έως 1036, και ειδικότερα τις διαδικασίες αποδέσμευσης των συχνοτήτων για την υπηρεσία επίγειας ψηφιακής τηλεόρασης, υπάγονται στην αποκλειστική αρμοδιότητα των διοικητικών δικαστηρίων […]. Λόγω του υπέρτερου εθνικού συμφέροντος για ταχεία αποδέσμευση και παραχώρηση των συχνοτήτων, η ακύρωση πράξεων και αποφάσεων που εκδίδονται στο πλαίσιο των διαδικασιών των παραγράφων 1026 έως 1036 δεν συνεπάγεται επαναφορά των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση ή αυτούσια αποκατάσταση, τυχόν δε οφειλόμενη αποζημίωση καταβάλλεται μόνον σε χρήμα. Η προσωρινή προστασία περιορίζεται στην καταβολή προσωρινής αποζημίωσης.»

20.

Οι εκκαλούσες των κύριων δικών, ήτοι οι Cairo Network Srl, Europa Way Srl και Persidera SpA, είναι εταιρίες οι οποίες εκμεταλλεύονται δίκτυα επίγειας ψηφιακής τηλεόρασης και ήταν κάτοχοι δυναμικότητας μετάδοσης DVB‑T μέσω πολυπλεκτών ( 12 ).

21.

Στο πλαίσιο της ανακατανομής των συχνοτήτων ( 13 ), ο Ιταλός νομοθέτης ανέθεσε στην AGCOM την αρμοδιότητα να εγκρίνει νέο εθνικό πρόγραμμα διανομής των συχνοτήτων που προορίζονται για την υπηρεσία επίγειας ψηφιακής τηλεόρασης και να καθορίσει τα κριτήρια μετατροπής των δικαιωμάτων μετάδοσης (στο εξής: κριτήρια μετατροπής), καθώς και να παραχωρήσει τα δικαιώματα χρήσης της επιπλέον δυναμικότητας μετάδοσης μέσω δημοπρασίας, χωρίς υποβολή περαιτέρω ανταγωνιστικών προσφορών, βάσει ορισμένων αρχών και κριτηρίων ( 14 ).

22.

Ασκώντας την αρμοδιότητα αυτή, η AGCOM εξέδωσε, πρώτον, την απόφαση υπ’ αριθ. 39/19/CONS, με την οποία κατάρτισε νέο εθνικό πρόγραμμα διανομής των συχνοτήτων που προορίζονται για την επίγεια ψηφιακή τηλεόραση ( 15 ) · δεύτερον, την απόφαση υπ’ αριθ. 129/19/CONS, με την οποία η AGCOM, αφενός, καθόρισε τα κριτήρια μετατροπής ( 16 ) και, αφετέρου, προέβλεψε την παραχώρηση των δικαιωμάτων χρήσης της επιπλέον δυναμικότητας μετάδοσης· και, τρίτον, την απόφαση υπ’ αριθ. 562/20/CONS, με την οποία η AGCOM καθόρισε τις λεπτομέρειες της διαδικασίας επιλογής μέσω δημοπρασίας για την παραχώρηση των δικαιωμάτων χρήσης της επιπλέον δυναμικότητας μετάδοσης (στο εξής: διαδικασία παραχώρησης), διαδικασία η οποία δρομολογήθηκε τελικώς με την απόφαση υπ’ αριθ. 564/20/CONS.

23.

Στο πλαίσιο αυτό, οι εκκαλούσες των κύριων δικών έλαβαν δικαιώματα χρήσης της δυναμικότητας μετάδοσης στους εθνικούς πολυπλέκτες τεχνολογίας DVB‑T2 κατ’ εφαρμογήν των κριτηρίων μετατροπής ( 17 ) και απέκτησαν δικαιώματα χρήσης της επιπλέον δυναμικότητας μετάδοσης κατόπιν διαδικασίας παραχώρησης ( 18 ). Παρά ταύτα, οι εκκαλούσες των κύριων δικών άσκησαν ενώπιον του Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (διοικητικού πρωτοδικείου Περιφέρειας Λατίου, Ιταλία) προσφυγές ακυρώσεως κατά πλειόνων πράξεων που εκδόθηκαν στο πλαίσιο της ανωτέρω διαδικασίας και, μετά την απόρριψη των εν λόγω προσφυγών, άσκησαν έφεση ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, ήτοι του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία).

24.

Ενόψει της εκδίκασης των ένδικων διαφορών που υποβλήθηκαν στην κρίση του, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι βρίσκεται αντιμέτωπο με πλείονα ζητήματα ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης σε σχέση με την εθνική νομοθεσία η οποία, κατ’ ουσίαν, περιορίζει τη δυνατότητα επαναφοράς των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση ή την αυτούσια αποκατάσταση σε περίπτωση άσκησης μέσου ένδικης προστασίας, θίγει την ανεξαρτησία της AGCOM, περιάγει τις εκκαλούσες της κύριας δίκης σε μειονεκτική θέση, δεν λαμβάνει υπόψη την ιστορική εξέλιξη του ιταλικού οπτικοακουστικού τομέα και παραβιάζει την αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης όσον αφορά την Cairo Network, η οποία φέρεται ότι είχε αποκτήσει στο παρελθόν τα δικαιώματα χρήσης στο πλαίσιο διαδικασίας επιλογής μέσω δημοπρασίας.

25.

Υπό τις συνθήκες αυτές, το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο, στην υπόθεση C‑764/23, τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

26.

Το Consiglio di Stato (Συμβούλιο της Επικρατείας) αποφάσισε επίσης να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο, στην υπόθεση C‑765/23, τέσσερα προδικαστικά ερωτήματα αντίστοιχα με το πρώτο, το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑764/23, και, στην υπόθεση C‑766/23, τρία προδικαστικά ερωτήματα, τα δύο εκ των οποίων είναι αντίστοιχα με το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑764/23, το δε τρίτο προδικαστικό ερώτημα έχει διατύπωση παρόμοια με εκείνη του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος στις εν λόγω υποθέσεις ( 20 ).

27.

Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν στο Δικαστήριο οι Cairo Network, Europa Way, Persidera, Elettronica Industriale και Mediaset SpA, η RAI, η Ιταλική και η Κροατική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

28.

Τα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο μπορούν κατ’ ουσίαν να διαιρεθούν σε τρεις κατηγορίες:

29.

Με την πρώτη ομάδα προδικαστικών ερωτημάτων, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν το δίκαιο της Ένωσης ( 23 ) έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία ( 24 ) η οποία, αφενός, περιορίζει τα αποτελέσματα των προσφυγών κατά των πράξεων που αφορούν την παραχώρηση των συχνοτήτων στο πλαίσιο της ανακατανομής των συχνοτήτων στην επιδίκαση χρηματικής αποζημίωσης και, αφετέρου, περιορίζει την προσωρινή προστασία στην καταβολή προσωρινής αποζημίωσης, εμποδίζοντας την επαναφορά των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση ή την αυτούσια αποκατάσταση, με συνέπεια να θίγεται η αποτελεσματική δικαστική προστασία.

30.

Υπενθυμίζεται, συναφώς, ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας-πλαισίου επιτάσσει, μεταξύ άλλων, τη θέσπιση σε εθνικό επίπεδο αποτελεσματικών μηχανισμών, βάσει των οποίων κάθε χρήστης ή επιχείρηση που παρέχει δίκτυα ή υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών έχει, όταν θίγεται από απόφαση ΕΡΑ, δικαίωμα προσφυγής κατά της απόφασης ενώπιον ανεξάρτητου οργάνου προσφυγής, το οποίο διαθέτει τις προσήκουσες αρμοδιότητες για την αποτελεσματική άσκηση των καθηκόντων του. Συναφώς, τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι λαμβάνονται δεόντως υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της υπόθεσης και ότι υπάρχει αποτελεσματικός μηχανισμός προσφυγής. Το παρόν προδικαστικό ερώτημα ( 25 ) πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα της ως άνω διάταξης, σε συνδυασμό με το άρθρο 47 του Χάρτη, χωρίς να είναι αναγκαίο, υπό τις συνθήκες της υποθέσεως, η εκτίμηση να επεκταθεί στις λοιπές διατάξεις που μνημόνευσε το αιτούν δικαστήριο, όπως το άρθρο 6 και το άρθρο 19, παράγραφος 1, ΣΕΕ ( 26 ).

31.

Τούτου λεχθέντος, επισημαίνω ότι το άρθρο 4 της οδηγίας-πλαισίου δεν καθορίζει τα συγκεκριμένα μέτρα τα οποία πρέπει να έχει τη δυνατότητα να λάβει το αρμόδιο δικαστήριο στο πλαίσιο τέτοιας προσφυγής ( 27 ). Επομένως, ελλείψει ρύθμισης της Ένωσης, απόκειται, κατ’ αρχήν, στα κράτη μέλη, στο πλαίσιο της δικονομικής αυτονομίας τους και υπό την επιφύλαξη των απαιτήσεων που απορρέουν από τις αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας, να προβλέψουν τους εθνικούς δικονομικούς κανόνες που έχουν εφαρμογή σε προσφυγές όπως αυτές των κύριων δικών ( 28 ).

32.

Μολονότι, υπό τις παρούσες συνθήκες, η αρχή της ισοδυναμίας δεν δημιουργεί σημαντικές δυσχέρειες, δεδομένου ότι, όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, οι κρίσιμες εθνικές διατάξεις εφαρμόζονται χωρίς διαφοροποίηση τόσο στις προσφυγές που βασίζονται στο εθνικό δίκαιο όσο και στις προσφυγές που βασίζονται στο δίκαιο της Ένωσης, δεν ισχύει το ίδιο όσον αφορά την εφαρμογή της αρχής της αποτελεσματικότητας ( 29 ).

33.

Συναφώς, επισημαίνεται ότι το Δικαστήριο αναγνωρίζει, κατ’ αρχήν, στα κράτη μέλη το δικαίωμα να καθορίζουν ελεύθερα τους εθνικούς δικονομικούς κανόνες τους και, κατά συνέπεια, το δικαίωμα να μην παρέχουν άμεση προστασία αλλά μόνον προστασία υπό μορφή αποζημίωσης ( 30 ). Εντούτοις, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι εθνικό δικαστήριο το οποίο επιλαμβάνεται προσφυγής κατά απόφασης της ΕΡΑ πρέπει να μπορεί να την ακυρώσει αναδρομικώς, εάν κρίνει ότι τούτο είναι απαραίτητο για τη διασφάλιση της αποτελεσματικής προστασίας των δικαιωμάτων της επιχείρησης η οποία άσκησε την προσφυγή ( 31 ).

34.

Εν προκειμένω, όσον αφορά, κατά πρώτον, την έλλειψη δυνατότητας του εθνικού δικαστηρίου να διατάξει την επαναφορά των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση ή την αυτούσια επανόρθωση των παρανομιών που διαπιστώθηκαν, είναι αληθές ότι, σε περίπτωση παράνομης παραχώρησης των δικαιωμάτων χρήσης των συχνοτήτων, η επιδίκαση αποζημίωσης και μόνον θα μπορούσε να μην είναι ικανοποιητική για τον ενδιαφερόμενο, δεδομένου ότι η παρανομία θα συνεχιζόταν και θα θίγονταν οι σκοποί της προστασίας του ανταγωνισμού, της πολυφωνίας ή της συνέχειας των υπηρεσιών επίγειας ψηφιακής τηλεόρασης ( 32 ). Τούτου λεχθέντος, επιβάλλεται η διαπίστωση ότι, στο πλαίσιο της διάθεσης της ζώνης συχνοτήτων των 700 MHz, διορθωτικά μέτρα όπως η επαναφορά των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση ή η αυτούσια αποκατάσταση δεν είναι εύκολο, από τεχνικής απόψεως, να προβλεφθούν, μπορεί δε ακόμη και να παραβιάζουν την απόφαση 2017/899 ( 33 ), με συνέπεια τη δημιουργία προβλημάτων στη λειτουργία του δικτύου 5G και, ενδεχομένως, την πρόκληση παρεμβολών στα γειτονικά κράτη ( 34 ).

35.

Υπό τις συνθήκες αυτές, μολονότι δεν είναι κατ’ αρχήν επιθυμητό η εθνική νομοθεσία να επιβάλλει περιορισμούς στα εθνικά δικαστήρια όσον αφορά τα μέσα ένδικης προστασίας που έχουν στη διάθεσή τους οι ιδιώτες, εκτιμώ ότι ο περιορισμός των μέσων ένδικης προστασίας στα οικονομικά αντισταθμιστικά μέτρα δεν αρκεί αφ’ εαυτού για να στοιχειοθετηθεί παραβίαση της αρχής της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας κατά την έννοια του άρθρου 47 του Χάρτη ( 35 ). Για να στοιχειοθετηθεί παραβίαση της αρχής αυτής, είναι αναγκαίο να καταδειχθεί ότι η απαγόρευση επαναφοράς των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση ή αυτούσιας αποκατάστασης, λαμβανομένων υπόψη των δημόσιων συμφερόντων που διακυβεύονται (στα οποία αντιτάσσονται ιδιωτικά συμφέροντα), δεν καθιστά δυνατή την εφαρμογή αποτελεσματικού μηχανισμού προσφυγής, όπερ απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.

36.

Εν πάση περιπτώσει, εάν το αιτούν δικαστήριο διαπιστώσει ότι η επιδίκαση αποζημίωσης μπορεί να διασφαλίσει, υπό τις περιστάσεις της υπόθεσης, τον σεβασμό του δικαιώματος σε αποτελεσματική δικαστική προστασία, η ενδεχόμενη αποζημίωση θα πρέπει να είναι σύμφωνη προς την αρχή της αποτελεσματικότητας και, επομένως, να καλύπτει το σύνολο της ζημίας που υπέστησαν οι ενδιαφερόμενοι, ώστε να επαναφέρει, τουλάχιστον από περιουσιακής απόψεως, την κατάσταση που θα υπήρχε χωρίς την παραβίαση του δικαίου της Ένωσης.

37.

Το ίδιο ισχύει, κατά δεύτερον, όσον αφορά τον περιορισμό της προσωρινής προστασίας στην καταβολή προσωρινής αποζημίωσης. Συγκεκριμένα, σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο εκτιμήσει ότι η χρηματική αποζημίωση δεν αρκεί για τη διασφάλιση της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας των ενδιαφερομένων, είναι πρόδηλο ότι ο περιορισμός της προσωρινής προστασίας στην καταβολή προσωρινής αποζημίωσης δεν μπορεί να διασφαλίσει την επαναφορά των πραγμάτων στην προτέρα κατάσταση ή την αυτούσια αποκατάσταση και, επομένως, μπορεί να θίγει την πραγματική αποτελεσματικότητα των εν λόγω δικαιωμάτων ( 36 ). Αντιθέτως, σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι η χρηματική αποζημίωση αρκεί για τη διασφάλιση της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας των ενδιαφερομένων, προσωρινή προστασία η οποία περιορίζεται στην καταβολή προσωρινής αποζημίωσης είναι επίσης κατάλληλη για τη διασφάλιση της εν λόγω προστασίας.

38.

Συμπερασματικά, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα στις υποθέσεις C‑764/23 και C‑765/23, ότι το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας-πλαισίου, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη, έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία η οποία περιορίζει τα αποτελέσματα των προσφυγών κατά των πράξεων παραχώρησης συχνοτήτων κατά την ανακατανομή των συχνοτήτων στην επιδίκαση χρηματικής αποζημίωσης και η οποία περιορίζει την προσωρινή προστασία στην καταβολή προσωρινής αποζημίωσης, εφόσον η χορηγούμενη αποζημίωση μπορεί να καλύψει το σύνολο της ζημίας που υπέστησαν οι ενδιαφερόμενοι, ώστε να επαναφέρει, από περιουσιακής απόψεως, την κατάσταση που θα υπήρχε χωρίς την παραβίαση του δικαίου της Ένωσης.

39.

Με τη δεύτερη ομάδα προδικαστικών ερωτημάτων, το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν το δίκαιο της Ένωσης ( 37 ) έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση ( 38 ) η οποία προβλέπει ότι η παραχώρηση επιπλέον δυναμικότητας μετάδοσης πρέπει να πραγματοποιηθεί με διαδικασία επιλογής μέσω δημοπρασίας, της οποίας τα γενικά χαρακτηριστικά καθορίζει η ίδια η ρύθμιση, θίγοντας με τον τρόπο αυτόν την ανεξαρτησία της AGCOM ως ΕΡΑ.

40.

Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι η οδηγία-πλαίσιο επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση σύστασης ανεξάρτητης και αμερόληπτης ΕΡΑ, στην οποία ανατίθενται, κατ’ ουσίαν, καθήκοντα ρύθμισης, επίλυσης διαφορών και επιβολής κυρώσεων.

41.

Όσον αφορά, κατά πρώτον, την έννοια της «ανεξαρτησίας», το άρθρο 3 της οδηγίας-πλαισίου προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι τα καθήκοντα που ανατίθενται στις ΕΡΑ αναλαμβάνονται από αρμόδιο φορέα και ότι οι ΕΡΑ ενεργούν ανεξάρτητα και δεν ζητούν ούτε λαμβάνουν οδηγίες από κανέναν άλλον φορέα σε σχέση με την εκτέλεση των καθηκόντων αυτών που τους έχουν ανατεθεί βάσει εθνικών νομοθετικών ρυθμίσεων που μεταφέρουν την ενωσιακή νομοθεσία, με τη διευκρίνιση, πάντως, ότι τούτο δεν εμποδίζει την εποπτεία σύμφωνα με το εθνικό συνταγματικό δίκαιο ( 39 ). Ωστόσο, η οδηγία-πλαίσιο δεν ορίζει την έννοια της «ανεξαρτησίας». Το Δικαστήριο, όμως, με τη νομολογία του σχετικά με τις ΕΡΑ στο πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς ενέργειας, έχει οριοθετήσει την εν λόγω έννοια ( 40 ), επισημαίνοντας, ιδίως, ότι η αποκλειστική αρμοδιότητα και η ανεξαρτησία των ΕΡΑ πρέπει να διασφαλίζονται επίσης έναντι του εθνικού νομοθέτη ( 41 ). Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει ότι οι αρμοδιότητες που ανατίθενται στις ΕΡΑ έχουν εκτελεστικό χαρακτήρα και ασκούνται βάσει εξειδικευμένης τεχνικής εκτίμησης των περιστάσεων, διευκρινίζοντας ότι, κατά την άσκηση των εν λόγω αρμοδιοτήτων, οι ΕΡΑ υπόκεινται σε αρχές και κανόνες που θεσπίζονται από εξίσου λεπτομερές κανονιστικό πλαίσιο σε επίπεδο Ένωσης, οι οποίοι περιορίζουν το περιθώριο εκτίμησής τους και τις εμποδίζουν να προβούν σε επιλογές πολιτικής φύσεως ( 42 ).

42.

Όσον αφορά, κατά δεύτερον, τα καθήκοντα που ανατίθενται στις ΕΡΑ, τα οποία μνημονεύονται στο κεφάλαιο III της οδηγίας-πλαισίου, το άρθρο 9, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, της εν λόγω οδηγίας αναθέτει στις «αρμόδιες εθνικές αρχές» ( 43 ) την κατανομή του ραδιοφάσματος που χρησιμοποιείται για υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών και τη χορήγηση γενικών αδειών ή μεμονωμένων δικαιωμάτων χρήσης των ραδιοσυχνοτήτων αυτών. Εντούτοις, κατά την εν λόγω διάταξη, τα κράτη μέλη οφείλουν να εξασφαλίζουν ότι η άσκηση των προμνησθέντων καθηκόντων βασίζεται σε αντικειμενικά, διαφανή, αμερόληπτα και αναλογικά κριτήρια ( 44 ). Συναφώς, το Δικαστήριο, αφενός, έχει κρίνει ότι η οργάνωση διαδικασίας επιλογής για την παραχώρηση ψηφιακών ραδιοσυχνοτήτων εμπίπτει στην άσκηση κανονιστικών καθηκόντων, κατά την έννοια της οδηγίας-πλαισίου ( 45 ), και, αφετέρου, έχει διαπιστώσει ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν ελευθερία να επιλέξουν μεταξύ διαδικασιών ανταγωνιστικής ή συγκριτικής φύσεως, ανεξαρτήτως του δωρεάν ή μη χαρακτήρα τους ( 46 ).

43.

Συναφώς, μολονότι δεν θεωρώ ευχερή, βάσει των σχετικών διατάξεων της οδηγίας-πλαισίου, τον κατά περίπτωση διαχωρισμό των συγκεκριμένων αρμοδιοτήτων που ανατίθενται στην ΕΡΑ κατ’ αποκλειστικότητα ( 47 ), από τις εν λόγω διατάξεις προκύπτει ωστόσο ότι η παρέμβαση του εθνικού νομοθέτη στον καθορισμό ορισμένων ζητημάτων των διαδικασιών παραχώρησης των δικαιωμάτων χρήσης δεν μπορεί μεν να αποκλειστεί, πλην όμως πρέπει να είναι σαφώς οριοθετημένη. Βεβαίως, τα κράτη μέλη, αφενός, μπορούν να θεσπίζουν τους κανόνες που τους παρέχουν τη δυνατότητα να επιδιώκουν, τηρουμένου του δικαίου της Ένωσης, τις πολιτικές τους όσον αφορά το ραδιοφάσμα και, αφετέρου, οφείλουν να θεσπίζουν κανόνες που καθιστούν δυνατή την εκπλήρωση, από τις ΕΡΑ, των υποχρεώσεων που προβλέπονται στο άρθρο 8 της οδηγίας-πλαισίου. Αντιθέτως, τα κράτη μέλη δεν πρέπει να λαμβάνουν μέτρα τα οποία υπάγονται στην τεχνική αρμοδιότητα των ΕΡΑ ή θίγουν την αρμοδιότητα αυτή. Κατά τη γνώμη μου, ο περιορισμός αυτός απορρέει όχι μόνον από τις ειδικές διατάξεις που αναθέτουν ορισμένες αρμοδιότητες στις ΕΡΑ, αλλά και από τους σκοπούς και τις θεμελιώδεις αρχές της εν λόγω ρύθμισης, όπως είναι ο σκοπός της προαγωγής του ανταγωνισμού και η αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων.

44.

Εν προκειμένω, βάσει της κατανομής των αρμοδιοτήτων που θέσπισε ο Ιταλός νομοθέτης, η μεν AGCOM ήταν αρμόδια να εγκρίνει νέο εθνικό πρόγραμμα διανομής των συχνοτήτων που προορίζονται για την υπηρεσία επίγειας ψηφιακής τηλεόρασης και να καθορίσει κριτήρια μετατροπής, το δε Υπουργείο Επιχειρήσεων και Made in Italy ήταν υπεύθυνο να καταρτίσει τονοδικό χάρτη για την εφαρμογή της απόφασης 2017/899 ( 48 ) και να δρομολογήσει διαδικασία επιλογής μέσω δημοπρασίας, χωρίς υποβολή περαιτέρω ανταγωνιστικών προσφορών, για την παραχώρηση της εναπομένουσας δυναμικότητας μετάδοσης. Επιπλέον, στο μέτρο που έχει σημασία στις υπό κρίση υποθέσεις, ο ίδιος ο Ιταλός νομοθέτης προέβλεψε ότι η παραχώρηση της επιπλέον δυναμικότητας μετάδοσης «πραγματοποιείται με διαδικασία επιλογής μέσω δημοπρασίας» και περιέλαβε στα κριτήρια ανάθεσης στο πλαίσιο της εν λόγω διαδικασίας το κριτήριο που συνίσταται στην παραχώρηση της δυναμικότητας «βάσει μεριδίων ίσων με το ήμισυ ενός πολυπλέκτη» ( 49 ), στοιχείο το οποίο δημιουργεί αμφιβολίες ως προς το εάν συνιστά παρέμβαση του Ιταλού νομοθέτη στις αρμοδιότητες της AGCOM.

45.

Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, με την ανωτέρω ρύθμιση, ο Ιταλός νομοθέτης στέρησε από την AGCOM τη δυνατότητα να καθορίσει τον συντελεστή μετατροπής κατά την ανακατανομή, να προσδιορίσει τα κριτήρια και τις αρχές της διαδικασίας επιλογής μέσω δημοπρασίας (όσον αφορά τόσο το μέγεθος των μεριδίων όσο και τους διαδικαστικούς κανόνες) και να αποφασίσει εάν θα επιτρέψει ή όχι τη συμμετοχή των κατεστημένων φορέων στην εν λόγω διαδικασία. Αντιθέτως, κατά την Ιταλική Κυβέρνηση, η AGCOM καθόρισε το κριτήριο μετατροπής με απόλυτη ανεξαρτησία και με γνώμονα αμιγώς τεχνικούς λόγους ( 50 ), ενώ ο Ιταλός νομοθέτης επέλεξε την παραχώρηση της επιπλέον δυναμικότητας μετάδοσης μέσω διαδικασίας η οποία, αφενός, είναι ανταγωνιστική, δεδομένου ότι το δίκαιο της Ένωσης επιτάσσει να εξακριβώνεται η δυνατότητα εισόδου νεοεισερχόμενων επιχειρήσεων στην αγορά όταν είναι διαθέσιμοι νέοι πόροι ( 51 ), και, αφετέρου, προβλέπει την καταβολή τιμήματος, τηρουμένων των αρχών του δικαίου της Ένωσης, όπως η αποτελεσματικότερη χρήση του φάσματος.

46.

Κατά τη γνώμη μου, η επιλογή του Ιταλού νομοθέτη να επιβάλει διαδικαστικούς κανόνες για την παραχώρηση της επιπλέον δυναμικότητας μετάδοσης, και ειδικότερα η πρόβλεψη περί καταβολής τιμήματος για την παραχώρηση, δεν θίγει τις αποκλειστικές αρμοδιότητες της AGCOM ( 52 ), στο μέτρο που οι όροι που συνδέονται με την εν λόγω διαδικασία δεν συνιστούν στοιχεία που εμπίπτουν στην ανεξάρτητη τεχνική εκτίμηση της AGCOM αλλά στοιχεία που απορρέουν από θεμιτή πολιτική επιλογή του Ιταλού νομοθέτη, όπερ απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει ( 53 ). Ειδικότερα, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξετάσει, μεταξύ άλλων, τον βαθμό στον οποίον οι όροι που έθεσε ο Ιταλός νομοθέτης στο πλαίσιο της εν λόγω διαδικασίας ήταν όντως δεσμευτικοί για την AGCOM κατά την κατάρτιση των τεχνικών κανόνων που διέπουν τη διαδικασία ανακατανομής των συχνοτήτων και αν, ενδεχομένως, οι εν λόγω όροι δεν συνιστούν παρά μόνον εφαρμογή αρχών που είχε διατυπώσει η AGCOM ( 54 ).

47.

Εν κατακλείδι, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο τρίτο, το τέταρτο και το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑764/23, στο τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑765/23 και στο δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑766/23 ότι το κανονιστικό πλαίσιο της Ένωσης στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών ( 55 ), ορθώς ερμηνευόμενο, δεν αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία η οποία θεσπίζει διαδικαστικούς κανόνες για την ανακατανομή των συχνοτήτων, στο μέτρο που οι εν λόγω κανόνες δεν περιλαμβάνουν τεχνικούς όρους που εμπίπτουν στην αποκλειστική αρμοδιότητα των ΕΡΑ.

48.

Η τρίτη ομάδα προδικαστικών ερωτημάτων αφορά, κατ’ ουσίαν, τη συμβατότητα των εθνικών μέτρων ανακατανομής των συχνοτήτων με το κανονιστικό πλαίσιο της Ένωσης στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών. Το αιτούν δικαστήριο ζητεί κατ’ ουσίαν να διευκρινιστεί αν το δίκαιο της Ένωσης ( 56 ) έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία και εθνική ρύθμιση ( 57 ) οι οποίες, κατά την ανακατανομή των συχνοτήτων, κατ’ αρχάς, δεν προβλέπουν τη μετατροπή βάσει ισοδυναμίας, και παραφυλάσσουν μέρος της δυναμικότητας μετάδοσης για παραχώρηση με διαδικασία επιλογής μέσω δημοπρασίας, εν συνεχεία, δεν προβλέπουν διαρθρωτικά μέτρα για την αντιστάθμιση παλαιότερων παρανομιών στην ιταλική αγορά υπηρεσιών ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης και, τέλος, δεν λαμβάνουν υπόψη τη δικαιολογημένη εμπιστοσύνη φορέα εκμετάλλευσης ο οποίος απέκτησε δικαιώματα χρήσης συχνοτήτων στο πλαίσιο παλαιότερης ανταγωνιστικής διαδικασίας επιλογής μέσω δημοπρασίας.

49.

Υπενθυμίζω, εν συνόψει, ότι, σύμφωνα με τις κρίσιμες διατάξεις του κανονιστικού πλαισίου της Ένωσης στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, στους γενικούς σκοπούς της ρύθμισης συγκαταλέγονται η προαγωγή και η προστασία του ανταγωνισμού καθώς και η ενθάρρυνση της χρήσης και της αποτελεσματικής διαχείρισης ραδιοσυχνοτήτων ( 58 ), τα δε δικαιώματα χρήσης των ραδιοσυχνοτήτων πρέπει να παραχωρούνται βάσει αντικειμενικών, διαφανών, αμερόληπτων και αναλογικών κριτηρίων ( 59 ). Τα εν λόγω κριτήρια πρέπει να τηρούνται όχι μόνο κατά την αρχική παραχώρηση των ραδιοσυχνοτήτων, αλλά και στο πλαίσιο τυχόν μεταγενέστερης παραχώρησης, ανανέωσης ή μετατροπής των ραδιοσυχνοτήτων ( 60 ). Επομένως, τα δικαιώματα χρήσης μπορούν να τροποποιηθούν μόνο σε αντικειμενικά δικαιολογημένες περιπτώσεις και σε εύλογες αναλογίες ( 61 ). Όσον αφορά, ειδικότερα, τη διαδικασία ανακατανομής των συχνοτήτων μετά τη διάθεση της ζώνης συχνοτήτων των 700 MHz, το άρθρο 1, παράγραφος 1, της απόφασης 2017/899 ορίζει, μεταξύ άλλων, ότι, εάν είναι απαραίτητο, τα κράτη μέλη τροποποιούν σχετικά υφιστάμενα δικαιώματα χρήσης του ραδιοφάσματος σύμφωνα με την οδηγία για την αδειοδότηση.

50.

Φρονώ, επομένως, ότι το δίκαιο της Ένωσης επιτρέπει –και, σε ορισμένες περιπτώσεις, προβλέπει– την τροποποίηση των υφιστάμενων δικαιωμάτων χρήσης και ότι, κατ’ αρχήν, καμία από τις σχετικές διατάξεις δεν επιτάσσει, στο πλαίσιο τεχνολογικής μετάβασης, τη μετατροπή βάσει ισοδυναμίας των δικαιωμάτων χρήσης των συχνοτήτων που χρησιμοποιούνταν προηγουμένως ή τη δωρεάν παραχώρηση των νέων συχνοτήτων που δημιουργούνται από τη μετάβαση μέσω δημόσιων διαγωνισμών ( 62 ). Κατά συνέπεια, τα κράτη μέλη διαθέτουν σημαντικό περιθώριο εκτίμησης όσον αφορά τις διαδικασίες παραχώρησης ή εκ νέου παραχώρησης των συχνοτήτων, οφείλοντας, ωστόσο, να εφαρμόζουν αντικειμενικά, διαφανή, αμερόληπτα και αναλογικά κριτήρια, οι δε κανόνες που διέπουν τις εν λόγω διαδικασίες δεν επιτρέπεται να καθορίζονται εκ των υστέρων.

51.

Με τη μέχρι σήμερα νομολογία του που βασίζεται στις προμνησθείσες διατάξεις, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι αντιβαίνει προς το δίκαιο της Ένωσης η λήψη εθνικών μέτρων με τα οποία χορηγείται γενική άδεια λειτουργίας στην αγορά των υπηρεσιών ραδιοτηλεοπτικών μεταδόσεων υπέρ μόνων των υφιστάμενων δικτύων ( 63 ) και η εφαρμογή διαφορετικών συντελεστών μετατροπής σε φορείς εκμετάλλευσης που τελούσαν σε παρεμφερή κατάσταση ( 64 ), έχει δε αποφανθεί ότι ο δωρεάν χαρακτήρας της παραχώρησης των ραδιοσυχνοτήτων δεν συγκαταλέγεται στις αρχές του δικαίου της Ένωσης βάσει των οποίων πρέπει να διεξάγονται οι διαδικασίες επιλογής ( 65 ).

52.

Εν προκειμένω, στο πλαίσιο της διαδικασίας ανακατανομής των συχνοτήτων, οι ιταλικές αρχές, αφενός, εφάρμοσαν στο σύνολο των υφιστάμενων φορέων εκμετάλλευσης κοινό συντελεστή μετατροπής, ο οποίος καθορίστηκε σε 0,5, και, αφετέρου, παραχώρησαν την επιπλέον δυναμικότητα μετάδοσης με διαδικασία επιλογής μέσω δημοπρασίας βασισμένη σε ασύμμετρα κριτήρια προκειμένου να ευνοηθούν οι φορείς εκμετάλλευσης «ενός δικτύου» και οι νεοεισερχόμενοι φορείς ( 66 ). Επομένως, το αιτούν δικαστήριο καλείται να εξακριβώσει αν τα νέα δικαιώματα χρήσης της δυναμικότητας μετάδοσης χορηγήθηκαν βάσει, μεταξύ άλλων, αμερόληπτων και αναλογικών κριτηρίων, σύμφωνα με τις αρχές που μνημονεύθηκαν στο σημείο 49 των παρουσών προτάσεων ( 67 ). Συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να λάβει υπόψη, μεταξύ άλλων, τα χαρακτηριστικά και τους τεχνολογικούς περιορισμούς της ανακατανομής των συχνοτήτων ( 68 ), καθώς και την ιστορική εξέλιξη της ιταλικής αγοράς υπηρεσιών ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης και τις ιδιαίτερες περιστάσεις της παραχώρησης των συχνοτήτων στον φορέα εκμετάλλευσης Cairo Network.

53.

Επί των ανωτέρω, κατεξοχήν τεχνικών ζητημάτων θα αποφανθεί βεβαίως το αιτούν δικαστήριο βάσει των πραγματικών περιστατικών των υποθέσεων των κύριων δικών, το Δικαστήριο, όμως, πρέπει να του παράσχει συναφώς χρήσιμες κατευθύνσεις. Προς τούτο, θα εξετάσω, πρώτον, την αναγκαιότητα μετατροπής βάσει ισοδυναμίας, δεύτερον, την αναγκαιότητα λήψης ασύμμετρων διαρθρωτικών μέτρων για την αντιστάθμιση των παρανομιών που εξακολουθούν να υφίστανται στην ιταλική αγορά υπηρεσιών ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης και, τρίτον, την εφαρμογή της αρχής της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης όσον αφορά τον φορέα εκμετάλλευσης Cairo Network, ο οποίος είχε αποκτήσει τα δικαιώματα χρήσης των συχνοτήτων μέσω παλαιότερης διαδικασίας επιλογής μέσω δημοπρασίας.

54.

Όσον αφορά, κατά πρώτον, την αναγκαιότητα μετατροπής βάσει ισοδυναμίας, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η επιλογή κοινού συντελεστή μετατροπής 0,5 προβληματίζει, διότι οι μικρού μεγέθους φορείς εκμετάλλευσης ( 69 ) δεν τελούν στην ίδια κατάσταση με τους κατεστημένους φορείς, οι οποίοι διέθεταν πλείονες πολυπλέκτες τεχνολογίας DVB‑T.

55.

Συναφώς, επισημαίνω ότι, εν προκειμένω, η ανακατανομή των συχνοτήτων πραγματοποιήθηκε όχι με την παραχώρηση νέων πόρων αλλά, κατ’ ουσίαν, με την «επικαιροποίηση» των υφιστάμενων δικαιωμάτων χρήσης σε ένα νέο και πιο αποδοτικό σύστημα μετάδοσης. Υπό τις συνθήκες αυτές, εκτιμώ ότι, πριν από την παραχώρηση νέων δικαιωμάτων χρήσης, οι εθνικές αρχές όφειλαν, κατ’ αρχήν, να διασφαλίσουν για τους κατόχους των εν λόγω υφιστάμενων δικαιωμάτων χρήσης ισοδύναμα δικαιώματα ή, όταν τούτο δεν ήταν δυνατό, να αποζημιώσουν τους ενδιαφερομένους για τη ζημία που υπέστησαν ( 70 ). Δεν αποκλείεται, επομένως, προκειμένου να διασφαλίσουν τη διατήρηση της υφιστάμενης δυναμικότητας μετάδοσης, οι εθνικές αρχές να είχαν την ευχέρεια να θεσπίσουν ένα κριτήριο μετατροπής βάσει ισοδυναμίας. Εντούτοις, προκειμένου να εξακριβωθεί αν οι εν λόγω αρχές όφειλαν να ενεργήσουν κατ’ αυτόν τον τρόπο, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να λάβει υπόψη, μεταξύ άλλων, τις ακόλουθες περιστάσεις.

56.

Πρώτον, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξακριβώσει αν, και σε ποιο μέτρο, η εφαρμογή διαφορετικού συντελεστή μετατροπής ήταν εφικτή από τεχνικής απόψεως, λαμβανομένου υπόψη του περιορισμένου αριθμού των διαθέσιμων πολυπλεκτών ( 71 ).

57.

Δεύτερον, δεδομένου ότι οι πολυπλέκτες τεχνολογίας DVB‑T2 είναι πιο αποδοτικοί από τους πολυπλέκτες τεχνολογίας DVB‑T, η μετατροπή βάσει ισοδυναμίας μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα όχι μόνον τη διατήρηση της υφιστάμενης δυναμικότητας μετάδοσης των οικείων φορέων εκμετάλλευσης αλλά και την αύξησή της ( 72 ).

58.

Τρίτον, πρέπει να εξακριβωθεί ο τρόπος με τον οποίο η διαδικασία παραχώρησης των συχνοτήτων μέσω δημοπρασίας, η οποία περιελάμβανε ασύμμετρες προϋποθέσεις με σκοπό την αντιστάθμιση των διαρθρωτικών μειονεκτημάτων για τους μικρότερου μεγέθους (μη κατεστημένους) φορείς εκμετάλλευσης, έδωσε στους φορείς αυτούς τη δυνατότητα να αντισταθμίσουν, σε κάποιον βαθμό, τη μειονεκτική θέση τους στη σχετική αγορά ( 73 ).

59.

Τέταρτον, πρέπει να εξεταστεί αν το γεγονός ότι κάθε πολυπλέκτης πρέπει να αποτελεί αντικείμενο συνεκμετάλλευσης μπορεί να συνεπάγεται διαφορετική μεταχείριση, καθόσον οι φορείς εκμετάλλευσης «ενός δικτύου» στους οποίους παραχωρήθηκε δικαίωμα χρήσης του ημίσεος ενός πολυπλέκτη δεν θα είναι σε θέση να συνεχίσουν τη δραστηριότητά τους κατά τρόπο ανεξάρτητο, ενώ οι κατεστημένοι φορείς, οι οποίοι έλαβαν δικαιώματα χρήσης για 2,5 πολυπλέκτες, μπορούν να συνεχίσουν τη δραστηριότητά τους κατά τρόπο ανεξάρτητο ( 74 ).

60.

Πέμπτον, πρέπει να εξακριβωθεί αν η θέσπιση κριτηρίου μετατροπής βασισμένου όχι στον αριθμό των φορέων εκμετάλλευσης αλλά στα δικαιώματα χρήσης που χρησιμοποιούνταν μπορεί να ευνοεί τους φορείς εκμετάλλευσης «πολλαπλών δικτύων» ( 75 ).

61.

Όσον αφορά, κατά δεύτερον, την αναγκαιότητα λήψης περαιτέρω ασύμμετρων μέτρων, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι οι παρανομίες που διαπιστώθηκαν στο παρελθόν στην ιταλική αγορά υπηρεσιών ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης ( 76 ) εξακολουθούν να έχουν συνέπειες στην εν λόγω αγορά, στο μέτρο που η παραχώρηση των πολυπλεκτών τεχνολογίας DVB‑T2 στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στην παραχώρηση των πολυπλεκτών τεχνολογίας DVB‑T, η οποία ήταν επίσης, εν μέρει, αποτέλεσμα μετατροπής των δικαιωμάτων χρήσης των αναλογικών δικτύων.

62.

Συναφώς, εκτιμώ ότι, κατ’ αρχήν, στο μέτρο που, ιδίως μετά τις αποφάσεις του Δικαστηρίου ( 77 ), τα εθνικά δικαστήρια διαπίστωσαν ότι οι ιταλικές αρχές είχαν παραβιάσει το δίκαιο της Ένωσης παραχωρώντας και διατηρώντας παρανόμως τηλεοπτικές συχνότητες προς όφελος ορισμένων φορέων εκμετάλλευσης, οι εν λόγω παραβάσεις πρέπει να θεραπευθούν ( 78 ). Εντούτοις, ούτε το Δικαστήριο με τις προμνησθείσες αποφάσεις ούτε το αιτούν δικαστήριο, στο πλαίσιο των αποφάσεων που εκδόθηκαν μετά τις εν λόγω αποφάσεις, παρείχαν ακριβή στοιχεία σχετικά με τα μέτρα που έπρεπε να ληφθούν για τη θεραπεία των παρανομιών που διαπιστώθηκαν. Επιπλέον, από τις αποφάσεις περί παραπομπής δεν προκύπτει σαφώς αν, και σε ποιον βαθμό, τα μέτρα που λήφθηκαν εν συνεχεία παρέτειναν την παράνομη κατάσταση ( 79 ), της οποίας τα τρέχοντα αποτελέσματα επηρεάζουν, εν πάση περιπτώσει, με πολύ διαφορετικό τρόπο καθεμία από τις εκκαλούσες των κύριων δικών ( 80 ).

63.

Επομένως, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει αν τα ασύμμετρα μέτρα που οι ιταλικές αρχές έλαβαν στο πλαίσιο της διαδικασίας παραχώρησης μέσω δημοπρασίας που προέβλεψε ο Ιταλός νομοθέτης κατέστησαν δυνατή την εκ νέου εξισορρόπηση της παράνομης κατάστασης ( 81 ) ή αν απαιτούνταν, όπως εκτιμά το ίδιο, περαιτέρω διαρθρωτικά μέτρα.

64.

Χωρίς να θέλω να υπεισέλθω στις αρμοδιότητες του αιτούντος δικαστηρίου, επισημαίνω ότι, για την προμνησθείσα εξακρίβωση, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει, μεταξύ άλλων, να ελέγξει αν η λήψη περαιτέρω ασύμμετρων μέτρων ήταν αναγκαία σε σχέση με τον σκοπό της προαγωγής και της προστασίας του ανταγωνισμού, τούτο δε απαιτεί να εξεταστούν οι ενδεχόμενες τρέχουσες συνέπειες των ανωτέρω παρανομιών στην αγορά υπηρεσιών ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης στην Ιταλία. Προς τούτο, θα πρέπει επίσης να ελεγχθεί αν η λήψη πρόσθετων ασύμμετρων μέτρων ήταν εφικτή από τεχνικής απόψεως ( 82 ).

65.

Τέλος, κατά τρίτον, όσον αφορά την εφαρμογή της αρχής της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης σε σχέση με την κατάσταση της Cairo Network, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το γεγονός ότι ο συγκεκριμένος φορέας εκμετάλλευσης είχε εξασφαλίσει το δικαίωμα χρήσης της συχνότητας στο πλαίσιο ανταγωνιστικής διαδικασίας επιλογής μέσω δημοπρασίας με ρητή πρόβλεψη της χορήγησης –κατά την ανακατανομή των συχνοτήτων– δικαιώματος το οποίο θα παρείχε πρόσβαση σε συχνότητα παρόμοιας κάλυψης και θα είχε αντίστοιχη διάρκεια με το δικαίωμα χρήσης δημιούργησε στον φορέα εκμετάλλευσης δικαιολογημένη εμπιστοσύνη όσον αφορά τη διατήρηση της δυναμικότητας μετάδοσης κατά την ανακατανομή των συχνοτήτων ( 83 ).

66.

Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, δικαίωμα επίκλησης της αρχής της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης –η οποία καταλέγεται στις θεμελιώδεις αρχές της Ένωσης και πρέπει να τηρείται από τα θεσμικά όργανα της Ένωσης αλλά και από τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της άσκησης των εξουσιών που τους απονέμουν οι οδηγίες της Ένωσης– έχουν όλοι οι πολίτες στους οποίους μια διοικητική αρχή έχει δημιουργήσει βάσιμες προσδοκίες, παρέχοντάς τους συγκεκριμένες διαβεβαιώσεις. Διαβεβαιώσεις ικανές να δημιουργήσουν τέτοιες προσδοκίες αποτελούν οι ακριβείς, απαλλαγμένες αιρέσεων και συγκλίνουσες πληροφορίες που προέρχονται από αρμόδιες και αξιόπιστες πηγές, όποια και αν είναι η μορφή υπό την οποία γνωστοποιούνται ( 84 ). Εντούτοις, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ένας οικονομικός φορέας δεν μπορεί να προσδοκά ότι δεν θα επέλθει καμία νομοθετική μεταβολή, αλλά μπορεί μόνο να προβάλλει αντιρρήσεις κατά του τρόπου εφαρμογής της μεταβολής αυτής ( 85 ), όπως συμβαίνει εν προκειμένω, δεδομένου ότι η ανακατανομή των συχνοτήτων απαιτούνταν, εξάλλου, από το δίκαιο της Ένωσης, καθότι η διάθεση της ζώνης συχνοτήτων των 700 MHz, η οποία επέβαλε την υποχρέωση ανακατανομής των συχνοτήτων, είχε προβλεφθεί με την απόφαση 2017/899.

67.

Υπό το πρίσμα της προμνησθείσας νομολογίας, επισημαίνεται ότι το γεγονός και μόνον ότι ένας φορέας εκμετάλλευσης είναι κάτοχος των δικαιωμάτων χρήσης δικτύου επικοινωνιών δεν μπορεί, βεβαίως, να θεμελιώσει αφ’ εαυτού δικαιολογημένη εμπιστοσύνη ως προς το ότι, κατά την ανακατανομή των συχνοτήτων, τα δικαιώματά του θα διασφαλιστούν ή θα μετατραπούν σε δικαιώματα χρήσης ισοδύναμης δυναμικότητας μετάδοσης. Εντούτοις, δεν συμβαίνει το ίδιο εάν οι αρμόδιες αρχές του έχουν παράσχει ακριβείς και ανεπιφύλακτες διαβεβαιώσεις για τη διατήρηση των δικαιωμάτων χρήσης που κατέχει ή για την παραχώρηση ισοδύναμων δικαιωμάτων σε περίπτωση επέλευσης τέτοιας κατάστασης.

68.

Λαμβανομένων υπόψη των στοιχείων που το αιτούν δικαστήριο διαβίβασε στο Δικαστήριο, φαίνεται ότι οι διαβεβαιώσεις που παρείχαν εν προκειμένω οι ιταλικές αρχές ήταν ικανές να δημιουργήσουν στον συγκεκριμένο φορέα εκμετάλλευσης δικαιολογημένη εμπιστοσύνη, όπερ απόκειται, εν πάση περιπτώσει, στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει. Επιπλέον, εάν διαπιστωθεί κάτι τέτοιο, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να εξετάσει επίσης αν, λαμβανομένης υπόψη της βελτίωσης του συστήματος μετάδοσης, η παραχώρηση των νέων δικαιωμάτων χρήσης στο πλαίσιο της διαδικασίας ανακατανομής των συχνοτήτων έδωσε στον συγκεκριμένο οικονομικό φορέα, παρά την εφαρμογή συντελεστή μετατροπής 0,5, τη δυνατότητα να διατηρήσει δυναμικότητα μετάδοσης ισοδύναμη με εκείνη που διέθετε προηγουμένως, με αποτέλεσμα να ικανοποιηθούν οι προσδοκίες του ( 86 ).

69.

Εν κατακλείδι, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο τρίτο, το τέταρτο και το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑764/23, στο τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑765/23 και στο δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα στην υπόθεση C‑766/23 ότι το κανονιστικό πλαίσιο της Ένωσης στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών ( 87 ) έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία και εθνική ρύθμιση οι οποίες, στο πλαίσιο της διαδικασίας ανακατανομής των συχνοτήτων, δεν προβλέπουν τη μετατροπή βάσει ισοδυναμίας των υφιστάμενων δικαιωμάτων χρήσης των συχνοτήτων σε δικαιώματα χρήσης της δυναμικότητας μετάδοσης, αλλά προορίζουν μέρος της δυναμικότητας μετάδοσης για παραχώρηση με διαδικασία επιλογής μέσω δημοπρασίας, εφόσον τα εν λόγω μέτρα τηρούν τις αρχές της απαγόρευσης των διακρίσεων και της αναλογικότητας, λαμβανομένων υπόψη των τρεχόντων αποτελεσμάτων των παραβιάσεων του δικαίου της Ένωσης κατά το παρελθόν, και εφόσον τα κριτήρια μετατροπής λαμβάνουν υπόψη τις ακριβείς και ανεπιφύλακτες διαβεβαιώσεις που παρείχαν οι αρμόδιες αρχές όσον αφορά τη διατήρηση των δικαιωμάτων χρήσης ή την παραχώρηση ισοδύναμων δικαιωμάτων χρήσης κατά την προαναφερθείσα ανακατανομή των συχνοτήτων.

70.

Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Consiglio di Stato (Συμβουλίου της Επικρατείας, Ιταλία) ότι το κανονιστικό πλαίσιο της Ένωσης στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, μεταξύ άλλων, το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 2002/21/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, σχετικά με κοινό κανονιστικό πλαίσιο για δίκτυα και υπηρεσίες ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία-πλαίσιο), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2009, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα του άρθρου 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης· το άρθρο 3, παράγραφοι 3 και 3α, και τα άρθρα 8 και 9 της οδηγίας 2002/21, όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140· τα άρθρα 3, 5, 7 και 14 της οδηγίας 2002/20/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 7ης Μαρτίου 2002, για την αδειοδότηση δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών (οδηγία για την αδειοδότηση), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 2009/140· τα άρθρα 2 και 4 της οδηγίας 2002/77/ΕΚ της Επιτροπής, της 16ης Σεπτεμβρίου 2002, σχετικά με τον ανταγωνισμό στις αγορές δικτύων και υπηρεσιών ηλεκτρονικών επικοινωνιών, καθώς και οι αιτιολογικές σκέψεις 11 και 20 της απόφασης (ΕΕ) 2017/899 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Μαΐου 2017, σχετικά με τη χρήση της ζώνης συχνοτήτων των 470-790 MHz στην Ένωση,

έχει την έννοια ότι:

δεν αντιτίθεται σε εθνική νομοθεσία η οποία, στο πλαίσιο της διαδικασίας ανακατανομής των δικαιωμάτων χρήσης των συχνοτήτων της επίγειας ψηφιακής τηλεόρασης: