«1.α)

Η έννοια της γεωργικής εκμεταλλεύσεως που ορίζει η Συνθήκη με ρητή αναφορά στα προϊόντα των οποίων η παραγωγή συνεπάγεται την εκ των προτέρων οργάνωση και την άσκηση γεωργικής δραστηριότητας του κατόχου της εκμεταλλεύσεως, που διασαφηνίζεται με τους κανονισμούς απο δεσμεύοντας τη δραστηριότητα αυτή από κάθε εδαφική σχέση, (όπου προβλέπουν γεωργικές επιχειρήσεις γεωργικής εκτάσεως μικρότερης του 1 εκταρίου και γεωργικές επιχειρήσεις χωρίς γεωργική έκταση), ισχύει αποκλειστικά για τα όργανα της ΕΟΚ και, επομένως, δεν δεσμεύει τα κράτη μέλη τα οποία παραμένουν ελεύθερα να προσδιορίζουν τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις εφαρμόζοντας διαφορετικά κριτήρια ή αντίθετα από αυτά που θεσπίστηκαν με τη Συνθήκη της Ρώμης και τους παρατιθέμενους κανονισμούς;

1.β)

Η Κοινότητα υιοθέτησε κοινή έννοια της γεωργικής εκμεταλλεύσεως, η ο ποία εφαρμόζεται στα διάφορα κράτη μέλη προκειμένου να προσδιορίζονται οι εκμεταλλεύσεις του τύπου αυτού, και τα κράτη μέλη υποχρεούνται, συνεπώς, να εφαρμόζουν στον τομέα της κοινωνικής ασφαλίσεως τις έννοιες που προβλέπουν η Συνθήκη και οι παρατιθέμενοι κανονισμοί για να προσδιορίζουν τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις στις οποίες εφαρμόζονται εν συνεχεία οι αρχές που θέσπισε η Κοινότητα και οι αρχές που μεταφέρθηκαν στα αντίστοιχα εθνικά δίκαια;

2.α)

Τα διάφορα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν κανόνες παρεκκλίσεως ή να ακολουθούν πρακτική παρεκκλίσεως;

2.β)

Η έννοια της γεωργικής εκμεταλλεύσεως που ορίζεται με τη Συνθήκη και τους κανονισμούς έχει δεσμευτικό χαρακτήρα και έχει απ' ευθείας ε φαρμογή στην ιταλική έννομη τάξη, για τους σκοπούς που ορίζουν οι κοινοτικοί κανόνες και η ίδια η ιταλική έννομη τάξη;

3.α)

Η έννοια της γεωργικής εκμεταλλεύσεως που υιοθέτησε η ΕΟΚ και μεταφέρθηκε στην έννομη τάξη των διαφόρων κρατών μελών δημιούργησε για τις διάφορες εκμεταλλεύσεις που ορίζονται και θεωρούνται ως γεωργικές, δικαιώματα, που μπορούν να συνδεθούν με την κατάταξη αυτή, και που τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να προστατεύσουν;

4.α)

Τα δικαιώματα συναρτώνται με την υποχρέωση, για τα κράτη μέλη, υποχρέωση η οποία θεσπίστηκε βάσει των κριτηρίων που προβλέπουν Συνθήκη και οι κοινοτικοί κανονισμοί, να μην επιβαρύνουν, σύμφωνα με την εθνική έννομη τάξη, τις γεωργικές εκμεταλλεύσεις με επιβαρύνσεις ξένες προς τη φύση της γεωργικής εκμεταλλεύσεως και που μπορούν κατά οποιονδήποτε τρόπο να εισάγουν διακρίσεις, για τους σκοπούς της κοινωνικής ασφαλίσεως, σε βάρος των ιταλικών γεωργικών εκμεταλλεύσεων εκτροφής πουλερικών σε σχέση με εκείνες των άλλων χωρών της Κοινότητας;»

1. 

Η Συνθήκη δεν περιλαμβάνει ρητό ορισμό της έννοιας της γεωργικής εκμεταλλεύσεως. Το πολύ μπορεί να συναχθούν από τη Συνθήκη, ήτοι από το δεύτερο μέρος του τίτλου II, ορισμένα στοιχεία που επιτρέπουν να διαπιστωθεί σε ποια έννοια βασίστηκαν προφανώς οι συντάκτες της.

Το άρθρο 38 κατέχει εν προκειμένω την πρώτη θέση, δηλαδή η διάταξη η οποία ορίζει ότι η κοινή αγορά περιλαμβάνει τη γεωργία και το εμπόριο των γεωργικών προϊόντων. Το άρθρο αυτό ορίζει τα προϊόντα που νοούνται ως γεωργικά και παραπέμπει σχετικά, για περισσότερες λεπτομέρειες, στον πίνακα που επισυνάπτεται στη Συνθήκη (παράρτημα II). Από αυτό μπορεί να συναχθεί ότι η έννοια της γεωργίας αναφέρεται σ' αυτούς που παράγουν τα παρατι θέμενα στον πίνακα προϊόντα. Προκύπτει επίσης σαφώς ότι — δεδομένου ότι ο εν λόγω πίνακας, που είναι αρκετά μεγάλος, αναφέρει επίσης γενικά τα ψάρια και την εκτροφή ζώων —, η καλλιέργεια της γης δεν συνιστά προφανώς απαραίτητο στοιχείο.

Εξάλλου, τα άρθρα 39 και 42 της Συνθήκης ΕΟΚ το επιβεβαιώνουν κατά κάποιο τρόπο. Καίτοι οι έννοιες της παραγωγικότητας της γεωργίας και της γεωργικής παραγωγής κατέχουν σημαντική θέση στην οικονομία του άρθρου 39, το οποίο καθορίζει τους στόχους της κοινής γεωργικής πολιτικής, επιτρέπεται να συναχθεί από αυτό ότι ως «γεωργία» νοείται η παραγωγή ορισμένων προϊόντων, ήτοι αυτών που αναφέρονται στο άρθρο 38. Κατά το άρθρο 42, οι διατάξεις του κεφαλαίου του σχετικού με τους κανόνες του ανταγωνισμού δεν εφαρμόζονται στην παραγωγή και στο εμπόριο των γεωργικών προϊόντων, παρά μόνο κατά το μέτρο που ορίζεται από το Συμβούλιο. Και αυτή η διάταξη δεν μπορεί να αφορά παρά μόνο αυτούς οι οποίοι παράγουν τα προϊόντα που αναφέρει το άρθρο 38.

Αυτό είναι ό, τι μπορεί να συναχθεί από τη Συνθήκη, όσον αφορά τον ορισμό που μας ενδιαφέρει εν προκειμένω.

2. 

Δεν συμβαίνει το ίδιο όσον αφορά το παράγωγο κοινοτικό δίκαιο, όπου είναι δυνατό να ανευρεθεί ολόκληρη σειρά ορισμών, μερικές φορές πολύ συγκεκριμένων. Οι ορισμοί αυτοί επαναλαμβάνονται εν μέρει στη Διάταξη περί παραπομπής, εξάλλου δε πολλοί άλλοι ορισμοί παρατέθηκαν κατά τη διαδικασία.

Ακολουθώντας τη χρονολογική σειρά κατά την οποία θεσπίστηκαν οι κανονισμοί που έχουν σημασία εν προκειμένω, μπορούμε έτσι να αναφέρομε:

Πάντως, το σημαντικό είναι ότι οι κανονισμοί αυτοί δεν περιέχουν ενιαίους ορισμούς. Αρκεί σχετικά να συγκριθούν — δεν χρειάζεται εν προκειμένω λεπτομερειακή απόδειξη βασιζόμενη σε παραθέσεις κειμένων — οι κανονισμοί 70/66, 91/66, 3228/76 και η οδηγία 75/108 αφενός, και αφετέρου ο κανονισμός 1035/76 και η οδηγία 75/268. Επιπλέον, θα υπογραμμίσω επίσης ότι ορισμένοι από τους κανονισμούς αυτούς προβλέπουν ρητά ότι ο εθνικός νομοθέτης καθορίζει τους αναγκαίους ορισμούς ή μπορεί να καθορίζει τις συμπληρωματικές διατάξεις και τα κριτήρια (βλέπε, για παράδειγμα, τις οδηγίες 72/159 και 75/268).

Επομένως, είναι εσφαλμένη η υπόθεση ότι είναι δυνατό να συναχθεί από το παράγωγο κοινοτικό δίκαιο ενιαία έννοια της γεωργικής εκμεταλλεύσεως με ένα ορισμό πάντοτε εξαντλητικό και, επομένως, σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί να λεχθεί ότι η καλλιέργεια της γης δεν έχει σημασία ως προς μια έννοια της οποίας το περιεχόμενο καθορίστηκε κατ' αυτόν τον τρόπο.

3. 

Στις δύο αυτές πρώτες διαπιστώσεις — οι οποίες μπορούν να γίνουν χωρίς δυσκολία — θα συνδέσω το ερώτημα το οποίο επίσης τέθηκε, δηλαδή αν οι κοινοτικοί ορισμοί της έννοιας της γεωργικής εκμεταλλεύσεως — κατά το μέτρο που υπάρχουν — δεσμεύουν τα κράτη μέλη υπό την έννοια της απ' ευθείας εφαρμογής δημιουργώντας δικαιώματα για τους πολίτες. θα είμαι πολύ σύντομος στο ζήτημα αυτό, για λόγους που θα καταστούν προφανείς στη συνέχεια.

Πρώτον, όσον αφορά το παράγωγο κοινοτικό δίκαιο για το οποίο έγινε λόγος, νομίζω ότι δεν πρέπει να αποκλειστεί ότι μπορεί να δοθεί καταφατική απάντηση στο υποβληθέν ερώτημα, εν πάση περιπτώσει κατά το μέτρο που πρόκειται για σαφείς διατάξεις και όχι αμφιλεγόμενες, οι οποίες δεν παρέχουν στα κράτη μέλη εξουσίες διακριτικής ευχέρειας.

Δεύτερον, όσον αφορά την υπονοούμενη έννοια στις διατάξεις των άρθρων 38, 39 και 42 της Συνθήκης, η απάντηση είναι συνάρτηση των τομέων στους οποίους αναφέρεται η έννοια. θα επανέλθω λεπτομερέστερα στο ζήτημα αυτό εντός ολίγου. Επιπλέον είναι επίσης σημαντικό, να εξεταστεί εν πάση περιπτώσει αν, κατά το κανονιστικό τους περιεχόμενο, οι διατάξεις στις οποίες ενυπάρχει η έννοια ή για τους σκοπούς για τους οποίους είναι καθοριστική, έχουν απ' ευθείας εφαρμογή και δημιουργούν δικαιώματα για τους πολίτες.

Νομίζω ότι δεν χρειάζεται να λεχθούν περισσότερα σχετικά με το ερώτημα αυτό στην προκειμένη περίπτωση.

4. 

Εξετάζω, εν συνεχεία, αυτό που πρέπει να θεωρηθεί, κατά την άποψή μου, ως η καθαυτό ουσία της αίτησης εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως, ήτοι το ζήτημα αν — κατά το μέτρο που η ύπαρξή της μπορεί να αποδειχτεί — η κατά το κοινοτικό δίκαιο έννοια της «γεωργικής εκμεταλλεύσεως» είναι επίσης καθοριστική ως προς το εσωτερικό δίκαιο των κοινωνικών ασφαλίσεων εφόσον το δίκαιο αυτό, όπως για παράδειγμα το ιταλικό δίκαιο, προβαίνει στη διάκριση μεταξύ των γεωργικών εκμεταλλεύσεων και άλλων μορφών επιχειρήσεων.

Όπως είναι γνωστό στο Δικαστήριο, αυτή είναι η γνώμη που υποστηρίζει η ενάγουσα στην κύρια δίκη. Υπογραμμίζει ότι υπάρχουν δύο κοινές οργανώσεις αγοράς (κανονισμοί 2771/75 και 2777/75, EE ειδ. έκδ. 03/014, σ. 46 και σ. 69) στον τομέα που ασκεί τη δραστηριότητά της (παραγωγή αυγών και εκτροφή πουλερικών). Κατ' αυτήν, επομένως, πρέπει να υποτεθεί ότι η νομοθετική αρμοδιότητα στον τομέα αυτόν εκχωρήθηκε πλήρως στην Κοινότητα και ότι δεν υπάρχει παράλληλη αρμοδιότητα των κρατών μελών για τις κανονιστικές ρυθμίσεις που έχουν επίπτωση στους όρους ανταγωνισμού στην αγορά των αυγών και των πουλερικών. Η ενάγουσα στην κύρια δίκη στηρίζει, εξάλλου, τη γνώμη της στη νομολογία του Δικαστηρίου. Έτσι, προβάλλει ότι στην υπόθεση 34/70 (SYNDICAT NATIONAL DU COMMERCE EXTERIEUR DES CEREALES κ.λπ. κατά OFFICE NATIONAL INTERPROFESSIONNEL DES CEREALES ET MINISTRE DE L'AGRICULTURE, απόφαση της 17ης Δεκεμβρίου 1970, SLG. 1970, σ. 1233), το Δικαστήριο τόνισε την ανάγκη επεκτάσεως της έννοιας του «κατόχου δημητριακών» προς την οπτική του κοινοτικού δικαίου και ότι με την απόφαση στην υπόθεση 131/73 (GROSOLI, απόφαση της 12ης Δεκεμβρίου 1973, SLG. 1973, σ. 1555), υπογράμμισε, σχετικά με κοινοτική ποσόστωση κατεψυγμένου βοδινού κρέατος ότι δεν επιτρέπεται στα κράτη μέλη να ρυθμίσουν τον προορισμό των ποσοτήτων που τους έχουν παραχωρηθεί και, επομένως, δεν μπορούν να θεσπίζουν, στο εθνικό επίπεδο, περιορισμούς στην πώληση του εν λόγω προϊόντος.

Αναφέρω αμέσως ότι τα επιχειρήματα αυτά δεν με έπεισαν.

Δέχομαι πρωταρχικά — και εν προκειμένω έχω κατά νουν τις έννοιες που βρίσκονται στο παράγωγο κοινοτικό δίκαιο — ότι η εμ βέλειά τους περιορίζεται στις διατάξεις της κανονιστικής ρύθμισης που τις περιέχει. Εξάλλου, αυτό αναφέρεται εν μέρει ρητώς στις κοινοτικές πράξεις για τις οποίες γίνεται λόγος εν προκειμένω και, κατά τα λοιπά, αυτό τουλάχιστον συνάγεται αναμφίβολα από τις εν λόγω πράξεις. Αρκούμαι προς το παρόν να αναφέρω τους κανονισμούς 70/66, 91/66 και 3228/76, καθώς και τις οδηγίες 72/159 και 75/108. Κατά το μέτρο που ο περιορισμός της εμβέλειας του ορισμού στην κανονιστική ρύθμιση στην οποία περιλαμβάνεται δεν προκύπτει σαφώς από αυτήν, πρέπει κατά την άποψή μου να περιοριστώ τουλάχιστον σ' αυτό που μπορεί να συναχθεί από τη Συνθήκη σχετικά με τη γενική έννοια της γεωργικής εκμεταλλεύσεως.

Πράγματι, είμαι πεπεισμένος ότι η έννοια αυτή ενέχει κατ' αρχήν σπουδαιότητα μόνο για τους σκοπούς των κανονιστικών ρυθμίσεων που θεσπίστηκαν στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής, δηλαδή για τους τομείς που σκοπεί ο τίτλος II του δευτέρου μέρους της Συνθήκης. Για να γίνει τούτο αντιληπτό, αρκεί η παραπομπή στο άρθρο 38, παράγραφος 2, της Συνθήκης, κατά το οποίο, εκτός αντιθέτων διατάξεων των άρθρων 39 μέχρι και 46, οι κανόνες που προβλέπονται για την εγκαθίδρυση της κοινής αγοράς εφαρμόζονται στα γεωργικά προϊόντα.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο νομίζω ότι είναι επίσης εσφαλμένο το επιχείρημα ότι, μόνο αν γίνει δεκτό ότι υπάρχει μια έννοια γεωργικής εκμεταλλεύσεως στο επίπεδο του κοινοτικού δικαίου, είναι δυνατό να εφαρμοστούν ορθά οι κανονισμοί περί ενισχύσεων στις γεωργικές επιχειρήσεις, οι οποίοι θεσπίστηκαν το 1969 και το 1973, προς όφελος της γερμανικής και της ολλανδικής γεωργίας [κανονισμός του Συμβουλίου 2464/69, της 9ης Δεκεμβρίου 1969 (ABl. L 312 της 12.12.1969, σ. 4) και κανονισμός του Συμβουλίου 3141/73, της 19ης Νοεμβρίου 1973 (ABl. L 321, της 22.11.1973, σ. 1)]. Πράγματι, δεν πρέπει να λησμονείται ότι επρόκειτο στην περίπτωση αυτή για δύο κανονισμούς που εκδόθηκαν στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής.

Οι ίδιοι λόγοι με ωθούν να υποστηρίξω ότι είναι αλυσιτελής για την ενάγουσα στην κύρια δίκη, η επίκληση των δύο αποφάσεων του Δικαστηρίου που μόλις προηγουμένως ανέφερα, και ιδίως η απόφαση 34/70. Και στην περίπτωση αυτή επρόκειτο για μέτρα που ελήφθησαν στο πλαίσιο μιας κοινής οργανώσεως αγοράς (το σύστημα παρεμβάσεως του κανονισμού 1028/68) και γι' αυτό είναι πλήρως σαφές ότι επιβαλλόταν η ενιαία έννοια του «κατόχου δημητριακών» στο επίπεδο του κοινοτικού δικαίου, την έκταση της οποίας δεν μπορούσαν να μεταβάλουν ή να περιορίσουν τα κράτη μέλη.

Ειδικότερα, όσον αφορά το δίκαιο των κοινωνικών ασφαλίσεων — για το οποίο πρόκειται στην κύρια δίκη — είναι δυνατό να συναχθεί σαφώς από το σύστημα της Συνθήκης ότι η οργάνωσή του και, επομένως επίσης, ο καθορισμός των κριτηρίων της αναγκαίας οριοθετήσεως εμπίπτει κατ' αρχήν στην αρμοδιότητα των κρατών μελών. Σχετικά, μπορεί να γίνει αναφορά στο άρθρο 118 της Συνθήκης ΕΟΚ, το οποίο προβλέπει μόνο στενή συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών στον κοινωνικό τομέα, αποκλείοντας επομένως κάθε ενοποίηση ή εναρμόνιση, και σχετικά με το οποίο, εξάλλου, δεν θεσπίστηκε καμιά κοινοτική διάταξη, κατά τα λεχθέντα από την Επιτροπή. Μπορεί επίσης να γίνει αναφορά στο άρθρο 51 της Συνθήκης, το οποίο δέχεται τη διατήρηση των διαφορετικών εθνικών συστημάτων στον τομέα των κοινωνικών ασφαλίσεων, εφόσον δεν προβλέπει στον τομέα αυτόν παρά μόνο συντονισμό των νομοθεσιών για να διευκολύνει την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων.

Επίσης στις αιτιολογικές σκέψεις του κανονισμού 1408/71 (EE L 230 της 22.8.1983, σ. 8) γίνεται λόγος για τις διαφορές που εξακολουθούν να υπάρχουν μεταξύ των εθνικών νομοθεσιών κοινωνικής ασφαλίσεως. Επιπλέον, ο κανονισμός έχει ουσιαστικά υπόψη τις παροχές κοινωνικής ασφαλίσεως και αποβλέπει στο να αποφεύγεται η απώλεια των δικαιωμάτων στον τομέα αυτόν, ενώ αναφέρεται στις εισφορές μόνο γενικά, όπως για παράδειγμα στο άρθρο 91, κατά το οποίο ο εργοδότης δεν δύναται να υποχρεωθεί σε πληρωμή αυξημένων εισφορών επειδή η κατοικία του ή η έδρα της επιχειρήσεως του ευρίσκεται στο έδαφος κράτους μέλους άλλο από το αρμόδιο κράτος.

Επομένως, στο σημείο αυτό της ανάλυσής μου, επιτρέπεται να λεχθεί ότι η έννοια της γεωργικής εκμεταλλεύσεως, όπως μπορεί να συναχθεί από το κοινοτικό δίκαιο, δεν ενέχει καθοριστική σημασία στον τομέα των κοινωνικών ασφαλίσεων των οποίων η οργάνωση εναπόκειται κατ' αρχήν στα κράτη μέλη. Ασφαλώς, αυτό μπορεί να έχει επίπτωση επί των εκμεταλλεύσεων που εμπίπτουν στις κοινές οργανώσεις αγοράς, δεδομένου ότι ο χαρακτηρισμός τους μπορεί να έχει επίπτωση επί του κόστους παραγωγής. Εντούτοις όμως, ορθώς υπογραμμίζει η Επιτροπή ότι η κατάσταση αυτή δεν συγκρίνεται καθόλου με τις περιπτώσεις, για τις οποίες γίνεται λόγος στη νομολογία (όπως για παράδειγμα στην υπόθεση 77/76, CUCCHI κατά AVEZ, απόφαση της 25ης Μαΐου 1977, SLG. 1977, σ. 987), εθνικών μέτρων που αποσκοπούν ευθέως και για συγκεκριμένο σκοπό στη διαμόρφωση των τιμών και τα οποία, ως εκ τούτου, πρέπει να εκτιμώνται κατά το κοινοτικό δίκαιο και τα κριτήρια που αυτό καθορίζει, διότι ακριβώς παρεμβαίνουν στους μηχανισμούς κοινοτικού δικαίου διαμορφώσεως των τιμών.

5. 

Εντούτοις, η ανάλυση της περιπτώσεως για την οποία πρόκειται στην υπό κρίση υπόθεση προφανώς δεν είναι ακόμη πλήρης, θα πρέπει ακόμη να εξετάσω — όπως έχω ήδη αναφέρει — ορισμένες σκέψεις που ανέπτυξε, επικουρικώς, η ενάγουσα στην κύρια δίκη προς στήριξη της άποψής της ότι πρέπει να υπάρχει ενιαίος ορισμός της έννοιας της γεωργικής εκμεταλλεύσεως, που να δεσμεύει τα κράτη μέλη. Έτσι, προέβαλε ότι η απουσία έννοιας αυτής της έκτασης δημιουργεί σημαντικότατο κίνδυνο δυσμενών διακρίσεων η επίτευξη των στόχων του άρθρου 39 θα διακυβευόταν αν τα κράτη μέλη είχαν την ευχέρεια να προβαίνουν στον αναγκαίο προσδιορισμό και, επομένως, αν γινόταν ανεκτή η διαφοροποίηση των εισφορών κοινωνικής ασφαλίσεως, καθόσον μια τέτοια διαφοροποίηση δεν μπορεί να προβλεφθεί παρά μόνο στο πλαίσιο των διατάξεων του άρθρου 92 περί ενισχύσεων και τηρουμένων των προϋποθέσεων που προβλέπουν οι διατάξεις αυτές.

Η επιχειρηματολογία αυτή συνεπάγεται, κατά τη γνώμη μου, τις ακόλουθες παρατηρήσεις:

6. 

Επομένως, νομίζω ότι στα ερωτήματα του TRIBUNALE CIVILE di Roma πρέπει να δοθεί η εξής απάντηση:

Δεν υπάρχει στο κοινοτικό δίκαιο γενικός ορισμός της έννοιας της γεωργικής εκμεταλλεύσεως που να έχει εφαρμογή σε όλους τους τομείς. Επομένως, τα ίδια τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα να ορίσουν την έννοια αυτή στους τομείς στους οποίους οι κοινοτικοί ορισμοί δεν είναι επιτακτικοί — είτε πρόκειται για ορισμούς που μπορούν να συναχθούν από το άρθρο 38 της Συνθήκης είτε για ορισμούς που διατυπώθηκαν σε συγκεκριμένους κανονισμούς του γεωργικού τομέα — και, βάσει του ορισμού αυτού, να θεωρούν ακόμα και τις επιχειρήσεις που παράγουν γεωργικά προϊόντα κατα την έννοια της Συνθήκης ως βιομηχανικές επιχειρήσεις.