ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (ένατο τμήμα)

της 8ης Οκτωβρίου 2020 ( *1 )

«Προδικαστική παραπομπή – Οδηγία (ΕΕ) 2015/1535 – Άρθρο 1 – Διαδικασία πληροφόρησης στον τομέα των τεχνικών προδιαγραφών και των κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες της κοινωνίας των πληροφοριών – Έννοια του “τεχνικού κανόνα” – Τυχερά παίγνια – Δημοτικό τέλος για την εκμετάλλευση τερματικών στοιχηματισμού – Φορολογική ρύθμιση – Παράλειψη γνωστοποίησης στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Αντιταξιμότητα έναντι του υπόχρεου καταβολής του τέλους»

Στην υπόθεση C‑711/19,

με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Verwaltungsgerichtshof (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Αυστρία) με απόφαση της 3ης Σεπτεμβρίου 2019, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 25 Σεπτεμβρίου 2019, στο πλαίσιο της δίκης

Admiral Sportwetten GmbH,

Novomatic AG,

AKO Gastronomiebetriebs GmbH

κατά

Magistrat der Stadt Wien,

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (ένατο τμήμα),

συγκείμενο από τους D. Šváby (προεδρεύοντα), S. Rodin (εισηγητή) και K. Jürimäe, δικαστές,

γενικός εισαγγελέας: M. Campos Sánchez-Bordona

γραμματέας: Α. Calot Escobar

έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,

λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:

–	οι Admiral Sportwetten GmbH, Novomatic AG και AKO Gastronomiebetriebs GmbH, εκπροσωπούμενες από τον W. Schwartz, Rechtsanwalt,

–	ο Magistrat der Stadt Wien, εκπροσωπούμενος από την S. Bollinger,

–	η Αυστριακή Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις J. Schmoll και C. Drexel,

–	η Βελγική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την L. Van den Broeck καθώς και τους J.-C. Halleux και S. Baeyens, επικουρούμενους από τους P. Vlaemminck και R. Verbeke, avocats,

–	η Πολωνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον B. Majczyna,

–	η Πορτογαλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τους L. Inez Fernandes και J. Gomes de Almeida, καθώς και από τις A. Pimenta, P. Barros da Costa και A. Silva Coelho,

–	η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την M. Jauregui Gomez και τον M. Noll-Ehlers,

κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 1 της οδηγίας (ΕΕ) 2015/1535 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, για την καθιέρωση μιας διαδικασίας πληροφόρησης στον τομέα των τεχνικών προδιαγραφών και των κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες της κοινωνίας των πληροφοριών (ΕΕ 2015, L 241, σ. 1).

Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, των Admiral Sportwetten GmbH, Novomatic AG και AKO Gastronomiebetriebs GmbH (στο εξής, από κοινού: Admiral κ.λπ.) και, αφετέρου, του Magistrat der Stadt Wien (Δήμου Βιέννης, Αυστρία) (στο εξής: Δήμος Βιέννης), σχετικά με την καταβολή του τέλους επί των τερματικών στοιχηματισμού (στο εξής: επίδικο τέλος).

Το νομικό πλαίσιο

Το δίκαιο της Ένωσης

Το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχεία βʹ έως στʹ, της οδηγίας 2015/1535 έχει ως εξής:

«1. Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως:

[…]

β)

“υπηρεσία”: οποιαδήποτε υπηρεσία της κοινωνίας των πληροφοριών, ήτοι κάθε υπηρεσία που συνήθως παρέχεται έναντι αμοιβής, με ηλεκτρονικά μέσα εξ αποστάσεως και κατόπιν συγκεκριμένης παραγγελίας ενός αποδέκτη υπηρεσιών.

Για τους σκοπούς του παρόντος ορισμού, νοείται με τον όρο:

(i)	“εξ αποστάσεως”: υπηρεσία που παρέχεται χωρίς τα συμβαλλόμενα μέρη να είναι ταυτόχρονα παρόντα·

(ii)

“με ηλεκτρονικά μέσα”: υπηρεσία που παρέχεται στην αφετηρία της και γίνεται αποδεκτή στον προορισμό της μέσω εξοπλισμών ηλεκτρονικής επεξεργασίας (συμπεριλαμβανομένης της ψηφιακής συμπίεσης) ή αποθήκευσης δεδομένων και η οποία παρέχεται, διαβιβάζεται και λαμβάνεται εξ ολοκλήρου μέσω τηλεφωνικής γραμμής, ραδιοφωνικής μετάδοσης, οπτικής ίνας ή με άλλα ηλεκτρομαγνητικά μέσα·

(iii)

“κατόπιν συγκεκριμένης παραγγελίας ενός αποδέκτη υπηρεσιών”: υπηρεσία που παρέχεται με μετάδοση δεδομένων κατόπιν συγκεκριμένης παραγγελίας.

Στο παράρτημα Ι περιέχεται ενδεικτικός κατάλογος των υπηρεσιών που δεν καλύπτονται από αυτό τον ορισμό·

γ)

“τεχνική προδιαγραφή”: η προδιαγραφή που περιέχεται σε έγγραφο στο οποίο ορίζονται τα απαιτούμενα χαρακτηριστικά ενός προϊόντος, όπως τα επίπεδα ποιότητας ή ιδιότητες χρήσης, η ασφάλεια, οι διαστάσεις, συμπεριλαμβανομένων των διατάξεων που ισχύουν για το προϊόν όσον αφορά την ονομασία πώλησης, την ορολογία, τα σύμβολα, τις δοκιμές και τις μεθόδους δοκιμής, τη συσκευασία, τη σήμανση και το ετικετάρισμα, καθώς και τις διαδικασίες αξιολόγησης της πιστότητας.

[…]

δ)

“άλλη απαίτηση”: απαίτηση, εκτός των τεχνικών προδιαγραφών, επιβαλλόμενη σε ένα προϊόν, ιδίως για λόγους προστασίας των καταναλωτών ή του περιβάλλοντος, η οποία αφορά τον κύκλο ζωής του προϊόντος μετά τη διάθεσή του στην αγορά, όπως οι συνθήκες χρησιμοποίησης, ανακύκλωσης, επαναχρησιμοποίησης ή εξάλειψής του, εφόσον οι συνθήκες αυτές μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη σύνθεση ή τη φύση του προϊόντος, ή την εμπορία του·

ε)

“κανόνας σχετικά με τις υπηρεσίες”: απαίτηση γενικής φύσεως σχετικά με την πρόσβαση στις δραστηριότητες των υπηρεσιών που περιγράφονται στο στοιχείο β) και στην άσκησή τους, ειδικότερα διατάξεις για τους παρέχοντες υπηρεσίες, τις υπηρεσίες και τον αποδέκτη των υπηρεσιών, εξαιρουμένων των κανόνων που δεν αναφέρονται ειδικά στις υπηρεσίες που ορίζονται στο ίδιο σημείο.

[…]

στ)

“τεχνικός κανόνας”: τεχνική προδιαγραφή ή άλλη απαίτηση ή κανόνας σχετικά με τις υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένων των οικείων διοικητικών διατάξεων των οποίων η τήρηση είναι υποχρεωτική de jure ή de facto, για την εμπορία, την παροχή υπηρεσιών, την εγκατάσταση ενός φορέα παροχής υπηρεσιών ή τη χρήση σε κράτος μέλος ή σε σημαντικό τμήμα του κράτους αυτού, όπως επίσης, με την επιφύλαξη των οριζομένων στο άρθρο 7, οι νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις των κρατών μελών που απαγορεύουν την κατασκευή, εισαγωγή, εμπορία ή χρήση ενός προϊόντος και την παροχή ή χρήση μιας υπηρεσίας ή την εγκατάσταση για την παροχή των υπηρεσιών αυτών.

Τεχνικοί κανόνες de facto είναι ιδίως:

οι νομοθετικές, κανονιστικές ή διοικητικές διατάξεις ενός κράτους μέλους οι οποίες παραπέμπουν είτε σε τεχνικές προδιαγραφές ή άλλες απαιτήσεις είτε σε κανόνες σχετικά με τις υπηρεσίες, είτε σε επαγγελματικούς κώδικες ή κώδικες ορθής πρακτικής που με τη σειρά τους παραπέμπουν σε τεχνικές προδιαγραφές ή άλλες απαιτήσεις ή κανόνες σχετικά με τις υπηρεσίες, η τήρηση των οποίων αποτελεί τεκμήριο συμβατότητας προς τις προδιαγραφές που καθορίζονται από τις εν λόγω νομοθετικές, κανονιστικές ή διοικητικές διατάξεις·

ii)	οι εκούσιες συμφωνίες στις οποίες η δημόσια αρχή είναι συμβαλλόμενο μέρος και οι οποίες αποσκοπούν στην τήρηση, προς το δημόσιο συμφέρον, των τεχνικών προδιαγραφών ή άλλων απαιτήσεων ή κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες. Εξαιρούνται οι συγγραφές υποχρεώσεων των δημόσιων συμβάσεων·

iii)

οι τεχνικές προδιαγραφές ή άλλες απαιτήσεις ή οι κανόνες περί υπηρεσιών, που συνδέονται με φορολογικά ή οικονομικά μέτρα και επηρεάζουν την κατανάλωση προϊόντων ή υπηρεσιών ενθαρρύνοντας την τήρηση των τεχνικών αυτών προδιαγραφών ή άλλων απαιτήσεων ή κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες· εξαιρούνται οι τεχνικές προδιαγραφές ή άλλες απαιτήσεις ή οι κανόνες σχετικά με τις υπηρεσίες που έχουν σχέση με τα εθνικά συστήματα κοινωνικής ασφάλισης.

[…]»

Το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής προβλέπει τα ακόλουθα:

«1. Με την επιφύλαξη του άρθρου 7, τα κράτη μέλη γνωστοποιούν πάραυτα στην Επιτροπή κάθε σχέδιο τεχνικού κανόνα, εκτός εάν πρόκειται απλώς για αυτούσια μεταφορά ενός διεθνούς ή ευρωπαϊκού προτύπου, οπότε αρκεί μια απλή πληροφόρηση ως προς το συγκεκριμένο πρότυπο· επίσης, απευθύνουν στην Επιτροπή κοινοποίηση σχετικά με τους λόγους για τους οποίους είναι αναγκαία η θέσπιση ενός τέτοιου τεχνικού κανόνα, εκτός εάν οι λόγοι αυτοί συνάγονται ήδη από το ίδιο το σχέδιο.

[…]

Όταν πρόκειται για τις τεχνικές προδιαγραφές ή άλλες απαιτήσεις ή τους κανόνες σχετικά με τις υπηρεσίες, που αναφέρει το άρθρο 1 παράγραφος 1 στοιχείο στ) δεύτερο εδάφιο σημείο iii) της παρούσας οδηγίας, οι παρατηρήσεις ή οι εμπεριστατωμένες γνώμες της Επιτροπής ή των κρατών μελών μπορούν να αφορούν μόνο τις πτυχές του μέτρου οι οποίες ενδεχομένως αποτελούν εμπόδιο για τις συναλλαγές ή προκειμένου για τους κανόνες σχετικά με τις υπηρεσίες, την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών ή την ελευθερία εγκατάστασης των φορέων παροχής υπηρεσιών και όχι τη φορολογική ή οικονομική του πτυχή.»

Στο παράρτημα I της εν λόγω οδηγίας περιλαμβάνεται «[ε]νδεικτικός κατάλογος υπηρεσιών που δεν καλύπτονται από το άρθρο 1 παράγραφος 1 στοιχείο β) δεύτερο εδάφιο». Το σημείο 1, στοιχείο δʹ, του εν λόγω παραρτήματος Ι ορίζει τα εξής:

«1. Υπηρεσίες που δεν παρέχονται “εξ αποστάσεως”

Υπηρεσίες που παρέχονται παρουσία του παρέχοντος και του αποδέκτη, ακόμη και όταν προϋποθέτουν τη χρησιμοποίηση ηλεκτρονικών συσκευών:

[…]

δ)	διάθεση ηλεκτρονικών παιχνιδιών σε χώρο αναψυχής παρουσία του χρήστη.»

Το αυστριακό δίκαιο

Το άρθρο 1 του Gesetz über die Einhebung einer Wettterminalabgabe, Wiener Wettterminalabgabegesetz (νόμου του ομόσπονδου κράτους της Βιέννης για την είσπραξη του τέλους επί των τερματικών στοιχηματισμού), της 4ης Ιουλίου 2016 (LGBl. 32/2016, στο εξής: WWAG), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών, ορίζει τα ακόλουθα:

«Για την εκμετάλλευση τερματικών στοιχηματισμού εντός της περιφέρειας του Δήμου Βιέννης καταβάλλεται τέλος τερματικών στοιχηματισμού.»

Το άρθρο 2, σημείο 1, του νόμου αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», έχει ως εξής:

«Για τους σκοπούς του παρόντος νόμου, νοείται ως:

1)	‟τερματικό στοιχηματισμού”: σημείο συλλογής στοιχημάτων σε ορισμένο τόπο, το οποίο συνδέεται μέσω γραμμής διαβίβασης δεδομένων με πράκτορα στοιχημάτων (bookmaker) ή διαχειριστή αμοιβαίου στοιχήματος (totalisator) και παρέχει τη δυνατότητα άμεσης συμμετοχής σε στοίχημα·

[…]».

8	Το άρθρο 3 του νόμου αυτού, το οποίο επιγράφεται «Ποσό του τέλους», έχει ως εξής: «Το τέλος εκμεταλλεύσεως τερματικών στοιχηματισμού ανέρχεται σε ποσό 350 ευρώ ανά τερματικό και ανά τρέχοντα ημερολογιακό μήνα. […]»

Το άρθρο 8, παράγραφος 1, του WWAG προβλέπει τα ακόλουθα:

«Οι πράξεις ή οι παραλείψεις συνεπεία των οποίων αποφεύγεται η καταβολή του τέλους συνιστούν διοικητικές παραβάσεις και τιμωρούνται με πρόστιμο ύψους μέχρι 42 000 ευρώ· σε περίπτωση που η είσπραξη του προστίμου δεν είναι δυνατή, επιβάλλεται αντί του μη καταβληθέντος προστίμου στερητική της ελευθερίας ποινή μέγιστης διάρκειας έξι εβδομάδων. Η αποφυγή καταβολής του τέλους εξακολουθεί να υφίσταται έως ότου ο υπόχρεος για την καταβολή του τέλους προβεί σε εκ των υστέρων δήλωση εκκαθάρισης του ποσού του ή η αρμόδια υπηρεσία το καθορίσει με απόφασή της. […]»

Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα

10	Οι Admiral κ.λπ. ασκούν δραστηριότητες που συνδέονται με την εκμετάλλευση τερματικών στοιχηματισμού. Πιο συγκεκριμένα, η Admiral Sportwetten εγκαθιστά τέτοια τερματικά ιδιοκτησίας της Novomatic των οποίων η εκμετάλλευση γίνεται σε χώρο που ανήκει στην AKO Gastronomiebetriebs.

11	Από τον Αυγούστου 2016 οι Admiral κ.λπ. απευθύνθηκαν στον Δήμο Βιέννης, ζητώντας να οριστεί το ποσό του επίδικου τέλους σε 0 ευρώ, με την αιτιολογία ότι δεν υφίστατο φορολογική υποχρέωση.

Με απόφαση της 31ης Οκτωβρίου 2016, ο Δήμος Βιέννης όρισε σε 350 ευρώ ανά μήνα και ανά τερματικό το ποσό του τέλους αυτού το οποίο όφειλαν οι Admiral κ.λπ. για τους μήνες Σεπτέμβριο και Οκτώβριο 2016. Με αποφάσεις της 2ας Ιανουαρίου και της 24ης Ιουλίου 2017, το ίδιο ποσό τέλους ορίστηκε και για τις περιόδους από τον Νοέμβριο έως τον Δεκέμβριο 2016, καθώς και από τον Ιανουάριο έως τον Ιούνιο 2017.

Οι Admiral κ.λπ. άσκησαν, η κάθε μία χωριστά, προσφυγή κατά των αποφάσεων αυτών, υποστηρίζοντας ότι οι κανόνες που αφορούσαν τα τερματικά στοιχηματισμού και περιλαμβάνονται στον WWAG συνιστούν τεχνικούς κανόνες των οποίων το σχέδιο έπρεπε να είχε γνωστοποιηθεί πάραυτα στην Επιτροπή κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/1535.

Στις 23 Αυγούστου 2018 οι εν λόγω προσφυγές απορρίφθηκαν από το Bundesfinanzgericht (Ομοσπονδιακό Φορολογικό Δικαστήριο, Αυστρία), το οποίο έκρινε ότι οι εν λόγω κανόνες δεν συνιστούσαν τεχνικούς κανόνες. Το Verfassungsgerichtshof (Συνταγματικό Δικαστήριο, Αυστρία) αρνήθηκε να εξετάσει την αίτηση την οποία άσκησαν ενώπιόν του οι Admiral κ.λπ. κατά της αποφάσεως αυτής.

15	Στις 23 Αυγούστου 2018 οι Admiral κ.λπ. άσκησαν ενώπιον του Verwaltungsgerichtshof (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Αυστρία) αναίρεση κατά της αποφάσεως του Bundesfinanzgericht (Ομοσπονδιακού Φορολογικού Δικαστηρίου).

Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, αν κριθεί ότι οι διατάξεις του WWAG συνιστούν «τεχνικούς κανόνες» κατά την έννοια της οδηγίας 2015/1535, η μη τήρηση της υποχρέωσης της προηγούμενης γνωστοποίησης στην Επιτροπή των εν λόγω διατάξεων συνεπάγεται απαγόρευση της είσπραξης του επίδικου τέλους και, κατά συνέπεια, οι αναιρεσείοντες δεν υπέχουν υποχρέωση καταβολής του.

Όσον αφορά τον χαρακτηρισμό ως «τεχνικό κανόνα» κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2015/1535, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, μολονότι ο WWAG αναφέρεται στα τερματικά στοιχηματισμού, δεν ρυθμίζει εντούτοις τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά τους, οπότε δεν συνιστά «τεχνική προδιαγραφή».

Το αιτούν δικαστήριο σημειώνει, παραπέμποντας στη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την κατηγορία των «άλλων απαιτήσεων», ότι, μολονότι ο WWAG δεν περιλαμβάνει απαγορεύσεις, εντούτοις η νομοθεσία αυτή αποσκοπεί, πέραν της επιβολής φορολογίας, στο να μειωθούν τα στοιχήματα αυτού του είδους, οπότε, λαμβανομένου υπόψη του σκοπού της προστασίας των καταναλωτών, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να αφορά η νομοθεσία αυτή τον κύκλο ζωής του προϊόντος μετά τη διάθεσή του στην αγορά, πράγμα που μπορεί να επηρεάσει άμεσα την εμπορία των τερματικών στοιχηματισμού. Πλην όμως, το αιτούν δικαστήριο σημειώνει ότι ο αριθμός των εν λόγω τερματικών στη Βιέννη παραμένει κατ’ ουσίαν αμετάβλητος.

Όσον αφορά την κατηγορία των «κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες», το αιτούν δικαστήριο σημειώνει ότι αυτή αφορά μόνον τις υπηρεσίες της κοινωνίας των πληροφοριών. Κατά το δικαστήριο αυτό, οι διατάξεις του WWAG δεν αποκλείεται –για τους ίδιους λόγους που εκτίθενται ως προς την κατηγορία των «άλλων απαιτήσεων»– να συνιστούν «κανόνες σχετικά με τις υπηρεσίες», στο μέτρο που μπορούν να αφορούν την παροχή πληροφοριών σχετικά με τις δυνατότητες στοιχηματισμού και τη σύναψη στοιχημάτων, τις οποίες αμφότερες ενέχει η εκμετάλλευση τερματικών στοιχηματισμού.

20	Όσον αφορά την κατηγορία των «απαγορεύσεων», το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι οι διατάξεις του WWAG δεν εμπίπτουν στην εν λόγω κατηγορία, καθόσον δεν περιέχουν καμία απαγόρευση, αλλά προβλέπουν κυρώσεις στις περιπτώσεις πράξεων ή παραλείψεων συνεπεία των οποίων αποφεύγεται η καταβολή του τέλους.

Τέλος, όσον αφορά την κατηγορία των «de facto τεχνικών κανόνων», το αιτούν δικαστήριο σημειώνει ότι ο WWAG δεν παραπέμπει σε άλλες διατάξεις και δη στον Gesetz über den Abschluss und die Vermittlung von Wetten, Wiener Wettengesetz (νόμο περί συνάψεως και μεσιτείας στοιχημάτων, νόμο του ομόσπονδου κρατιδίου της Βιέννης περί στοιχημάτων, της 13ης Μαΐου 2016 (LGBl. 26/2016), όπως τροποποιήθηκε με τον Gesetz, mit dem das Gesetz über den Abschluss und die Vermittlung von Wetten (Wiener Wettengesetz) geändert wird (νόμο τροποποιητικό του νόμου περί συνάψεως και μεσιτείας στοιχημάτων, νόμο του ομόσπονδου κράτους της Βιέννης περί στοιχημάτων), της 6ης Αυγούστου 2019 (LGBl. 43/2019, στο εξής: WW), με αποτέλεσμα να μην εμπίπτει στην κατηγορία αυτή.

Επιπλέον, ακόμη και αν υποτεθεί ότι οι διατάξεις του WWAG πρέπει να χαρακτηριστούν ως «τεχνικοί κανόνες» κατά την έννοια της οδηγίας 2015/1535, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν, λαμβανομένης υπόψη της νομολογίας του Δικαστηρίου, η παράλειψη της κατ’ άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/1535 προηγούμενης γνωστοποίησης του σχεδίου του WWAG συνεπάγεται ότι η νομοθεσία αυτή δεν μπορεί να αντιταχθεί σε ιδιώτες.

Υπό τις συνθήκες αυτές, το Verwaltungsgerichtshof (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

«1)	Έχει το άρθρο 1 της οδηγίας [2015/1535] την έννοια ότι οι διατάξεις του [WWAG], οι οποίες προβλέπουν τέλος εκμεταλλεύσεως τερματικών στοιχηματισμού, λογίζονται ως “τεχνικοί κανόνες” κατά την έννοια της εν λόγω διατάξεως;

2)	Καθιστά η παράλειψη της γνωστοποίησης των διατάξεων [του WWAG] κατά την έννοια της οδηγίας 2015/1535 ανεπίτρεπτη την είσπραξη ενός τέλους όπως το τέλος εκμεταλλεύσεως τερματικών στοιχηματισμού;»

Επί των προδικαστικών ερωτημάτων

Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος

Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 1 της οδηγίας 2015/1535 έχει την έννοια ότι φορολογική διάταξη εθνικής νομοθεσίας η οποία επιβάλλει τέλος επί της εκμεταλλεύσεως τερματικών στοιχηματισμού συνιστά «τεχνικό κανόνα» κατά την έννοια του άρθρου αυτού.

Προκειμένου να δοθεί απάντηση στο ως άνω ερώτημα, υπενθυμίζεται ότι η έννοια του «τεχνικού κανόνα» καλύπτει τέσσερις κατηγορίες μέτρων, ήτοι, πρώτον, την «τεχνική προδιαγραφή» κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2015/1535, δεύτερον, την «άλλη απαίτηση», όπως αυτή ορίζεται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της ίδιας οδηγίας, τρίτον, τον «κανόνα σχετικά με τις υπηρεσίες» στον οποίο αναφέρεται το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, της εν λόγω οδηγίας και, τέταρτον, τις κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της οδηγίας αυτής «νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις των κρατών μελών που απαγορεύουν την κατασκευή, εισαγωγή, εμπορία ή χρήση ενός προϊόντος και την παροχή ή χρήση μιας υπηρεσίας ή την εγκατάσταση για την παροχή των υπηρεσιών αυτών» [βλ., όσον αφορά την οδηγία 98/34/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Ιουνίου 1998, για την καθιέρωση μιας διαδικασίας πληροφόρησης στον τομέα των τεχνικών προτύπων και προδιαγραφών και των κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες της κοινωνίας των πληροφοριών (ΕΕ 1998, L 204, σ. 37), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία 98/48/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Ιουλίου 1998 (ΕΕ 1998, L217, σ. 18), απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2019, VG Media, C‑299/17, EU:C:2019:716, σκέψη 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].

Πρώτον, πρέπει να επισημανθεί ότι για να εμπίπτει ένα εθνικό μέτρο στην πρώτη κατηγορία τεχνικών κανόνων για την οποία γίνεται λόγος στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2015/1535, ήτοι στην έννοια της «τεχνικής προδιαγραφής», πρέπει το μέτρο να αναφέρεται αναγκαστικά είτε στο ίδιο το προϊόν είτε στην ίδια τη συσκευασία του και να καθορίζει, ως εκ τούτου, ένα από τα απαιτούμενα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του προϊόντος (πρβλ. απόφαση της 12ης Σεπτεμβρίου 2019, VG Media, C‑299/17, EU:C:2019:716, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

27	Εν προκειμένω, όπως προκύπτει από τα στοιχεία της δικογραφίας που υποβλήθηκε στο Δικαστήριο, οι τεχνικές προδιαγραφές των τερματικών στοιχηματισμού ρυθμίζονται όχι από τον WWAG, αλλά από τον WW, νομοθεσία η οποία γνωστοποιήθηκε στην Επιτροπή κατά τα οριζόμενα στην οδηγία 2015/1535.

Συνεπώς, το άρθρο 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, σημείο 1, του WWAG, ορίζει απλώς την έννοια του «τερματικού στοιχηματισμού» προκειμένου να καθορίσει το πεδίο εφαρμογής του επίδικου τέλους, ήτοι την εκμετάλλευση των τερματικών αυτών, χωρίς ωστόσο να προσδιορίζει τα απαιτούμενα χαρακτηριστικά τους, παρά το γεγονός ότι προβαίνει στην περιγραφή τους.

29	Υπό τις συνθήκες αυτές, ρύθμιση όπως αυτή του άρθρου 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, σημείο 1, του WWAG, δεν συνιστά «τεχνική προδιαγραφή» κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2015/1535.

Δεύτερον, όσον αφορά τον όρο «άλλη απαίτηση» κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2015/1535, υπενθυμίζεται ότι ο όρος αυτός αφορά απαίτηση, εκτός των τεχνικών προδιαγραφών, επιβαλλόμενη σε ένα προϊόν, ιδίως για λόγους προστασίας των καταναλωτών ή του περιβάλλοντος, η οποία αφορά τον κύκλο ζωής του προϊόντος μετά τη διάθεσή του στην αγορά, όπως οι συνθήκες χρησιμοποίησης, ανακύκλωσης, επαναχρησιμοποίησης ή εξάλειψής του, εφόσον οι συνθήκες αυτές μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη σύνθεση ή τη φύση του προϊόντος, ή την εμπορία του.

Εν προκειμένω, από κανένα στοιχείο της δικογραφίας δεν μπορεί να συναχθεί ότι το άρθρο 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, σημείο 1, του WWAG, περιλαμβάνει προϋπόθεση δυνάμενη να επηρεάσει σημαντικά τη σύνθεση, τη χρήση ή την εμπορία των τερματικών στοιχηματισμού. Όπως επισημάνθηκε στη σκέψη 28 της παρούσας αποφάσεως, οι διατάξεις αυτές περιορίζονται στον καθορισμό του πεδίου εφαρμογής του επίδικου τέλους.

32	Υπό τις συνθήκες αυτές, ρύθμιση όπως αυτή του άρθρου 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, σημείο 1, του WWAG, δεν εμπίπτει στην κατηγορία των «άλλων απαιτήσεων» κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2015/1535.

Τρίτον, όσον αφορά την κατηγορία των «κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες», επισημαίνεται ότι από το σημείο 1, στοιχείο δʹ, του παραρτήματος I της οδηγίας 2015/1535 προκύπτει ότι η «διάθεση ηλεκτρονικών παιχνιδιών σε χώρο αναψυχής παρουσία του χρήστη», όπως η διάθεση παιγνίων στοιχηματισμού μέσω των επίμαχων στην κύρια δίκη τερματικών, συνιστά υπηρεσία η οποία δεν παρέχεται εξ αποστάσεως.

34	Πλην όμως, ο χαρακτηρισμός «κανόνες σχετικά με τις υπηρεσίες» που αναφέρεται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο εʹ, της οδηγίας 2015/1535, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας αυτής προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, υπηρεσία που παρέχεται εξ αποστάσεως.

35	Ως εκ τούτου, ρύθμιση όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη, η οποία αφορά υπηρεσία που δεν παρέχεται εξ αποστάσεως, δεν εμπίπτει στην κατηγορία των «κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες».

Τέταρτον, ως προς την κατηγορία των «τεχνικών κανόνων» που εμπίπτουν στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2015/1535, υπενθυμίζεται ότι η κατηγορία αυτή αφορά τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις των κρατών μελών που απαγορεύουν την κατασκευή, εισαγωγή, εμπορία ή χρήση ενός προϊόντος και την παροχή ή χρήση μιας υπηρεσίας ή την εγκατάσταση για την παροχή των υπηρεσιών αυτών. Όσον αφορά ειδικότερα τις απαγορεύσεις χρήσεως, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι οι απαγορεύσεις αυτές περιλαμβάνουν μέτρα των οποίων το περιεχόμενο βαίνει σαφώς πέραν του περιορισμού ορισμένων πιθανών χρήσεων του επίδικου προϊόντος και τα οποία, επομένως, δεν περιορίζονται στον απλό περιορισμό της χρήσεως του εν λόγω προϊόντος (πρβλ. απόφαση της 21ης Απριλίου 2005, Lindberg, C‑267/03, EU:C:2005:246, σκέψη 76).

Εν προκειμένω, όμως, το άρθρο 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, σημείο 1, του WWAG, δεν περιλαμβάνει καμία απαγόρευση, με αποτέλεσμα να μην εμπίπτει σε αυτή την κατηγορία τεχνικών κανόνων. Η διαπίστωση αυτή δεν αναιρείται από το γεγονός ότι το άρθρο 8, παράγραφος 1, του WWAG προβλέπει διοικητικές κυρώσεις σε περίπτωση μη εκπλήρωσης της υποχρέωσης καταβολής του επίδικου τέλους. Πράγματι, οι κυρώσεις που προβλέπει η τελευταία αυτή διάταξη δεν αφορούν τα επίμαχα στην κύρια δίκη προϊόντα ούτε την υπηρεσία οργάνωσης παιγνίων στοιχηματισμού, αλλά τον υπόχρεο του επίδικου τέλους.

Επιπλέον, επισημαίνεται περαιτέρω ότι, όσον αφορά τους de facto τεχνικούς κανόνες κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, σημείο iii, της οδηγίας 2015/1535, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι φορολογική νομοθεσία που δεν συνοδεύεται από τεχνικές προδιαγραφές ή άλλες απαιτήσεις των οποίων την τήρηση έχει σκοπό να εξασφαλίσει, δεν δύναται να χαρακτηρισθεί ως «de facto τεχνικός κανόνας» (πρβλ. απόφαση της 11ης Ιουνίου 2015, Berlington Hungary κ.λπ., C‑98/14, EU:C:2015:386, σκέψη 97).

Εν προκειμένω, αφενός, δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι το άρθρο 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, σημείο 1, του WWAG, συνιστά φορολογικό μέτρο που επηρεάζει την κατανάλωση προϊόντων ή υπηρεσιών ενθαρρύνοντας την τήρηση των εν λόγω τεχνικών προδιαγραφών, άλλων απαιτήσεων ή κανόνων σχετικών με τις υπηρεσίες, στο μέτρο που από κανένα στοιχείο του γράμματος της διάταξης αυτής δεν προκύπτει ότι η υποχρέωση καταβολής του εν λόγω τέλους αποσκοπεί στη διασφάλιση της τήρησης των τεχνικών κανόνων για τα τερματικά στοιχηματισμού οι οποίοι, με τη σειρά τους, περιλαμβάνονται σε άλλη νομοθεσία, ήτοι στον WW. Αφετέρου, η διάταξη αυτή της εθνικής νομοθεσίας δεν συνοδεύεται από τεχνικές προδιαγραφές, άλλες απαιτήσεις ή κανόνες σχετικά με τις υπηρεσίες.

40	Ως εκ τούτου, κανονιστική ρύθμιση όπως αυτή του άρθρου 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, σημείο 1, του WWAG, δεν εμπίπτει στην κατηγορία των «τεχνικών κανόνων» κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2015/1535.

Κατά συνέπεια, λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 1 της οδηγίας 2015/1535 έχει την έννοια ότι φορολογική διάταξη εθνικής νομοθεσίας η οποία επιβάλλει τέλος επί της εκμεταλλεύσεως τερματικών στοιχηματισμού δεν συνιστά «τεχνικό κανόνα» κατά την έννοια του άρθρου αυτού.

Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος

42	Δεδομένης της απαντήσεως που δόθηκε στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.

Επί των δικαστικών εξόδων

Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (ένατο τμήμα) αποφαίνεται:

Το άρθρο 1 της οδηγίας (ΕΕ) 2015/1535 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 9ης Σεπτεμβρίου 2015, για την καθιέρωση μιας διαδικασίας πληροφόρησης στον τομέα των τεχνικών προδιαγραφών και των κανόνων σχετικά με τις υπηρεσίες της κοινωνίας των πληροφοριών, έχει την έννοια ότι φορολογική διάταξη εθνικής νομοθεσίας η οποία επιβάλλει τέλος επί της εκμεταλλεύσεως τερματικών στοιχηματισμού δεν συνιστά «τεχνικό κανόνα» κατά την έννοια του άρθρου αυτού.

(υπογραφές)

( *1 ) Γλώσσα διαδικασίας: η γερμανική.