Υπόθεση C‑50/21

Prestige and Limousine, S. L.

κατά

Área Metropolitana de Barcelona κ.λπ.

(αίτηση του Tribunal Superior de Justicia de Cataluña
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως)

Απόφαση του Δικαστηρίου (πρώτο τμήμα) της 8ης Ιουνίου 2023

«Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο 49 ΣΛΕΕ – Άρθρο 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ – Υπηρεσία μισθωμένων οχημάτων με οδηγό (ΜΟΟ) – Καθεστώς αδειοδότησης που περιλαμβάνει τη χορήγηση άδειας για την παροχή υπηρεσιών αστικών και υπεραστικών μεταφορών στο σύνολο της εθνικής επικράτειας και, στη συνέχεια, τη χορήγηση δεύτερης άδειας εκμετάλλευσης για την παροχή υπηρεσιών αστικών μεταφορών σε μητροπολιτική περιοχή – Περιορισμός του αριθμού των αδειών παροχής υπηρεσιών ΜΟΟ στο ένα τριακοστό των αδειών παροχής υπηρεσιών ταξί»

1. Προδικαστικά ερωτήματα – Παραδεκτό – Διατύπωση των ερωτημάτων δυνάμενη να επηρεάσει το Δικαστήριο – Έλλειψη επίπτωσης ως προς το παραδεκτό

   (Άρθρο 267 ΣΛΕΕ· Κανονισμός Διαδικασίας του Δικαστηρίου, άρθρο 94, στοιχεία αʹ και γʹ)

   (βλ. σκέψη 44)

2. Προδικαστικά ερωτήματα – Παραδεκτό – Ερώτημα στο οποίο μπορεί να δοθεί σαφής απάντηση – Έλλειψη επίπτωσης ως προς το παραδεκτό

   (Άρθρο 267 ΣΛΕΕ· Κανονισμός Διαδικασίας του Δικαστηρίου, άρθρο 99)

   (βλ. σκέψη 45)

3. Προδικαστικά ερωτήματα – Παραδεκτό – Προγενέστερη εξέταση, διενεργηθείσα από ανώτατο εθνικό δικαστήριο, της δυνητικής σημασίας των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης στις οποίες αναφέρεται το αιτούν δικαστήριο – Έλλειψη επίπτωσης ως προς το παραδεκτό

   (Άρθρο 267 ΣΛΕΕ)

   (βλ. σκέψη 47)

4. Προδικαστικά ερωτήματα – Αρμοδιότητα του Δικαστηρίου – Όρια – Ζήτημα που ανακύπτει στο πλαίσιο διαφοράς της οποίας όλα τα στοιχεία περιορίζονται στο εσωτερικό ενός μόνο κράτους μέλους – Εθνικές διατάξεις που εφαρμόζονται τόσο στους ημεδαπούς όσο και στους υπηκόους άλλων κρατών μελών – Αρμοδιότητα λόγω ενδεχόμενου επηρεασμού των προσώπων που προέρχονται από άλλα κράτη μέλη

   (Άρθρα 49 και 267 ΣΛΕΕ)

   (βλ. σκέψεις 48, 49)

5. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Έννοια – Ενισχύσεις προερχόμενες από κρατικούς πόρους – Έννοια των κρατικών πόρων

   (Άρθρο 107 § 1 ΣΛΕΕ)

   (βλ. σκέψεις 53, 54)

6. Ενισχύσεις χορηγούμενες από τα κράτη – Έννοια – Καταλογιζόμενη στο κράτος χορήγηση πλεονεκτήματος μέσω κρατικών πόρων – Καθεστώς αδειοδότησης που περιλαμβάνει τη χορήγηση άδειας για την παροχή υπηρεσιών αστικών και υπεραστικών μεταφορών στο σύνολο της εθνικής επικράτειας και, στη συνέχεια, τη χορήγηση δεύτερης άδειας εκμετάλλευσης για την παροχή υπηρεσιών αστικών μεταφορών σε μητροπολιτική περιοχή – Περιορισμός του αριθμού των αδειών παροχής των εν λόγω υπηρεσιών στο ένα τριακοστό των αδειών παροχής υπηρεσιών ταξί – Απουσία χρήσης κρατικών πόρων – Απουσία ενίσχυσης

   (Άρθρο 107 § 1 ΣΛΕΕ)

   (βλ. σκέψεις 55-58, διατακτ. 1)

7. Ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων – Ελευθερία εγκαταστάσεως – Περιορισμοί – Καθεστώς αδειοδότησης που περιλαμβάνει τη χορήγηση άδειας για την παροχή υπηρεσιών αστικών και υπεραστικών μεταφορών στο σύνολο της εθνικής επικράτειας και, στη συνέχεια, τη χορήγηση δεύτερης άδειας εκμετάλλευσης για την παροχή υπηρεσιών αστικών μεταφορών σε μητροπολιτική περιοχή – Δικαιολόγηση από επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος – Επιτρέπεται – Προϋποθέσεις – Εξακρίβωση από το αιτούν δικαστήριο

   (Άρθρα 49 και 106 § 2 ΣΛΕΕ)

   (βλ. σκέψεις 61-64, 69-74, 81, 82, 85-93, διατακτ. 2)

8. Ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων – Ελευθερία εγκαταστάσεως – Περιορισμοί – Περιορισμός του αριθμού των αδειών μισθωμένων οχημάτων με οδηγό σε μητροπολιτική περιοχή στο ένα τριακοστό των αδειών παροχής υπηρεσιών ταξί – Δικαιολόγηση από επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος – Δεν επιτρέπεται – Αρχή της αναλογικότητας – Παραβίαση

   (Άρθρα 49 και 106 § 2 ΣΛΕΕ)

   (βλ. σκέψεις 61-64, 69-74, 81, 82, 97-100, 102, διατακτ. 3)

9. Ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων – Ελευθερία εγκαταστάσεως – Εθνική και τοπική νομοθεσία στον τομέα των υπηρεσιών ταξί και των υπηρεσιών μίσθωσης οχημάτων με οδηγό – Υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος – Προσδιορισμός – Εξουσία εκτιμήσεως των κρατών μελών – Περιεχόμενο – Προϋποθέσεις – Περιστάσεις που δεν αρκούν για τη διαπίστωση της ύπαρξης υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος

   (Άρθρα 49 και 106 § 2 ΣΛΕΕ)

   (βλ. σκέψεις 75-80)

Σύνοψη

Η Prestige and Limousine, SL (στο εξής: P&L) παρέχει υπηρεσίες μίσθωσης οχημάτων με οδηγό (στο εξής: υπηρεσίες ΜΟΟ) στην αστική περιοχή της Βαρκελώνης (Ισπανία). Η P&L και δεκατέσσερις άλλες επιχειρήσεις που παρέχουν τις ίδιες υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένων εταιριών που συνδέονται με διεθνείς διαδικτυακές πλατφόρμες, αμφισβητούν ενώπιον του Tribunal Superior de Justicia de Cataluña (ανώτερου δικαστηρίου της Καταλωνίας, Ισπανία) το κύρος ρύθμισης της Área Metropolitana de Barcelona (μητροπολιτικής περιοχής της Βαρκελώνης, Ισπανία, στο εξής: ΜΠB) σχετικά με την οργάνωση των εν λόγω υπηρεσιών στην αστική περιοχή της Βαρκελώνης. Στο πλαίσιο της διαφοράς αυτής, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς τη συμβατότητα της επίμαχης ρύθμισης, μεταξύ άλλων, με την ελευθερία εγκατάστασης.

Η ως άνω ρύθμιση επιτάσσει, αφενός, πέραν της εθνικής άδειας που απαιτείται για την παροχή αστικών και υπεραστικών υπηρεσιών ΜΟΟ στην Ισπανία, την απόκτηση πρόσθετης άδειας για την παροχή υπηρεσιών ΜΟΟ στην αστική περιοχή της Βαρκελώνης. Αφετέρου, περιορίζει τον αριθμό των αδειών παροχής των εν λόγω υπηρεσιών στο ένα τριακοστό των αδειών παροχής υπηρεσιών ταξί που χορηγούνται για την ίδια αστική περιοχή. Κατά το αιτούν δικαστήριο, ο κύριος σκοπός της ρύθμισης αυτής ήταν η ελαχιστοποίηση του ανταγωνισμού που ασκούν οι υπηρεσίες ΜΟΟ στις υπηρεσίες ταξί.

Για να δικαιολογήσει τα επίμαχα μέτρα, η ΜΠΒ επικαλείται, μεταξύ άλλων, τον σκοπό διασφάλισης της ποιότητας, της ασφάλειας και της προσβασιμότητας των υπηρεσιών ταξί. Επισημαίνει ότι οι υπηρεσίες αυτές θεωρούνται «υπηρεσία γενικού συμφέροντος», στο μέτρο που η δραστηριότητα παροχής υπηρεσιών ταξί υπόκειται σε αυστηρό ρυθμιστικό πλαίσιο, καθόσον στις υπηρεσίες αυτές επιβάλλονται, μεταξύ άλλων, ποσοστώσεις αδειών, προκαθορισμένα τιμολόγια, υποχρέωση καθολικής μεταφοράς και παροχή δυνατότητας πρόσβασης των ατόμων με μειωμένη κινητικότητα. Η ΜΠΒ επισημαίνει συναφώς ότι η οικονομική βιωσιμότητα της δραστηριότητας παροχής υπηρεσιών ταξί φαίνεται να τίθεται σε κίνδυνο λόγω του αυξανόμενου ανταγωνισμού που δημιουργεί η δραστηριότητα παροχής υπηρεσιών ΜΟΟ.

Με την απόφασή του, το Δικαστήριο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η απαίτηση πρόσθετης ειδικής άδειας για την παροχή υπηρεσιών ΜΟΟ στην αστική περιοχή της Βαρκελώνης μπορεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να είναι συμβατή με το άρθρο 49 ΣΛΕΕ. Εντούτοις, το άρθρο αυτό αντιτίθεται στον περιορισμό του αριθμού των αδειών παροχής υπηρεσιών ΜΟΟ, καθόσον το μέτρο αυτό φαίνεται να υπερβαίνει το αναγκαίο μέτρο για την επίτευξη των σκοπών της ορθής διαχείρισης των μεταφορών, της κυκλοφορίας και του δημόσιου χώρου της εν λόγω αστικής περιοχής, καθώς και του σκοπού της προστασίας του περιβάλλοντος.

Εκτίμηση του Δικαστηρίου

Κατ’ αρχάς, το Δικαστήριο απορρίπτει τα επιχειρήματα που προέβαλαν οι διάδικοι της κύριας δίκης προς στήριξη του προβαλλόμενου απαραδέκτου της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως. Κατά το Δικαστήριο, όταν οι απαντήσεις σε προδικαστικά ερωτήματα μπορούν να συναχθούν σαφώς από τη νομολογία του, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν καθίσταται απαράδεκτη, αλλά το Δικαστήριο μπορεί να αποφανθεί, κατά περίπτωση, με αιτιολογημένη διάταξη ( 1 ). Επιπροσθέτως, το γεγονός ότι ανώτατο εθνικό δικαστήριο έχει ήδη εξετάσει, στο πλαίσιο διαφοράς που παρουσιάζει ομοιότητες με την επίμαχη στην κύρια δίκη, τη δυνητική σημασία των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης στις οποίες αναφέρεται το αιτούν δικαστήριο δεν μπορεί να καταστήσει απαράδεκτη αίτηση προδικαστικής αποφάσεως με την οποία ζητείται από το Δικαστήριο να αποφανθεί επί της ερμηνείας των διατάξεων αυτών, σύμφωνα με το άρθρο 267 ΣΛΕΕ.

Δεύτερον, το Δικαστήριο, αφού κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα δύο μέτρα που προβλέπει η επίμαχη ρύθμιση δεν φαίνεται να χορηγούν κρατικές ενισχύσεις στις επιχειρήσεις που παρέχουν υπηρεσίες ταξί, κατά την έννοια του άρθρου 107, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ, εξετάζει τη συμβατότητα των μέτρων αυτών με το άρθρο 49 ΣΛΕΕ. Συναφώς, το Δικαστήριο επισημαίνει, κατ’ αρχάς, ότι τα μέτρα αυτά, μέσω της θέσης ορίου στον αριθμό των παρόχων υπηρεσιών ΜΟΟ που είναι εγκατεστημένοι στη ΜΠΒ, περιορίζουν ουσιαστικά την πρόσβαση στην αγορά οποιουδήποτε νεοεισερχομένου και πρέπει, ως εκ τούτου, να χαρακτηριστούν ως περιορισμοί της ελευθερίας εγκαταστάσεως την οποία διασφαλίζει το άρθρο 49 ΣΛΕΕ.

Εν συνεχεία, όσον αφορά την ύπαρξη επιτακτικών λόγων γενικού συμφέροντος δυνάμενων να δικαιολογήσουν τέτοιους περιορισμούς, το Δικαστήριο εκτιμά ότι ο σκοπός της ορθής διαχείρισης των μεταφορών, της κυκλοφορίας και του δημόσιου χώρου σε μια αστική περιοχή, καθώς και ο σκοπός της προστασίας του περιβάλλοντος στην ίδια περιοχή μπορούν να αποτελέσουν επιτακτικούς λόγους γενικού συμφέροντος. Ωστόσο, τούτο δεν ισχύει όσον αφορά τον σκοπό διασφάλισης της οικονομικής βιωσιμότητας των υπηρεσιών ταξί, δεδομένου ότι η διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ των δύο επίμαχων μέσων αστικής μεταφοράς σχετίζεται με λόγους αμιγώς οικονομικής φύσεως. Το γεγονός ότι οι υπηρεσίες ταξί χαρακτηρίζονται, κατά το ισπανικό δίκαιο, ως «υπηρεσία γενικού συμφέροντος» δεν ασκεί συναφώς επιρροή. Ειδικότερα, μολονότι από τα χαρακτηριστικά που επικαλείται η ΜΠΒ προκύπτει, βεβαίως, ότι η ρύθμιση της παροχής υπηρεσιών ταξί αποσκοπεί, μεταξύ άλλων, στη διασφάλιση της ποιότητας, της ασφάλειας και της προσβασιμότητας των υπηρεσιών αυτών προς όφελος των χρηστών, εντούτοις προκύπτει, αντιθέτως, ότι τα επίμαχα στην κύρια δίκη μέτρα δεν επιδιώκουν, αυτά καθεαυτά, τους ίδιους σκοπούς. Το Δικαστήριο διαπιστώνει επίσης ότι δεν φαίνεται να έχει ανατεθεί στους παρόχους υπηρεσιών ταξί ειδική αποστολή δημόσιας υπηρεσίας, η οποία ενδέχεται να εμπίπτει στην έννοια της υπηρεσίας γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΥΓΟΣ) κατά το άρθρο 106, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ.

Τέλος, το Δικαστήριο εξετάζει την αναλογικότητα, αφενός, της απαίτησης πρόσθετης άδειας και, αφετέρου, του περιορισμού των αδειών παροχής υπηρεσιών ΜΟΟ στο ένα τριακοστό των αδειών παροχής υπηρεσιών ταξί. Καταλήγει ότι το πρώτο μέτρο φαίνεται κατάλληλο για την επίτευξη των προαναφερθέντων σκοπών και μπορεί να θεωρηθεί αναγκαίο για την επίτευξή τους. Λαμβανομένης υπόψη της φύσης της επίμαχης υπηρεσίας καθώς και της αδυναμίας διάκρισης μεταξύ των οχημάτων που χρησιμοποιούνται για την παροχή των υπηρεσιών ΜΟΟ και των οχημάτων που χρησιμοποιούνται για ιδιωτικούς σκοπούς σε ευρύ αστικό έδαφος, μπορεί να θεωρηθεί ότι ο εκ των υστέρων έλεγχος διενεργείται αργοπορημένα με συνέπεια να μη διασφαλίζεται η πραγματική αποτελεσματικότητά του. Επομένως, η απαίτηση πρόσθετης άδειας μπορεί να δικαιολογηθεί, υπό την προϋπόθεση, πάντως, ότι στηρίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια που δεν εισάγουν διακρίσεις, είναι εκ των προτέρων γνωστά, αποκλείουν κάθε αυθαιρεσία και δεν εξυπηρετούν τον ίδιο σκοπό με ελέγχους που έχουν ήδη διενεργηθεί στο πλαίσιο της διαδικασίας χορήγησης εθνικής άδειας, αλλά ανταποκρίνονται στις ιδιαίτερες ανάγκες της εν λόγω αστικής περιοχής. Στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να εξακριβώσει αν πληρούνται οι προϋποθέσεις αυτές εν προκειμένω.

Αντιθέτως, το δεύτερο μέτρο δεν φαίνεται κατάλληλο να διασφαλίσει την επίτευξη των σκοπών της ορθής διαχείρισης των μεταφορών, της κυκλοφορίας και του δημόσιου χώρου. Συγκεκριμένα, κατ’ αρχάς, δεν ανατράπηκαν ενώπιον του Δικαστηρίου τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν υπέρ των υπηρεσιών ΜΟΟ, με τα οποία επιχειρείται να αποδειχθεί ότι οι υπηρεσίες αυτές μπορούν στην πραγματικότητα να ευνοήσουν την επίτευξη των εν λόγω σκοπών, ιδίως, πρώτον, μέσω της μείωσης της χρήσης του ιδιωτικού αυτοκινήτου, δεύτερον, μέσω της συμβολής τους, λόγω του επιπέδου ψηφιοποίησής τους και της ευελιξίας κατά την παροχή υπηρεσιών, στην επίτευξη του στόχου της αποτελεσματικής και χωρίς αποκλεισμούς κινητικότητας, και, τρίτον, μέσω της χρήσης εναλλακτικών πηγών ενέργειας για τις υπηρεσίες ΜΟΟ, η οποία ενθαρρύνεται από την κρατική νομοθεσία.

Εν συνεχεία, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να περιοριστεί επαρκώς ο ενδεχόμενος αντίκτυπος του στόλου των ΜΟΟ στις μεταφορές, την κυκλοφορία και τον δημόσιο χώρο εντός της αστικής περιοχής της Βαρκελώνης με λιγότερο επαχθή μέτρα σε σχέση με τον περιορισμό των αδειών. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο αναφέρει, ως παραδείγματα, μέτρα οργάνωσης των υπηρεσιών ΜΟΟ, περιορισμούς των υπηρεσιών αυτών ως προς ορισμένα χρονικά πλαίσια ή ακόμη ως προς την κυκλοφορία σε συγκεκριμένες περιοχές. Το Δικαστήριο προσθέτει ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ο σκοπός της προστασίας του περιβάλλοντος στην αστική περιοχή της Βαρκελώνης να μπορεί να επιτευχθεί με μέτρα που θίγουν σε μικρότερο βαθμό την ελευθερία εγκατάστασης, όπως τα όρια εκπομπών που ισχύουν για τα οχήματα που κυκλοφορούν εντός της περιοχής.

( 1 ) Βλ. άρθρο 99 του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου.