1Εισαγωγή

1.1Σκοπός της αξιολόγησης

Στην παρούσα έκθεση παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της εκ των υστέρων αξιολόγησης των προγραμμάτων έρευνας και εκπαίδευσης της Ευρατόμ για τις περιόδους 2014-2018 1 και 2019-2020 2 (στο εξής: πρόγραμμα) 3 . Σκοπός της παρούσας έκθεσης είναι η ανάλυση του σκεπτικού, της υλοποίησης και των επιτευγμάτων του προγράμματος, καθώς και του πιο μακροπρόθεσμου αντικτύπου και της βιωσιμότητας των μέτρων που ελήφθησαν στο πλαίσιο του προγράμματος, ώστε να συγκεντρωθούν στοιχεία για την προετοιμασία και τον σχεδιασμό μελλοντικών προγραμμάτων Ευρατόμ.

Η αξιολόγηση βασίζεται στη νομική απαίτηση που περιλαμβάνεται στους κανονισμούς για τη θέσπιση των προγραμμάτων 4 . Η αξιολόγηση διενεργήθηκε από την Επιτροπή με τη συνδρομή ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων που επιλέχθηκαν βάσει διαφανούς διαδικασίας. Η έκθεση είναι διαρθρωμένη σύμφωνα με τα κύρια ερωτήματα της αξιολόγησης και καταλήγει σε συμπεράσματα. Στα παραρτήματα της παρούσας έκθεσης παρατίθενται τα πορίσματα και οι συστάσεις των εμπειρογνωμόνων, καθώς και οι παρατηρήσεις της Επιτροπής. Η αξιολόγηση στηρίζεται σε εκτενές σύνολο αποδεικτικών στοιχείων, τα οποία περιλαμβάνουν τα εξής: i) τέσσερις θεματικές μελέτες, οι οποίες εκπονήθηκαν από εμπειρογνώμονες, σχετικά με τις έμμεσες δράσεις που αναλήφθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος (οι εν λόγω θεματικές εκθέσεις βασίζονται σε εκθέσεις έργων, παραδοτέα και συνεντεύξεις με τους συντονιστές)· ii) την έκθεση της ομάδας εμπειρογνωμόνων της Επιτροπής σχετικά με τις άμεσες δράσεις· και iii) διαβούλευση με τα ενδιαφερόμενα μέρη. Η έκθεση συνοδεύεται από δύο έγγραφα εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, ένα για τις άμεσες δράσεις και ένα για τις έμμεσες δράσεις. Σε αυτά τα δύο έγγραφα εργασίας παρουσιάζεται λεπτομερής αξιολόγηση των δραστηριοτήτων του προγράμματος, της μεθοδολογίας που χρησιμοποιήθηκε και των αποτελεσμάτων της διαβούλευσης με τα ενδιαφερόμενα μέρη. Ο κύριος περιορισμός της εν λόγω αξιολόγησης είναι ότι οποιαδήποτε εικόνα που μπορεί να διαμορφωθεί ως προς τα αποτελέσματα και τον αντίκτυπο του προγράμματος είναι μόνο μερική επί του παρόντος. Η αξιολόγηση πραγματοποιείται 3 έτη μετά τη λήξη του προγράμματος, ενώ σχεδόν το ένα τρίτο των έργων (29) θα ολοκληρωθεί το 2024 ή το 2025. Βασική πρόκληση για τους αξιολογητές αποτελεί το μεγάλο χρονικό διάστημα που απαιτείται για να καταδειχθεί ο αντίκτυπος των έργων, γεγονός που περιπλέκει τις διαδικασίες παρακολούθησης και αξιολόγησης. Μολονότι το πρόγραμμα συνέβαλε στην παραγωγή σημαντικών ερευνητικών αποτελεσμάτων, θα χρειαστεί περισσότερος χρόνος για να γίνουν αισθητές οι σημαντικές επιπτώσεις των εν λόγω ερευνητικών αποτελεσμάτων (όπως η εφαρμογή νέων λύσεων και τεχνικών από τους φορείς εκμετάλλευσης πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και η εισαγωγή νέων σχεδίων ή επιρροών στο κανονιστικό πλαίσιο). Επιπλέον, αυτές οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις είναι πιο δύσκολο να αποτυπωθούν με τα συνήθη συστήματα δεικτών, και απαιτούνται συχνά πολύπλοκες ερευνητικές εργασίες για την αντιστοίχιση των αποτελεσμάτων παλαιότερων έργων με τις πιθανές επιπτώσεις μετά την πάροδο πολλών ετών, ενίοτε σε διαφορετικούς τεχνικούς τομείς. Οι περιορισμοί ως προς τα δεδομένα περιλαμβάνουν ζητήματα σχετικά με τη διαθεσιμότητα των δεδομένων και τη δυνατότητα μέτρησης των αποτελεσμάτων. Για τον μετριασμό των περιορισμών αυτών, τα έγγραφα εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής είναι διαφανή ως προς την αναφορά των πηγών δεδομένων τους.

1.2Το πρόγραμμα έρευνας και εκπαίδευσης της Ευρατόμ (2014-2020)

Το πρόγραμμα αποτέλεσε το κύριο χρηματοδοτικό πρόγραμμα της ΕΕ για την πυρηνική έρευνα κατά την περίοδο αυτή, με τον προϋπολογισμό που παρουσιάζεται στον πίνακα κατωτέρω.

	Πρόγραμμα 2014-2018 (σε EUR)	Πρόγραμμα 2019-2020 (σε EUR)	Σύνολο (σε EUR)
Άμεσες δράσεις (μόνο σχάση)	559 562 000	268 807 000	828 369 000
Έμμεσες δράσεις (σχάση)	315 535 000	151 579 000	467 114 000
Έμμεσες δράσεις (σύντηξη)	728 232 000	349 834 000	1 078 066 000
Σύνολο	1 603 329 000	770 220 000	2 373 549 000

Το πρόγραμμα επικεντρώθηκε στη διατήρηση των υψηλότερων προτύπων πυρηνικής ασφάλειας και των ειδικευμένων εργαζομένων της ΕΕ στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας. Για τον σκοπό αυτό, το πρόγραμμα είχε ως στόχο: i) τη στήριξη της έρευνας και της εκπαίδευσης· ii) τη βελτίωση της ασφάλειας υφιστάμενων και μελλοντικών πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής· και iii) τη βελτίωση της προστασίας από την ιοντίζουσα ακτινοβολία, μεταξύ άλλων μέσω δραστηριοτήτων ασφαλούς διαχείρισης των ραδιενεργών αποβλήτων και παροπλισμού. Επιπλέον, το πρόγραμμα χρηματοδότησε την ανάπτυξη ενέργειας σύντηξης, μια μακροπρόθεσμη επιλογή για μεγάλης κλίμακας παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, η οποία θα μπορούσε να συμβάλει στην κάλυψη της ζήτησης ενέργειας στο μέλλον. Οι λεπτομέρειες σχετικά με τους ειδικούς στόχους του προγράμματος παρουσιάζονται στο πλαίσιο 1.

Το πρόγραμμα υλοποιήθηκε μέσω: i) άμεσων δράσεων στον τομέα της σχάσης υπό τη μορφή έρευνας που διεξήγαγε το Κοινό Κέντρο Ερευνών (JRC) της Επιτροπής· ii) έμμεσων δράσεων στους τομείς της σχάσης και της σύντηξης μέσω έρευνας κατόπιν ανταγωνιστικών προσκλήσεων υποβολής προτάσεων (για την ασφάλεια της σχάσης, τη διαχείριση των αποβλήτων και την ακτινοπροστασία)· και iii) ολοκληρωμένης συγχρηματοδοτούμενης δράσης για την ενέργεια σύντηξης, με κατονομαζόμενο δικαιούχο, υπό τη διαχείριση της Γενικής Διεύθυνσης Έρευνας και Καινοτομίας (RTD) της Επιτροπής. Η έρευνα της Ευρατόμ στον τομέα της σχάσης υπάγεται τόσο στις άμεσες όσο και στις έμμεσες δράσεις, ενώ η έρευνα της Ευρατόμ στον τομέα της σύντηξης υπάγεται εξ ολοκλήρου στις έμμεσες δράσεις υπό τη διαχείριση της ΓΔ RTD.

Τα προγράμματα έρευνας και εκπαίδευσης της Ευρατόμ υλοποιούνται από την Επιτροπή από το 1959. Στους κανονισμούς του Συμβουλίου για τη θέσπιση των εν λόγω προγραμμάτων καθορίζονται οι γενικοί άξονες δράσης, καθώς και το ενδεικτικό ποσό χρηματοδότησής τους. Τα προγράμματα εργασίας της Ευρατόμ για τις άμεσες και τις έμμεσες δράσεις εγκρίνονται από την Επιτροπή, η οποία καθορίζει λεπτομερώς τις προτεραιότητες, τον προϋπολογισμό και τα μέσα που πρέπει να χρησιμοποιούνται, συνήθως σε διετή βάση.

2Σύνοψη των βασικών πορισμάτων

2.1Συνάφεια του προγράμματος

Γενικός στόχος του προγράμματος για την περίοδο 2014-2020 ήταν η άσκηση δραστηριοτήτων πυρηνικής έρευνας και εκπαίδευσης με έμφαση στη συνεχή βελτίωση της πυρηνικής ασφάλειας, της προστασίας και της ακτινοπροστασίας. Κατά δεύτερον, το πρόγραμμα είχε επίσης ως στόχο τη συμβολή στη μακροπρόθεσμη απανθρακοποίηση του ενεργειακού συστήματος με ασφαλή και αποδοτικό τρόπο. Οι στόχοι και το πεδίο εφαρμογής του προγράμματος βασίστηκαν στον συμβιβασμό που επιτεύχθηκε από το Συμβούλιο μετά το πυρηνικό ατύχημα της Φουκουσίμα τον Μάρτιο του 2011. Σύμφωνα με τον εν λόγω συμβιβασμό, στόχος του προγράμματος ήταν να διασφαλιστεί η ασφαλής χρήση πυρηνικών τεχνολογιών, με την επίτευξη της κατάλληλης ισορροπίας μεταξύ, αφενός, της ανάγκης στήριξης της ασφάλειας των υφιστάμενων πυρηνικών τεχνολογιών στην Ευρώπη και, αφετέρου, της ανάγκης στήριξης της ασφάλειας στο μέλλον.

Από τα αποτελέσματα της αξιολόγησης προκύπτει ότι το πρόγραμμα στήριξε εξαιρετικά συναφείς δράσεις έρευνας και εκπαίδευσης όσον αφορά την πυρηνική ασφάλεια και προστασία, καθώς και την ακτινοπροστασία, καθώς συνέβαλε στο να διασφαλιστεί ότι η Ευρώπη πληροί τα υψηλότερα πρότυπα στους εν λόγω τομείς. Παράλληλα, το πρόγραμμα συνέβαλε στη μακροπρόθεσμη απανθρακοποίηση του ενεργειακού συστήματος της ΕΕ, παρέχοντας βάση γνώσεων και λύσεις για τα ακόλουθα: i) τη μακροπρόθεσμη λειτουργία των υφιστάμενων πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής· ii) την ανάπτυξη ενέργειας σύντηξης· και iii) τη μελέτη ασφάλειας για τα προηγμένα πυρηνικά συστήματα. Από τη διαβούλευση προέκυψε ότι το πρόγραμμα ήταν επίσης σημαντικό για τους ενδιαφερομένους του τομέα της έρευνας και τους τελικούς χρήστες της πυρηνικής έρευνας, δηλαδή για την πυρηνική βιομηχανία, τους φορείς εκμετάλλευσης σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και τις αρχές ασφάλειας. Η συνάφεια των δράσεων που προτείνονται στα προγράμματα εργασίας καταδείχθηκε επίσης από το σταθερό ενδιαφέρον για τις ανταγωνιστικές προσκλήσεις υποβολής προτάσεων. Σύμφωνα με τα προγράμματα εργασίας, το πρόγραμμα χρηματοδότησε χαρτοφυλάκιο 96 έργων έρευνας και εκπαίδευσης, 3 ευρωπαϊκών κοινών προγραμμάτων (ΕΚΠ) και δράσεων του JRC για τη στήριξη έρευνας σε σχέση με ειδικούς στόχους (βλ. πίνακα κατωτέρω).

Ειδικός στόχος	Έμμεσες δράσεις της Ευρατόμ που ξεκίνησαν κατά την περίοδο 2014-2020
Πυρηνική ασφάλεια	-Ασφάλεια των υφιστάμενων πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και άλλων πυρηνικών εγκαταστάσεων, συμπεριλαμβανομένης της μακροπρόθεσμης λειτουργίας: 32 έργα -Ασφάλεια των προηγμένων πυρηνικών συστημάτων: 13 έργα -Παροπλισμός και αποξήλωση: 7 έργα -Άλλα έργα για την ασφάλεια: 6 έργα
Διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων	-Τελική διάθεση αναλωμένων καυσίμων και μακρόβιων ραδιενεργών αποβλήτων σε γεωλογικούς σχηματισμούς, έρευνα πριν από τη διάθεση: Κοινό πρόγραμμα EURAD και έργο PREDIS -Ειδικά επιστημονικά και τεχνολογικά ζητήματα όσον αφορά τον χαρακτηρισμό, την επεξεργασία, τη διάθεση και την παρακολούθηση των αποβλήτων: 13 έργα
Πυρηνική εμπειρογνωμοσύνη και αριστεία	Υποστήριξη δραστηριοτήτων εκπαίδευσης και κινητικότητας για τη διατήρηση των διεπιστημονικών δεξιοτήτων στον κλάδο της πυρηνικής ενέργειας: 15 έργα [επιπλέον, περίπου το 4-5 % του προϋπολογισμού όλων των δράσεων έρευνας και καινοτομίας που χρηματοδοτούνται από την Ευρατόμ διατέθηκε για εκπαίδευση (σε διδακτορικό και κατώτερο επίπεδο)]
Ακτινοπροστασία και ιατρικές εφαρμογές της ακτινοβολίας	-Έρευνα σχετικά με τους κινδύνους από χαμηλές δόσεις ακτινοβολίας λόγω βιομηχανικής, ιατρικής ή περιβαλλοντικής έκθεσης: Κοινό πρόγραμμα CONCERT της Ευρατόμ, έργο RadoNorm -Βελτιστοποίηση της ακτινοπροστασίας σε ιατρικές εφαρμογές της ιοντίζουσας ακτινοβολίας (ιατρική απεικόνιση, ακτινοθεραπεία): 4 έργα -Έρευνα για την εξασφάλιση της ενωσιακής παραγωγής ιατρικών ραδιοϊσοτόπων σε ερευνητικούς αντιδραστήρες: 1 έργα
Ενέργεια σύντηξης (σκοπιμότητα, προπαρασκευαστικές εργασίες για μελλοντικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής από πυρηνική σύντηξη, καινοτομία)	-Δημιουργία νέου οργανισμού έρευνας στον τομέα της σύντηξης (κοινοπραξία EUROfusion) -Ανάπτυξη και εφαρμογή του χάρτη πορείας, με εστίαση στα εξής: 1) πειράματα σε διατάξεις σύντηξης με σκοπό την παροχή βάσης παρεκτάσεων στον διεθνή θερμοπυρηνικό πειραματικό αντιδραστήρα ITER και στους σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής από πυρηνική σύντηξη· 2) ανάπτυξη του σχεδιασμού σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, καθώς και τεχνολογιών για μελλοντικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής από πυρηνική σύντηξη (υλικά, αναστρεπτικά περιβλήματα κ.λπ.) -Μεταφορά της τεχνολογίας σύντηξης στη βιομηχανία (δράση EUROfusion)
Ερευνητικές υποδομές	Στήριξη της πιστοποίησης καινοτόμων καυσίμων για ερευνητικούς αντιδραστήρες (2 έργα), διασφάλιση των δικαιωμάτων πρόσβασης σε μελλοντικούς ερευνητικούς αντιδραστήρες (1 έργο), στήριξη της συντονισμένης χρήσης ερευνητικών αντιδραστήρων στην Ευρώπη (1 έργο), προετοιμασία του έργου IFMIF-DONES (1 έργο)

Έμμεσες δράσεις (επιχορηγήσεις έρευνας και δράσεις εκπαίδευσης)

1)Ασφάλεια των πυρηνικών συστημάτων

Το πρόγραμμα χρηματοδότησε έργα έρευνας στον τομέα της σχάσης με εστίαση σε κρίσιμα ζητήματα σχετικά με την ασφάλεια (συμπεριλαμβανομένων ζητημάτων όπως η επιχειρησιακή ασφάλεια των πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και τα χαρακτηριστικά ασφάλειας για νέα σχέδια), σύμφωνα με τα προγράμματα εργασίας και βάσει των συμπερασμάτων από την τρέχουσα έρευνα. Λόγω της αυξανόμενης μέσης ηλικίας των πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής στην Ευρώπη, απαιτούνταν —και εξακολουθεί να απαιτείται— ιδιαίτερη προσοχή στις στρατηγικές σχετικά με τη γήρανση και τη μακροπρόθεσμη λειτουργία τους. Απαιτείται έρευνα για την κατανόηση των μηχανισμών φθοράς των κατασκευαστικών στοιχείων που σχετίζονται με την ασφάλεια και των επιπτώσεων της φθοράς αυτής στη συνολική ασφάλεια. Με τις γνώσεις που θα προκύψουν από την εν λόγω έρευνα μπορεί να υποστηριχθεί η διενέργεια επιστημονικά τεκμηριωμένης αξιολόγησης των περιθωρίων ασφάλειας και να καταστεί δυνατή η έγκαιρη εφαρμογή βελτιώσεων όσον αφορά την ασφάλεια. Τα εργαλεία πρόβλεψης και οι μέθοδοι αξιολόγησης που θα προκύψουν από έρευνα αυτού του είδους θα χρησιμεύσουν σε περιοδικές επανεξετάσεις της ασφάλειας των υφιστάμενων πυρηνικών εγκαταστάσεων. Θα βοηθήσουν επίσης τις ρυθμιστικές αρχές να αξιολογήσουν νέα σχέδια. Η έρευνα που χρηματοδοτήθηκε από το πρόγραμμα, ιδίως η έρευνα για τη δυνατότητα μακροπρόθεσμης λειτουργίας πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, απέδειξε επίσης τα σημαντικά οριζόντια οφέλη της πυρηνικής έρευνας όσον αφορά τις πολιτικές για την ενέργεια και το κλίμα, καθώς και την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού.

2)Ανάπτυξη ασφαλών, πιο μακροπρόθεσμων λύσεων για τη διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων

Μέσω των διαδοχικών προγραμμάτων εργασίας της Ευρατόμ, ξεκίνησαν ερευνητικές δράσεις με στόχο την παροχή βοήθειας στα κράτη μέλη για την αντιμετώπιση καίριων ζητημάτων σχετικών με την ασφαλή και αποτελεσματική διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων στην ΕΕ, όπως απαιτείται βάσει της οδηγίας 2011/70/Ευρατόμ η οποία θεσπίζει κοινοτικό πλαίσιο για την υπεύθυνη και ασφαλή διαχείριση αναλωμένων καυσίμων και ραδιενεργών αποβλήτων. Τα ζητήματα που εξετάστηκαν στο πλαίσιο των εν λόγω ερευνητικών δράσεων περιλάμβαναν τα ακόλουθα: i) την ασφάλεια των μελλοντικών εγκαταστάσεων τελικής διάθεσης σε γεωλογικούς σχηματισμούς· ii) την προετοιμασία των ραδιενεργών αποβλήτων· iii) τη μακροπρόθεσμη συμπεριφορά των αναλωμένων καυσίμων σε χώρους εναπόθεσης· και iv) τον καθαρισμό των παροπλισμένων εγκαταστάσεων. Οι δράσεις του προγράμματος αποσκοπούσαν επίσης στην ανάπτυξη κοινού προγραμματισμού στον τομέα αυτόν, ώστε να βοηθηθούν τα κράτη μέλη στις εργασίες τους για την κατάρτιση και την εφαρμογή των εθνικών τους προγραμμάτων για τα απόβλητα.

3)Ανάπτυξη και βιωσιμότητα πυρηνικής εμπειρογνωμοσύνης και αριστείας στην ΕΕ

Το πρόγραμμα χρηματοδότησε ειδικές δράσεις για τη διατήρηση κρίσιμων δεξιοτήτων και ικανοτήτων στον πυρηνικό τομέα. Επίσης, σύμφωνα με τα προγράμματα εργασίας, μέρος του προϋπολογισμού όλων των δράσεων έρευνας και καινοτομίας του προγράμματος διατέθηκε για τον σκοπό αυτό . Τόσο η χρήση πυρηνικών τεχνολογιών σε όλα τα πεδία εφαρμογής όσο και η πυρηνική ασφάλεια και προστασία απαιτούν εργατικό δυναμικό υψηλής ειδίκευσης και διατήρηση της βάσης γνώσεων. Η συνολική κατάσταση του εργατικού δυναμικού στην ΕΕ βρισκόταν —και εξακολουθεί να βρίσκεται— σε κίνδυνο λόγω των συνταξιοδοτήσεων και της μείωσης του αριθμού των φοιτητών και φοιτητριών που ακολουθούν σχετικές σπουδές.

4)Ακτινοπροστασία και ανάπτυξη ιατρικών εφαρμογών της ακτινοβολίας

Μέσω προσκλήσεων υποβολής προτάσεων, το πρόγραμμα χρηματοδότησε δράσεις οι οποίες: i) διευκόλυναν την καλύτερη κατανόηση των επιβλαβών επιπτώσεων της ακτινοβολίας από φυσικές και τεχνητές πηγές· και ii) συνέβαλαν στην επέκταση των επωφελών εφαρμογών των τεχνολογιών ακτινοβολίας, ιδίως στον κλάδο της ιατρικής (ιατρική απεικόνιση και ακτινοθεραπείες). Οι δράσεις που επιλέχθηκαν για χρηματοδότηση κατά την περίοδο 2014-2020 περιλάμβαναν ειδικότερα το ευρωπαϊκό κοινό πρόγραμμα (ΕΚΠ) CONCERT 5 . Το εν λόγω ΕΚΠ ακολούθησε μια νέα προσέγγιση, η οποία προωθείται από τις ευρωπαϊκές πλατφόρμες έρευνας σχετικά με την ακτινοπροστασία στους εξής πέντε βασικούς τομείς: κίνδυνοι από χαμηλές δόσεις ακτινοβολίας· δοσιμετρία· καταστάσεις έκτακτης ανάγκης και ετοιμότητα· ακτινοοικολογία· και ιατρικές εφαρμογές. Απαιτείται περαιτέρω διεπιστημονική έρευνα, με τη συμμετοχή διαφόρων επιστημονικών κοινοτήτων, προκειμένου να προσδιοριστούν οι μηχανισμοί που εμπλέκονται στους κινδύνους αυτούς και να ποσοτικοποιηθούν οι κίνδυνοι λανθανουσών μορφών καρκίνου και αγγειακών παθήσεων σε αυτές τις χαμηλές δόσεις.

5)Έρευνα σχετικά με την ενέργεια σύντηξης (κατάδειξη της σκοπιμότητας, προπαρασκευαστικές εργασίες σταθμών ηλεκτροπαραγωγής)

Στην αξιολόγηση υπογραμμίζεται η συνάφεια των δράσεων που χρηματοδοτούνται από την Ευρατόμ για την επίτευξη προόδου ως προς την εκπλήρωση δύο ειδικών στόχων του προγράμματος: την κατάδειξη της σκοπιμότητας της σύντηξης ως πηγής ισχύος και τις προπαρασκευαστικές εργασίες για μελλοντικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής από πυρηνική σύντηξη. Για να επιτευχθεί η πρόοδος αυτή (97 % των οροσήμων είχαν επιτευχθεί το 2020), απαιτούνταν η υιοθέτηση νέας προσέγγισης όσον αφορά την οργάνωση της χρηματοδοτούμενης από την Ευρατόμ έρευνας στον τομέα της σύντηξης, όπως ορίζεται στον κανονισμό του Συμβουλίου. Το 2014 τα ευρωπαϊκά εργαστήρια σύντηξης συγκρότησαν έναν νέο ερευνητικό οργανισμό, την κοινοπραξία EUROfusion, η οποία υλοποίησε ένα ΕΚΠ που διαρθρώθηκε γύρω από τον χάρτη πορείας για τη σύντηξη και βασίστηκε σε οκτώ θεματικές «αποστολές». Ο χάρτης πορείας για τη σύντηξη αποτελούσε μια ολοκληρωμένη, λεπτομερή και προσανατολισμένη στους στόχους προσέγγιση για την ανάπτυξη της σύντηξης με μαγνητική συγκράτηση ως πηγής ενέργειας. Με την εφαρμογή του επιτεύχθηκε σημαντική πρόοδος ως προς τη δημιουργία της επιστημονικής βάσης για την κατασκευή και την εκμετάλλευση του ITER 6 , του διεθνούς ερευνητικού έργου στο πεδίο της πυρηνικής σύντηξης, και την εξέλιξη της τεχνικής βάσης για την κατασκευή ενός μελλοντικού σταθμού ηλεκτροπαραγωγής από πυρηνική σύντηξη. Ο νέος οργανισμός έδωσε τη δυνατότητα σε εθνικά εργαστήρια με σημαντική εθνική συγχρηματοδότηση (45 % του προϋπολογισμού της κοινοπραξίας) να ενώσουν τις δυνάμεις τους για την αξιοποίηση κοινών ερευνητικών εγκαταστάσεων από 5 815 ερευνητές/-ριες, μηχανικούς και βοηθητικό προσωπικό (734 ενεργοί/-ες διδακτορικοί/-ες φοιτητές/-ριες το 2020), γεγονός που οδήγησε σε ευρύ φάσμα ανακαλύψεων και παραγωγή γνώσεων (μέσω 5 350 δημοσιεύσεων που αξιολογήθηκαν από ομοτίμους). Η συνάφεια των δράσεων της EUROfusion επιβεβαιώθηκε από τον ITER και την Επιστημονική και Τεχνική Επιτροπή Ευρατόμ.

Άμεσες δράσεις από το JRC

Στο πλαίσιο της εκ των υστέρων αξιολόγησης αποδείχθηκε η συνάφεια των άμεσων δράσεων σε σχέση με τους ειδικούς στόχους του προγράμματος, και συγκεκριμένα: i) τη βελτίωση της πυρηνικής ασφάλειας και της πυρηνικής προστασίας· ii) την αύξηση της αριστείας της επιστημονικής βάσης για την τυποποίηση στον πυρηνικό τομέα· iii) την ενίσχυση της διαχείρισης γνώσεων, της εκπαίδευσης και της κατάρτισης· και iv) την υποστήριξη πολιτικών που αφορούν την πυρηνική ενέργεια. Με την επίτευξη των στόχων αυτών, η πυρηνική έρευνα του JRC έχει συμβάλει στην αντιμετώπιση των υφιστάμενων αναγκών και προκλήσεων στον πυρηνικό τομέα και, ως εκ τούτου, επέδειξε συνεχιζόμενη συνάφεια. Η συνάφεια: i) διασφαλιζόταν συνεχώς μέσω των αναγκαίων τροποποιήσεων του διετούς προγράμματος εργασίας του JRC, ii) εξεταζόταν συνεχώς σε σχέση με τους ειδικούς στόχους του προγράμματος· και iii) προσαρμοζόταν συνεχώς στο μεταβαλλόμενο τοπίο της πυρηνικής ενέργειας.

Κατά την υπό αξιολόγηση περίοδο, η συνάφεια των δραστηριοτήτων του JRC επαληθεύτηκε επίσης μέσω της έρευνάς του στα πυρηνικά υλικά. Με αυτή την έρευνα: i) αφενός, ενισχύθηκε η ανάλυση της ασφάλειας για την πιθανή μακροπρόθεσμη λειτουργία των υφιστάμενων πυρηνικών υποδομών της ΕΕ· και, ii) αφετέρου, τέθηκαν οι βάσεις για την αξιολόγηση της ασφάλειας νέων πυρηνικών σχεδίων, όπως οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες (SMR). Η άμεση έρευνα στα υλικά αναφοράς συνέβαλε στην εναρμόνιση της μέτρησης των επιπέδων ραδιενέργειας στο περιβάλλον εντός και εκτός της ΕΕ, με αποτέλεσμα την επίτευξη του γενικού στόχου για την ενίσχυση της τυποποίησης. Η εμπειρογνωμοσύνη του JRC συνέβαλε επίσης στην εφαρμογή του συστήματος πυρηνικών διασφαλίσεων της Ευρατόμ. Κατά την περίοδο 2014-2020, η ανάπτυξη του εκπαιδευτικού κέντρου EUSECTRA από το JRC συνέβαλε καθοριστικά στην επίτευξη του στόχου για την ενίσχυση των ικανοτήτων πυρηνικής προστασίας στα κράτη μέλη της ΕΕ, καθώς εκπαιδεύτηκαν πάνω από 1 600 υπάλληλοι πρώτης γραμμής και επιβολής του νόμου σε θέματα πυρηνικής ανίχνευσης και εγκληματολογικής έρευνας στον πυρηνικό τομέα. Χάρη στις άμεσες δράσεις στον τομέα των ιατρικών εφαρμογών της πυρηνικής επιστήμης, η μακροχρόνια εμπειρογνωμοσύνη και η ρηξικέλευθη έρευνα του JRC είχαν επίσης σημαντικό αντίκτυπο στη θεραπεία του καρκίνου.

Μέσω των δραστηριοτήτων του, το JRC στήριξε τους ακόλουθους στόχους: i) ανάπτυξη και διατήρηση βασικών δεξιοτήτων· και ii) στήριξη της διαχείρισης γνώσεων στους τομείς της πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας και των πυρηνικών διασφαλίσεων στην ΕΕ. Σε μεγάλο βαθμό, αυτό κατέστη εφικτό επίσης μέσω του προγράμματος ανοικτής πρόσβασης στις ερευνητικές εγκαταστάσεις του JRC, το οποίο ωφέλησε 84 ιδρύματα από 23 κράτη μέλη και συνδεδεμένες χώρες κατά την υπό αξιολόγηση περίοδο, με άμεσα αποτελέσματα την εκπόνηση 140 επιστημονικών δημοσιεύσεων και την ολοκλήρωση 64 διδακτορικών διατριβών.

Το JRC, με την ανεξάρτητη τεχνική και επιστημονική εμπειρογνωμοσύνη που απέκτησε μέσω του προγράμματος, παρείχε στήριξη σε άλλες ΓΔ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε τρία πεδία εφαρμογής. Ειδικότερα, στήριξε την εφαρμογή των οδηγιών του Συμβουλίου σχετικά με την πυρηνική ασφάλεια6, τη διαχείριση αναλωμένων καυσίμων και ραδιενεργών αποβλήτων7, τις αποστολές ραδιενεργών αποβλήτων και αναλωμένου πυρηνικού καυσίμου 7 και τα βασικά πρότυπα ασφαλείας8. Η τεχνική και επιστημονική εμπειρογνωμοσύνη του JRC συνέβαλε επίσης στην εφαρμογή του μηχανισμού συνεργασίας στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας 8 και περιλάμβανε πυρηνικές και ραδιολογικές πτυχές του μηχανισμού συμβολής στη σταθερότητα και την ειρήνη 9 .

Για την επίτευξη των στόχων που καθορίζονται στο πρόγραμμα, το JRC συμμετέχει στα κατάλληλα φόρουμ και δίκτυα και στις κατάλληλες τεχνολογικές πλατφόρμες, όπως τα εξής: i) η πλατφόρμα SNE-TP (Τεχνολογική Πλατφόρμα Βιώσιμης Πυρηνικής Ενέργειας)· ii) η πλατφόρμα IGD-TP (Τεχνολογική Πλατφόρμα για την Τελική Διάθεση σε Γεωλογικούς Σχηματισμούς)· iii) το κοινό πρόγραμμα του EERA (Ευρωπαϊκός Συνασπισμός Ενεργειακής Έρευνας) για τα πυρηνικά υλικά· και iv) η Ένωση του Ευρωπαϊκού Δικτύου Πυρηνικής Εκπαίδευσης. Το JRC έχει αναπτύξει επίσης μέσα συνεργασίας με διάφορους εταίρους, μεταξύ των οποίων: i) βασικά ενδιαφερόμενα μέρη από ερευνητικά ιδρύματα της ΕΕ· ii) διεθνείς εταίροι (όπως ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας και ο Οργανισμός Πυρηνικής Ενέργειας του ΟΟΣΑ)· και iii) ιδρύματα από τρίτες χώρες, όπως το Υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ ή ο Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας της Ιαπωνίας. Στόχος των μέσων συνεργασίας με τους εν λόγω εταίρους είναι να προσδιοριστούν οι κρίσιμοι τομείς της πυρηνικής έρευνας στους οποίους οι πυρηνικές δραστηριότητες του JRC είναι περισσότερο χρήσιμες και παρουσιάζουν καίριο ενδιαφέρον για την Κοινότητα Ευρατόμ.

2.2Αποτελεσματικότητα του προγράμματος

Από τα στοιχεία ολοκληρωμένων και υπό εξέλιξη δράσεων προκύπτει ότι οι άμεσες και οι έμμεσες δράσεις έχουν συμβάλει με απτό τρόπο στην επίτευξη όλων των στόχων του προγράμματος σε όλους τους τομείς 10 .

Έμμεσες δράσεις — Σχάση

Έως το τέλος του 2020 η Επιτροπή είχε δημοσιεύσει πέντε προσκλήσεις υποβολής προτάσεων για έρευνα στον τομέα της σχάσης. Επιλέχθηκαν 98 έργα, στα οποία εκτιμάται ότι απασχολήθηκε εργατικό δυναμικό περίπου 8 000 ατόμων, μεταξύ των οποίων 200 ανώτερα επιστημονικά στελέχη (2,5 % των 8 000 απασχολούμενων), 5 000 πεπειραμένοι/-ες ερευνητές/-ριες (62,5 %), 500 ερευνητές/-ριες (6,25 %), 800 διδακτορικοί/-ές φοιτητές/-ριες μερικής ή πλήρους απασχόλησης σε έργα (10 %) και 1 500 εργαζόμενοι/-ες άλλων τομέων (μηχανικοί, τεχνικοί, διοικητική υποστήριξη) (18,75 %).

Τα έργα για την πυρηνική ασφάλεια απέφεραν πολλά χρήσιμα αποτελέσματα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, με τα αποτελέσματα αυτά σημειώθηκε σημαντική πρόοδος σε σχέση με το αρχικό επίπεδο γνώσεων στους κύριους τομείς της ασφάλειας και της μακροπρόθεσμης λειτουργίας των υφιστάμενων πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, των μελλοντικών σχεδίων και του παροπλισμού. Στα κύρια επιτεύγματα συγκαταλέγονται τα εξής:

·η δημιουργία προηγμένων υπολογιστικών μοντέλων και προσομοιώσεων για την ανάλυση της ασφάλειας —μεταξύ άλλων και σε περίπτωση σοβαρών ατυχημάτων— διαφόρων συστημάτων αντιδραστήρων (δεύτερη και τρίτη γενιά πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής)·

·η κατάρτιση στρατηγικών για τη διαχείριση σοβαρών ατυχημάτων, ώστε να διασφαλίζεται η συγκράτηση του τηγμένου πυρήνα του αντιδραστήρα εντός του δοχείου·

·η συμβολή στην επίδειξη και την αξιολόγηση της ασφάλειας του γενικού σχεδιασμού των αντιδραστήρων τέταρτης γενιάς, καθώς και στις δοκιμές και την πιστοποίηση κατασκευαστικών στοιχείων που σχετίζονται με την ασφάλεια·

·η δημιουργία βάσεων δεδομένων σχετικά με σενάρια ατυχημάτων για όλους τους υφιστάμενους και τους νέους τύπους πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής στην Ευρώπη·

·η δημιουργία, αφενός, βάσεων δεδομένων για ακτινοβολημένα υλικά και, αφετέρου, υποδειγμάτων για την αξιολόγηση της μακροπρόθεσμης ακεραιότητας των βασικών συστημάτων και κατασκευαστικών στοιχείων·

·η κατάρτιση πρωτοκόλλων για τις δοκιμές καταπόνησης των κατασκευαστικών στοιχείων πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής·

·ο σχεδιασμός και οι δοκιμές καινοτόμων εφεδρικών συστημάτων ψύξης, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τον επανεξοπλισμό υφιστάμενων πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και να συμπεριληφθούν σε μελλοντικούς πυρηνικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής·

·η ανάπτυξη προηγμένων υλικών για πυρηνικά συστήματα, συμπεριλαμβανομένων υπολογιστικών μοντέλων για την αξιολόγηση των επιπτώσεων της ακτινοβολίας, καθώς και η ανάπτυξη νέων δομικών υλικών και οι δοκιμές αντοχής τους σε ακραίες συνθήκες·

·τα εργαλεία και οι μέθοδοι ασφαλούς παροπλισμού και αποξήλωσης, που αναμένεται να μειώσουν τους κινδύνους.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα αποτελέσματα και τα παραδοτέα αξιοποιούνται ήδη από τα ενδιαφερόμενα μέρη των έργων (βιομηχανίες, υπηρεσίες κοινής ωφελείας, διαχειριστές συστημάτων μεταφοράς, αρχές ασφάλειας κ.λπ.) και τους τελικούς χρήστες.

Το πρόγραμμα στέφθηκε με επιτυχία στον τομέα της ακτινοπροστασίας με τους εξής τρόπους: i) φέρνοντας σε επαφή, για πρώτη φορά στην ΕΕ, διάφορες πλατφόρμες, οργανισμούς και ιδρύματα που δραστηριοποιούνται στον τομέα της έρευνας· και ii) διαμορφώνοντας τον πρώτο κοινό χάρτη πορείας για την ακτινοπροστασία. Τα διδάγματα που αντλήθηκαν από την κατάρτιση αυτού του πρώτου χάρτη πορείας αντικατοπτρίζονται ήδη στην κατάρτιση ενός ειδικότερου στρατηγικού θεματολογίου έρευνας (ΣΘΕ) στον ιατρικό τομέα, στο πλαίσιο του έργου EURAMED rocc-n-roll. Επιπλέον, η πλατφόρμα του προγράμματος CONCERT προκήρυξε τις πρώτες προσκλήσεις υποβολής προτάσεων, αξιοποιώντας τα διδάγματα που αντλήθηκαν από άλλες προσκλήσεις υποβολής προτάσεων στο πλαίσιο των ΕΚΠ. Παράλληλα με την προετοιμασία του ΣΘΕ, υλοποιήθηκαν επιτυχώς 13 έργα βασικής έρευνας με ενθαρρυντικά αποτελέσματα. Το πρόγραμμα είχε σαφή συνεισφορά στην εκτίμηση κινδύνου, στη βελτιστοποίηση της ακτινοπροστασίας και στη διαχείριση τόσο του ραδονίου όσο και των φυσικών ραδιενεργών υλικών (NORM).

Κατά την περίοδο 2014-2020 σημειώθηκαν σημαντικά επιτεύγματα όσον αφορά την τελική διάθεση ραδιενεργών αποβλήτων και αναλωμένων καυσίμων σε γεωλογικούς σχηματισμούς, όπως τα εξής: i) η χορήγηση αδειών για χώρους εναπόθεσης σε κρυσταλλικά πετρώματα στη Σουηδία και τη Φινλανδία· ii) η αίτηση χορήγησης άδειας κατασκευής και λειτουργίας για χώρο εναπόθεσης σε άργιλο στη Γαλλία· και iii) η πρόοδος όσον αφορά τη χωροθέτηση (π.χ. στην Ελβετία). Τα επιτεύγματα αυτά δείχνουν ότι τα διάφορα σχέδια για γεωλογικούς χώρους εναπόθεσης σε ποικίλα πετρώματα υποδοχής έχουν φτάσει στην αναγκαία επιστημονική και τεχνολογική ωριμότητα ώστε να μπορούν να στηρίξουν την αξιολόγηση της ασφάλειας και τη βιομηχανική ανάπτυξη. Στα προαναφερόμενα προηγμένα κράτη μέλη, τα ισχυρά εθνικά προγράμματα έρευνας και ανάπτυξης και τα έργα της Ευρατόμ που συγχρηματοδοτούνταν επί δεκαετίες, συμπεριλαμβανομένων των υπό εξέταση έργων, ήταν ουσιαστικής σημασίας για τη διαμόρφωση της τρέχουσας κατάστασης όσον αφορά την υλοποίηση χώρων εναπόθεσης αναλωμένων καυσίμων και αποβλήτων υψηλής ραδιενέργειας. Καθ’ όλη τη διάρκεια των διαδοχικών προγραμμάτων, οι αβεβαιότητες (π.χ. σε σχέση με τις επιδόσεις διάθεσης και τα περιθώρια ασφάλειας) εντοπίστηκαν σταδιακά και αντιμετωπίστηκαν στο κατάλληλο επίπεδο. Κατά συνέπεια, χάρη στη βάση γνώσεων, ήταν δυνατή η συγκέντρωση αξιόπιστων στοιχείων σχετικά με την ασφάλεια. Έχουν γίνει πλέον τα πρώτα βήματα για τον εντοπισμό σημείων προς βελτιστοποίηση και πιθανών τεχνολογικών καινοτομιών.

Έμμεσες δράσεις — Σύντηξη

Μολονότι η ενέργεια σύντηξης εξακολουθεί να αποτελεί μακροπρόθεσμο εγχείρημα, από την αξιολόγηση προκύπτει ότι, κατά την περίοδο 2014-2020, η κοινοπραξία EUROfusion σημείωσε σταδιακή πρόοδο σύμφωνα με τον χάρτη πορείας, επιτυγχάνοντας το 97 % των οροσήμων που είχαν τεθεί για την περίοδο 2014-2020.

Η κοινοπραξία EUROfusion μείωσε επίσης σημαντικά τους κινδύνους και βελτίωσε τις προβλεπόμενες επιδόσεις του έργου ITER, ενισχύοντας την πεποίθηση ότι, όταν ολοκληρωθεί, το έργο θα επιτύχει τους βασικούς στόχους του. Το ρεκόρ των 59 MJ ενέργειας σύντηξης, το οποίο επιτεύχθηκε στο πλαίσιο της κοινής επιχείρησης «Joint European Torus» (JET) στις 21 Δεκεμβρίου 2021, αποτελεί σαφή επιτυχία και το κορυφαίο επίτευγμα του προγράμματος. Μολονότι από το αποτέλεσμα της JET προκύπτουν πρωταρχικοί στόχοι και ολοκληρωμένα σενάρια για τον αντιδραστήρα ITER, το αποτέλεσμα αυτό συνοδεύεται και από ουσιαστική πρόοδο ως προς την κατανόηση της φυσικής πλάσματος όσον αφορά τη συγκράτηση. Τα προβλεπτικά εργαλεία προσομοίωσης έχουν επικυρωθεί με βάση τα αποτελέσματα των πειραμάτων διαφόρων εργαστηρίων στην Ευρώπη.

Έχει σημειωθεί επίσης πρόοδος όσον αφορά τις ειδικές τεχνολογίες για μελλοντικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής από πυρηνική σύντηξη (υλικά, αναστρεπτικά περιβλήματα κ.λπ.) και την προσπάθεια σχεδιασμού του DEMO 11 . Έχουν επιλεγεί υποψήφια υλικά για όλα τα κατασκευαστικά στοιχεία μελλοντικών αντιδραστήρων σύντηξης, για τα οποία απαιτείται η δημιουργία εγκατάστασης δοκιμών για τα υλικά σύντηξης. Με τις μηχανολογικές εργασίες για την προκαταρκτική μελέτη αρχικής σύλληψης του DEMO αποσαφηνίστηκαν πολύ περισσότερο τόσο ορισμένα κρίσιμα ζητήματα σχεδιασμού όσο και η συνολική πρόκληση της ολοκλήρωσης.

Ωστόσο, η έρευνα για τον DEMO δεν έχει οδηγήσει ακόμη σε προκαταρκτική μελέτη επαρκώς χαμηλού κινδύνου, ώστε να προχωρήσει η κατασκευαστική μελέτη, ιδίως όσον αφορά σενάρια για το πλάσμα και τον χειρισμό ισχύος.

Στον τομέα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης, τα στοιχεία από την EUROfusion δείχνουν θετική τάση σχετικά με τον αριθμό των διδακτορικών που αφορούν συναφή θέματα (με ετήσια αύξηση 9 %, οι διδακτορικοί/-ές φοιτητές/-ριες ανήλθαν σε 734 το 2020), καθώς και των μεταδιδακτορικών υποτροφιών (με αύξηση 100 %, ανήλθαν σε 34 ετησίως το 2020). Επομένως, ο αριθμός ερευνητών και ερευνητριών στον τομέα της σύντηξης αναμένεται ότι θα διατηρηθεί στο επίπεδο που απαιτείται για την υλοποίηση του χάρτη πορείας.

Συνολικά, η στηριζόμενη από το πρόγραμμα έρευνα στον τομέα της σύντηξης αποτελεί βήμα προόδου, αφενός, για να διασφαλιστεί ότι η ΕΕ διαθέτει την τεχνογνωσία και τις δεξιότητες που απαιτούνται για τη λειτουργία του ITER μετά την ολοκλήρωσή του και, αφετέρου, για την επιστημονική και τεχνική βάση ενός μελλοντικού σταθμού ηλεκτροπαραγωγής από πυρηνική σύντηξη. Αυτοί οι διττοί στόχοι ήταν και παραμένουν θεμελιώδους σημασίας για την ανάπτυξη της σύντηξης ως πηγής ενέργειας. Η σημασία των δράσεων αυτών καθίσταται ακόμη πιο εμφανής εάν ληφθεί υπόψη το πιο πρόσφατο πλαίσιο, το οποίο χαρακτηρίζεται από: i) εντεινόμενο διεθνή ανταγωνισμό στον τομέα της έρευνας σχετικά με τη σύντηξη, συμπεριλαμβανομένου του ανταγωνισμού για την προσέλκυση ταλέντων· ii) την εμφάνιση ιδιωτικών φορέων στον τομέα, συμπεριλαμβανομένων των νεοφυών επιχειρήσεων· και iii) έντονο επενδυτικό ενδιαφέρον.

Άμεσες δράσεις — Σχάση

Με την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των δραστηριοτήτων του JRC επιβεβαιώθηκε ο αντίκτυπος του JRC στην επιστήμη και τη χάραξη πολιτικής στους τομείς που προσδιορίζονται από τους ειδικούς στόχους του προγράμματος. Πράγματι, η συμβολή του JRC ήταν καθοριστικής σημασίας για τη διαμόρφωση και τη στήριξη της εφαρμογής των πολιτικών της ΕΕ στους εν λόγω τομείς, όπως φαίνεται από τις ακόλουθες ειδικές περιπτωσιολογικές μελέτες, τις οποίες επέλεξαν και αξιολόγησαν ανεξάρτητοι εμπειρογνώμονες. Οι δραστηριότητες αυτές συμβάλλουν στην αποτελεσματική επίτευξη καθενός από τους ειδικούς στόχους που έχουν τεθεί για τις άμεσες δράσεις, όπως αποδεικνύεται από τις ακόλουθες περιπτωσιολογικές μελέτες:

·το κέντρο της ΕΕ για τη μετάδοση της επιχειρησιακής πείρας από πυρηνικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής·

·τη συμμετοχή του JRC στον Ευρωπαϊκό Σύνδεσμο Έρευνας και Ανάπτυξης των Διασφαλίσεων·

·την ανοικτή πρόσβαση στις εγκαταστάσεις πυρηνικής έρευνας του JRC·

·την έρευνα για στοχευμένη θεραπεία σωματιδίων άλφα·

·τα κέντρα αριστείας για τις ΧΒΡΠ (χημικές, βιολογικές, ραδιολογικές και πυρηνικές) απειλές·

·την έρευνα σχετικά με τον χαρακτηρισμό των αναλωμένων καυσίμων, ώστε να βελτιωθεί η αξιολόγησης της ασφάλειας της παρατεταμένης ενδιάμεσης αποθήκευσης·

·τη στήριξη της εφαρμογής του μηχανισμού συνεργασίας στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας (ΜΣΠΑ)·

·την εφαρμογή του μηχανισμού συμβολής στη σταθερότητα και την ειρήνη.

Με τις δραστηριότητες που αξιολογήθηκαν κρίθηκε ότι επιτυγχάνονται μακροπρόθεσμες κοινωνικές επιπτώσεις σε ποσοστό άνω του 90 % των περιπτώσεων, καθώς αφορούν περιβαλλοντικά και κοινωνικά ζητήματα ή θέματα υγείας. Κατά την αξιολόγηση επισημάνθηκε επίσης η βελτίωση της αλληλεπίδρασης του JRC με τα ενδιαφερόμενα μέρη, καθώς και της συνάφειας των πολιτικών του. Το JRC συνέβαλε σημαντικά στην επιστημονική γνώση, με την εκπόνηση αξιολογημένων από ομοτίμους εργασιών, οι οποίες έχουν δημοσιευτεί σε κορυφαία επιστημονικά περιοδικά και αποτελούν συχνά βιβλιογραφικές αναφορές. Συνολικά, με βάση την αξιολόγηση των ερευνητικών δραστηριοτήτων του, το JRC αποτελεί κατάλληλη και αποτελεσματική υπηρεσία επιστήμης και γνώσης.

Στόχος 1: Βελτίωση της πυρηνικής ασφάλειας (όσον αφορά, μεταξύ άλλων, τους πυρηνικούς αντιδραστήρες και τα καύσιμα, τη διαχείριση των αποβλήτων και την ετοιμότητα αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης):

Η έρευνα του JRC συνέβαλε στη βελτίωση της ασφάλειας των πυρηνικών αντιδραστήρων και των καυσίμων, καθώς και στην αξιολόγηση της ασφάλειας απαρχαιωμένων πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής για μακροπρόθεσμη λειτουργία, μέσω της ανάπτυξης λογισμικού για τη μοντελοποίηση ατυχημάτων· εργαλείων και δεδομένων αναφοράς· και κωδίκων. Με την εν λόγω έρευνα στηρίχθηκε επίσης η ανάλυση της ασφάλειας και της απόδοσης των συμβατικών πυρηνικών καυσίμων. Μέσω του κέντρου της ΕΕ για τη μετάδοση της επιχειρησιακής πείρας, υπό τη διαχείριση του JRC, η πυρηνική ασφάλεια βελτιώθηκε με: i) την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών· ii) την εκπόνηση θεματικών μελετών· και iii) τη διατήρηση δεδομένων και αναλύσεων σχετικά με συμβάντα σε πυρηνικές εγκαταστάσεις. Το JRC παρείχε επίσης τεχνική εμπειρογνωμοσύνη σχετικά με τη συντήρηση και τη λειτουργία του συστήματος EURDEP για την ανταλλαγή δεδομένων ακτινοβολίας και του συστήματος ECURIE για την έγκαιρη κοινοποίηση ατυχήματος ή έκτακτου κινδύνου από ακτινοβολίες, στηρίζοντας, κατ’ επέκταση, την εφαρμογή της απόφασης 87/600 του Συμβουλίου (ρυθμίσεις του ECURIE) και της σύστασης 2000/473/Ευρατόμ.

Όσον αφορά τις καινοτόμες τεχνολογίες και τα συστήματα τέταρτης γενιάς, το JRC πραγματοποίησε υποστηρικτική και εφαρμοσμένη έρευνα, επικεντρωμένη στη διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων, στην πυρηνική ασφάλεια και στην αντίσταση στη διάδοση προηγμένων πυρηνικών συστημάτων. Η έρευνα αυτή συμβάλλει στην αξιολόγηση της ασφάλειας καινοτόμων πυρηνικών τεχνολογιών. Η ανάπτυξη και η δυνητική μελλοντική συμβολή των τεχνολογιών αυτών στη δημιουργία ενός βιώσιμου ενεργειακού συστήματος (σε όσα κράτη μέλη αποφασίσουν να τις χρησιμοποιήσουν) έχουν αντίκτυπο στις πολιτικές της ΕΕ. Στο πλαίσιο αυτό, το JRC είναι επίσης το εκτελεστικό όργανο της Ευρατόμ στο διεθνές φόρουμ τέταρτης γενιάς.

Οι άμεσες δράσεις στον τομέα της διαχείρισης των ραδιενεργών αποβλήτων κάλυπταν επιστημονικές και τεχνικές πτυχές σχετικά με την εφαρμογή ορθής στρατηγικής για τη διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων. Με τις άμεσες δράσεις στηρίχθηκε επίσης η ανάπτυξη διαδικασιών κανονιστικής ρύθμισης και αδειοδότησης για την τελική διάθεση αναλωμένων καυσίμων και αποβλήτων υψηλής ραδιενέργειας σε γεωλογικούς σχηματισμούς. Τα ερευνητικά αποτελέσματα προέκυψαν από τη διερεύνηση των χαρακτηριστικών των αναλωμένων καυσίμων, καθώς και των ιδιοτήτων και της συμπεριφοράς των ράβδων αναλωμένων καυσίμων κατά την αποθήκευση.

Στόχος 2: Βελτίωση της πυρηνικής προστασίας (συμπεριλαμβανομένων των διασφαλίσεων, της μη διάδοσης πυρηνικών όπλων, των εγκληματολογικών ερευνών και της καταπολέμησης της παράνομης εμπορίας)

Όσον αφορά τις πυρηνικές διασφαλίσεις και τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων, το JRC συνέβαλε στη δημιουργία και τη στήριξη τεχνολογιών διασφαλίσεων μέσω της έρευνας και ανάπτυξης, της ανάπτυξης εξοπλισμού, καθώς και μέσω της κατάρτισης επιθεωρητών/-ριών της Ευρατόμ, ώστε να εξασφαλιστεί η αποτελεσματική εφαρμογή του καθεστώτος διασφαλίσεων της Ευρατόμ. Αυτή η τεχνική υποστήριξη παρασχέθηκε επίσης τόσο στον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ), μέσω του προγράμματος στήριξης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, όσο και σε άλλα ενδιαφερόμενα μέρη, με στόχο την ενίσχυση του διεθνούς καθεστώτος διασφαλίσεων. Άλλες ερευνητικές δραστηριότητες (όπως η συλλογή πληροφοριών, η ανάλυση και οι μελέτες για τα αγαθά διπλής χρήσης) αποσκοπούσαν στην ενίσχυση του καθεστώτος της ΕΕ για τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων. Η πυρηνική προστασία αποτελεί τομέα με υψηλή ζήτηση στα κράτη μέλη της ΕΕ, και η εμπειρογνωμοσύνη του JRC στον εν λόγω τομέα έχει επικεντρωθεί στα εξής: i) στον εντοπισμό —και την αντιμετώπιση— της παράνομης εμπορίας πυρηνικών και άλλων ραδιενεργών υλικών· και ii) σε δραστηριότητες ανάπτυξης ικανοτήτων.

Στόχος 3: Αύξηση της αριστείας της επιστημονικής βάσης για την τυποποίηση στον πυρηνικό τομέα

Στον τομέα της περιβαλλοντικής παρακολούθησης και της ακτινοπροστασίας, η έρευνα έχει ως στόχο την εναρμόνιση των μετρήσεων ραδιενέργειας που εκτελούνται από τα εθνικά εργαστήρια μέσω διαφόρων δραστηριοτήτων, συμπεριλαμβανομένης της σύγκρισης μεταξύ των εργαστηρίων για την εκπαίδευση του προσωπικού σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ. Χάρη στις υπερσύγχρονες πειραματικές πυρηνικές εγκαταστάσεις του JRC, ήταν δυνατή η παραγωγή: i) πυρηνικών δεδομένων· ii) μετρήσεων υλικών αναφοράς· και iii) εργαλείων συμμόρφωσης. Αυτά συνέβαλαν στην επικαιροποίηση και τη διαθεσιμότητα πυρηνικών δεδομένων, με τη συνεισφορά τους σε διεθνείς βιβλιοθήκες δεδομένων αναφοράς.

Στόχος 4: Ενίσχυση της διαχείρισης γνώσεων, της εκπαίδευσης και της κατάρτισης

Οι ερευνητικές υποδομές κατέστησαν προσβάσιμες σε εξωτερικούς χρήστες από τα κράτη μέλη της ΕΕ μέσω του προγράμματος ανοικτής πρόσβασης, προς συμπλήρωση της εθνικής έρευνας και προς βελτιστοποίηση της χρήσης υποδομών υψηλής ειδίκευσης στο πλαίσιο της Ευρατόμ. Με τον τρόπο αυτόν, το JRC είχε τη δυνατότητα να συνεχίσει να διαδραματίζει καίριο ρόλο στη διαχείριση γνώσεων, την εκπαίδευση και την κατάρτιση. Το JRC προώθησε επίσης τις γνώσεις και την εκπαίδευση μέσω διαφόρων κύκλων μαθημάτων και επιμορφώσεων.

Στόχος 5: Στήριξη της πολιτικής της ΕΕ για την πυρηνική ασφάλεια και προστασία

Η τεχνική εμπειρογνωμοσύνη του JRC συνέβαλε στη στήριξη διαφόρων δραστηριοτήτων πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας. Για παράδειγμα, το JRC στήριξε την εφαρμογή της οδηγίας για την ασφαλή διαχείριση ραδιενεργών αποβλήτων και αναλωμένων καυσίμων, επανεξετάζοντας τα εθνικά προγράμματα και τις περιοδικές εθνικές εκθέσεις. Το JRC στήριξε επίσης την εφαρμογή των διασφαλίσεων στην ΕΕ, στο πλαίσιο της νομικής υποχρέωσης που απορρέει από το κεφάλαιο 7 της Συνθήκης Ευρατόμ. Το JRC υλοποίησε εξειδικευμένες δραστηριότητες για την ανάπτυξη σχεδίων, εργαλείων και μεθοδολογιών προς άμεση στήριξη της πολιτικής της ΕΕ στον συγκεκριμένο τομέα. Η βελτίωση της πυρηνικής ασφάλειας εκτός της ΕΕ επιτεύχθηκε επίσης μέσω του μηχανισμού συνεργασίας στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας, η αποτελεσματική εφαρμογή του οποίου στηρίζεται από το JRC.

Στον τομέα της πυρηνικής προστασίας και των ΧΒΡΠ κινδύνων, το JRC έχει στηρίξει προγράμματα της Επιτροπής σε τρίτες χώρες μέσω του μηχανισμού συμβολής στη σταθερότητα και την ειρήνη.

2.3Αποδοτικότητα του προγράμματος

Έμμεσες δράσεις

Συνολικά, από την εκ των υστέρων αξιολόγηση προκύπτει υψηλό επίπεδο αποδοτικότητας τόσο στη διαχείριση από την ίδια την Επιτροπή (π.χ. διαχείριση επιχορηγήσεων και αξιολόγηση προτάσεων για έμμεσες δράσεις) όσο και στην υλοποίηση από ερευνητικές κοινοπραξίες. Η Επιτροπή διατήρησε τις διοικητικές δαπάνες της για έμμεσες δράσεις σε επίπεδο πολύ χαμηλότερο από τον μέσο όρο του 6,5 % του επιχειρησιακού προϋπολογισμού για την περίοδο 2014-2020. Με τα μέτρα απλούστευσης, τα οποία θεσπίστηκαν από την έναρξη του προγράμματος «Ορίζων 2020» και του προγράμματος έρευνας και εκπαίδευσης της Ευρατόμ, βελτιώθηκε σημαντικά η αποδοτικότητα, ιδίως όσον αφορά τον δείκτη μέτρησης του χρόνου μέχρι την επιχορήγηση.

Έως το 2020 είχαν δημοσιευτεί πέντε προσκλήσεις υποβολής προτάσεων στο πλαίσιο του προγράμματος και, έως το κλείσιμο των εν λόγω προσκλήσεων, είχαν υποβληθεί 254 επιλέξιμες προτάσεις, για τις οποίες η συνολική αιτούμενη χρηματοδοτική συνεισφορά ανερχόταν σε 726 εκατ. EUR. Από αυτές τις επιλέξιμες προτάσεις, 98 επιλέχθηκαν για χρηματοδότηση, με συνεισφορά ύψους 415 εκατ. EUR από την Ευρατόμ.

Ο μέσος χρόνος μέχρι την επιχορήγηση για το πρόγραμμα ήταν 238 ημέρες (από 313 ημέρες για το πρόγραμμα Ευρατόμ 2007-2013).

Η ανάλυση της αποδοτικότητας των ευρωπαϊκών κοινών προγραμμάτων (ΕΚΠ) στην έρευνα σχετικά με τη σύντηξη, στην ακτινοπροστασία και στα ραδιενεργά απόβλητα, ιδίως στους τομείς της διαχείρισης και της διακυβέρνησης, είναι ιδιαίτερα σημαντική, δεδομένου ότι τα μέσα αυτά αντιπροσωπεύουν το 75 % του προϋπολογισμού για έμμεσες δράσεις.

Η οργανωτική δομή της έρευνας στον τομέα της σύντηξης αναδιαρθρώθηκε σε σημαντικό βαθμό με την έναρξη του προγράμματος. Η έρευνα στον τομέα της σύντηξης αποτελούσε επί μακρόν ξεχωριστό πεδίο λόγω: i) της φύσης και της κλίμακας του εγχειρήματος· ii) του μοναδικού συνδυασμού χρησιμοποιούμενων μέσων· και iii) του αποκλειστικού συντονιστικού ρόλου της Επιτροπής, ο οποίος, παρά τον σταδιακό περιορισμό του από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα, εξακολουθούσε να διαφέρει σε σχέση με άλλους τομείς. Για την αποτελεσματική εφαρμογή του χάρτη πορείας του 2012 για τη σύντηξη, ήταν αναγκαία η υιοθέτηση νέας προσέγγισης όσον αφορά την οργάνωση της στηριζόμενης από το πρόγραμμα έρευνας στον τομέα της σύντηξης 12 .

Κατόπιν ανεξάρτητης αξιολόγησης, το 2014 η Επιτροπή χορήγησε πενταετή επιχορήγηση στην κοινοπραξία εθνικών εργαστηρίων και ινστιτούτων σύντηξης EUROfusion για την υλοποίηση ενός ΕΚΠ με βάση τον χάρτη πορείας για τη σύντηξη. Το 2019, μετά την έκδοση του κανονισμού για τη θέσπιση του προγράμματος Ευρατόμ 2019-2020 13 , η επιχορήγηση της EUROfusion παρατάθηκε έως το τέλος του 2022. Η συνολική συνεισφορά από τον προϋπολογισμού της Ευρατόμ στο ΕΚΠ ανήλθε σε 679 εκατ. EUR, ποσό που αντιστοιχεί στο 51 % του συνολικού προϋπολογισμού της κοινοπραξίας. Η παράταση μετά το 2020 προέβλεπε την ομαλή μετάβαση σε μια συγχρηματοδοτούμενη ευρωπαϊκή σύμπραξη στον τομέα της έρευνας σχετικά με τη σύντηξη —EUROfusion— η οποία παραμένει σήμερα σε ισχύ.

Η αποτελεσματική ενοποίηση όλων των εθνικών προσπαθειών σε ολόκληρη την Ευρώπη αποτελεί πρωτόγνωρη εξέλιξη όσον αφορά τη στηριζόμενη από την ΕΕ έρευνα και περιλαμβάνει ολοκληρωμένες ερευνητικές δραστηριότητες σε περίπου 33 χωριστές δέσμες εργασιών (έργα και ειδικές ομάδες). Αυτές οι χωριστές δέσμες εργασιών καλύπτουν δράσεις εκπαίδευσης και κατάρτισης, πτυχές διεθνούς συνεργασίας, τη συμμετοχή της βιομηχανίας, την κεντρική διαχείριση προγραμμάτων και την αποδοτική χρήση βασικών πόρων μέσω μιας προσέγγισης πραγματικά διακρατικής πρόσβασης σε βασικές εγκαταστάσεις. Έχει ενισχυθεί η διαφάνεια της διαχείρισης των προγραμμάτων και των έργων και των σχετικών δομών διακυβέρνησης, οι δε πληροφορίες είναι πλέον άμεσα διαθέσιμες στην Επιτροπή, η οποία εξακολουθεί να είναι αρμόδια για τη συνολική παρακολούθηση και αξιολόγηση. Η αξιολόγηση έδειξε επίσης ότι η οργανωτική δομή της EUROfusion για την περίοδο 2014-2020 ήταν κατάλληλη για τον επιδιωκόμενο σκοπό, ήτοι να συνεχιστεί η υλοποίηση του χάρτη πορείας για τη σύντηξη κατά την περίοδο προγραμματισμού 2021-2025, με την παραδοχή ότι το πεδίο εφαρμογής και το εύρος του χάρτη πορείας παραμένουν παρόμοια με εκείνα της περιόδου 2014-2020.

Άμεσες δράσεις του JRC

Οι εμπειρογνώμονες που διενήργησαν την αξιολόγηση αναγνώρισαν: i) τις προσπάθειες που καταβλήθηκαν για την καθιέρωση κοινής μεθοδολογίας διαχείρισης έργων στο JRC· και ii) την αύξηση της αποδοτικότητας που προκύπτει με τη συγκέντρωση όλων των πυρηνικών δραστηριοτήτων σε μία διεύθυνση. Ο συνολικός προϋπολογισμός που διατέθηκε για άμεσες δράσεις κατά την υπό αξιολόγηση περίοδο 2014-2020 ανήλθε σε 828 369 000 EUR.

Κατά την ίδια περίοδο, το JRC έλαβε επιπλέον 30 εκατ. EUR ετησίως ως ειδική πίστωση για τη χρηματοδότηση του προγράμματος παροπλισμού ορισμένων από τις απαρχαιωμένες εγκαταστάσεις πυρηνικής έρευνας του JRC. Μολονότι η εν λόγω χρηματοδοτική συνεισφορά ήταν χωριστή από τον προϋπολογισμό για τις άμεσες δράσεις, οι δαπάνες για το προσωπικό του JRC που συμμετείχε στις δραστηριότητες παροπλισμού καλύφθηκαν από τον προϋπολογισμό της έρευνας.

Κατά την εκτέλεση του προϋπολογισμού για τις άμεσες δράσεις του JRC, οι συνολικές δαπάνες προσωπικού ανέρχονταν στο 55 % του προϋπολογισμού και αντιστοιχούσαν σε 710 άτομα στην αρχή της περιόδου αναφοράς το 2014, τα οποία μειώθηκαν σταδιακά σε 660 έως το 2020. Στα άτομα αυτά συμπεριλαμβάνονταν μέλη του προσωπικού που εκτελούσαν δραστηριότητες στο πλαίσιο άμεσων δράσεων (περίπου 47 %), μέλη του προσωπικού που απασχολούνταν στις υποδομές, στη συντήρηση και στην ακτινοπροστασία (περίπου 12 %), μέλη του προσωπικού που συμμετείχαν σε δραστηριότητες παροπλισμού (11 %), καθώς και μέλη του προσωπικού που εκτελούσαν άλλα υποστηρικτικά καθήκοντα (29 %).

Για την εξασφάλιση της αποτελεσματικής παρακολούθησης των επιδόσεων του JRC στο πλαίσιο των προγραμμάτων έρευνας, πραγματοποιείται ετήσιος έλεγχος σε επίπεδο οργανισμού. Σκοπός του ελέγχου είναι η μέτρηση τόσο της παραγωγικότητας όσο και των επιπτώσεων, καθώς αξιολογούνται, αφενός, τα αποτελέσματα της υποστήριξης πολιτικών και των επιστημονικών δημοσιεύσεων σε περιοδικά με αξιολόγηση από ομοτίμους και, αφετέρου, ο αντίκτυπος των αποτελεσμάτων στην υποστήριξη των πολιτικών.

Κατά την περίοδο 2014-2020, παραδόθηκαν σε συγκεκριμένους χρήστες, και για την υποστήριξη των πολιτικών της ΕΕ, διάφορα αποτελέσματα υποστήριξης πολιτικών (1 114 επιστημονικές και τεχνικές εκθέσεις, 147 τεχνικά συστήματα, 154 σεμινάρια κατάρτισης). Μέσω των άμεσων δράσεων του JRC, παρήχθη επίσης μεγάλος αριθμός επιστημονικών αποτελεσμάτων, με 1 076 άρθρα και εισηγήσεις σε πρακτικά συνεδρίων που δημοσιεύτηκαν σε περιοδικές επιθεωρήσεις αξιολογούμενες από ομοτίμους· 444 άρθρα σε μονογραφίες ή δημοσιεύτηκαν σε άλλες περιοδικές επιθεωρήσεις· και 51 βιβλία ή κεφάλαια βιβλίων. Ολοκληρώθηκαν επίσης με επιτυχία 28 διδακτορικές διατριβές από φοιτητές και φοιτήτριες που επωφελήθηκαν από την πρόσβαση στις εγκαταστάσεις του JRC. Με βάση τους βιβλιομετρικούς δείκτες και τους δείκτες μέτρησης του αντικτύπου, οι επιδόσεις του JRC όσον αφορά τη δημοσίευση ερευνών κατατάχθηκαν πολύ πάνω από τον μέσο όρο, με αξιοσημείωτη παραγωγικότητα, ενώ οι δημοσιεύσεις του συγκαταλέγονται στις δημοσιεύσεις με τις περισσότερες βιβλιογραφικές αναφορές ή περιλαμβάνονται στα περιοδικά που αποτελούν τις συχνότερες βιβλιογραφικές αναφορές.

Όλα αυτά τα αποτελέσματα συνέβαλαν στην επιστημονική τεκμηρίωση των πολιτικών της ΕΕ, καθώς κατά την περίοδο αξιολόγησης αναφέρθηκαν 373 περιπτώσεις απτών επιπτώσεων. Η πανδημία COVID-19 είχε σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στις ερευνητικές δραστηριότητες το 2020, με αποτέλεσμα κάποιες καθυστερήσεις στην επίτευξη αποτελεσμάτων. Ωστόσο, τέθηκαν σε εφαρμογή διάφορα μέτρα μετριασμού, με τα οποία διασφαλίστηκε η συνέχεια των εργασιών ύψιστης προτεραιότητας σε τομείς όπως τα εργαστήρια πυρηνικών διασφαλίσεων. Το ζήτημα της ανοικτής πρόσβασης στις πυρηνικές εγκαταστάσεις του JRC (η οποία κατέστη δυσχερής λόγω των μέτρων περιορισμού της κυκλοφορίας) παρακάμφθηκε επίσης εν μέρει μέσω της εξ αποστάσεως παρακολούθησης των πειραμάτων, ενώ ορισμένα σεμινάρια κατάρτισης ήταν διαθέσιμα μέσω του διαδικτύου.

Η ενδιάμεση έκθεση αξιολόγησης του προγράμματος Ευρατόμ για την περίοδο 2014-2018 περιλάμβανε σύσταση προς το JRC για την παροχή αποδεικτικών στοιχείων όσον αφορά τη σχέση κόστους-αποτελεσματικότητας του JRC. Προς εφαρμογή της εν λόγω σύστασης, διενεργήθηκε συγκριτική μελέτη σχετικά με τρία έργα στο πλαίσιο έμμεσων δράσεων, στα οποία ο ρόλος του JRC ήταν ιδιαίτερα σημαντικός. Από τη μελέτη αυτή προέκυψε ότι η σχέση κόστους-αποτελεσματικότητας της συμμετοχής του JRC ήταν αντίστοιχη με εκείνη άλλων εταίρων. Μολονότι οι εμπειρογνώμονες συνέστησαν επίσης στην αξιολόγησή τους ότι το JRC θα πρέπει να αναπτύξει βασικούς δείκτες επιδόσεων για τη μέτρηση της αποδοτικότητας του επιστημονικού έργου του με σκοπό την υποστήριξη πολιτικών, αξίζει να αναφερθεί ότι έχει πλέον προταθεί ένα πλήρες σύνολο δεικτών για το πρόγραμμα Ευρατόμ 2021-2025. Αυτό το πλήρες σύνολο δεικτών θα συμβάλει στη μέτρηση της πορείας του αντικτύπου βραχυπρόθεσμα, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.

2.4Συνοχή του προγράμματος και ενωσιακή προστιθέμενη αξία

Το πρόγραμμα χαρακτηριζόταν από συνοχή, τόσο εσωτερικά όσο και με άλλα προγράμματα και πολιτικές της ΕΕ. Στο πλαίσιο του ίδιου του προγράμματος, η Επιτροπή εξασφάλισε διασυνδέσεις μεταξύ της έρευνας στον τομέα της σχάσης και της έρευνας στον τομέα της σύντηξης, στηρίζοντας έργα με αντικείμενα που αφορούν και τους δύο τομείς, όπως η έρευνα υλικών και η διαχείριση του τριτίου. Οι συνέργειες και η συμπληρωματικότητα μεταξύ των άμεσων και των έμμεσων δράσεων διασφαλίστηκαν επίσης μέσω της συμμετοχής του JRC σε 38 από τα 86 έργα τα οποία έλαβαν επιχορήγηση στο πλαίσιο των έμμεσων δράσεων (ως μέλος ερευνητικών κοινοπραξιών) και μέσω της παροχής πρόσβασης στις ερευνητικές υποδομές του σε ευρύ φάσμα μελών της ερευνητικής κοινότητας.

Με τον τρόπο αυτόν, διασφαλίστηκε η συνολική ανταλλαγή εμπειρογνωμοσύνης και τεχνογνωσίας. Το JRC εξασφάλισε τη συνοχή μεταξύ των πέντε ειδικών στόχων των άμεσων δράσεων που περιγράφονται στο πρόγραμμα, καθώς και μεταξύ των διαφόρων ερευνητικών τομέων (ασφάλεια και διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων· προστασία και διασφαλίσεις· εκπαίδευση και κατάρτιση· και διαχείριση γνώσεων). Επιπλέον, για την προώθηση της καλής συνεργασίας μεταξύ των διαφόρων τομέων δραστηριότητας, το 2016 θεσπίστηκε νέα δομή εντός του JRC, με σκοπό την ομαδοποίηση όλων των αρμοδιοτήτων σχετικά με την υλοποίηση των άμεσων δράσεων της Ευρατόμ σε μια ενιαία διεύθυνση. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη βελτίωση της επικοινωνίας και της διαφάνειας, ενώ είχε θετικό αντίκτυπο και στην αποτελεσματικότητα, την αποδοτικότητα και τη συνοχή των υλοποιούμενων δραστηριοτήτων.

Η συνοχή με άλλα προγράμματα και πολιτικές της ΕΕ εξασφαλίστηκε με τις απαιτήσεις των υπηρεσιών και των έμμεσων δράσεων του JRC περί επιχορηγήσεων, με σκοπό τη στήριξη της εφαρμογής των οδηγιών και των μέσων της Ευρατόμ 14 . Στους πιθανούς τομείς που επιδέχονται βελτίωση περιλαμβάνεται η ανάγκη αξιοποίησης συνεργειών με άλλους θεματικούς τομείς του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη», προκειμένου να αντιμετωπιστούν οριζόντιες πτυχές όπως η υγεία, τα διαστημικά ενεργειακά συστήματα και η έρευνα στον τομέα της πολιτικής προστασίας.

Η εξωτερική συνοχή του προγράμματος με ερευνητικά προγράμματα που υλοποιούνται τόσο από τα κράτη μέλη της ΕΕ όσο και από διεθνείς οργανισμούς εξασφαλίστηκε μέσω προσεκτικής ευθυγράμμισης του πεδίου δραστηριοτήτων του JRC. Εξασφαλίστηκε επίσης μέσω της συμμετοχής του ίδιου του JRC και των επαφών του με: i) πλατφόρμες ή δίκτυα τεχνολογίας [όπως η πλατφόρμα SNE-TP (Τεχνολογική Πλατφόρμα Βιώσιμης Πυρηνικής Ενέργειας), η πλατφόρμα IGD-TP (Τεχνολογική Πλατφόρμα για την Τελική Διάθεση σε Γεωλογικούς Σχηματισμούς) ή το κοινό πρόγραμμα του EERA για τα πυρηνικά υλικά]· και ii) και ενώσεις, όπως το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Πυρηνικής Εκπαίδευσης. Οι διμερείς συμφωνίες συνεργασίας με εξωτερικά ενδιαφερόμενα μέρη χρησίμευσαν επίσης για την υποστήριξη της συνοχής των εργασιών του JRC στο πλαίσιο του προγράμματος σε ενωσιακό και σε παγκόσμιο επίπεδο. Στα εν λόγω εξωτερικά ενδιαφερόμενα μέρη περιλαμβάνονταν επίσης ο ΔΟΑΕ, ο Οργανισμός Πυρηνικής Ενέργειας του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ-ΟΠΕ), καθώς και τρίτες χώρες.

Η ενωσιακή προστιθέμενη αξία του προγράμματος προήλθε από την ικανότητα κινητοποίησης ευρύτερης δεξαμενής αριστείας, εμπειρογνωμοσύνης και διεπιστημονικότητας για την έρευνα στους τομείς της σχάσης και της σύντηξης απ’ ό,τι θα μπορούσε να επιτευχθεί εάν τα κράτη μέλη ενεργούσαν μεμονωμένα.

Αυτό καταδεικνύεται στον τομέα της σχάσης από το ευρύ χαρτοφυλάκιο έργων τα οποία δρομολογήθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος. Ένα άλλο παράδειγμα αποτελεί η από κοινού αξιοποίηση των ερευνητικών υποδομών σύντηξης, η οποία βασίζεται στις συλλογικές προσπάθειες ερευνητών/-ριών και μηχανικών από ολόκληρη την Ευρώπη (περίπου 8 300 άτομα κατά την περίοδο που κάλυπτε το πρόγραμμα) που λαμβάνουν χρηματοδότηση της Ευρατόμ. Αυτός ο ευρύς συντονισμός ευνοεί ιδιαίτερα τα μικρότερα κράτη μέλη, τα οποία μπορούν να επωφεληθούν από τις οικονομίες κλίμακας που προκύπτουν λόγω της συγκέντρωσης. Όσον αφορά την έρευνα στον τομέα της σύντηξης, παράδειγμα αποτελούν τα μικρότερα εργαστήρια τα οποία μπορούν να ειδικεύονται σε επιστημονικά θέματα ή υποσυστήματα ερευνητικών εγκαταστάσεων σύντηξης στην Ευρώπη, ώστε να έχουν σημαντική συνεισφορά και, παράλληλα, να διατηρούν την προβολή τους στην ευρωπαϊκή κοινοπραξία.

Η ενωσιακή προστιθέμενη αξία των άμεσων δράσεων βασίστηκε στη μοναδική θέση του JRC ως ανεξάρτητης τεχνικής και επιστημονικής υπηρεσίας με μακρά ιστορία, η οποία στηρίζει την προετοιμασία, την υλοποίηση και την παρακολούθηση των πολιτικών της ΕΕ, ιδίως των οδηγιών για την πυρηνική ενέργεια 15 (δηλαδή των οδηγιών σχετικά με την πυρηνική ασφάλεια, τα βασικά πρότυπα ασφαλείας, την ασφάλεια αναλωμένων καυσίμων και ραδιενεργών αποβλήτων και τις αποστολές ραδιενεργών αποβλήτων και αναλωμένου πυρηνικού καυσίμου). Άλλο παράδειγμα αποτέλεσε ο τομέας των διασφαλίσεων, όπου η εμπειρογνωμοσύνη του JRC ήταν απαραίτητη για την απαιτούμενη στήριξη του συστήματος διασφαλίσεων της Ευρατόμ.

Συνολικά, μέσω του προγράμματος, το JRC ανέπτυξε περαιτέρω γνώσεις και διατήρησε δεξιότητες και εμπειρογνωμοσύνη, προσδίδοντας με τον τρόπο αυτόν προστιθέμενη αξία στην Ευρατόμ. Αυτό φαίνεται στα εξής παραδείγματα:

·τη συγκέντρωση επιχειρησιακής πείρας στην ΕΕ μέσω του κέντρου μετάδοσής της, το οποίο συμβάλλει στη βελτίωση της πυρηνικής ασφάλειας·

·την πρόσβαση σε πυρηνικές υποδομές του JRC στο πλαίσιο έργων της ΕΕ, χάρη στην οποία οι εξωτερικοί χρήστες μπορούν να εκτελούν πειράματα που δεν είναι εφικτά στον οργανισμό στον οποίο εργάζονται·

·τη στελέχωση του ενωσιακού κέντρου εκπαίδευσης στον τομέα της προστασίας, το οποίο εκπαιδεύει υπαλλήλους πρώτης γραμμής σε θέματα πυρηνικών διασφαλίσεων και πυρηνικής προστασίας, ή τον συντονισμό των ερευνητικών προσπαθειών της Ευρατόμ στα συστήματα τέταρτης γενιάς, ως εκτελεστικού οργάνου της Ευρατόμ στο διεθνές φόρουμ τέταρτης γενιάς.

3Συμπεράσματα και διδάγματα που αντλήθηκαν προς τεκμηρίωση της διαδικασίας λήψης αποφάσεων

3.1Συμπεράσματα

Η αξιολόγηση καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το πρόγραμμα στήριξε σημαντικά την πυρηνική ασφάλεια, την πυρηνική προστασία και την ακτινοπροστασία στην ΕΕ, συμβάλλοντας στη διασφάλιση ότι η Ευρώπη πληροί τα υψηλότερα πρότυπα στους εν λόγω τομείς. Παράλληλα, το πρόγραμμα συνέβαλε στη μακροπρόθεσμη απανθρακοποίηση του ενεργειακού συστήματος της ΕΕ, παρέχοντας βάση γνώσεων και λύσεις για τη μακροπρόθεσμη λειτουργία των υφιστάμενων πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής. Το πρόγραμμα συνέβαλε επίσης στην προώθηση: i) των γνώσεων και των τεχνολογιών που απαιτούνται για την ανάπτυξη ενέργειας σύντηξης· και ii) της μελέτης ασφάλειας για τα προηγμένα πυρηνικά συστήματα.

Στην αξιολόγηση διατυπώνονται ορισμένα σημαντικά συμπεράσματα, έξι από τα οποία παρατίθενται στις παραγράφους που ακολουθούν.

1.Μέσω της συνεργατικής έρευνας, το πρόγραμμα διευκόλυνε την υιοθέτηση μιας πανευρωπαϊκής προσέγγισης όσον αφορά: i) τη βελτίωση της πυρηνικής ασφάλειας και της ακτινοπροστασίας σε όλα τα πεδία εφαρμογής· και ii) την πρόκληση της ανάπτυξης της σύντηξης ως πηγής ενέργειας. Με το πρόγραμμα αυξήθηκε σημαντικά η ικανότητα της ΕΕ να κινητοποιεί ευρύτερη δεξαμενή αριστείας, εμπειρογνωμοσύνης και διεπιστημονικότητας για την πυρηνική έρευνα, δεδομένου ότι επιτεύχθηκε αντίκτυπος ο οποίος υπερβαίνει κατά πολύ εκείνον που θα είχε επιτευχθεί σε εθνικό ή περιφερειακό επίπεδο. Αυτό ευνόησε ιδιαίτερα τα μικρότερα κράτη μέλη, τα οποία μπόρεσαν να επωφεληθούν από τις οικονομίες κλίμακας που προέκυψαν λόγω της συγκέντρωσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο, καθώς και από την ανοικτή πρόσβαση στις εγκαταστάσεις του JRC.

·402 οργανισμοί συμμετείχαν σε ΕΚΠ έρευνας στους τομείς της ακτινοπροστασίας, της διαχείρισης των ραδιενεργών αποβλήτων και της σύντηξης.

·Διπλασιάστηκε ο αριθμός των ερευνητών και ερευνητριών που μετακινήθηκαν εκτός του ιδρύματος στο οποίο εργάζονται (από 872 το 2014 σε 1 734 το 2020) προκειμένου να εργαστούν για την από κοινού αξιοποίηση των πειραματικών εγκαταστάσεων σύντηξης.

·84 ιδρύματα από 23 κράτη μέλη επωφελήθηκαν από την ανοικτή πρόσβαση στις εγκαταστάσεις του JRC.

Από την αξιολόγηση προέκυψε σημαντική συμμετοχή των κρατών μελών που προσχώρησαν στην ΕΕ μετά το 2004, καθώς το 89 % των έργων περιλάμβανε τουλάχιστον μία οντότητα από τα εν λόγω κράτη μέλη. Τα κράτη μέλη που δεν χρησιμοποιούν πυρηνική ενέργεια συμμετείχαν κυρίως σε έργα ακτινοπροστασίας, ιατρικών εφαρμογών και διαχείρισης των ραδιενεργών αποβλήτων. Ορισμένα κράτη μέλη, όπως η Αυστρία, η Δανία, η Ελλάδα, η Ιρλανδία και η Πορτογαλία, συμμετείχαν επίσης στην έρευνα για την πυρηνική ασφάλεια και τα πυρηνικά δεδομένα, με σκοπό τη διατήρηση των δεξιοτήτων στους εν λόγω τομείς.

2.Ο ρόλος του προγράμματος ήταν σημαντικός όσον αφορά τη διατήρηση κρίσιμων δεξιοτήτων και ικανοτήτων στον πυρηνικό τομέα. Στα έργα της Ευρατόμ συμμετείχαν περίπου 13 815 ερευνητές/-ριες, μηχανικοί και βοηθητικό προσωπικό (8 000 στη σχάση και 5 815 στη σύντηξη), που διαμόρφωσαν ένα ευνοϊκό περιβάλλον για την ανταλλαγή ιδεών και την εκπαίδευση νέας γενιάς ερευνητών και ερευνητριών.

·Αυξήθηκε η υποστήριξη διδακτορικών στον τομέα της σύντηξης, από 675 ετησίως το 2014 σε 734 το 2020.

·Περίπου 800 διδακτορικές διατριβές αφορούσαν έργα σχάσης.

·Το JRC εκπαίδευσε 1 600 υπαλλήλους επιβολής του νόμου σε θέματα πυρηνικής ανίχνευσης και εγκληματολογικών ερευνών για λόγους πυρηνικής προστασίας.

Τα αποτελέσματα του προγράμματος θα αξιολογηθούν με βάση ένα πλαίσιο πολιτικής το οποίο έχει πλέον αλλάξει ριζικά. Αυτό το διαφοροποιημένο πλαίσιο πολιτικής χαρακτηρίζεται από: i) τη νέα γεωπολιτική και οικονομική πραγματικότητα (στόχοι της ΕΕ για την απανθρακοποίηση, επιδίωξη της ενεργειακής ασφάλειας και εστίαση στην ασφάλεια και την προστασία των υφιστάμενων εγκαταστάσεων)· και ii) την αύξηση του ενδιαφέροντος για την πυρηνική ενέργεια και των ερευνητικών αναγκών (αναδυόμενες τεχνολογίες, όπως οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες). Αυτό το διαφοροποιημένο πλαίσιο πολιτικής έχει τονώσει το ενδιαφέρον για τον πυρηνικό τομέα και έχει αναδείξει ένα ευρύ φάσμα νέων ερευνητικών αναγκών.

3.Στις προσκλήσεις υποβολής προτάσεων της Ευρατόμ σημειώθηκε έντονη υπερπροσφορά προτάσεων όσον αφορά τις επιχορηγήσεις έρευνας (υποβλήθηκαν 2,6 προτάσεις για κάθε επιλεγμένο έργο). Το ποσοστό αυτό αποτελεί ένδειξη: i) υψηλού επιπέδου ενδιαφέροντος τόσο από την ερευνητική κοινότητα όσο και από τη βιομηχανία· και ii) υψηλού επιπέδου ικανοτήτων τόσο στην ερευνητική κοινότητα όσο και στη βιομηχανία για άριστα ερευνητικά έργα. Λόγω του ανταγωνιστικού χαρακτήρα της διαδικασίας χρηματοδότησης της Ευρατόμ, αυξήθηκε περαιτέρω η ποιότητα των προτάσεων και διασφαλίστηκε ότι διεξάχθηκε έρευνα σε τομείς υψηλής συνάφειας για την πυρηνική ασφάλεια και την ακτινοπροστασία. Από τα στοιχεία προκύπτει επίσης ότι υπήρξε σημαντική κινητοποίηση δημόσιας και ιδιωτικής χρηματοδότησης από ενδιαφερόμενα μέρη που συμμετείχαν σε ερευνητικά έργα της Ευρατόμ και σε ΕKΠ.

·161 εκατ. EUR κινητοποιήθηκαν από τα ενδιαφερόμενα μέρη στον τομέα της έρευνας σχετικά με τη σχάση.

·555 εκατ. EUR κινητοποιήθηκαν από την κοινοπραξία EUROfusion.

Τα στοιχεία αυτά είναι ενδεικτικά του γεγονότος ότι, παρά τη σαφή ζήτηση για περισσότερη δημόσια χρηματοδότηση, η κινητοποίηση κεφαλαίων από ιδιωτικούς και δημόσιους ενδιαφερόμενους φορείς είναι επίσης δυνατή και θα είναι ακόμη πιο αναγκαία στο μέλλον για την προώθηση των στόχων της Ευρατόμ. Η κινητοποίηση δημόσιας και ιδιωτικής χρηματοδότησης θα είναι ιδιαίτερα αναγκαία για: i) τη διατήρηση και την προώθηση των βιομηχανικών αξιακών αλυσίδων και της συνολικής ανταγωνιστικότητας στον πυρηνικό τομέα της ΕΕ· και ii) την αξιοποίηση του δυναμικού καινοτομίας του ιδιωτικού τομέα της ΕΕ για την ταχύτερη ανάπτυξη της τεχνολογίας σύντηξης.

4.Η έρευνα που χρηματοδοτήθηκε από το πρόγραμμα κατέδειξε τα σημαντικά οριζόντια οφέλη της πυρηνικής έρευνας όσον αφορά τα εξής: i) τις πολιτικές για την ενέργεια και το κλίμα· ii) την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού· και iii) άλλες εφαρμογές εκτός της ηλεκτροπαραγωγής, ιδίως στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης.

Επιπτώσεις στην ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού — διατήρηση της ασφάλειας υφιστάμενων και μελλοντικών πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και διασφάλιση της μακροπρόθεσμης λειτουργίας τους.

·Προηγμένη μοντελοποίηση και προσομοίωση για την ανάλυση της ασφάλειας πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής (έργα CAMIVVER, McSafe, McSafer, IVMR και MUSA).

·Εργαλεία και δεδομένα για τη διασφάλιση της μακροπρόθεσμης ακεραιότητας βασικών κατασκευαστικών στοιχείων υφιστάμενων πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής (έργα STRUMAT-LTO, NOMAD, SOTERIA, ENTENTE, FRACTESUS, ATLAS+, APAL).

·Ανάπτυξη καινοτόμου εφεδρικού συστήματος ψύξης, το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τον επανεξοπλισμό υφιστάμενων πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και να συμπεριληφθεί σε μελλοντικούς πυρηνικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής (έργα sCO2-HeRo, sCO2-4-NPP).

·Ανάπτυξη προηγμένων υλικών για πυρηνικά συστήματα, συμπεριλαμβανομένων υπολογιστικών μοντέλων για την αξιολόγηση των επιπτώσεων της ακτινοβολίας, ανάπτυξη νέων δομικών υλικών και δοκιμές αντοχής τους σε ακραίες συνθήκες (έργα M4F, GEMMA και ORIENT-NM).

Επιπτώσεις στον τομέα υγειονομικής περίθαλψης της ΕΕ (ιατρική απεικόνιση και θεραπεία του καρκίνου).

·Λύσεις για την εξασφάλιση της ενωσιακής παραγωγής ιατρικών ραδιοϊσοτόπων — έρευνα για την πιστοποίηση του πυρηνικού καυσίμου για ευρωπαϊκούς ερευνητικούς αντιδραστήρες (έργα LEU-FOREvER, EU-QUALIFY, HERACLES-CP).

·Λύσεις για τη βελτιστοποίηση της ακτινοπροστασίας ογκολογικών ασθενών (έργα SINFONIA, HARMONIC, MEDIRAD).

·Όραμα για τη μελλοντική έρευνα — χάρτης πορείας για τις ιατρικές εφαρμογές της ιοντίζουσας ακτινοβολίας με σκοπό τη βελτίωση της ζωής των ασθενών (έργο EURAMED).

5.Τα αποτελέσματα του προγράμματος δείχνουν ότι έχουν επέλθει ορισμένες βελτιώσεις όσον αφορά την ισόρροπη εκπροσώπηση των φύλων. Παρότι πολλοί άλλοι τομείς της μηχανικής και της επιστήμης παρουσιάζουν παρόμοια αριθμητικά στοιχεία, είναι σαφές ότι η ανισότητα μεταξύ των φύλων στην πυρηνική έρευνα πρέπει να αντιμετωπιστεί με πολύ πιο δυναμικό τρόπο στο πλαίσιο του τρέχοντος αλλά και των μελλοντικών προγραμμάτων Ευρατόμ.

·Σε ερευνητικά έργα σχάσης, το ποσοστό των ερευνητριών ήταν 29 %.

·Σε ερευνητικά έργα σύντηξης, το ποσοστό των ερευνητριών αυξήθηκε από 18 % σε 23 %.

6.Η αξιολόγηση του προγράμματος ανέδειξε την ανάγκη για καλύτερη επικοινωνία και προβολή της πυρηνικής έρευνας, κάτι το οποίο θα συμβάλει επίσης στη βελτίωση τόσο της ποιότητας της επιστημονικής αξιολόγησης όσο και της αξιοποίησης των ερευνητικών αποτελεσμάτων. Η Επιτροπή θα ενθαρρύνει την περαιτέρω προσέγγιση των υπευθύνων χάραξης πολιτικής και άλλων βασικών ενδιαφερόμενων μερών. Το JRC, στο πλαίσιο της νέας πυρηνικής στρατηγικής του για την περίοδο 2021-2025, έχει καταρτίσει ήδη σχέδιο συστηματικής και στοχευμένης επικοινωνίας σχετικά με τις δραστηριότητες στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας.

3.2Διδάγματα που αντλήθηκαν

Από την εκ των υστέρων αξιολόγηση προέκυψαν σημαντικά τεκμηριωμένα πορίσματα, στα οποία επισημαίνονται βασικοί τομείς που επιδέχονται βελτίωση.

Όσον αφορά τις έμμεσες δράσεις στην έρευνα σχετικά με τη σχάση (πυρηνική ασφάλεια), από την αξιολόγηση προκύπτει ότι η αποδοτικότητα θα μπορούσε να βελτιωθεί με τη στήριξη μεγαλύτερων και πιο ολοκληρωμένων έργων που θα καλύπτουν όλα τα διαφορετικά ζητήματα και τις πτυχές ενός συγκεκριμένου θέματος, για παράδειγμα, τις επιπτώσεις της γήρανσης στα δοχεία πίεσης των αντιδραστήρων. Για τη διασφάλιση κατάλληλης μηχανολογικής προσέγγισης και ενοποίησης των συστημάτων, στην αξιολόγηση αναφέρεται ότι η ευρωπαϊκή βιομηχανία θα πρέπει να συντονίζει τα έργα ασφάλειας που συνδέονται με την ανάπτυξη νέων αντιδραστήρων ηλεκτροπαραγωγής. Επίσης, θα πρέπει να συνεχιστούν οι εργασίες για την ενοποίηση της έρευνας που διεξάγεται με τη στήριξη επιχορηγήσεων της Ευρατόμ (έμμεσες δράσεις) με: i) τις σχετικές εργασίες που εκτελούνται σε εθνικό επίπεδο· και ii) τις σχετικές εργασίες που εκτελούνται μέσω άμεσων δράσεων της Ευρατόμ (από το JRC). Τέλος, στην αξιολόγηση συνιστάται η ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας, ώστε να συμπεριληφθεί η σχετική έρευνα υπό την αιγίδα του ΔΟΑΕ και του ΟΟΣΑ-ΟΠΕ.

Κατά την αξιολόγηση διαπιστώθηκε η ανάγκη βελτίωσης της υποβολής εκθέσεων από τις κοινοπραξίες που υλοποιούν έργα σχάσης χρηματοδοτούμενα από την Ευρατόμ. Η σαφής, συνοπτική και τεκμηριωμένη υποβολή εκθέσεων είναι καίριας σημασίας για τη συνολική κατανόηση της προόδου, των επιτευγμάτων και των αναμενόμενων αποτελεσμάτων των έργων.

Η αξιολόγηση δείχνει ότι για να επιτευχθεί περαιτέρω πρόοδος στην έρευνα σχετικά με τα προηγμένα πυρηνικά συστήματα, θα απαιτηθεί η συγκέντρωση των προσπαθειών και των πόρων στον μικρό αριθμό προηγμένων πυρηνικών συστημάτων και εφαρμογών που παρουσιάζουν πραγματικό ενδιαφέρον για την ευρωπαϊκή βιομηχανία.

Οι εμπειρογνώμονες συνέστησαν τη συνεργασία με σχετικούς μη παραδοσιακούς εταίρους εκτός του πυρηνικού τομέα και τη συμμετοχή τους στην προώθηση της πυρηνικής έρευνας. Παραδείγματα τομέων στους οποίους θα μπορούσε να αναπτυχθεί πυρηνική έρευνα αποτελούν οι εξής: τεχνητή νοημοσύνη· προηγμένη βιομηχανική παραγωγή· τρισδιάστατη εκτύπωση με εφαρμογή στις πυρηνικές τεχνολογίες· ολοκληρωμένα και υβριδικά ενεργειακά συστήματα· και άλλες εφαρμογές της πυρηνικής ενέργειας πλην των εφαρμογών για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας (όπως η πυρηνική θερμότητα, η παραγωγή υδρογόνου, η απανθρακοποίηση των ενεργοβόρων βιομηχανιών και η πυρηνική αφαλάτωση). Οι συνέργειες μεταξύ των τομέων της σύντηξης και της σχάσης θα πρέπει να αναπτυχθούν περαιτέρω, όχι μόνο στο παραδοσιακό πεδίο των προηγμένων υλικών, αλλά και στους ακόλουθους τομείς: τεχνητή νοημοσύνη· άλλες εφαρμογές πλην της ηλεκτροπαραγωγής· προηγμένη μοντελοποίηση και προσομοίωση· και πειραματικές δοκιμές.

Όσον αφορά την έρευνα σχετικά με την ακτινοπροστασία, η αξιολόγηση δείχνει ότι θα μπορούσε να ενθαρρυνθεί περαιτέρω η υιοθέτηση διεπιστημονικής προσέγγισης με σκοπό να αυξηθεί η κάλυψη ευρύτερου φάσματος επιστημονικών ζητημάτων, συμπεριλαμβανομένων των κινδύνων από χαμηλές δόσεις ακτινοβολίας και διαφόρων άλλων ζητημάτων σχετικά με προγραμματισμένες, υφιστάμενες και επείγουσες καταστάσεις έκθεσης. Ο χάρτης πορείας για την ακτινοπροστασία, ο οποίος καταρτίστηκε στο πλαίσιο του ΕΚΠ CONCERT και του στρατηγικού θεματολογίου έρευνας (ΣΘΕ) σχετικά με τις ιατρικές εφαρμογές της ιοντίζουσας ακτινοβολίας, αποτελεί αξιόπιστη βάση για τις μελλοντικές προσκλήσεις υποβολής προτάσεων για προηγμένες τεχνολογίες και θα πρέπει να αναπτύσσεται συστηματικά.

Από την αξιολόγηση προκύπτει ότι, δεδομένης της προόδου που έχει επιτευχθεί στη διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων, η έρευνα θα πρέπει σταδιακά να μεταβεί από την απόκτηση αμιγώς επιστημονικών γνώσεων στη λειτουργία, στο κλείσιμο και στην επίβλεψη των εγκαταστάσεων σε γεωλογικούς σχηματισμούς μεγάλου βάθους. Η εξέλιξη αυτή θα πρέπει να ενσωματωθεί στη διακυβέρνηση κοινού προγράμματος με την ενίσχυση του ρόλου των οργανισμών διαχείρισης αποβλήτων και των οργανισμών τεχνικής ασφάλειας. Η δεοντολογική βάση για τις στρατηγικές επιλογές που γίνονται όσον αφορά τη διαχείριση και τη διάθεση των ραδιενεργών αποβλήτων χρήζει επίσης μεγαλύτερης προσοχής.

Παρά το γεγονός ότι το πρόγραμμα σημείωσε σημαντική πρόοδο στον τομέα της ενέργειας σύντηξης, ο εν λόγω ερευνητικός τομέας έχει μεταβληθεί ραγδαία τα τελευταία έτη, καθώς αυξάνεται ο διεθνής ανταγωνισμός και αναδύεται σε παγκόσμιο επίπεδο ένας δυναμικός ιδιωτικός τομέας που δραστηριοποιείται στον τομέα της σύντηξης. Από την αξιολόγηση προκύπτει ότι, για να προχωρήσει η κατασκευαστική μελέτη ενός μελλοντικού σταθμού ηλεκτροπαραγωγής από πυρηνική σύντηξη, το πρόγραμμα Ευρατόμ θα πρέπει να εστιάσει σήμερα και κατά τα προσεχή έτη στον εντοπισμό των κρίσιμων ζητημάτων και κινδύνων και στον προσδιορισμό του αποδεκτού βαθμού κινδύνου. Στη συνέχεια θα απαιτηθεί καινοτομία για την εξέταση της αξιοποίησης κρίσιμων τεχνολογιών γενικής εφαρμογής στην ενέργεια σύντηξης και για τον μετριασμό των σχετικών κινδύνων. Παρότι το πρόγραμμα συνέβαλε στην επίτευξη ουσιαστικής προόδου όσον αφορά την κατανόηση της φυσικής πλάσματος για τον ITER και πέραν αυτού, είναι επίσης αναγκαίο να αναπτυχθούν υπολογιστικά εργαλεία για την περαιτέρω πρόβλεψη, ανάλυση και ερμηνεία των πειραματικών αποτελεσμάτων. Για την κατασκευή μελλοντικού σταθμού ηλεκτροπαραγωγής από πυρηνική σύντηξη απαιτείται επίσης αποτελεσματικός τεχνικός σχεδιασμός έργου. Μολονότι η βιομηχανία αναμένεται να παράσχει αποτελεσματικό τεχνικό σχεδιασμό έργου, οι δράσεις που χρηματοδοτούνται από την Ευρατόμ θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν ένα πρόγραμμα τεχνικού σχεδιασμού έργων και εκπαίδευσης στη διαχείρισή τους, σε συνδυασμό με εξειδικευμένες γνώσεις στον τομέα της σύντηξης.

Επόμενα βήματα: Οι γνώσεις και τα συμπεράσματα που συνάγονται από την παρούσα τελική αξιολόγηση του προγράμματος αναμένεται να διαδραματίσουν καίριο ρόλο όχι μόνο στη διαμόρφωση της υπό εξέλιξη υλοποίησης του προγράμματος για την περίοδο 2021-2025, αλλά και στην άσκηση επιρροής στη χάραξη πολιτικής για μελλοντικές πρωτοβουλίες στον τομέα της πυρηνικής έρευνας. Οι περισσότερες από τις παρατηρήσεις των ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων έχουν ληφθεί ήδη υπόψη στο τρέχον πρόγραμμα Ευρατόμ 2021-2025 (βλ. παράρτημα για λεπτομέρειες). Κατά την αξιολόγηση εντοπίστηκαν επίσης ορισμένες προκλήσεις για την έρευνα που χρηματοδοτείται από την Ευρατόμ, όπως: i) η ποιότητα της υποβολής εκθέσεων και η διαθεσιμότητα των δεδομένων· ii) η ανάγκη εξέλιξης της έρευνας στον τομέα της σύντηξης· και iii) το μεταβαλλόμενο ερευνητικό τοπίο, το οποίο θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στο πλαίσιο των συμπράξεων στον τομέα της σχάσης. Τα ζητήματα αυτά θα εξεταστούν παράλληλα με την επικείμενη ενδιάμεση αξιολόγηση του τρέχοντος προγράμματος 2021-2025, κατά την υποβολή της πρότασης της Επιτροπής σχετικά με την παράταση του προγράμματος Ευρατόμ για την περίοδο 2026-2027 και για το επόμενο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο.

Παράρτημα 1 — Συστάσεις των εμπειρογνωμόνων σχετικά με τις έμμεσες δράσεις και απάντηση της Επιτροπής

Συστάσεις σχετικά με την έρευνα στον τομέα της σύντηξης

1.Για να προχωρήσει η κατασκευαστική μελέτη ενός μελλοντικού σταθμού ηλεκτροπαραγωγής από πυρηνική σύντηξη, τα προγράμματα της Ευρατόμ θα πρέπει να εστιάσουν σήμερα και κατά τα προσεχή έτη: i) στον εντοπισμό των κρίσιμων ζητημάτων και κινδύνων· και ii) στον προσδιορισμό του αποδεκτού βαθμού κινδύνου. Συνεπώς, θα απαιτηθεί καινοτομία για τον μετριασμό των κινδύνων αυτών. Η πραγματική πρόκληση θα είναι να τεθεί σε εφαρμογή μια διαδικασία για τον προσδιορισμό και την προτεραιοποίηση των καινοτομιών αυτών, καθώς και για την ενσωμάτωσή τους στο πρόγραμμα Ευρατόμ.

2.Παρότι το πρόγραμμα συνέβαλε στην επίτευξη ουσιαστικής προόδου όσον αφορά την κατανόηση της φυσικής πλάσματος για τον ITER και πέραν αυτού, είναι αναγκαίο να αναπτυχθούν περαιτέρω υπολογιστικά εργαλεία, στο πλαίσιο του προγράμματος Ευρατόμ 2021-2025, για την πρόβλεψη, την ανάλυση και την ερμηνεία των πειραματικών αποτελεσμάτων. Τα εργαλεία αυτά μπορούν στη συνέχεια να χρησιμοποιηθούν για την εκπόνηση ολοκληρωμένης ανάλυσης μεταξύ δοκιμών για τον ITER.

3.Για την κατασκευή μελλοντικού σταθμού ηλεκτροπαραγωγής από πυρηνική σύντηξη απαιτείται αποτελεσματικός τεχνικός σχεδιασμός έργου. Μολονότι το στοιχείο αυτό αναμένεται να παραδοθεί από τη βιομηχανία, η EUROfusion θα πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο ανάπτυξης ενός εκπαιδευτικού προγράμματος για τον τεχνικό σχεδιασμό και τη διαχείριση έργων, το οποίο θα είναι προσαρμοσμένο στις εξειδικευμένες γνώσεις στον τομέα της σύντηξης.

Απάντηση της Επιτροπής

Η Επιτροπή συμμερίζεται τις απόψεις των εμπειρογνωμόνων και έχει θέσει ως στόχο τη βελτίωση της χρηματοδοτούμενης από το πρόγραμμα Ευρατόμ έρευνας στον τομέα της σύντηξης. Το ερευνητικό τοπίο στον τομέα της σύντηξης μεταβάλλεται ραγδαία, καθώς αυξάνεται ο διεθνής ανταγωνισμός και αναδύεται σε παγκόσμιο επίπεδο ένας δυναμικός ιδιωτικός τομέας στον τομέα της σύντηξης. Η ευρωπαϊκή τεχνογνωσία και η βιομηχανική ικανότητα στον τομέα της σύντηξης ενδέχεται να παραμείνουν αναξιοποίητες, αν δεν προσαρμοστεί ο τρόπος με τον οποίο οργανώνουμε την έρευνά μας και αν δεν αξιοποιηθεί το δυναμικό καινοτομίας του ιδιωτικού τομέα της ΕΕ για την επιτάχυνση της τεχνολογικής ανάπτυξης. Σημαντικό βήμα θα αποτελούσε η στήριξη της καινοτομίας στην ΕΕ όσον αφορά τις κρίσιμες τεχνολογίες γενικής εφαρμογής για την ενέργεια σύντηξης.

Κατά την ενδιάμεση αξιολόγηση του τρέχοντος προγράμματος Ευρατόμ για την περίοδο 2021-2025 θα εξεταστεί ευρύ φάσμα ζητημάτων που είναι ουσιώδη για την επιτάχυνση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από πυρηνική σύντηξη. Μετά την ολοκλήρωση της ενδιάμεσης αξιολόγησης, η Επιτροπή σκοπεύει να υποβάλει πρόταση σχετικά με την παράταση του προγράμματος Ευρατόμ για την περίοδο 2026-2027, στην οποία θα εξεταστούν τα πλέον πιεστικά ζητήματα.

Συστάσεις σχετικά με την έρευνα στον τομέα της σχάσης και απάντηση της Επιτροπής

1.Για την αύξηση της αποδοτικότητας και της αποτελεσματικότητας των έμμεσων δράσεων στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας, η Επιτροπή θα πρέπει να ενθαρρύνει την υποβολή προτάσεων για μεγαλύτερα και πιο ολοκληρωμένα έργα, τα οποία θα καλύπτουν όλα τα διαφορετικά ζητήματα και τις πτυχές ενός συγκεκριμένου θέματος, για παράδειγμα, τις επιπτώσεις της γήρανσης στα δοχεία πίεσης των αντιδραστήρων. Θα πρέπει να αυξηθεί η χρηματοδότηση για τη στήριξη της εκπαίδευσης και της κατάρτισης, της διαχείρισης γνώσεων, της ανάπτυξης δεξιοτήτων και των ικανοτήτων του προσωπικού. Είναι υψίστης σημασίας να ενσωματωθεί το έργο που επιτελείται με τη στήριξη των επιχορηγήσεων Ευρατόμ (έμμεσες δράσεις) και μέσω των άμεσων δράσεων της Ευρατόμ (οι οποίες εκτελούνται από το JRC) στις σχετικές εργασίες που εκτελούνται σε εθνικό επίπεδο. Για τη διασφάλιση κατάλληλης μηχανολογικής προσέγγισης και ενοποίησης των συστημάτων, όλα τα έργα ασφάλειας που συνδέονται με την ανάπτυξη νέων αντιδραστήρων ηλεκτροπαραγωγής θα πρέπει να συντονίζονται από την ευρωπαϊκή βιομηχανία. Τέλος, θα πρέπει να ενισχυθεί η διεθνής συνεργασία, ώστε να συμπεριληφθούν ο ΔΟΑΕ και ο ΟΟΣΑ-ΟΠΕ.

Απάντηση της Επιτροπής: στο πρόγραμμα για την περίοδο 2021-2025, η Επιτροπή εισήγαγε διατάξεις στις οποίες λαμβάνονται ήδη υπόψη ορισμένες από τις συγκεκριμένες συστάσεις. Θέματα προσκλήσεων υποβολής προσφορών λιγότερο περιοριστικά σε σύγκριση με το προηγούμενο πρόγραμμα αυξάνουν την ελευθερία αυτοοργάνωσης των κοινοπραξιών και, συνεπώς, την αποδοτικότητα. Η κατάσταση αναμένεται να βελτιωθεί μακροπρόθεσμα με το σχέδιό μας για μεγαλύτερα έργα, τα οποία στηρίζουν συστηματικά την πρόσβαση στην εκπαίδευση, την κατάρτιση και τις υποδομές. Η ενοποίηση των άμεσων και των έμμεσων δράσεων του προγράμματος θα πρέπει να ενισχυθεί περαιτέρω, με την εισαγωγή της δυνατότητας κοινοπραξιών από προσκλήσεις υποβολής προτάσεων της Ευρατόμ να έχουν πρόσβαση στις εγκαταστάσεις και την τεχνογνωσία του JRC. Κατά την ενδιάμεση αξιολόγηση του προγράμματος θα αξιολογηθούν οι δράσεις αυτές και θα παρασχεθεί περαιτέρω καθοδήγηση σχετικά με τη μελλοντική στήριξη από την Ευρατόμ.

2.Η Ευρατόμ πρέπει πλέον να εξορθολογίσει τη στήριξη ερευνητικών δραστηριοτήτων και να συγκεντρώσει τις προσπάθειες και τους πόρους της στον μικρό αριθμό προηγμένων πυρηνικών συστημάτων και εφαρμογών που παρουσιάζουν πραγματικό ενδιαφέρον για την ευρωπαϊκή βιομηχανία. Άλλα συστήματα τα οποία είναι άνευ ενδιαφέροντος για τη βιομηχανία της ΕΕ δεν θα πρέπει να χρηματοδοτούνται ή, εάν χρηματοδοτούνται, αυτό θα πρέπει να γίνεται μόνο για τη διατήρηση γενικών δεξιοτήτων.

Απάντηση της Επιτροπής: το πρόγραμμα για την περίοδο 2021-2025 επικεντρώνεται στα προηγμένα πυρηνικά συστήματα, για τα οποία τα ερευνητικά έργα μπορούν να αποτελέσουν επιστημονική βάση, ώστε οι ρυθμιστικές αρχές να είναι σε θέση να αξιολογούν την ασφάλεια και να αποδεικνύουν τη συμμόρφωση με τις οδηγίες για την πυρηνική ασφάλεια. Μετά την αξιολόγηση της πρόσκλησης, δρομολογήθηκαν μέσω του προγράμματος έργα τα οποία βασίζονταν σε προτάσεις άριστης ποιότητας και υποστηρίζονταν από ισχυρές κοινοπραξίες, μεταξύ άλλων από την ερευνητική κοινότητα και τη βιομηχανία. Κατά την ενδιάμεση αξιολόγηση του προγράμματος θα αξιολογηθούν οι δράσεις αυτές και θα παρασχεθεί περαιτέρω καθοδήγηση σχετικά με τη μελλοντική στήριξη των προηγμένων συστημάτων από την Ευρατόμ. Η Επιτροπή θα λάβει επίσης υπόψη το εξελισσόμενο βιομηχανικό και ερευνητικό τοπίο, συμπεριλαμβανομένων των αποτελεσμάτων της βιομηχανικής συμμαχίας για τους μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες (SMR) και των εργασιών στο πλαίσιο της πράξης για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών.

3.Η ποιότητα της υποβολής εκθέσεων από τις κοινοπραξίες που υλοποιούν έργα σχάσης με χρηματοδότηση από την Ευρατόμ επιδέχεται βελτιώσεις. Στις εκθέσεις θα πρέπει να περιγράφονται με σαφή, συνοπτικό και τεκμηριωμένο τρόπο τα εξής: i) η πρόοδος που έχει σημειωθεί σε σχέση με το αρχικό επίπεδο γνώσεων· ii) τα κενά που έχουν καλυφθεί· iii) τα κύρια επιτεύγματα· και iv) τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Οι εκθέσεις θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνουν αναφορά στις αλληλεπιδράσεις με υφιστάμενους και δυνητικούς τελικούς χρήστες των ερευνητικών αποτελεσμάτων.

Απάντηση της Επιτροπής: η Επιτροπή θα συνεργαστεί με τις κοινοπραξίες προκειμένου να διασφαλιστεί η βελτίωση της ποιότητας της υποβολής εκθέσεων και η εστίαση στα στοιχεία που επισημαίνονται από την αξιολόγηση, με σκοπό τη διευκόλυνση της παρακολούθησης των έργων και της μελλοντικής αξιολόγησης του προγράμματος. Για τον σκοπό αυτόν, η Επιτροπή θα κάνει χρήση των εξουσιών της ως χορηγούσας αρχής προκειμένου να ζητά τροποποιήσεις των περιοδικών εκθέσεων πριν από την καταβολή των επακόλουθων επιχορηγήσεων.

4.Για τα πλέον καινοτόμα θέματα και τις πλέον καινοτόμες τεχνολογίες που έχουν ήδη ευρεία εφαρμογή πέραν της πυρηνικής κοινότητας, συνιστάται ιδιαιτέρως η συνεργασία με σχετικούς μη παραδοσιακούς εταίρους εκτός του πυρηνικού τομέα, καθώς και η συμμετοχή τους. Παραδείγματα τομέων στους οποίους θα μπορούσε να αναπτυχθεί πυρηνική έρευνα αποτελούν οι εξής: τεχνητή νοημοσύνη· προηγμένη βιομηχανική παραγωγή· τρισδιάστατη εκτύπωση με εφαρμογή στις πυρηνικές τεχνολογίες· ολοκληρωμένα και υβριδικά ενεργειακά συστήματα· και η εφαρμογή της πυρηνικής ενέργειας για άλλους σκοπούς πλην της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας (όπως η πυρηνική θερμότητα, η παραγωγή υδρογόνου, η απανθρακοποίηση των ενεργοβόρων βιομηχανιών και η πυρηνική αφαλάτωση).

Απάντηση της Επιτροπής: η υποστήριξη διατομεακών συνεργειών που αξιοποιούν την πρόοδο σε διάφορους τομείς, με σκοπό την αύξηση της πυρηνικής ασφάλειας, είναι απαραίτητη για την Επιτροπή στο πλαίσιο του τρέχοντος προγράμματος Ευρατόμ για την περίοδο 2021-2025. Η Επιτροπή δίνει επίσης ιδιαίτερη έμφαση στην εξέταση των πτυχών ασφάλειας εναλλακτικών εφαρμογών της πυρηνικής ενέργειας. Τέλος, το πρόγραμμα παρέχει χρηματοδότηση για την ανάπτυξη άλλων εφαρμογών ιοντίζουσας ακτινοβολίας πλην της ηλεκτροπαραγωγής, τόσο στον ιατρικό τομέα όσο και σε άλλους καινοτόμους τομείς, όπως: i) οι πυρηνικές τεχνικές για τη στρατηγική αυτονομία της ΕΕ (παραγωγή και ανάκτηση πρώτων υλών)· ii) η κυκλική οικονομία (μείωση των μη ραδιενεργών αποβλήτων)· και iii) η παρακολούθηση της κλιματικής αλλαγής και της ρύπανσης. Η Επιτροπή εξέτασε τα θέματα αυτά στο πλαίσιο των προσκλήσεων υποβολής προτάσεων της Ευρατόμ για την περίοδο 2021-2025, οι οποίες θα συζητηθούν λεπτομερώς κατά την ενδιάμεση αξιολόγηση.

5.Οι συνέργειες μεταξύ των τομέων έρευνας της σύντηξης και της σχάσης θα πρέπει να αναπτυχθούν περαιτέρω, όχι μόνο στο παραδοσιακό πεδίο των προηγμένων υλικών, αλλά και στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, σε άλλες εφαρμογές πλην της ηλεκτροπαραγωγής, στην προηγμένη μοντελοποίηση και προσομοίωση, καθώς και στις πειραματικές δοκιμές.

Απάντηση της Επιτροπής: στο πλαίσιο του τρέχοντος προγράμματος 2021-2025, η Επιτροπή επιδιώκει την ανάπτυξη συνεργειών μεταξύ των τομέων της σχάσης και της σύντηξης σε πεδία, όπως η εναρμόνιση της αξιολόγησης της ασφάλειας, η διαχείριση του τριτίου και τα πυρηνικά δεδομένα. Η Επιτροπή τονίζει επίσης την περαιτέρω χρήση τεχνολογιών σύντηξης σε άλλες εφαρμογές εκτός της ηλεκτροπαραγωγής μέσω του προγράμματος μεταφοράς τεχνολογίας της EUROfusion. Η Επιτροπή εξέτασε τα θέματα αυτά τόσο στο πλαίσιο των προσκλήσεων υποβολής προτάσεων της Ευρατόμ όσο και μέσω της σύμπραξης EUROfusion, που θα συζητηθούν λεπτομερώς κατά την ενδιάμεση αξιολόγηση.

6.Θα πρέπει να ενθαρρυνθεί περαιτέρω η υιοθέτηση διεπιστημονικής προσέγγισης όσον αφορά την ακτινοπροστασία. Η Ευρατόμ θα πρέπει να αυξήσει την κάλυψη ενός ευρύτερου φάσματος επιστημονικών ερωτημάτων, όχι μόνο σχετικά με τους κινδύνους από χαμηλές δόσεις ακτινοβολίας, αλλά και σχετικά με διάφορα άλλα ερωτήματα που αφορούν καταστάσεις προβλεπόμενης έκθεσης, υφιστάμενης έκθεσης και έκθεσης έκτακτης ανάγκης.

Απάντηση της Επιτροπής: η Επιτροπή ανέθεσε στην PIANOFORTE, μια νέα συγχρηματοδοτούμενη ευρωπαϊκή σύμπραξη στον τομέα της ακτινοπροστασίας, να υιοθετήσει μια ολοκληρωμένη, διεπιστημονική προσέγγιση για την έρευνα και την καινοτομία στον εν λόγω τομέα στο πλαίσιο του προγράμματος 2021-2025. Στις προσκλήσεις υποβολής προτάσεων της PIANOFORTE επιβεβαιώνεται η προσέγγιση αυτή, καθώς συμπεριλαμβάνονται προσκλήσεις σχετικά με ζητήματα, όπως οι απειλές που προκύπτουν από πολέμους, ένοπλες συγκρούσεις ή φυσικές καταστροφές, καθώς και η ετοιμότητα και αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης για καινοτόμες πυρηνικές τεχνολογίες. Κατά την ενδιάμεση αξιολόγηση του προγράμματος θα αξιολογηθούν οι δράσεις αυτές και θα παρασχεθεί περαιτέρω καθοδήγηση σχετικά με τη μελλοντική στήριξη της σύμπραξης από την Ευρατόμ.

7.Το ΣΘΕ στον τομέα των ιατρικών εφαρμογών της ιοντίζουσας ακτινοβολίας και της σχετικής ακτινοπροστασίας, το οποίο καταρτίστηκε μαζί με αντίστοιχο χάρτη πορείας από το έργο EURAMED rocc-n-roll, αποτελεί εξαιρετική βάση για μελλοντικές προσκλήσεις υποβολής προτάσεων για προηγμένες τεχνολογίες. Τα ΣΘΕ θα πρέπει να αναπτύσσονται συστηματικά σε όλους τους τομείς καταστάσεων προβλεπόμενης έκθεσης, υφιστάμενης έκθεσης και έκθεσης έκτακτης ανάγκης. Ο κοινός χάρτης πορείας για την ακτινοπροστασία που καταρτίστηκε στο πλαίσιο του ΕΚΠ CONCERT θα μπορούσε να αποτελέσει καλό σημείο εκκίνησης.

Απάντηση της Επιτροπής: με την επιχορήγηση της Ευρατόμ και τη σύσταση της σύμπραξης PIANOFORTE το 2022, υπάρχει σήμερα ειδικό φόρουμ ενδιαφερόμενων μερών για τη συζήτηση και την περαιτέρω ανάπτυξη ΣΘΕ και χαρτών πορείας για την έρευνα στον τομέα της ακτινοπροστασίας και τους συναφείς τομείς. Με τα έγγραφα αυτά θα διαμορφωθούν οι δράσεις της PIANOFORTE και θα συγκεντρωθούν στοιχεία για την υλοποίηση άλλων δράσεων στο πλαίσιο του προγράμματος Ευρατόμ. Κατά την ενδιάμεση αξιολόγηση του προγράμματος θα αξιολογηθούν οι δράσεις αυτές και θα παρασχεθεί περαιτέρω καθοδήγηση σχετικά με τη μελλοντική στήριξη της ακτινοπροστασίας από την Ευρατόμ.

8.Η έρευνα του προγράμματος EURAD στον τομέα της διαχείρισης των ραδιενεργών αποβλήτων είναι αποτέλεσμα κοινής διαδικασίας λήψης αποφάσεων μεταξύ οργανισμών διαχείρισης αποβλήτων, οργανισμών τεχνικής ασφάλειας και ερευνητικών οντοτήτων, διαδικασία που καθιστά δυνατή την ισορροπημένη προσέγγιση των ερευνητικών αναγκών. Ωστόσο, οι ερευνητικές κατευθύνσεις που επιλέγονται εξακολουθούν να ευθυγραμμίζονται σε μεγάλο βαθμό με προηγούμενες δράσεις της Ευρατόμ. Δεδομένου ότι οι εγκαταστάσεις διάθεσης έχουν ήδη αδειοδοτηθεί (Σουηδία, Φινλανδία) ή τελούν υπό επανεξέταση αδειοδότησης (Γαλλία), η έρευνα θα πρέπει σταδιακά να μεταβεί από την απόκτηση αμιγώς επιστημονικών γνώσεων στη λειτουργία, στο κλείσιμο και στην επίβλεψη. Η εξέλιξη αυτή θα πρέπει να ενσωματωθεί στη διακυβέρνηση του EURAD με την ενίσχυση του ρόλου των οργανισμών διαχείρισης αποβλήτων και των οργανισμών τεχνικής ασφάλειας, καθώς και με την ανάθεση πιο έγκαιρου και αποτελεσματικού ρόλου στην εξωτερική συμβουλευτική επιτροπή όσον αφορά τη λήψη αποφάσεων σχετικά με την έρευνα. Η έρευνα θα πρέπει να εξελιχθεί σε στρατηγικό επίπεδο για την αντιμετώπιση αναδυόμενων ζητημάτων κοινού ενδιαφέροντος. Η δεοντολογική βάση για τις θεμελιώδεις στρατηγικές επιλογές που γίνονται όσον αφορά τη διαχείριση και τη διάθεση των ραδιενεργών αποβλήτων χρήζει επίσης μεγαλύτερης προσοχής.

Απάντηση της Επιτροπής: το 2024 η Επιτροπή σκοπεύει να δρομολογήσει μια συγχρηματοδοτούμενη ευρωπαϊκή σύμπραξη για τη διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων (EURAD-2). Η Επιτροπή έχει θεσπίσει ήδη διάφορες απαιτήσεις για τη βελτίωση της οργάνωσης της έρευνας στον τομέα αυτόν, ιδίως όσον αφορά τα εξής: i) την ενοποίηση των γνώσεων σχετικά με την ασφαλή έναρξη και λειτουργία εγκαταστάσεων τελικής διάθεσης σε γεωλογικούς σχηματισμούς· και ii) την υποστήριξη των κρατών μελών που διαθέτουν λιγότερο προηγμένα εθνικά προγράμματα. Η σύμπραξη EURAD-2 πρέπει επίσης να διατηρεί τακτικές επαφές με τις ρυθμιστικές αρχές και τα ενδιαφερόμενα μέρη της βιομηχανίας, ώστε να εξασφαλιστεί μια ολοκληρωμένη σύμπραξη στο μέλλον. Επιπλέον, η EURAD-2 θα πρέπει να είναι πιο συμπεριληπτική και να απευθυνθεί στα κράτη μέλη που δεν συμμετείχαν στο κοινό πρόγραμμα EURAD, καθώς το πεδίο της σύμπραξης καλύπτει όλα τα κράτη μέλη τα οποία διαθέτουν καταλόγους ραδιενεργών αποβλήτων και δεν περιορίζεται σε χώρες οι οποίες διαθέτουν πυρηνική ενέργεια. Κατά την ενδιάμεση αξιολόγηση του προγράμματος θα αξιολογηθεί η πρόοδος και θα παρασχεθεί καθοδήγηση για τη μελλοντική στήριξη από την Ευρατόμ.

Παράρτημα 2 — Συστάσεις της ομάδας εμπειρογνωμόνων της Επιτροπής σχετικά με τις άμεσες δράσεις και απάντηση της Επιτροπής

Συστάσεις σχετικά με την προτεραιοποίηση των εργασιών

1.Το JRC θα πρέπει να συμμετέχει σε πρώιμο στάδιο στον καθορισμό προτεραιοτήτων μεταξύ των ΓΔ που είναι επιφορτισμένες με τη χάραξη πολιτικής, ενώ θα πρέπει επίσης να θεσπίσει κεντρική διαδικασία με την οποία θα διασφαλίζεται ότι το πρόγραμμα εργασίας αντικατοπτρίζει τόσο τις προτεραιότητες αυτές όσο και το εύρος των γνώσεων που απαιτούνται για την υποστήριξή τους. Με τη διαδικασία αυτή θα πρέπει επίσης να παρέχονται κίνητρα, τόσο στις ΓΔ που είναι επιφορτισμένες με τη χάραξη πολιτικής όσο και στο JRC, με στόχο την εξάλειψη των στεγανών και την ενοποίηση κατάλληλων αξόνων εργασίας.

2.Η ομάδα εμπειρογνωμόνων ενθαρρύνει το JRC να αναπτύσσει και να εφαρμόζει συστηματικά κριτήρια σε σχέση με τα μοναδικά του πλεονεκτήματα και τη συνάφεια των πολιτικών του, ώστε να λαμβάνει απόφαση σχετικά με τη συμμετοχή του σε συγκεκριμένη δραστηριότητα ή την αποχώρησή του από αυτήν.

Απάντηση της Επιτροπής

Η ομάδα εμπειρογνωμόνων τόνισε ότι, δεδομένου του εύρους των δραστηριοτήτων που καλύπτονται από τις άμεσες δράσεις του JRC: i) υπήρχε περιθώριο να εστιάσει καλύτερα το JRC τους πόρους στις δραστηριότητες με τον μεγαλύτερο αντίκτυπο· και ii) υπήρχαν ορισμένοι τομείς στους οποίους το JRC βρισκόταν στην πλέον κατάλληλη θέση να παρέχει τα αναγκαία επιστημονικά στοιχεία. Η νέα πυρηνική στρατηγική του JRC περιλαμβάνει ένα ολόκληρο σύνολο δράσεων που έχουν ως στόχο την προτεραιοποίηση των εργασιών του και τον σαφή καθορισμό προτεραιοτήτων για τρέχουσες και μελλοντικές δραστηριότητες.

Η ομάδα εμπειρογνωμόνων επισήμανε την ελλιπή ενοποίηση των διαφόρων δραστηριοτήτων που διεξάγονται στο JRC, δηλώνοντας ότι η έλλειψη αυτή είχε ορισμένες φορές ως αποτέλεσμα μια κατακερματισμένη προσέγγιση. Για την αντιμετώπιση της τάσης αυτής, το JRC αναδιοργάνωσε το πρόγραμμα εργασίας του με την καθιέρωση χαρτοφυλακίων. Τα χαρτοφυλάκια αυτά έχουν ως στόχο την παροχή ολοκληρωμένης εικόνας και καλύτερου συντονισμού των σχετικών δραστηριοτήτων στο πλαίσιο σαφώς καθορισμένων προτεραιοτήτων.

Η πρόβλεψη των αναγκών έρευνας και χάραξης πολιτικής από άλλες ΓΔ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής διασφαλίζεται με προγραμματισμένες συνεδριάσεις επί συναφών αντικειμένων με περισσότερης της μιας ΓΔ, ώστε να καθοριστούν προτεραιότητες βάσει συντονισμένης αξιολόγησης. Στις συνεδριάσεις αυτές προσκαλούνται περισσότερες της μιας ΓΔ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για να διατυπώσουν και να συζητήσουν τις προτεραιότητές τους με το JRC. Στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας, το JRC διοργανώνει επιπλέον συνεδριάσεις συντονισμού με τις ΓΔ-εταίρους που είναι αρμόδιες για την έρευνα και την καινοτομία, την ενέργεια, τις διεθνείς εταιρικές σχέσεις, τις εσωτερικές υποθέσεις κ.λπ., με σκοπό τις ανταλλαγές απόψεων σχετικά με μελλοντικές ανάγκες.

Συνολικά, οι εμπειρογνώμονες διαπίστωσαν ότι το JRC έχει ικανοποιητική επίγνωση των μοναδικών του πλεονεκτημάτων, μεταξύ άλλων όσον αφορά την ανεξαρτησία του, την ισχυρή επιστημονική βάση του, τη μακροχρόνια εμπειρογνωμοσύνη του, την κοινοχρησία ερευνητικών εγκαταστάσεων με άλλα μέλη της ερευνητικής κοινότητας, καθώς και την ικανότητά του να παρέχει συνέχεια στην έρευνα όταν άλλοι παράγοντες δεσμεύονται από διάφορες υποχρεώσεις. Αυτά τα πλεονεκτήματα του JRC συμπληρώνουν τη νέα πυρηνική στρατηγική του και η ενίσχυση αυτών των εντοπισθέντων πλεονεκτημάτων συνάδει σε μεγάλο βαθμό με την εφαρμογή του σχεδίου στρατηγικής του JRC, συμπεριλαμβανομένης της προτεραιοποίησης και της βελτιστοποίησης των ερευνητικών υποδομών και των προγραμμάτων ανοικτής πρόσβασης.

Συστάσεις σχετικά με την υιοθέτηση ολιστικής προσέγγισης όσον αφορά τις πυρηνικές και τις μη πυρηνικές δραστηριότητες

1.Το JRC θα πρέπει να χρησιμοποιεί πιο ολιστικές προσεγγίσεις για τον σχεδιασμό τόσο του προγράμματος εργασίας του όσο και της ανταπόκρισής του στις ανάγκες χάραξης πολιτικής. Θα πρέπει να αναπτύξει, στο πλαίσιο του επιχειρηματικού του μοντέλου, ένα στρατηγικό σχέδιο για την ενσωμάτωση των κοινωνικών επιστημών στην έρευνά του.

2.Το JRC θα πρέπει, αφενός, να ενσωματώσει την κοινωνικο-επιστημονική έρευνα στις δραστηριότητες της Ευρατόμ, ιδίως όσον αφορά την εκτίμηση κινδύνου, την ετοιμότητα αντιμετώπισης κρίσεων και την αντιμετώπισή τους και, αφετέρου, να αξιοποιήσει συνολικά τις προσεγγίσεις που αναπτύσσονται για το JRC.

3.Το JRC θα πρέπει να ενσωματώσει περαιτέρω την έννοια της ανθεκτικότητας, καθώς και την πράσινη και την ψηφιακή μετάβαση, στο τμήμα του προγράμματος εργασίας του που αφορά την Ευρατόμ.

Απάντηση της Επιτροπής

Οι εμπειρογνώμονες υπογράμμισαν την ανάγκη για πιο ολιστική και διεπιστημονική ενοποίηση των προτεραιοτήτων πολιτικής και επισήμαναν την προστιθέμενη αξία της εξέτασης κοινωνικο-επιστημονικών πτυχών στην πυρηνική έρευνα. Κατά την αναδιοργάνωση του προγράμματος εργασίας, τα χαρτοφυλάκια δημιουργήθηκαν με βάση την ιδέα της βελτίωσης της συνεργασίας και της αλληλεπίδρασης μεταξύ πυρηνικού και μη πυρηνικού τομέα. Ως εκ τούτου, η ενοποίηση των επιστημονικών κλάδων θα εξελιχθεί βάσει σχεδιασμού με την πάροδο του χρόνου. Για παράδειγμα, έχουν καταβληθεί προσπάθειες για την ενσωμάτωση της κοινωνικο-επιστημονικής έρευνας στο χαρτοφυλάκιο για τη διαχείριση κινδύνων και κρίσεων, όπου ο πυρηνικός κίνδυνος αξιολογείται πλέον παράλληλα με άλλους ΧΒΡΠ κινδύνους βάσει ολιστικής προσέγγισης, η οποία αναπτύχθηκε από άλλη διεύθυνση του JRC εκτός του πυρηνικού τομέα. Παρόμοια συνεργασία με κοινωνικούς επιστήμονες πραγματοποιείται επίσης με αντικείμενο τους μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες (SMR) στο πλαίσιο της έρευνας σε άλλες εφαρμογές της πυρηνικής τεχνολογίας πλην της ηλεκτρικής ενέργειας, όπως η παραγωγή υδρογόνου, η τηλεθέρμανση και οι ιατρικές εφαρμογές της πυρηνικής επιστήμης. Σκοπός της προσέγγισης αυτής είναι η αύξηση του αντικτύπου του JRC στη χάραξη πολιτικής και στην κοινοχρησία εμπειρογνωμοσύνης / πόρων, με παράλληλη κάλυψη διαφόρων πτυχών της ίδιας πρόκλησης.

Αυτή η ολοκληρωμένη προσέγγιση όσον αφορά τις πυρηνικές και τις μη πυρηνικές δραστηριότητες είναι επίσης στόχος της εφαρμογής της πυρηνικής στρατηγικής του JRC. Οι εμπειρογνώμονες επισήμαναν επίσης ότι θα πρέπει να διερευνηθούν οι δυνατότητες για την ενσωμάτωση οριζόντιων ζητημάτων, όπως η ψηφιοποίηση, η τεχνητή νοημοσύνη ή η μηχανική μάθηση, στους τομείς της πυρηνικής προστασίας, των διασφαλίσεων και της διαχείρισης των ραδιενεργών αποβλήτων. Οι προσπάθειες ενσωμάτωσης αυτών των οριζόντιων ζητημάτων στις εργασίες του JRC αντικατοπτρίζονται στην αναδιαμόρφωση της διακυβέρνησης και στη νέα δομή βάσει χαρτοφυλακίων. Η προηγμένη χρήση ψηφιακών τεχνολογιών αποτελεί πλέον την εξειδίκευση μιας νέας διεύθυνσης του JRC και, πιο συγκεκριμένα, μιας μονάδας στη διεύθυνση πυρηνικής ενέργειας, η οποία στοχεύει στην έρευνα για τις πυρηνικές διασφαλίσεις και τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων, με δυνατότητες περαιτέρω επέκτασης και σε άλλους τομείς.

Σύσταση σχετικά με την επικοινωνία

1.Το JRC θα πρέπει να αναπτύξει επικοινωνιακή στρατηγική για τη βελτίωση της επικοινωνίας του σε διάφορα επίπεδα, προσαρμόζοντας την επικοινωνία αυτή σε διαφορετικές ομάδες-στόχους και χρησιμοποιώντας τους πλέον κατάλληλους διαύλους (ψηφιακούς ή παραδοσιακούς) για την προσέγγιση αυτών των ομάδων.

Απάντηση της Επιτροπής

Οι εμπειρογνώμονες επισήμαναν τη δυνατότητα βελτίωσης της επικοινωνίας σε διάφορα επίπεδα: i) εντός του JRC· ii) μεταξύ του JRC και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής· και iii) μεταξύ του JRC και των εξωτερικών ενδιαφερόμενων μερών του. Με τη βελτίωση αυτή θα επιτευχθεί μεγαλύτερη σαφήνεια όσον αφορά την έρευνα που διεξάγει το JRC και τον απτό της αντίκτυπο. Ένα σκέλος δράσεων στο πλαίσιο της πυρηνικής στρατηγικής του JRC αποσκοπεί στην αντιμετώπιση αυτού του ζητήματος, δίνοντας έμφαση στην πιο στρατηγική επικοινωνία, στον προσδιορισμό κοινού-στόχου και στην καλύτερη συνεργασία με τα σχετικά ενδιαφερόμενα μέρη.

Σύσταση σχετικά με τους πόρους

1.Το JRC θα πρέπει να εφαρμόσει μια προορατική προσέγγιση απόκτησης ταλέντων σε όλα τα επίπεδα της ιεραρχίας, με στόχο τη συγκρότηση εργατικού δυναμικού με περισσότερη πολυμορφία, ιδίως ως προς την ισόρροπη εκπροσώπηση των φύλων. Αυτό ισχύει τόσο για τις εξωτερικές προσλήψεις όσο και για τα κατάλληλα προγράμματα εσωτερικής ανάπτυξης με στόχο την παροχή κινήτρων σε δυνητικούς υποψηφίους και δυνητικές υποψήφιες.

Απάντηση της Επιτροπής

Λόγω της μείωσης του προϋπολογισμού της Ευρατόμ στο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο 2021-2027, το JRC βρίσκεται αντιμέτωπο με μια δύσκολη κατάσταση όσον αφορά την ανάπτυξη και τη διατήρηση του ειδικευμένου εργατικού δυναμικού που χρειάζεται. Παρά την ύπαρξη του ζητήματος αυτού, το JRC έχει συμπεριλάβει στην πυρηνική στρατηγική του ένα σκέλος δράσεων στοχευμένων σε πτυχές που αφορούν τις δεξιότητες και το προσωπικό, σε μια προσπάθεια μετριασμού των επιπτώσεων της μείωσης αυτής με την πάροδο του χρόνου. Σκοπός της διαδικασίας αυτής είναι να διασφαλιστεί η αποδοτική διαχείριση των γνώσεων, λαμβανομένων υπόψη των απαραίτητων κρίσιμων δεξιοτήτων που πρέπει να διατηρηθούν ή να αντικατασταθούν. Η εν λόγω διαδικασία αποσκοπεί επίσης στην πρόσληψη ποικίλων νέων ταλέντων (στο πλαίσιο των υφιστάμενων αυστηρών περιορισμών) για την ενσωμάτωση μελλοντικών υπαλλήλων υψηλής ειδίκευσης με προοπτικές προώθησης της καινοτομίας σύμφωνα με τις εξελισσόμενες προτεραιότητες του JRC.

Για την αποτελεσματικότερη συγκέντρωση εμπειρογνωμοσύνης και γνώσεων σχετικά με την πυρηνική ενέργεια εντός και εκτός του JRC, με τη στρατηγική επιδιώκεται να βελτιστοποιηθεί η διαχείριση του προσωπικού και να μειωθεί ο κατακερματισμός, μέσω της ενσωμάτωσης παρόμοιων ερευνητικών δραστηριοτήτων σε ενιαίες τοποθεσίες στις εγκαταστάσεις του JRC. Πειραματικές δραστηριότητες που περιλαμβάνουν τη χρήση πυρηνικών και ραδιενεργών υλικών θα ενσωματωθούν μόνο σε δύο εγκαταστάσεις του JRC: στις πόλεις Geel (Βέλγιο) και Karlsruhe (Γερμανία).

Συστάσεις σχετικά με την παρακολούθηση του αντικτύπου και της αποδοτικότητας

1.Το JRC θα πρέπει να επανεξετάσει τους δείκτες για τη μέτρηση του αντικτύπου, λαμβάνοντας υπόψη τις τρέχουσες πρωτοβουλίες της Επιτροπής για τη μεταρρύθμιση των μεθοδολογιών αξιολόγησης της έρευνας.

2.Το JRC θα πρέπει να αναπτύξει βασικούς δείκτες επιδόσεων για τη μέτρηση της αποδοτικότητας του επιστημονικού του έργου που στηρίζει τη χάραξη πολιτικής.

Απάντηση της Επιτροπής

Η ομάδα εμπειρογνωμόνων αναγνώρισε τα εξής: i) τη δυσκολία μέτρησης της αποδοτικότητας σε ερευνητικό πλαίσιο· και ii) τις προσπάθειες που κατέβαλε το JRC, ανταποκρινόμενο στη σύσταση της ενδιάμεσης αξιολόγησης, προκειμένου να παράσχει αποδεικτικά στοιχεία όσον αφορά τη σχέση κόστους-αποτελεσματικότητάς του. Το JRC αξιολόγησε τη δέσμευση πόρων και τα αποτελέσματα της συμμετοχής του σε διάφορα έργα στο πλαίσιο έμμεσων δράσεων σε σχέση με εκείνα άλλων εταίρων κοινοπραξιών. Μολονότι η ερμηνεία των συγκρίσεων αυτών δεν είναι πάντοτε σαφής, το JRC διαπίστωσε ότι η σχέση κόστους-αποτελεσματικότητάς του ήταν παρόμοια με εκείνη άλλων εταίρων. Οι εμπειρογνώμονες επισήμαναν επίσης την πρόσφατη καθιέρωση κοινής μεθοδολογίας διαχείρισης έργων στο σύνολο του JRC και τη συγκέντρωση των δραστηριοτήτων πυρηνικής έρευνας σε μία διεύθυνση για τη βελτίωση της αποδοτικότητας.

Επιπλέον, κατά την κατάρτιση του προγράμματος Ευρατόμ για την περίοδο 2021-2025, ένα πλήρες σύνολο δεικτών αντικτύπου επανεξετάστηκε και ενσωματώθηκε στο πρόγραμμα στο πλαίσιο της απόφασης του Συμβουλίου. Στο σύνολο αυτό περιλαμβάνονται δείκτες βραχυπρόθεσμου, μεσοπρόθεσμου και μακροπρόθεσμου αντικτύπου, λαμβανομένων υπόψη των επιστημονικών, κοινωνικών και πολιτικών διαστάσεων, καθώς και της διάστασης της καινοτομίας.

Συστάσεις σχετικά με την πυρηνική ασφάλεια και προστασία και τις δεξιότητες στον κλάδο της πυρηνικής ενέργειας

1.Όσον αφορά τους μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες, εκτός από τη μελέτη των κανονιστικών πτυχών, το JRC θα πρέπει επίσης να επικεντρωθεί σε προσεγγίσεις ασφάλειας, προστασίας και διασφαλίσεων για αυτές τις νέες τεχνολογίες.

2.Το JRC θα πρέπει να ενισχύσει τις δεξιότητές του για τη στήριξη δραστηριοτήτων που αφορούν τη διάθεση αναλωμένων πυρηνικών καυσίμων και να αναπτύξει στρατηγικές για τη συλλογή βέλτιστων πρακτικών από ενωσιακά και εθνικά έργα και τη διάδοσή τους σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ.

Απάντηση της Επιτροπής

Η ομάδα εμπειρογνωμόνων αναγνώρισε ότι με την ανάπτυξη και τη διατήρηση δεξιοτήτων στους τομείς της πυρηνικής ασφάλειας, της πυρηνικής προστασίας και των πυρηνικών διασφαλίσεων, το JRC συνέβαλε στη χάραξη πολιτικής τόσο της ΕΕ όσο και των κρατών μελών. Η ομάδα εμπειρογνωμόνων ενθάρρυνε επίσης το JRC να συνεχίσει να ανταποκρίνεται και να εστιάζει σε ορισμένες προκλήσεις και επιδραστικούς παράγοντες, ιδίως όσον αφορά νέες τεχνολογίες, όπως οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες, αλλά και τα εξής: i) τον παροπλισμό πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής· ii) τα ζητήματα μακροπρόθεσμης λειτουργίας· iii) την κυβερνοασφάλεια· iv) τις διασφαλίσεις· και v) την ανοικτή πρόσβαση σε πυρηνικές υποδομές.

Αναγνωρίζοντας ότι η κανονιστική ρύθμιση της πυρηνικής ασφάλειας αποτελεί εθνική αρμοδιότητα, το JRC, στο πλαίσιο της αναδιοργάνωσης του προγράμματος εργασίας του, ομαδοποίησε τις δραστηριότητες σε ειδικό χαρτοφυλάκιο για τους μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες. Στόχος του είναι η εστίαση του συγκεκριμένου χαρτοφυλακίου στην έρευνα και ανάπτυξη μέσω εγγράφων, προσομοίωσης και πειραμάτων, εν μέρει για τη στήριξη της διαδικασίας αδειοδότησης, συμβάλλοντας στην εναρμόνιση των πρακτικών και των κατευθυντήριων γραμμών σε επίπεδο ΕΕ. Άλλα χαρτοφυλάκια, όπως αυτό της εταιρείας NUCTEC, καλύπτουν τα άλλα σχετικά θέματα που αναφέρονται, όπως η μακροπρόθεσμη λειτουργία των πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και η διαχείριση των αναλωμένων καυσίμων και των ραδιενεργών αποβλήτων. Η ανοικτή πρόσβαση σε πυρηνικές υποδομές συμπεριλαμβάνεται όσο το δυνατόν περισσότερο στα σχετικά ερευνητικά έργα. Συνολικά, οι επιδραστικοί παράγοντες της νέας έρευνας που αναφέρονται ανωτέρω συγκαταλέγονται στις προτεραιότητες που προσδιορίζονται στην πυρηνική στρατηγική του JRC, εξαιρουμένου εν μέρει του παροπλισμού, ο οποίος αποτελεί πλέον αντικείμενο χωριστού μέσου 16 για: i) επιχειρησιακές δραστηριότητες παροπλισμού του JRC· ii)_, καθώς και για διαχείριση και διάδοση γνώσεων σχετικά με τον παροπλισμό.

Ειδικότερα, οι εμπειρογνώμονες επισήμαναν τη δυνατότητα βελτίωσης της επιλογής στόχων και δραστηριοτήτων που στηρίζουν τις πολιτικές για την πυρηνική ασφάλεια, ώστε να εξασφαλίζεται η παρακολούθηση τυχόν αλλαγών στις απαιτήσεις για τα ενεργειακά συστήματα. Οι εμπειρογνώμονες τόνισαν επίσης ότι η διασφάλιση της συνέχειας της διάθεσης ευρωπαϊκών πόρων στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας είναι υψίστης σημασίας για τη δυνατότητα αντιμετώπισης απρόβλεπτων γεγονότων και κρίσεων. Η προσοχή και η ανταπόκριση του JRC στις μεταβαλλόμενες προτεραιότητες / ανάγκες σε σχέση τόσο με τα πρότυπα πυρηνικής ασφάλειας όσο και με την πυρηνική προστασία αποτυπώνονται στην εξέλιξη του προγράμματος εργασίας του. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στην απάντηση που δόθηκε στο πλαίσιο συγκεκριμένων γεγονότων, όπως η αξιολόγηση της κατάστασης από άποψη πυρηνικής ασφάλειας μετά τη ρωσική επίθεση και εισβολή στην Ουκρανία. Το JRC συνέβαλε επίσης στην κατάρτιση κυρώσεων κατά της Ρωσίας, με βάση τη στρατηγική ανάλυση του εμπορίου και την εμπειρογνωμοσύνη στον τομέα του ελέγχου των εξαγωγών που αναπτύχθηκε για σκοπούς μη διάδοσης των πυρηνικών όπλων.

Συστάσεις σχετικά με την πρόβλεψη και την ανάλυση προοπτικών

1.Το JRC θα πρέπει να αναπτύξει δραστηριότητες ανάλυσης προοπτικών για την πυρηνική ενέργεια, με σκοπό τη στήριξη της πράσινης μετάβασης και την προώθηση της ανθεκτικότητας του ενεργειακού συστήματος.

2.Το JRC θα πρέπει: i) να θέσει σε υψηλή προτεραιότητα τις ικανότητες πρόβλεψης, όπως ορίζεται στη στρατηγική του JRC με ορίζοντα το 2030· ii) να διαθέσει επαρκείς πόρους· και iii) να θεσπίσει μια δομή διακυβέρνησης για τη βελτιστοποίηση των προσπαθειών.

3.Το JRC θα πρέπει να αναπτύξει ικανότητες και εργαλεία που αποσκοπούν στην ετοιμότητα έναντι μελλοντικών κλυδωνισμών και την αντιμετώπισή τους. Για τον σκοπό αυτόν, θα πρέπει να επενδύσει στη συλλογή και τη διατήρηση δεδομένων σχετικά με προηγούμενους και μελλοντικούς κλυδωνισμούς.

Απάντηση της Επιτροπής

Το JRC υλοποιεί κατά προτεραιότητα δραστηριότητες πρόβλεψης στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας με: i) τη διατήρηση μόνιμης επαφής με τους κυριότερους εταίρους του και ενδιαφερόμενους φορείς· και ii) τη διερεύνηση των αναγκών και των τάσεων που προκύπτουν στον πυρηνικό τομέα τόσο σε ενωσιακό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Το JRC συμμετέχει επίσης σε ευρωπαϊκές τεχνολογικές πλατφόρμες και ενώσεις οι οποίες συγκεντρώνουν τα κυριότερα ενδιαφερόμενα μέρη και παρέχουν καθοδήγηση σχετικά με τις ερευνητικές προτεραιότητες σε συναφείς τομείς πυρηνικής ενέργειας.

Η πρόβλεψη και η ανάλυση προοπτικών ενσωματώνονται στην προσέγγιση της κατάρτισης χαρτοφυλακίων και περιλαμβάνουν πτυχές που σχετίζονται με την πρόβλεψη κρίσεων. Αυτό ισχύει για το χαρτοφυλάκιο σχετικά με την επίγνωση της κατάστασης με σκοπό τη διαχείριση κρίσεων, το οποίο ενσωματώνει όλες τις ικανότητες ανάλυσης κινδύνου, εκτίμησης κινδύνου και έγκαιρης προειδοποίησης που διαθέτει το JRC. Περιλαμβάνει επίσης ειδικές δραστηριότητες στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας, όπως η λειτουργία δύο συστημάτων προειδοποίησης, του EURDEP και του ECURIE.

Η έμφαση στην ανάλυση προοπτικών αποτελεί μία από τις προτεραιότητες που προσδιορίζονται στην πυρηνική στρατηγική του JRC. Η διεύθυνση πυρηνικής ασφάλειας και προστασίας του JRC διαχειρίζεται επίσης το δικό της δίκτυο ανάλυσης προοπτικών και τις δικές της σχετικές δραστηριότητες στο πλαίσιο μιας τακτικής προσπάθειας «ανίχνευσης του ορίζοντα», η οποία περιλαμβάνει και άλλες διευθύνσεις εκτός του πυρηνικού τομέα. Επί του παρόντος βρίσκονται επίσης σε εξέλιξη σχέδια για την ανάπτυξη ενός «σεναρίου μελλοντικών εξελίξεων» σύμφωνα με παρόμοιο εγχείρημα που ανέλαβε ο ΔΟΑΕ το 2022 στον τομέα των διασφαλίσεων. Πριν από το τέλος του 2023 διοργανώθηκε εργαστήριο ανάλυσης προοπτικών με εξωτερικά ενδιαφερόμενα μέρη.

Η διοίκηση του JRC έχει θέσει σε εφαρμογή ευέλικτους μηχανισμούς εργασίας, οι οποίοι θα καθιστούν εφικτή τη συγκέντρωση των πόρων που διατίθενται συνήθως για δραστηριότητες έρευνας, συντονισμού ή υποστήριξης, με σκοπό την αντιμετώπιση απρόβλεπτων κλυδωνισμών.

Σύσταση σχετικά με τις διασφαλίσεις

1.Το JRC θα πρέπει να διατηρήσει ένα ισχυρό ερευνητικό πρόγραμμα για τις πυρηνικές διασφαλίσεις και τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων.

Απάντηση της Επιτροπής

Οι εμπειρογνώμονες αναγνώρισαν τον ουσιαστικό ρόλο του JRC στη στήριξη και την ανάπτυξη πυρηνικών διασφαλίσεων και στη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων τόσο στην ΕΕ όσο και παγκοσμίως. Ως εκ τούτου, θα πρέπει να εξασφαλιστεί η επάρκεια προσωπικού και υποδομών για τις πειραματικές εργασίες και τις δραστηριότητες μοντελοποίησης. Η σημασία της διατήρησης ενός ισχυρού ερευνητικού προγράμματος για τις διασφαλίσεις περιλαμβάνεται στην πυρηνική στρατηγική του JRC. Σημαντικό στοιχείο αυτής της ικανότητας είναι η άμεση συνεισφορά του JRC στις διασφαλίσεις της Ευρατόμ, η οποία απαιτεί επαρκή αριθμό ειδικευμένων υπαλλήλων και διαθεσιμότητα πειραματικών υποδομών. Λόγω της μείωσης του προϋπολογισμού και της πίεσης που ασκείται στη διαθεσιμότητα προσωπικού, με την πυρηνική στρατηγική επιδιώκεται να συγκεντρωθούν όλες οι πειραματικές δραστηριότητες και τα εργαστήρια που χρησιμοποιούν πυρηνικά και ραδιενεργά υλικά σε δύο ερευνητικές εγκαταστάσεις (Karlsruhe και Geel), και θα διερευνηθούν οι δυνατότητες από κοινού υλοποίησης δραστηριοτήτων με τις διασφαλίσεις της Ευρατόμ.

Το JRC διατηρεί ένα ισχυρό ερευνητικό πρόγραμμα για τις διασφαλίσεις και τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων, αλληλεπιδρώντας με σχετικούς βασικούς παράγοντες στην ΕΕ μέσω της δικτύωσης και της συνεργασίας στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Συνδέσμου Έρευνας και Ανάπτυξης των Διασφαλίσεων. Το JRC παρέχει επίσης σημαντική επιστημονική και τεχνική υποστήριξη στον ΔΟΑΕ μέσω του ειδικού προγράμματος στήριξης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις διασφαλίσεις. Στον τομέα της μη διάδοσης των πυρηνικών όπλων, το JRC παρέχει εμπειρογνωμοσύνη σε θέματα στρατηγικού ελέγχου του εμπορίου και ενοποιεί περαιτέρω τις εργασίες μεταξύ του πυρηνικού και του μη πυρηνικού σκέλους του προγράμματος εργασίας του.

(1) Κανονισμός (Ευρατόμ) αριθ. 1314/2013 του Συμβουλίου, της 16ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με το πρόγραμμα έρευνας και εκπαίδευσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας (2014-2018) με το οποίο συμπληρώνεται το «Ορίζοντας 2020 — Πρόγραμμα-πλαίσιο για την έρευνα και την καινοτομία» (ΕΕ L 347 της 20.12.2013, σ. 948).

(2) Κανονισμός (Ευρατόμ) 2018/1563 του Συμβουλίου, της 15ης Οκτωβρίου 2018, σχετικά με το πρόγραμμα έρευνας και εκπαίδευσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας (2019-2020) με το οποίο συμπληρώνεται το «Ορίζοντας 2020 — Πρόγραμμα-πλαίσιο για την έρευνα και την καινοτομία» και την κατάργηση του κανονισμού (Ευρατόμ) αριθ. 1314/2013 (ΕΕ L 262 της 19.10.2018, σ. 1).

(3) Στο άρθρο 7 της Συνθήκης Ευρατόμ, το οποίο αποτελεί τη νομική βάση για τα προγράμματα έρευνας και εκπαίδευσης, τίθεται όριο 5 ετών για τη διάρκεια των προγραμμάτων αυτών. Για τον λόγο αυτό, και προκειμένου να συμπίπτουν με τον επταετή κύκλο του πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου της ΕΕ, τα προγράμματα Ευρατόμ προτείνονται πρώτα ως πενταετές πρόγραμμα, ακολουθούμενο από διετές πρόγραμμα.

(4) Άρθρο 22 παράγραφος 1 του κανονισμού (Ευρατόμ) αριθ. 1314/2013 του Συμβουλίου και άρθρο 22 παράγραφος 1 του κανονισμού (Ευρατόμ) 2018/1563 του Συμβουλίου.

(5) Μετά την έναρξη των προγραμμάτων «Ορίζων Ευρώπη» και Ευρατόμ 2021-2025, τα ΕΚΠ μετονομάστηκαν σε ευρωπαϊκές συμπράξεις. Στο παρόν έγγραφο διατηρείται η ορολογία που χρησιμοποιήθηκε στα προγράμματα Ευρατόμ 2014-2020.

(6) Βλ. https://www.iter.org/

(7) Οδηγία 2006/117/Ευρατόμ του Συμβουλίου, της 20ής Νοεμβρίου 2006, σχετικά με την επιτήρηση και τον έλεγχο των αποστολών ραδιενεργών αποβλήτων και αναλωμένου πυρηνικού καυσίμου.

(8) Κανονισμός (Ευρατόμ) αριθ. 237/2014 του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 2013, για τη θέσπιση μηχανισμού συνεργασίας στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας.

(9) Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 230/2014 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 11ης Μαρτίου 2014, για τη θέσπιση μηχανισμού συμβολής στη σταθερότητα και την ειρήνη.

(10) Για περισσότερες λεπτομέρειες, βλ. συνοδευτικά έγγραφα εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής.

(11) Ο σταθμός ηλεκτροπαραγωγής για σκοπούς επίδειξης DEMO· για περισσότερες πληροφορίες βλ. https://euro-fusion.org/programme/demo/

(12) Αυτή η νέα προσέγγιση παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής με τίτλο «Towards a Modern Euratom Fusion Research Programme» (Προς ένα σύγχρονο ερευνητικό πρόγραμμα της Ευρατόμ στον τομέα της σύντηξης) [SWD(2013) 213].

(13) Κανονισμός (Ευρατόμ) 2018/1563 του Συμβουλίου, της 15ης Οκτωβρίου 2018, σχετικά με το πρόγραμμα έρευνας και εκπαίδευσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας (2019-2020) με το οποίο συμπληρώνεται το «Ορίζοντας 2020 — Πρόγραμμα-πλαίσιο για την έρευνα και την καινοτομία» και την κατάργηση του κανονισμού (Ευρατόμ) αριθ. 1314/2013 (ΕΕ L 262 της 19.10.2018, σ. 1).

(14) Βλ. σημείο 1.3.

(15) Βλ. σημείο 1.3.