Υπόθεση C‑267/20

Volvo AB (publ.)
και
DAF TRUCKS NV

κατά

RM

[αίτηση του Audiencia Provincial de León (εφετείου περιφέρειας León, Ισπανία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

Απόφαση του Δικαστηρίου (πρώτο τμήμα) της 22ας Ιουνίου 2022

«Προδικαστική παραπομπή – Συμπράξεις – Άρθρο 101 ΣΛΕΕ – Οδηγία 2014/104/ΕΕ – Άρθρα 10, 17 και 22 – Αγωγές αποζημίωσης για παραβάσεις των διατάξεων του δικαίου ανταγωνισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Προθεσμία παραγραφής – Μαχητό τεκμήριο περί ζημίας – Ποσοτικοποίηση της προκληθείσας ζημίας – Εκπρόθεσμη μεταφορά της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο – Χρονικά όρια εφαρμογής – Ουσιαστικές και δικονομικές διατάξεις»

1. Ανταγωνισμός – Αγωγές για την αποκατάσταση ζημίας προκληθείσας από παραβάσεις των κανόνων του ανταγωνισμού – Οδηγία 2014/104 – Διαχρονική εφαρμογή – Ουσιαστικές διατάξεις – Απαγόρευση της αναδρομικής εφαρμογής της εθνικής ρύθμισης περί μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο – Μη ουσιαστικές διατάξεις – Απαγόρευση εφαρμογής της εθνικής ρύθμισης περί μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο επί των αγωγών που ασκήθηκαν πριν από τις 26 Δεκεμβρίου 2014

   (Οδηγία 2014/104 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρο 22)

   (βλ. σκέψεις 35-41)

2. Ανταγωνισμός – Αγωγές για την αποκατάσταση ζημίας προκληθείσας από παραβάσεις των κανόνων του ανταγωνισμού – Οδηγία 2014/104 – Διαχρονική εφαρμογή – Διάταξη προβλέπουσα κατ’ ελάχιστον πενταετή προθεσμία παραγραφής των αξιώσεων αποζημίωσης – Ουσιαστική διάταξη – Απαγόρευση της αναδρομικής εφαρμογής της εθνικής ρύθμισης περί μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο

   (Οδηγία 2014/104 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρα 10 και 22)

   (βλ. σκέψεις 43-49, 73-75 και διατακτ.)

3. Ανταγωνισμός – Αγωγές για την αποκατάσταση ζημίας προκληθείσας από παραβάσεις των κανόνων του ανταγωνισμού – Οδηγία 2014/104 – Παράβαση η οποία έπαυσε πριν από την έναρξη ισχύος της οδηγίας – Προθεσμία παραγραφής της αξίωσης αποζημίωσης – Καθορισμός του χρονικού σημείου έναρξης της προθεσμίας – Δυνατότητα εφαρμογής του εθνικού δικαίου – Όρια – Τήρηση της αρχής της αποτελεσματικότητας – Προθεσμία παραγραφής που μπορεί να αρχίσει να τρέχει μόνο μετά το πέρας της παράβασης και αφού ο ζημιωθείς λάβει γνώση των στοιχείων που είναι αναγκαία για την άσκηση της αγωγής

   (Άρθρο 101 ΣΛΕΕ· οδηγία 2014/104 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου)

   (βλ. σκέψεις 50-72)

4. Πράξεις των οργάνων – Οδηγίες – Εκτέλεση από τα κράτη μέλη – Ανάγκη διασφάλισης της αποτελεσματικότητας των οδηγιών – Υποχρεώσεις των εθνικών δικαστηρίων – Υποχρέωση σύμφωνης ερμηνείας – Περιεχόμενο – Contra legem ερμηνεία του εθνικού δικαίου – Αποκλείεται

   (βλ. σκέψη 77)

5. Ανταγωνισμός – Αγωγές για την αποκατάσταση ζημίας προκληθείσας από παραβάσεις των κανόνων του ανταγωνισμού – Οδηγία 2014/104 – Διαχρονική εφαρμογή – Διάταξη που ρυθμίζει το βάρος απόδειξης και τον βαθμό απόδειξης για τον ποσοτικό προσδιορισμό της ζημίας – Μη ουσιαστική διάταξη – Απαγόρευση εφαρμογής της εθνικής ρύθμισης περί μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο επί των αγωγών που ασκήθηκαν πριν από τις 26 Δεκεμβρίου 2014

   (Οδηγία 2014/104 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρα 17 § 1, και 22)

   (βλ. σκέψεις 80-89 και διατακτ.)

6. Ανταγωνισμός – Αγωγές για την αποκατάσταση ζημίας προκληθείσας από παραβάσεις των κανόνων του ανταγωνισμού – Οδηγία 2014/104 – Διαχρονική εφαρμογή – Διάταξη που καθιερώνει μαχητό τεκμήριο σχετικά με την ύπαρξη ζημίας απορρέουσας από σύμπραξη – Ουσιαστική διάταξη – Απαγόρευση της αναδρομικής εφαρμογής της εθνικής ρύθμισης περί μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο

   (Οδηγία 2014/104 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, άρθρα 17 § 2, και 22)

   (βλ. σκέψεις 90-104 και διατακτ.)

Σύνοψη

Το Δικαστήριο προσδιορίζει το χρονικό πεδίο εφαρμογής των κανόνων που ρυθμίζουν την προθεσμία παραγραφής για την άσκηση αγωγής αποζημίωσης για παραβάσεις του δικαίου του ανταγωνισμού, καθώς και των κανόνων που ρυθμίζουν τον ποσοτικό προσδιορισμό της ζημίας που προκαλείται από τέτοιες παραβάσεις και το μαχητό τεκμήριο περί ύπαρξης ζημίας απορρέουσας από σύμπραξη

Με απόφαση της 19ης Ιουλίου 2016 ( 1 ), η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπίστωσε ότι, συμμετέχοντας σε σύμπραξη, αφενός, σχετικά με τον καθορισμό των τιμών των φορτηγών οχημάτων εντός του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (ΕΟΧ) από το 1997 έως το 2011 και, αφετέρου, σχετικά με το χρονοδιάγραμμα και τη μετακύλιση του κόστους εισαγωγής των επιβαλλόμενων από τα πρότυπα Euro 3 έως Euro 6 τεχνολογιών χαμηλών εκπομπών, οι Volvo και DAF Trucks, μαζί με πλείονες κατασκευαστές φορτηγών οχημάτων, συμμετείχαν σε σύμπραξη αντίθετη προς τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης οι οποίοι απαγορεύουν τις συμπράξεις ( 2 ). Κατά την ημερομηνία έκδοσης της ως άνω απόφασης δημοσιεύθηκε ανακοινωθέν Τύπου, στις δε 6 Απριλίου 2017 ( 3 ) δημοσιεύθηκε και σχετική περίληψη στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Έχοντας αγοράσει, κατά τα έτη 2006 και 2007, τρία φορτηγά οχήματα κατασκευής των εταιριών Volvo και DAF Trucks, ο RM άσκησε αγωγή ενώπιον του Juzgado de lo Mercantil de León (εμποροδικείου León, Ισπανία) αξιώνοντας την αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη λόγω της διαπιστωθείσας από την Επιτροπή σύμπραξης. Η ασκηθείσα την 1η Απριλίου 2018 αγωγή κρίθηκε παραδεκτή από το εμποροδικείο, λαμβανομένης ιδίως υπόψη της πενταετούς προθεσμίας παραγραφής την οποία προβλέπει η ισπανική νομοθεσία η οποία μεταφέρει στο εσωτερικό δίκαιο την οδηγία 2014/104 για την αποζημίωση των θιγόμενων από αντίθετες προς τον ανταγωνισμό πρακτικές ( 4 ). Περαιτέρω, το εμποροδικείο στηρίχθηκε στο τεκμήριο που καθιερώνει η εν λόγω νομοθεσία για τη μεταφορά της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο σύμφωνα με το οποίο κάθε σύμπραξη προκαλεί ζημία και έκανε χρήση της προβλεπόμενης στην ίδια νομοθεσία ευχέρειας εκτίμησης του ύψους της ζημίας που υπέστη ο RM. Ως εκ τούτου, οι Volvo και DAF Trucks υποχρεώθηκαν να καταβάλουν στον RM αποζημίωση ίση προς το 15 % της τιμής αγοράς των επίμαχων φορτηγών οχημάτων.

Οι Volvo και DAF Trucks άσκησαν έφεση κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Audiencia Provincial de Léon (εφετείου περιφέρειας Léon, Ισπανία), αμφισβητώντας τη δυνατότητα εφαρμογής της οδηγίας 2014/104 και της ισπανικής νομοθεσίας για τη μεταφορά της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο, για τον λόγο ότι η σύμπραξη είχε παύσει πριν από την έναρξη ισχύος της οδηγίας.

Στο πλαίσιο αυτό, το εφετείο περιφέρειας Léon υπέβαλε στο Δικαστήριο διάφορα προδικαστικά ερωτήματα με τα οποία ερωτάται αν το άρθρο 10 και το άρθρο 17, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2014/104, τα οποία θεσπίζουν, αντιστοίχως, τους κανόνες:

έχουν εφαρμογή στην περίπτωση αγωγής αποζημίωσης η οποία, μολονότι αφορά σύμπραξη η οποία έπαυσε πριν από την έναρξη ισχύος της οδηγίας, ασκήθηκε μετά την έναρξη ισχύος των διατάξεων για τη μεταφορά της στο εσωτερικό δίκαιο.

Εκτίμηση του Δικαστηρίου

Όσον αφορά το χρονικό πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2014/104, το Δικαστήριο υπενθυμίζει κατ’ αρχάς ότι η οδηγία αυτή απαγορεύει, αφενός, την αναδρομική εφαρμογή οποιασδήποτε εθνικής ρύθμισης για τη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο των ουσιαστικών διατάξεων της οδηγίας και, αφετέρου, την εφαρμογή οποιασδήποτε εθνικής ρύθμισης για τη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο των μη ουσιαστικών διατάξεων της οδηγίας επί των αγωγών αποζημίωσης που ασκήθηκαν πριν από τις 26 Δεκεμβρίου 2014.

Όσον αφορά τη δυνατότητα διαχρονικής εφαρμογής του άρθρου 10 της οδηγίας 2014/104, το οποίο θεσπίζει τους κανόνες περί παραγραφής των αξιώσεων αποζημίωσης για παραβάσεις του δικαίου του ανταγωνισμού, το Δικαστήριο επισημαίνει, στη συνέχεια, ότι οι κανόνες αυτοί προστατεύουν τόσο τον ζημιωθέντα όσο και τον ευθυνόμενο για τη ζημία. Επιπλέον, από τη νομολογία του Δικαστηρίου απορρέει ότι οι προθεσμίες παραγραφής, καθόσον συνεπάγονται την απόσβεση του δικαιώματος άσκησης της αγωγής, αφορούν το ουσιαστικό δίκαιο. Επομένως, το άρθρο 10 της οδηγίας 2014/104 αποτελεί ουσιαστική διάταξη ως προς την οποία αποκλείεται, δυνάμει της οδηγίας, η αναδρομική εφαρμογή των διατάξεων για τη μεταφορά της στο εσωτερικό δίκαιο.

Δεδομένου ότι η οδηγία 2014/104 μεταφέρθηκε στην ισπανική έννομη τάξη πέντε μήνες μετά τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς της στο εσωτερικό δίκαιο, η οποία έληγε στις 27 Δεκεμβρίου 2016, το Δικαστήριο κρίνει ότι, προκειμένου να καθοριστεί η δυνατότητα διαχρονικής εφαρμογής του άρθρου 10 της οδηγίας αυτής, πρέπει να εξακριβωθεί αν η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης κατάσταση είχε διαμορφωθεί πριν από τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο ή αν η κατάσταση αυτή εξακολουθεί να παράγει τα αποτελέσματά της μετά τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς. Ειδικότερα, το Δικαστήριο εκτιμά ότι πρέπει να εξεταστεί αν, κατά την ημερομηνία λήξης της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας 2014/104, ήτοι στις 27 Δεκεμβρίου 2016, είχε παρέλθει η προθεσμία παραγραφής που ίσχυε για την επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης κατάσταση, όπερ προϋποθέτει τον προσδιορισμό του χρονικού σημείου έναρξης αυτής της προθεσμίας παραγραφής. Το ισπανικό δίκαιο που ίσχυε κατά τον χρόνο εκείνο προέβλεπε ότι η ενιαύσια προθεσμία παραγραφής άρχιζε να τρέχει από το χρονικό σημείο κατά το οποίο ο ζημιωθείς λάμβανε γνώση των γενεσιουργών της ευθύνης γεγονότων.

Μολονότι απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να καθορίσει την ημερομηνία κατά την οποία ο RM έλαβε γνώση των γεγονότων αυτών εν προκειμένω, το δικαστήριο αυτό οφείλει εντούτοις να ερμηνεύσει τις εφαρμοστέες εθνικές διατάξεις, στο μέτρο του δυνατού, υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης και, ειδικότερα, του γράμματος και του σκοπού του άρθρου 101 ΣΛΕΕ.

Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι από την αρχή της αποτελεσματικότητας προκύπτει ότι οι εθνικές προθεσμίες παραγραφής του δικαιώματος άσκησης αγωγής αποζημίωσης για παραβάσεις του δικαίου του ανταγωνισμού δεν μπορούν να αρχίσουν να τρέχουν πριν από την παύση της παράβασης και πριν ο ζημιωθείς λάβει γνώση ή μπορεί ευλόγως να θεωρηθεί ότι έχει λάβει γνώση των αναγκαίων για την άσκηση της αγωγής του στοιχείων, ήτοι της ύπαρξης ζημίας, της αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της ζημίας αυτής και της διαπραχθείσας παράβασης του δικαίου του ανταγωνισμού, καθώς και της ταυτότητας του παραβάτη.

Συναφώς, το Δικαστήριο επισημαίνει ότι το ανακοινωθέν Τύπου σχετικά με την απόφαση της Επιτροπής με την οποία διαπιστώθηκε η σύμπραξη, το οποίο δημοσιεύθηκε στις 19 Ιουλίου 2016, δεν φαίνεται να προσδιορίζει με την ίδια ακρίβεια που χαρακτηρίζει την περίληψη της απόφασης, που δημοσιεύθηκε στις 6 Απριλίου 2017, την ταυτότητα των παραβατών, την ακριβή διάρκεια της παράβασης και τα προϊόντα τα οποία αφορά η παράβαση. Υπό τις συνθήκες αυτές, η πλήρης αποτελεσματικότητα του άρθρου 101 ΣΛΕΕ επιβάλλει να θεωρηθεί ότι, εν προκειμένω, η προθεσμία παραγραφής για την άσκηση της αγωγής αποζημίωσης του RM άρχισε να τρέχει την ημέρα δημοσίευσης της περίληψης της απόφασης της Επιτροπής.

Επομένως, στο μέτρο που αυτό συμβαίνει, προκύπτει ότι η προθεσμία αυτή δεν είχε παρέλθει πριν από την ημερομηνία λήξης της προθεσμίας για τη μεταφορά της οδηγίας 2014/104 στο εσωτερικό δίκαιο. Εξακολούθησε δε να τρέχει ακόμη και μετά την ημερομηνία έναρξης ισχύος της ισπανικής νομοθεσίας για τη μεταφορά της στο εσωτερικό δίκαιο. Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο έκρινε ότι, στο μέτρο που η προθεσμία παραγραφής που ίσχυε για την άσκηση της αγωγής αποζημίωσης του RM δυνάμει των παλαιών κανόνων δεν έχει παρέλθει πριν από την ημερομηνία λήξης της προθεσμίας για τη μεταφορά της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο, η αγωγή εμπίπτει στο χρονικό πεδίο εφαρμογής του άρθρου 10 της οδηγίας.

Όσον αφορά τη δυνατότητα διαχρονικής εφαρμογής του άρθρου 17, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι η διάταξη αυτή, καθόσον αποβλέπει, μεταξύ άλλων, στο να παράσχει στα εθνικά δικαστήρια την ευχέρεια εκτίμησης του ύψους της προκληθείσας ζημίας όταν είναι πρακτικώς αδύνατο ή υπερβολικά δυσχερές να ποσοτικοποιηθεί επακριβώς η ζημία βάσει των διαθέσιμων αποδεικτικών στοιχείων, έχει ως σκοπό να καταστήσει λιγότερο αυστηρό το επίπεδο απόδειξης που απαιτείται για τον προσδιορισμό του ύψους ζημίας απορρέουσας από παράβαση των κανόνων του δικαίου του ανταγωνισμού.

Λαμβανομένης υπόψη της νομολογίας του, κατά την οποία οι κανόνες σχετικά με το βάρος απόδειξης και τον απαιτούμενο βαθμό απόδειξης χαρακτηρίζονται, κατ’ αρχήν, ως δικονομικοί κανόνες, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι το άρθρο 17, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/104 συνιστά δικονομική διάταξη κατά την έννοια της οδηγίας, ως προς την οποία αποκλείεται η εφαρμογή των διατάξεων για τη μεταφορά της στο εσωτερικό δίκαιο επί των αγωγών που ασκήθηκαν πριν από τις 26 Δεκεμβρίου 2014.

Δεδομένου ότι ο RM άσκησε την αγωγή του την 1η Απριλίου 2018, η αγωγή αυτή, μολονότι αφορά παράβαση η οποία έπαυσε πριν από την έναρξη ισχύος της εν λόγω οδηγίας, εμπίπτει, κατά συνέπεια, στο χρονικό πεδίο εφαρμογής του άρθρου 17, παράγραφος 1, της οδηγίας.

Όσον αφορά, τέλος, τη δυνατότητα διαχρονικής εφαρμογής του άρθρου 17, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/104, το οποίο καθιερώνει μαχητό τεκμήριο σχετικά με την ύπαρξη ζημίας απορρέουσας από σύμπραξη, το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι η διάταξη αυτή συνδέεται άμεσα με τη στοιχειοθέτηση της εξωσυμβατικής αστικής ευθύνης του παραβάτη και, κατά συνέπεια, επηρεάζει άμεσα τη νομική του κατάσταση. Καθόσον ένας τέτοιος κανόνας μπορεί να χαρακτηριστεί ως ουσιαστικός κανόνας, το Δικαστήριο κρίνει ότι το άρθρο 17, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/104 έχει ουσιαστικό χαρακτήρα κατά την έννοια της οδηγίας, οπότε απαγορεύεται η αναδρομική εφαρμογή των διατάξεων για τη μεταφορά του στο ισπανικό δίκαιο.

Δεδομένου ότι το γεγονός το οποίο ο νομοθέτης της Ένωσης χαρακτήρισε ως στοιχείο από το οποίο τεκμαίρεται η ύπαρξη ζημίας σύμφωνα με το άρθρο 17, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/104 είναι η ύπαρξη σύμπραξης, η απαγόρευση αναδρομικής εφαρμογής της διάταξης αυτής και της νομοθεσίας για τη μεταφορά της στο εσωτερικό δίκαιο συνεπάγεται ότι η εν λόγω διάταξη και νομοθεσία δεν μπορούν να τύχουν εφαρμογής σε αγωγή αποζημίωσης η οποία, μολονότι ασκήθηκε μετά την έναρξη ισχύος των εθνικών διατάξεων που μετέφεραν εκπροθέσμως την οδηγία στο ισπανικό δίκαιο, αφορά παράβαση του δικαίου ανταγωνισμού η οποία έπαυσε πριν από την ημερομηνία λήξης της προθεσμίας για τη μεταφορά της οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο.

( 1 ) Απόφαση C(2016) 4673 τελικό της Επιτροπής σχετικά με διαδικασία βάσει του άρθρου 101 [ΣΛΕΕ] και του άρθρου 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ (Υπόθεση AT.39824 – Φορτηγά).

( 2 ) Άρθρο 101 ΣΛΕΕ και άρθρο 53 της Συμφωνίας ΕΟΧ.

( 3 ) ΕΕ 2017, C 108, σ. 6.

( 4 ) Οδηγία 2014/104/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Νοεμβρίου 2014, σχετικά με ορισμένους κανόνες που διέπουν τις αγωγές αποζημίωσης βάσει του εθνικού δικαίου για παραβάσεις των διατάξεων του δικαίου ανταγωνισμού των κρατών μελών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ 2014, L 349, σ. 1).