Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέματα «Ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και την Επιτροπή των Περιφερειών — Σχέδιο REPowerEU»

[COM(2022) 230 final]

και «Πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) 2021/241 όσον αφορά τα κεφάλαια για το REPowerEU στα σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας και για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) 2021/1060, του κανονισμού (ΕΕ) 2021/2115, της οδηγίας 2003/87/ΕΚ και της απόφασης (ΕΕ) 2015/1814»

[COM(2022) 231 final — 2022/0164(COD)]

(2022/C 486/25)

Εισηγητές:

ο κ. Stefan BACK

ο κ. Thomas KATTNIG

ο κ. Lutz RIBBE

Αιτήσεις γνωμοδότησης	Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 6.6.2022 Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, 3.6.2022 Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 28.6.2022
Νομική βάση	Άρθρο 304 και Συνθήκης για τη λειτουργία του της Ευρωπαϊκής Ένωσης· άρθρο 194 παράγραφος 2 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Απόφαση της συνόδου ολομέλειας	21.9.2022
Αρμόδιο τμήμα	Μεταφορές, ενέργεια, υποδομές, κοινωνία των πληροφοριών
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	7.9.2022
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	21.9.2022
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	572
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	220/01/07

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1.

Πριν από την εξέταση του περιεχομένου του σχεδίου REPowerEU, η ΕΟΚΕ, ως εκπρόσωπος της κοινωνίας των πολιτών, η οποία πλήττεται αδικαιολόγητα από τις τρέχουσες δραματικές αυξήσεις των τιμών, επισημαίνει ότι πολλά από τα προβλήματα που πρέπει να επιλυθούν τώρα θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί, ή τουλάχιστον περιοριστεί εάν είχε μειωθεί η εξάρτηση από τις εισαγωγές ενέργειας, όπως πρότεινε η Επιτροπή τα τελευταία χρόνια. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) υπενθυμίζει τις δηλώσεις που περιέχονται στη στρατηγική της ΕΕ για την ενεργειακή ασφάλεια του 2014 και στη στρατηγική για την Ενεργειακή Ένωση του 2015, σύμφωνα με τις οποίες η ΕΕ παραμένει ευάλωτη σε εξωτερικούς ενεργειακούς κλυδωνισμούς, με τις οποίες καλούνται οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής σε εθνικό και σε ενωσιακό επίπεδο να καταστήσουν σαφείς στους πολίτες τις επιλογές που σχετίζονται με τη μείωση της εξάρτησής μας από συγκεκριμένα καύσιμα, συγκεκριμένους προμηθευτές ενέργειας και συγκεκριμένες οδούς εφοδιασμού. Ωστόσο, οι περισσότεροι πολιτικοί και μεγάλα τμήματα της κοινωνίας μας έχουν τυφλωθεί από τις φθηνές προμήθειες ορυκτών καυσίμων και δεν προχώρησαν στην εφαρμογή καμίας προληπτικής πολιτικής. Η τρέχουσα κατάσταση αποτελεί συνέπεια αυτής της αμέλειας. Η ΕΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι χρειαζόταν να επέλθει ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι επακόλουθες στρεβλώσεις στην παροχή ενέργειας από τη Ρωσία, προκειμένου να επισειστεί η προσοχή σε αυτό το βασικό ζήτημα ενεργειακής ασφάλειας και να ενεργοποιηθούν τα μέτρα που προτείνονται στο σχέδιο REPowerEU για τη διασφάλιση της ανεξαρτησίας των εισαγωγών ενέργειας από τη Ρωσία

1.2.

Η ΕΟΚΕ επικροτεί τον στόχο του σχεδίου REPowerEU να καταστεί η ΕΕ ανεξάρτητη από τον εφοδιασμό με ρωσικό φυσικό αέριο και πετρέλαιο και συμφωνεί με την προσέγγιση των τεσσάρων πυλώνων που επικεντρώνονται στην εξοικονόμηση ενέργειας, στη διαφοροποίηση των εισαγωγών φυσικού αερίου και στην αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων με την επιτάχυνση της ανάπτυξης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και χρηματοδοτικών λύσεων. Η ΕΟΚΕ σημειώνει τη διάκριση μεταξύ βραχυπρόθεσμων και μεσοπρόθεσμων μέτρων.

1.3.

Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει την ανάγκη να διασφαλιστεί η ασφάλεια του εφοδιασμού με «όσο το δυνατόν πιο προσιτό» κόστος τόσο για τους καταναλωτές όσο και για τη βιομηχανία, και επισημαίνει ότι ένας ενεργειακός εφοδιασμός που βασίζεται κυρίως στις ευρωπαϊκές ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και στις πηγές ενέργειας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών θα συμβάλει σημαντικά στην ενεργειακή ασφάλεια.

1.4.

Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στις δυνατότητες στήριξης που προσφέρει το σχεδιαζόμενο Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα και —όσον αφορά τις επιχειρήσεις— στις κατευθυντήριες γραμμές του προσωρινού πλαισίου κρίσης για τις κρατικές ενισχύσεις. Στόχος πρέπει να είναι η διευκόλυνση της μετάβασης.

1.5.

Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι το επίπεδο της προσπάθειας που προβλέπεται στο σχέδιο πρέπει να θεωρηθεί επαρκές, λαμβάνοντας υπόψη τον επείγοντα χαρακτήρα της κατάστασης του εφοδιασμού και, ως εκ τούτου, συμφωνεί με την ανάγκη για ευελιξία όσον αφορά τη μεταβατική χρήση ορυκτών καυσίμων και καυσίμων χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, άνθρακα και πυρηνικής ενέργειας. Η περίοδος αυτή πρέπει να είναι όσο το δυνατόν συντομότερη, δεν πρέπει να οδηγήσει σε νέες εξαρτήσεις και δεν θα πρέπει να βλάψει τις προσπάθειες για επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας το συντομότερο δυνατόν, το αργότερο έως το 2050, λαμβάνοντας υπόψη ότι το ζήτημα του καθεστώτος της πυρηνικής ενέργειας παραμένει ανοικτό και επί του παρόντος επαφίεται στην εκτίμηση κάθε κράτους μέλους.

1.6.

Δεδομένου του επείγοντος χαρακτήρα της κατάστασης και του κινδύνου απρόβλεπτων διαταραχών στην παροχή ενέργειας από τη Ρωσία, η ΕΟΚΕ αποδίδει σημασία σε μέτρα που μπορούν να εφαρμοστούν αμέσως, ιδίως εκτεταμένες εξοικονομήσεις ενέργειας, που υποστηρίζονται από συμφωνίες εταιρικής σχέσης και την έγκαιρη υλοποίηση νέων πρωτοβουλιών. Η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στον κίνδυνο οι συνδυασμένες οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις της τρέχουσας κρίσης να θέσουν το δημοκρατικό σύστημα υπό πίεση, εάν δεν βρεθούν κατάλληλες λύσεις.

1.7.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την πρόταση να αυξηθεί ο στόχος ενεργειακής απόδοσης από 9 %, όπως προτείνεται στη δέσμη μέτρων προσαρμογής στον στόχο του 55 %, σε 14 % έως το 2030, και επιδοκιμάζει τις γενικές προσπάθειες εξοικονόμησης φυσικού αερίου που εκτιμώνται σε 30 % έως το 2030. Η ΕΟΚΕ επικροτεί επίσης τον πρόσφατα εγκριθέντα κανονισμό του Συμβουλίου για συντονισμένη μείωση της χρήσης φυσικού αερίου κατά 15 % κατά τη χειμερινή περίοδο 2022-2023, και υπογραμμίζει ότι η ικανότητα εξοικονόμησης διαφέρει μεταξύ των κρατών μελών. Ο αυξημένος αριθμός των νέων προτάσεων καταδεικνύει επίσης ότι η επείγουσα ανάγκη που προκάλεσε ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει φθάσει σε νέα επίπεδα. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει ιδιαίτερα τα μέτρα έγκαιρης εξοικονόμησης ενέργειας, όπως η εξοικονόμηση ενέργειας μέσω μεμονωμένων χρηστών, τα οποία δρομολογήθηκαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε συνεργασία με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (ΔΟΕ), μέτρα με γνώμονα την αγορά, όπως οι αντίστροφες δημοπρασίες και μέτρα ανταπόκρισης στη ζήτηση.

1.8.

Η ΕΟΚΕ προτρέπει επίσης τους συννομοθέτες να ανταποκριθούν στο αίτημα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να συμπεριληφθεί ο διευρυμένος στόχος περί εξοικονόμησης ενέργειας που πρότεινε ως μέρος του σχεδίου στη δέσμη μέτρων προσαρμογής στον στόχο του 55 %, ώστε να κερδηθεί χρόνος, κάτι που είναι ουσιαστικής σημασίας στην παρούσα κατάσταση.

1.9.

Όσον αφορά τη διαφοροποίηση των εισαγωγών, η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στις προοπτικές που προσφέρουν η εθελοντική από κοινού αγορά μέσω της ενεργειακής πλατφόρμας της ΕΕ και οι νέες ενεργειακές εταιρικές σχέσεις, οι οποίες αποτελούν επιλογές που μπορούν να υλοποιηθούν αμέσως. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αναπτύξει μια γεωπολιτική στρατηγική εισαγωγών ενέργειας, λαμβάνοντας επίσης υπόψη καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στους τομείς της ενέργειας και του κλίματος, προτού συνάψει ενεργειακές εταιρικές σχέσεις με μη δημοκρατικές ή πολιτικά ασταθείς χώρες.

1.10.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει την αύξηση του μεριδίου των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στο ενεργειακό μείγμα της ΕΕ και υποστηρίζει σθεναρά το αίτημα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να συμπεριληφθεί στη δέσμη μέτρων προσαρμογής στον στόχο του 55 % το μερίδιο ύψους 45 % που προτείνεται στο σχέδιο.

1.11.

Για να επιτευχθούν αυτοί οι πιο φιλόδοξοι στόχοι, πρέπει να εισαχθεί ένα σύνολο τεχνικού εξοπλισμού, δεδομένου ότι η ΕΕ δεν διαθέτει πλέον παραγωγική ικανότητα. Για παράδειγμα, οι ηλιακοί συλλέκτες εισάγονται κυρίως από την Κίνα. Ως εκ τούτου, οι ορυκτές πηγές ενέργειας εξαρτώνται όχι μόνο από τις εισαγωγές, αλλά και από τον αναγκαίο εξοπλισμό. Η ΕΟΚΕ καλεί όλους τους φορείς λήψης πολιτικών αποφάσεων να προωθήσουν μαζικά την επέκταση των εγκαταστάσεων παραγωγής εξοπλισμού ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, συμπεριλαμβανομένης της αποθήκευσης συσσωρευτών, στην Ευρώπη. Η συμμαχία της ΕΕ για τη βιομηχανία της ηλιακής ενέργειας θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα πρώτο βήμα.

1.12.

Ωστόσο, απαιτούνται μαζικές επενδύσεις για την αύξηση του μεριδίου των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στο ενεργειακό μείγμα της ΕΕ. Εκτός αυτού, το μερίδιο των δημόσιων επενδύσεων στην έρευνα και την ανάπτυξη τεχνολογιών απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές είναι χαμηλότερο στην ΕΕ από ό,τι σε άλλες μεγάλες οικονομίες, θέτοντας σε κίνδυνο την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ σε βασικές μελλοντικές τεχνολογίες. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι η πράσινη μετάβαση και η ασφάλεια του εφοδιασμού χρειάζονται το επαρκές και κατάλληλο μείγμα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας για τον εξηλεκτρισμό και για την επιτυχημένη παραγωγή πράσινου υδρογόνου, την ανάπτυξη τεχνολογιών αποθήκευσης και την πλήρη αξιοποίηση των ευκαιριών που προσφέρει η ψηφιοποίηση. Ως εκ τούτου, εξακολουθεί να υπάρχει σημαντική ανάγκη για επενδύσεις στην έρευνα και την ανάπτυξη.

1.13.

Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει την προστιθέμενη αξία των προτάσεων σχετικά με τις ταχείες διαδικασίες αδειοδότησης για τα έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και τον ορισμό των λεγόμενων «περιοχών πρώτης επιλογής» (go-to areas) για τα εν λόγω έργα. Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει εκ νέου την προστιθέμενη αξία της εφαρμογής των συστάσεων για την έγκαιρη εφαρμογή των εν λόγω αρχών.

1.14.

Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στη σημασία της εγχώριας παραγωγής ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, συμπεριλαμβανομένου του υδρογόνου, αλλά υπογραμμίζει επίσης ότι ορισμένες από τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας προτεραιότητας, όπως το υδρογόνο, ενδέχεται να μην είναι άμεσα διαθέσιμες σε επαρκείς ποσότητες και/ή σε προσιτές τιμές. Για να είναι δυνατή μεσοπρόθεσμα η κατάργηση των λύσεων μετάβασης που αναφέρονται στο σημείο 1.3 ανωτέρω, είναι σημαντικό να σχεδιαστεί μια ευρωπαϊκή πολιτική απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές, με ιδιαίτερη έμφαση σε τομείς των οποίων οι εκπομπές είναι δύσκολο να μειωθούν (ενεργοβόρες βιομηχανίες, αλλά και ενοικιαστές σε πολυκατοικίες και ο τομέας των μεταφορών). Υπάρχουν ήδη κατάλληλα μέσα (π.χ. συμβάσεις επί διαφοράς για τον άνθρακα και συλλογική αυτοκατανάλωση). Τα μέσα αυτά πρέπει να τεθούν σε εφαρμογή όσο το δυνατόν ταχύτερα, λαμβάνοντας υπόψη τις κοινωνικές επιπτώσεις και την ανάγκη διασφάλισης της διεθνούς ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων.

1.15.

Όσον αφορά το δυναμικό ανάπτυξης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στο δυναμικό της αυτοκατανάλωσης, των κοινοτήτων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και της κοινής χρήσης της ενέργειας, που αντικατοπτρίζεται στο σχέδιο, χωρίς, ωστόσο, να δίνεται εξήγηση για τον τρόπο με τον οποίο θα αρθούν οι σχετικοί φραγμοί για τέτοιου είδους δραστηριότητες.

1.16.

Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει επίσης τη σημασία των εθνικών προτύπων συμπεριφοράς και των παραδόσεων που επηρεάζουν τις επιλογές όσον αφορά τα βιώσιμα ενεργειακά μείγματα. Η ΕΟΚΕ τάσσεται υπέρ της μεγαλύτερης χρήσης των διαθέσιμων πόρων για την ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Λαμβάνοντας υπόψη τις αποκλίνουσες εθνικές επιλογές, θα πρέπει να ενθαρρυνθεί η ευελιξία και, ως εκ τούτου, θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί ευρύ φάσμα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και πηγών ενέργειας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών που να εντάσσονται από οικονομική και οικολογική άποψη σε ένα νέο ενεργειακό σύστημα, το οποίο θα βασίζεται πρωτίστως σε ευρωπαϊκές πηγές ενέργειας. Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι, μέχρι στιγμής, το καθεστώς της πυρηνικής ενέργειας παραμένει ανοικτό και, επί του παρόντος, το συγκεκριμένο ζήτημα επαφίεται στην εκτίμηση κάθε κράτους μέλους.

1.17.

Η ΕΟΚΕ συμφωνεί ότι τα δίκτυα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, αποθήκευσης και διανομής θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως υπηρετούντα το υπέρτερο δημόσιο συμφέρον, αλλά θα ήθελε να εξηγηθούν καλύτερα οι συγκεκριμένες επιπτώσεις αυτού του μέτρου. Σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις της, η ΕΟΚΕ έχει ήδη επισημάνει το υψηλό δυναμικό των ηλεκτρικών οχημάτων ως «στρατηγικών ταμιευτήρων ηλεκτρικής ενέργειας». Δυστυχώς, το σχέδιο δεν εξετάζει ούτε αυτό το θέμα.

1.18.

Όσον αφορά τις επενδύσεις, η ΕΟΚΕ επισημαίνει την ανάγκη να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στις πιθανές θετικές επιδράσεις στην απασχόληση και τις περιφερειακές οικονομίες, καθώς και στη σημασία της σύνδεσης των ενεργειακών και κλιματικών πτυχών με την κοινωνική και περιφερειακή συνοχή.

1.19.

Η ΕΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι το σχέδιο δεν καλύπτει επαρκώς την αναχρηματοδότηση της δημόσιας χρηματοδότησης η οποία θα μπορούσε να λειτουργήσει ως κεφάλαιο εκκίνησης για την προσέλκυση ιδιωτικών επενδύσεων στην ενεργειακή ανεξαρτησία. Μία δυνατότητα θα μπορούσε να είναι ο ειδικός φόρος επί των λεγόμενων «απροσδόκητων κερδών» από τις υψηλές τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου. Η ΕΟΚΕ σημειώνει τον ευαίσθητο χαρακτήρα ενός τέτοιου μέτρου, δεδομένου ότι πρέπει να αποφευχθεί η αποθάρρυνση των επενδύσεων σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και σε πηγές ενέργειας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών.

1.20.

Ενώ ο πρόσφατος κανονισμός του Συμβουλίου σχετικά με συντονισμένα μέτρα μείωσης της ζήτησης φυσικού αερίου και η συνοδευτική ανακοίνωση με τίτλο «Εξοικονόμηση φυσικού αερίου για έναν ασφαλή χειμώνα» αποτελούν βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση για τη βελτίωση της ετοιμότητας αντιμετώπισης κρίσεων, η ΕΟΚΕ επιθυμεί ένα γενικότερο πλαίσιο αντιμετώπισης κρίσεων κατάλληλο για την επίλυση μιας κρίσης του μεγέθους που αντιμετωπίζει σήμερα η ΕΕ λόγω του πολέμου στην Ουκρανία.

1.21.

Η ΕΟΚΕ λαμβάνει υπό σημείωση τις πρόσφατες παρατηρήσεις της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με την ανεπάρκεια της υφιστάμενης δομής της ενεργειακής αγοράς της ΕΕ και την ανάγκη μεταρρύθμισης της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Η ΕΟΚΕ επικροτεί την πρόθεση να διερευνηθούν επιλογές για τη βελτιστοποίηση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, αλλά υπογραμμίζει ότι πριν από κάθε πρόταση πρέπει να προηγείται διεξοδική εκτίμηση επιπτώσεων.

1.22.

Το σχέδιο, το οποίο σε κάθε περίπτωση θα απαιτήσει σημαντική χρηματοδότηση, θα είναι πολύ δύσκολο να χρηματοδοτηθεί εντός του τρέχοντος δημοσιονομικού πλαισίου. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΟΚΕ τονίζει τη σημασία της θέσπισης ενός «χρυσού κανόνα» για τις επενδύσεις στην κοινωνικοοικολογική συμπεριφορά της κοινωνίας μας (1).

2. Ιστορικό πλαίσιο

2.1.

Στην ανακοίνωσή της με τίτλο REPowerEU (2), η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει ένα ολοκληρωμένο σύνολο μέτρων για τη μείωση της εξάρτησης της ΕΕ από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα μέσω της επιτάχυνσης της πράσινης μετάβασης και της κοινής προσπάθειας για την επίτευξη ενός πιο ανθεκτικού ενεργειακού συστήματος και μιας πραγματικής Ενεργειακής Ένωσης. Το σχέδιο διαρθρώνεται σε τέσσερις πυλώνες.

2.2.

Ο πρώτος πυλώνας επικεντρώνεται στην εξοικονόμηση ενέργειας: περαιτέρω μείωση κατά 5 % στην κατανάλωση ενέργειας έως το 2030 πέραν της μείωσης κατά 9 % που προτάθηκε στη δέσμη μέτρων για την προσαρμογή στον στόχο του 55 % μέσω της καλύτερης ενεργειακής απόδοσης (3). Όσον αφορά την κατανάλωση αερίου, η δέσμη μέτρων για την προσαρμογή στον στόχο του 55 % θα αποφέρει συνολική μείωση κατά 30 % έως το 2030. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ζητήσει από τους συννομοθέτες να συμπεριλάβουν αυτή την πρόταση στη δέσμη μέτρων προσαρμογής στον στόχο του 55 % πριν από την έγκρισή της. Ως βραχυπρόθεσμο άμεσο μέτρο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα δρομολογήσει εκστρατεία εξοικονόμησης ενέργειας από κοινού με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (ΔΟΕ) απευθυνόμενη σε ιδιώτες και σε επιχειρήσεις σχετικά με τις ατομικές ενεργειακές επιλογές και θα προτείνει στα κράτη μέλη να αξιοποιήσουν πλήρως τα διαθέσιμα εργαλεία, συμπεριλαμβανομένης της επιτάχυνσης της εφαρμογής και της επικαιροποίησης των εθνικών σχεδίων για την ενέργεια και το κλίμα (ΕΣΕΚ) (4). Η ΕΟΚΕ επισημαίνει τον πρόσφατα εγκριθέντα κανονισμό του Συμβουλίου που προβλέπει συλλογική μείωση της χρήσης φυσικού αερίου κατά 15 % κατά τη χειμερινή περίοδο 2022-2023 με βάση τον μέσο όρο της τελευταίας πενταετίας (5). Ο κανονισμός συνοδεύεται από ανακοίνωση με προτάσεις πρακτικής εφαρμογής (6).

2.3.

Ο δεύτερος πυλώνας έχει ως στόχο τη μείωση της εξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο κατά δύο τρίτα έως το τέλος του έτους και τον τερματισμό της έως το 2027 μέσω διαφοροποιημένων εισαγωγών αερίου, υψηλότερων εισαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου (ΥΦΑ) (+50 bcm) από τις ΗΠΑ, την Αίγυπτο και τις χώρες της Υποσαχάριας Αφρικής και εισαγωγών μέσω αγωγών από προμηθευτές εκτός Ρωσίας (+10 bcm). Επιπλέον, η ενεργειακή πλατφόρμα της ΕΕ που δημιουργήθηκε τον Απρίλιο, θα συγκεντρώσει τη ζήτηση, θα διευκολύνει την εθελοντική από κοινού αγορά, θα βελτιστοποιήσει τη χρήση των υποδομών αερίου και θα δημιουργήσει μακροπρόθεσμες διεθνείς συμπράξεις. Η παραγωγή φυσικού αερίου εντός της ΕΕ θα αυξηθεί· μεσοπρόθεσμα, θα αναπτυχθούν εναλλακτικές λύσεις, όπως το βιομεθάνιο και το ανανεώσιμο υδρογόνο. Η διαφοροποίηση περιλαμβάνει επίσης τα πυρηνικά καύσιμα για τα οποία ορισμένα κράτη μέλη εξαρτώνται επί του παρόντος από ρωσικές πηγές.

2.4.

Ο τρίτος πυλώνας προτείνει την αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων και την επιτάχυνση της μετάβασης της Ευρώπης σε καθαρές μορφές ενέργειας: πρώτον, ο στόχος της οδηγίας για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αυξάνεται από 40 % σε 45 % έως το 2030. Οι προσπάθειες επικεντρώνονται σε βασικές τεχνολογίες, όπως η ηλιακή ενέργεια [θέτοντας ως στόχο την εγκατάσταση ηλιακών φωτοβολταϊκών ισχύος άνω των 320 GW έως το 2025 (υπερδιπλάσια σε σχέση με την ισχύ το 2022)] και 600 GW έως το 2030· η στρατηγική της ΕΕ για την ηλιακή ενέργεια, η νέα ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για την αξιοποίηση της ηλιακής ενέργειας στις στέγες· η αιολική ενέργεια (επιτάχυνση των διαδικασιών αδειοδότησης, για παράδειγμα μέσω των αποκαλούμενων «περιοχών πρώτης επιλογής»), ο διπλασιασμός του ρυθμού εγκατάστασης αντλιών θερμότητας σε 10 εκατομμύρια μονάδες κατά τα επόμενα 5 έτη και οι ηλεκτρολυτικές κυψέλες. Οι συννομοθέτες καλούνται να ευθυγραμμίσουν τους επιμέρους στόχους για τα ανανεώσιμα καύσιμα μη βιολογικής προέλευσης στο πλαίσιο της οδηγίας για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (75 % βιομηχανία, 5 % μεταφορές), να επιταχύνουν τη χρήση υδρογόνου με τον διπλασιασμό του αριθμού των «κοιλάδων υδρογόνου», να ολοκληρώσουν την αξιολόγηση των σημαντικών έργων κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος (ΣΕΚΕΕ) για το υδρογόνο έως το καλοκαίρι και να αναπτύξουν τις αντίστοιχες υποδομές για την παραγωγή, την εισαγωγή και τη μεταφορά 20 εκατ. τόνων υδρογόνου έως το 2030 (7). Προβλέπεται η δημιουργία νέων συμπράξεων για το υδρογόνο (με τη Μεσόγειο και την Ουκρανία). Η παραγωγή βιομεθανίου θα αυξηθεί σε 35 bcm έως το 2030. Η μετατροπή των υφιστάμενων εγκαταστάσεων βιοαερίου θα απαιτήσει επενδύσεις ύψους 37 δισ. ευρώ κατά την περίοδο αυτή. Προκειμένου να ενισχυθεί ο εξηλεκτρισμός και η ανάπτυξη του υδρογόνου στη βιομηχανία, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα εκπονήσει συμβάσεις επί διαφοράς για τον άνθρακα και ειδικά σκέλη του REPowerEU στο πλαίσιο του Ταμείου Καινοτομίας και θα δημιουργήσει τη συμμαχία της ΕΕ για τη βιομηχανία της ηλιακής ενέργειας. Δίνεται επίσης έμφαση στη βιομάζα και στα γεωργικά και δασικά κατάλοιπα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλεί τους συννομοθέτες να εγκρίνουν σύντομα τις προτάσεις που εκκρεμούν σχετικά με τα εναλλακτικά καύσιμα και άλλες προτάσεις στον τομέα των μεταφορών που στηρίζουν την πράσινη κινητικότητα. Για το 2023 έχει προγραμματιστεί πρωτοβουλία για τον οικολογικό προσανατολισμό των εμπορευματικών μεταφορών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει την ανάγκη να επιταχυνθούν οι διαδικασίες αδειοδότησης, μεταξύ άλλων με την έγκαιρη εφαρμογή των προτάσεων που εκκρεμούν.

2.5.

Ο τελευταίος πυλώνας εστιάζεται στις έξυπνες επενδύσεις: θα χρειαστεί πρόσθετη επένδυση ύψους 210 δισ. ευρώ έως το 2027, επιπλέον των αναγκαίων κονδυλίων για τη δέσμη προτάσεων για την προσαρμογή στον στόχο του 55 %. Η χρηματοδότηση του ΥΦΑ και του φυσικού αερίου μέσω αγωγών από άλλους προμηθευτές απαιτεί 10 δισ. ευρώ έως το 2030. Απαιτούνται πρόσθετες επενδύσεις ύψους 29 δισ. ευρώ στο δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας έως το 2030. Για τη χρηματοδότηση αυτών των επενδύσεων, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επικεντρώνεται στα σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας, στην πολιτική συνοχής, στην κοινή γεωργική πολιτική, στον μηχανισμό «Συνδέοντας την Ευρώπη», στο πρόγραμμα InvestEU, στο Ταμείο Καινοτομίας καθώς και σε φορολογικά μέτρα.

2.6.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει υποβάλει κανονισμό για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) 2021/241 για τη θέσπιση του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας, καθώς και της απόφασης (ΕΕ) 2015/1814 και της οδηγίας 2003/87/ΕΚ και του κανονισμού (ΕΕ) 2021/1060, προκειμένου να καταστήσει δυνατή τη χρήση του μηχανισμού με σκοπό την υλοποίηση των στόχων του σχεδίου REPowerEU.

2.7.

Γενικά, ενδέχεται να χρειαστεί να συνεχιστεί η χρήση πετρελαίου, άλλων ορυκτών καυσίμων και άνθρακα για μια μεταβατική περίοδο. Ο ρόλος της πυρηνικής ενέργειας είναι επίσης σημαντικός.

3. Γενικές παρατηρήσεις

3.1.

Πριν από την εξέταση του περιεχομένου του σχεδίου REPowerEU, η ΕΟΚΕ, ως εκπρόσωπος της κοινωνίας των πολιτών, η οποία επηρεάζεται αδικαιολόγητα από τις τρέχουσες δραματικές αυξήσεις των τιμών, επισημαίνει ότι πολλά από τα προβλήματα που πρέπει να επιλυθούν τώρα θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί, ή τουλάχιστον περιοριστεί, εάν είχε μειωθεί η εξάρτηση από τις εισαγωγές ενέργειας — όπως πρότεινε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τα τελευταία χρόνια. Η ΕΟΚΕ υπενθυμίζει τις δηλώσεις που περιέχονται στη στρατηγική της ΕΕ για την ενεργειακή ασφάλεια του 2014 και στη στρατηγική για την Ενεργειακή Ένωση του 2015, σύμφωνα με τις οποίες η ΕΕ παραμένει ευάλωτη σε εξωτερικούς ενεργειακούς κλυδωνισμούς, με τις οποίες καλούνται οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής σε εθνικό και σε ενωσιακό επίπεδο να καταστήσουν σαφείς στους πολίτες τις επιλογές που σχετίζονται με τη μείωση της εξάρτησής μας από συγκεκριμένα καύσιμα, συγκεκριμένους προμηθευτές ενέργειας και συγκεκριμένες οδούς εφοδιασμού. Ωστόσο, οι περισσότεροι πολιτικοί και μεγάλα τμήματα της κοινωνίας μας έχουν τυφλωθεί από τις φθηνές προμήθειες ορυκτών καυσίμων και δεν προχώρησαν στην εφαρμογή καμίας προληπτικής πολιτικής. Η τρέχουσα κατάσταση αποτελεί συνέπεια αυτής της αμέλειας. Η ΕΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι χρειαζόταν να επέλθει ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι επακόλουθες στρεβλώσεις στην παροχή ενέργειας από τη Ρωσία, προκειμένου να επισειστεί η προσοχή σε αυτό το βασικό ζήτημα ενεργειακής ασφάλειας και να ενεργοποιηθούν τα μέτρα που προτείνονται στο σχέδιο REPowerEU για τη διασφάλιση της ανεξαρτησίας των εισαγωγών ενέργειας από τη Ρωσία

3.2.

Μία συνέπεια των φρικαλεοτήτων που διέπραξε η Ρωσία κατά του ουκρανικού λαού είναι οι κυρώσεις κατά των εισαγωγών ρωσικού πετρελαίου και φυσικού αερίου και οι περικοπές των ρωσικών εξαγωγών ενέργειας σε βάρος ορισμένων κρατών μελών της ΕΕ. Συνεπώς, είναι απαραίτητη η ταχεία μείωση των εισαγωγών ενέργειας από τη Ρωσία. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει πλήρως όλες τις πρωτοβουλίες που επιδιώκουν αυτόν τον στόχο. Στόχος πρέπει να είναι η σταδιακή κατάργηση όλων των εισαγωγών ενέργειας από τη Ρωσία το συντομότερο δυνατόν, ιδανικά εντός της επόμενης τριετίας.

3.3.

Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει πλήρως το σχέδιο REPowerEU επί της αρχής του. Το REPowerEU θέτει τον σωστό στόχο —τερματισμό της εξάρτησης της Ευρώπης από τις ρωσικές εισαγωγές ενέργειας το συντομότερο δυνατόν—, συμπεριλαμβανομένης κατάλληλης δέσμης βραχυπρόθεσμων και μεσοπρόθεσμων δράσεων για την προώθηση αυτού του στόχου.

3.4.

Η κατάσταση είναι πολύ δραματική, ιδίως από διεθνή σκοπιά. Όσο η Ευρώπη συνεχίζει να εισάγει αέριο και πετρέλαιο από τη Ρωσία, συμβάλλει στον επιθετικό πόλεμο που διεξάγει ο Πούτιν. Η Ευρώπη έχει ανάγκη το ρωσικό αέριο προκειμένου να κρατήσει τις βιομηχανίες της σε λειτουργία και τα σπίτια των πολιτών της ΕΕ ζεστά, γεγονός το οποίο αποδυναμώνει τη διπλωματική της θέση. Όσο η Ρωσία μπορεί να χρησιμοποιεί τον εφοδιασμό που παρέχει στην Ευρώπη για να χειραγωγεί τις τιμές χονδρικής του φυσικού αερίου, οι Ευρωπαίοι πολίτες και η ευρωπαϊκή βιομηχανία θα πλήττονται από υψηλές τιμές και σοβαρές οικονομικές επιπτώσεις σε περίπτωση πλήρους διακοπής του εφοδιασμού με ρωσικό αέριο. Ως εκ τούτου, η τρέχουσα κατάσταση έχει αρνητικές συνέπειες στις τιμές αλλά και στην ασφάλεια του εφοδιασμού, με αποτέλεσμα τόσο οι επιχειρήσεις όσο και οι καταναλωτές να καθίστανται όμηροι. Πράγματι, ορισμένες επιχειρήσεις έχουν ήδη αναγκαστεί να περιορίσουν ή να σταματήσουν την παραγωγή λόγω των υψηλών τιμών της ενέργειας, με αρνητικές επιπτώσεις και στην απασχόληση. Ταυτόχρονα, τα νοικοκυριά αντιμετωπίζουν συχνά τεράστιες δυσκολίες στην πληρωμή των λογαριασμών ενέργειας. Αυτή η ανάμεικτη κατάσταση ασκεί επίσης πιέσεις στο δημοκρατικό σύστημα της ΕΕ και πρέπει να επιλυθεί το συντομότερο δυνατόν.

3.5.

Τίθεται δικαιολογημένα το ερώτημα αν το σχέδιο REPowerEU είναι αρκετά φιλόδοξο. Λαμβάνοντας υπόψη ότι κύριος στόχος είναι η σταδιακή κατάργηση της εξάρτησης από τις εισαγωγές ρωσικού φυσικού αερίου και πετρελαίου και η επίτευξη ενεργειακής ανεξαρτησίας της ΕΕ από τη Ρωσία, κυρίως μέσω της αύξησης του μεριδίου των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, της βελτίωσης της ενεργειακής απόδοσης και των εναλλακτικών εισαγωγών, αλλά και, εάν χρειαστεί, μέσω της χρήσης ενέργειας από ορυκτά καύσιμα χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών και άνθρακα ως μεταβατικών λύσεων για πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, η προσπάθεια πρέπει να θεωρηθεί επαρκής. Ωστόσο, ανακύπτει επίσης το ερώτημα: καταβάλλει η Ευρώπη, και ιδίως τα κράτη μέλη, κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να τεθεί τέλος στον εφοδιασμό με ρωσικό φυσικό αέριο το συντομότερο δυνατόν; Υπό το πρίσμα μόνο του σχεδίου REPowerEU, και λαμβάνοντας υπόψη όσα γνωρίζουμε μέχρι στιγμής για τα αποτελέσματα της νομοθετικής διαδικασίας σχετικά με τη δέσμη μέτρων για την προσαρμογή στον στόχο του 55 %, αυτό φαίνεται αμφίβολο.

3.6.

Υπάρχουν μόνο δυο πλήρως πειστικές επιλογές οι οποίες θα συμβάλουν εξίσου στην άμεση αντικατάσταση του φυσικού αερίου σε βάθος χρόνου και συνάδουν πλήρως με τους στρατηγικούς στόχους της δέσμης μέτρων για την προσαρμογή στον στόχο του 55 %: μαζική αύξηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και δραστική μείωση της ζήτησης.

3.7.

Λόγω του κόστους και του χρόνου που απαιτείται για την ανάπτυξη των κύριων μεσοπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων λύσεων, η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία των μέτρων που μπορούν να ληφθούν άμεσα, όπως οι επιλογές των ιδιωτών και των επιχειρήσεων, οι εθελοντικές από κοινού αγορές μέσω της πλατφόρμας της ΕΕ για την ενέργεια, η δημιουργία νέων εταιρικών σχέσεων στον τομέα της ενέργειας με αξιόπιστους υποστηρικτές, η αποθήκευση φυσικού αερίου, η υιοθέτηση των συστάσεων για έγκαιρη εφαρμογή των διαδικασιών ταχείας αδειοδότησης, ο προσδιορισμός «περιοχών πρώτης επιλογής» και η αύξηση της παραγωγής βιομεθανόλης. Οι συννομοθέτες θα μπορούσαν να ανταποκριθούν άμεσα στο αίτημα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να συμπεριληφθούν οι στόχοι της αύξησης των επιπέδων των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας από 40 % σε 45 %, της ενίσχυσης της ενεργειακής απόδοσης κατά επιπλέον 5 % και της βελτίωσης της ενεργειακής απόδοσης των κτιρίων —που καθορίζονται σε χωριστές προτάσεις— στη δέσμη μέτρων για την προσαρμογή στον στόχο του 55 %, για να κερδηθεί χρόνος. Οι συννομοθέτες θα μπορούσαν επίσης να ανταποκριθούν ενεργά στο αίτημα για ταχεία έγκριση των σχετικών προτάσεων.

3.8.

Η ΕΟΚΕ επικροτεί επίσης τον πρόσφατο κανονισμό του Συμβουλίου για τη συντονισμένη μείωση της χρήσης φυσικού αερίου κατά τη χειμερινή περίοδο 2022-2023.

3.9.

Δεδομένου του εξαιρετικά επείγοντος χαρακτήρα της κατάστασης, η ΕΟΚΕ υποστηρίζει επίσης τον τρόπο με τον οποίο το σχέδιο REPowerEU καλύπτει την ενδεχόμενη ανάγκη προσφυγής σε ορυκτά καύσιμα, σε καύσιμα χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών και σε άνθρακα για μια μεταβατική περίοδο, η οποία πρέπει να είναι όσο το δυνατόν συντομότερη προκειμένου να αποφευχθεί η εξάντληση αυτών των πηγών. Η ΕΟΚΕ εκφράζει επίσης την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι, μέχρι στιγμής, το ζήτημα της πυρηνικής ενέργειας επαφίεται σε κάθε κράτος μέλος.

3.10.

Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για τη δημιουργία ενός Κοινωνικού Ταμείου για το Κλίμα, προκειμένου να μετριαστούν οι αρνητικές κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις και να παρασχεθεί χρηματοδότηση στα κράτη μέλη για τη στήριξη των μέτρων που λαμβάνουν για την αντιμετώπιση των κοινωνικών επιπτώσεων στα οικονομικά ασθενέστερα νοικοκυριά, τις πολύ μικρές επιχειρήσεις και τους χρήστες των μεταφορών. Ταυτόχρονα, η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι το προτεινόμενο χρηματοδοτικό κονδύλιο για το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα δεν θα παράσχει επαρκή χρηματοδοτική στήριξη για την υπεύθυνη αντιμετώπιση των κοινωνικοοικονομικών επιπτώσεων στην πορεία επίτευξης των στόχων για το κλίμα και την κινητικότητα. Συνεπώς, απαιτείται αντίστοιχα υψηλός προϋπολογισμός. Η ΕΟΚΕ επισημαίνει επίσης ότι η ικανότητα των κρατών μελών να προσελκύουν και να διαχειρίζονται ιδιωτικά κεφάλαια ποικίλλει.

3.11.

Τα κράτη μέλη θα πρέπει επίσης να στηρίξουν τους πολίτες και, ιδίως, τα οικονομικά αδύναμα νοικοκυριά τόσο βραχυπρόθεσμα, για τους επόμενους δύο χειμώνες, όσο και μακροπρόθεσμα.

3.12.

Σε ό,τι αφορά την εξοικονόμηση ενέργειας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στοχεύει σε άμεση μείωση της τάξης του 5 % στην κατανάλωση φυσικού αερίου (περίπου 13 bcm) και πετρελαίου (περίπου 16 mto). Αυτό είναι κάθε άλλο παρά φιλόδοξο και δεν αντιστοιχεί στη διάσταση της κρίσης που έχει προκληθεί από τον πόλεμο κατά της Ουκρανίας. Ωστόσο, η πολιτική πραγματικότητα είναι ότι το Συμβούλιο Ενέργειας της 27ης Ιουνίου 2022 αποδέχθηκε το επίπεδο μείωσης της τάξης του 9 % που πρότεινε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2021, χωρίς να δοθεί προσοχή στις προτάσεις του σχεδίου REPowerEU για συμπερίληψη της πρότασης στη δέσμη μέτρων προσαρμογής στον στόχο του 55 %.

3.13.

Στη Γερμανία, ήδη κατά την περίοδο μεταξύ Ιανουαρίου και Μαΐου 2022, η κατανάλωση φυσικού αερίου μειώθηκε κατά σχεδόν 15 % (8), μολονότι, σύμφωνα με έρευνες αγοράς, οι οικιακοί καταναλωτές θα μπορούσαν να εξοικονομήσουν ακόμα περισσότερο. Αυτό καταδεικνύει σαφώς ότι η κατάσταση και η προθυμία ή η ικανότητα ανάληψης δράσης μπορεί να διαφέρουν σημαντικά στα κράτη μέλη και ότι, ενδεχομένως, τα μέτρα που αφήνουν περιθώριο για αυτήν την προσέγγιση έχουν τις καλύτερες πιθανότητες επιτυχίας, όπως καταδεικνύεται από τον κανονισμό του Συμβουλίου σχετικά με συντονισμένα μέτρα μείωσης της ζήτησης φυσικού αερίου, που εκδόθηκε στις 26 Ιουλίου 2022, ο οποίος λαμβάνει επίσης δεόντως υπόψη τις ανάγκες της βιομηχανίας.

3.14.

Οι εκστρατείες ενέργειας δεν θα πρέπει να αποτελούν απλώς εκκλήσεις για εξοικονόμηση ενέργειας αλλά να περιλαμβάνουν μέτρα τα οποία έχουν άμεσο αντίκτυπο, όπως οι αντίστροφες δημοπρασίες στο πλαίσιο των οποίων μια κεντρική αρχή —είτε η ρυθμιστική αρχή είτε ο διαχειριστής του συστήματος— διοργανώνει διαγωνισμό για βιομηχανικούς καταναλωτές οι οποίοι μπορούν να υποβάλλουν την προσφορά τους για εθελοντικό περιορισμό της κατανάλωσης φυσικού αερίου με βάση τα συγκεκριμένα έξοδά τους. Αυτό θα μπορούσε να συμβάλει στην επίτευξη των σχετικών επιπέδων πλήρωσης των εγκαταστάσεων αποθήκευσης αερίου και θα καθιστούσαν πιθανότερο το ενδεχόμενο, βάσει ενός σεναρίου χωρίς εφοδιασμό με ρωσικό αέριο, η ΕΕ να αντέξει τον χειμώνα χωρίς πολύ σοβαρές κοινωνικές και οικονομικές ζημίες. Η ΕΟΚΕ εφιστά την προσοχή στο δυναμικό της απόκρισης της ζήτησης ως μέσου μείωσης της ζήτησης.

3.15.

Όσον αφορά τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ο πρωταρχικός στόχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για αύξηση του μεριδίου των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στο 45 %, αντί του 40 % που είχε προταθεί το 2021, φαίνεται μέχρι στιγμής να μην έχει εισακουστεί, τουλάχιστον από το Συμβούλιο Ενέργειας της 27ης Ιουνίου 2022, παρά το αίτημα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να συμπεριληφθεί ο συγκεκριμένος στόχος στη δέσμη μέτρων για την προσαρμογή στον στόχο του 55 %. Η ΕΟΚΕ εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός αυτό, καθώς καθυστερεί με αυτόν τον τρόπο η επίδραση της επιθυμητής ανάπτυξης. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ επικροτεί τη χωριστή πρόταση που υποβλήθηκε τον Μάιο του 2022 για την επιτάχυνση των διαδικασιών αδειοδότησης για έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και τη θέσπιση «περιοχών πρώτης επιλογής» για τα εν λόγω έργα, προκειμένου να αρθεί ένα σημαντικό εμπόδιο για την ταχεία ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ιδίως των έργων ηλιακής και αιολικής ενέργειας. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ επικροτεί επίσης τη σύσταση που διατυπώνεται στην ανακοίνωση για το REPowerEU, σύμφωνα με την οποία οι ταχείες διαδικασίες αδειοδότησης και οι «περιοχές πρώτης επιλογής» πρέπει να εφαρμοστούν αμέσως, εν αναμονή της αποδοχής της πρότασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

3.16.

Για να επιτευχθούν αυτοί οι πιο φιλόδοξοι στόχοι, πρέπει να εισαχθεί ένα σύνολο τεχνολογικού εξοπλισμού, δεδομένου ότι η ΕΕ δεν διαθέτει πλέον παραγωγική ικανότητα, λόγου χάρη οι ηλιακοί συλλέκτες εισάγονται κατά κύριο λόγο από την Κίνα. Ως εκ τούτου, οι ορυκτές πηγές ενέργειας εξαρτώνται όχι μόνο από τις εισαγωγές, αλλά και από τον αναγκαίο εξοπλισμό. Η ΕΟΚΕ καλεί όλους τους φορείς λήψης πολιτικών αποφάσεων να προωθήσουν μαζικά την επέκταση των εγκαταστάσεων παραγωγής εξοπλισμού ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην Ευρώπη. Η συμμαχία της ΕΕ για τη βιομηχανία της ηλιακής ενέργειας θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα πρώτο βήμα.

3.17.

Ωστόσο, απαιτούνται μαζικές επενδύσεις για την αύξηση του μεριδίου των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στο ενεργειακό μείγμα της ΕΕ. Ωστόσο, το μερίδιο των δημόσιων επενδύσεων στην έρευνα και την ανάπτυξη τεχνολογιών απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές είναι χαμηλότερο στην ΕΕ από ό,τι σε άλλες μεγάλες οικονομίες, θέτοντας σε κίνδυνο την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ σε βασικές μελλοντικές τεχνολογίες. Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι η πράσινη μετάβαση και η ασφάλεια του εφοδιασμού χρειάζονται το επαρκές και κατάλληλο μείγμα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας για τον εξηλεκτρισμό και για την επιτυχημένη παραγωγή πράσινου υδρογόνου, την ανάπτυξη τεχνολογιών αποθήκευσης και την πλήρη αξιοποίηση των ευκαιριών που προσφέρει η ψηφιοποίηση, καθιστώντας τελικά διαθέσιμες έννοιες όπως οι εικονικοί σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής. Ως εκ τούτου, εξακολουθεί να υπάρχει σημαντική ανάγκη για επενδύσεις στην έρευνα και την ανάπτυξη.

3.18.

Έννοιες όπως η αυτοκατανάλωση, οι κοινότητες ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και η κοινή χρήση ενέργειας, οι οποίες αναγνωρίζονται ευρέως στη δέσμη μέτρων για την καθαρή ενέργεια, και τις οποίες στήριζε ανέκαθεν η ΕΟΚΕ, είναι σημαντικές για την αύξηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Οι τεράστιες ανάγκες για επενδύσεις πρέπει να καλυφθούν. Οι πολίτες είναι πρόθυμοι να επενδύσουν στην αυτοκατανάλωση ή στην κοινοτική κατανάλωση, εάν αντιληφθούν ότι αυτό είναι επωφελές και για αυτούς, ενώ θα πρέπει να ενθαρρύνονται και όχι να αποτρέπονται. Σε πολλά κράτη μέλη το δεύτερο εξακολουθεί να συμβαίνει. Η στρατηγική της ΕΕ για την ηλιακή ενέργεια, η οποία αποτελεί μέρος του σχεδίου REPowerEU, το αναγνωρίζει και αναπαράγει την οδηγία RED ΙΙ, χωρίς να καθορίζει λεπτομερώς τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να επιβληθεί στα κράτη μέλη η υποχρέωση να καταργήσουν επιτέλους τους σχετικούς φραγμούς.

3.19.

Ο ορισμός των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και της αποθήκευσης ενέργειας ως υπέρτατου δημοσίου συμφέροντος έχει νόημα, όμως οι άμεσες συνέπειες παραμένουν ασαφείς. Το δίκτυο διανομής που συνδέει τις αντίστοιχες εγκαταστάσεις με τον καταναλωτή πρέπει επίσης να αναγνωριστεί ως υπέρτατο δημόσιο συμφέρον.

3.20.

Ακόμα και με τεράστιες βελτιώσεις στη μείωση της ζήτησης για ενέργεια (βλ. σημεία 3.7 έως 3.9.) και στην αύξηση της παραγωγής των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (βλ. σημεία 3.10. έως 3.12.) είναι προφανές ότι η ΕΕ δεν θα μπορέσει να επιτύχει την ενεργειακή αυτάρκεια, ούτε βραχυπρόθεσμα ούτε μεσοπρόθεσμα. Η αυτάρκεια φαίνεται πιθανή μακροπρόθεσμα, αλλά φαίνεται να εξακολουθεί να αποτελεί αναπάντητο ερώτημα κατά πόσο αυτό είναι το επιθυμητό. Η αρνητική εμπειρία της εξάρτησης από τη Ρωσία απαιτεί μια καλά μελετημένη προσέγγιση όσον αφορά την επιλογή με ποιες χώρες/περιοχές θα συναφθούν συμπράξεις στο μέλλον. Ενώ οι κατεπείγουσες συνθήκες απαιτούν την ταχεία λήψη αποφάσεων όσον αφορά τις εισαγωγές ΥΦΑ και (πράσινου) υδρογόνου, θα πρέπει να αποφευχθούν οι μακροπρόθεσμα δεσμευτικές αποφάσεις χωρίς ολοκληρωμένη ανάλυση κινδύνου. Η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αναπτύξει μια γεωπολιτική στρατηγική εισαγωγών ενέργειας προτού προτείνει την ανάπτυξη ενεργειακών εταιρικών σχέσεων με μη δημοκρατικές ή πολιτικά ασταθείς χώρες, λαμβάνοντας υπόψη τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και τις καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στον τομέα της ενέργειας.

3.21.

Το ΥΦΑ φαίνεται να αποτελεί λύση για πολλά κράτη μέλη, λόγω όμως του αποτυπώματος άνθρακα που παράγει κατατάσσεται ως μεταβατική τεχνολογία, και η μετάβαση πρέπει να είναι όσο πιο σύντομη γίνεται. Εντός των επόμενων 20 ετών, όλες οι νεόδμητες υποδομές ΥΦΑ πρέπει είτε να καταργηθούν είτε να καταστούν ικανές να μεταφέρουν και να διανέμουν πράσινο υδρογόνο. Αυτό πρέπει να αποτελέσει θεμελιώδη αρχή για όλες τις επενδυτικές αποφάσεις που θα ληφθούν εντός των επόμενων μηνών. Η έννοια «έτοιμο για υδρογόνο» χρησιμοποιείται συχνά ως ταξινόμηση, αλλά στην πραγματικότητα η σημασία της είναι εξαιρετικά ασαφής. Όπως και με τον ορισμό του πράσινου υδρογόνου στην αντίστοιχη κατ’ εξουσιοδότηση πράξη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλει να ορίσει την έννοια «έτοιμο για υδρογόνο», προκειμένου η ασφάλεια των επενδύσεων να συνδυαστεί με έναν σαφή προσανατολισμό προς την επίτευξη των κλιματικών στόχων. Η ταξινομία θα πρέπει να τροποποιηθεί αναλόγως.

3.22.

Το γεγονός αυτό καταδεικνύει τη σημασία που έχει η συνεκτίμηση των εθνικών προτύπων συμπεριφοράς και προσεγγίσεων κατά την εξέταση βιώσιμων ενεργειακών μειγμάτων. Η ΕΟΚΕ σημειώνει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρεται στο σχέδιό της REPowerEU εν συντομία στον ρόλο της πυρηνικής ενέργειας, λαμβάνοντας υπόψη ότι η επιλογή αυτή αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα των κρατών μελών. Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τη μεγαλύτερη χρήση των διαθέσιμων πόρων στην ΕΕ, μεταξύ άλλων, κατά προτεραιότητα, όπως προτείνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, για την ταχεία και μαζική επέκταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Οι ευέλικτες επιλογές παραγωγής ενέργειας συμβάλλουν στην ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού. Ως εκ τούτου, εκτός από την αιολική και την ηλιακή ενέργεια, θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί όλο το φάσμα των πηγών ενέργειας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών που εντάσσονται σε ένα νέο ενεργειακό σύστημα, το οποίο βασίζεται κυρίως στις διακυμάνσεις των ευρωπαϊκών πηγών ενέργειας.

3.23.

Ο πυλώνας σχετικά με τις έξυπνες επενδύσεις θέτει τις σωστές προτεραιότητες. Ωστόσο, η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει ότι, με τη σωστή προσέγγιση, μια αποκεντρωμένη και ψηφιοποιημένη δομή ενεργειακού εφοδιασμού χωρίς ανθρακούχες εκπομπές μπορεί να έχει τεράστιο θετικό αντίκτυπο στις θέσεις εργασίας και τις περιφερειακές οικονομίες (βλ. TEN/660). Στην τρέχουσα κρίση, η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται μια γενική προσέγγιση στον τομέα της ενέργειας, η οποία θα συνδυάζει τα ειδικά θέματα που σχετίζονται με την ενέργεια και το κλίμα με τους στόχους της πολιτικής για την κοινωνική και περιφερειακή συνοχή. Η εν λόγω πτυχή παραβλέπεται ευρέως στη στρατηγική για την ηλιακή ενέργεια που παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μαζί με το σχέδιο REPowerEU.

3.24.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σωστά επισημαίνει ότι οι δημόσιες επενδύσεις μπορούν και πρέπει να ενεργοποιήσουν τα ιδιωτικά κεφάλαια. Ωστόσο, το σχέδιο REPowerEU δεν καλύπτει την εκ νέου χρηματοδότηση των αντίστοιχων δημόσιων ταμείων. Η κατάργηση των επιδοτήσεων των ορυκτών καυσίμων θα ήταν μια προσέγγιση ως προς τον τρόπο οργάνωσης. Μια άλλη προσέγγιση θα ήταν η φορολόγηση των απροσδόκητων κερδών που προέρχονται από τη σοβαρή κρίση στον τομέα του πετρελαίου και του φυσικού αερίου και μεταφράζονται σε τεράστια επιπλέον κέρδη, ιδίως για τις μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες. Η ΕΟΚΕ προτείνει να αφαιρεθούν αυτά τα κέρδη μέσω των φόρων και να αναδιανεμηθούν ως οικονομική αποζημίωση σε καταναλωτές ενέργειας, όπως τα ευάλωτα νοικοκυριά και οι ενεργοβόρες εταιρείες, και να χρησιμοποιηθούν για την επέκταση της παραγωγής ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και την απαραίτητη δικτυακή υποδομή, ιδιαίτερα καθώς κάτι τέτοιο ήδη συζητείται ή εφαρμόζεται σε ορισμένα κράτη μέλη. Η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι, προκειμένου να μην αποθαρρυνθούν οι επιχειρήσεις ενέργειας από το να επενδύσουν σε λύσεις χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, η εν λόγω φορολογία θα πρέπει να οριστεί ως πολύ ευαίσθητη. Η ΕΟΚΕ καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προτείνει σχετικά μέτρα χωρίς άλλη καθυστέρηση.

3.25.

Σύμφωνα με την πιθανή χρησιμότητα της προώθησης λύσεων προσαρμοσμένων στις τοπικές συνθήκες, η ΕΟΚΕ συμφωνεί πλήρως με την πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να αξιοποιηθούν τα σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας καθώς και ο μηχανισμός ανάκαμψης και ανθεκτικότητας για την υλοποίηση του σχεδίου REPowerEU.

3.26.

4. Ειδικές παρατηρήσεις

4.1.

Το βιομεθάνιο μπορεί να διαδραματίσει ρόλο στη μείωση/στον τερματισμό της εξάρτησης της Ευρώπης από το ρωσικό αέριο. Ωστόσο, για την παράγωγή του, θα πρέπει ιδίως να αναβαθμιστούν οι υπάρχουσες εγκαταστάσεις βιοαερίου, μεταξύ άλλων σε μια προσπάθεια να αποφευχθούν οι πιέσεις που ασκούνται στη βιοποικιλότητα. Επί του παρόντος, οι μονάδες παραγωγής βιοαερίου χρησιμοποιούνται συχνά μόνο για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας στην κλίμακα βασικού φορτίου, δηλαδή σε εικοσιτετράωρη βάση. Η θερμότητα που προκύπτει σπανίως χρησιμοποιείται. Οι πρακτικές αυτές είναι αναποτελεσματικές. Είτε το παραγόμενο βιοαέριο θα πρέπει να υποβάλλεται σε επεξεργασία και να διοχετεύεται απευθείας στο δίκτυο αερίου, είτε θα πρέπει επίσης να χρησιμοποιείται για την παροχή θερμότητας με τη μορφή τοπικών σταθμών συνδυασμένης παραγωγής θερμότητας και ηλεκτρικής ενέργειας. Μικρότερες εγκαταστάσεις αποθήκευσης φυσικού αερίου θα μπορούσαν να συμβάλουν στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας όταν τα επίπεδα ανέμου ή ηλιακής ακτινοβολίας είναι χαμηλά. Είναι αναγκαίο να υλοποιηθούν επενδύσεις στην αναπροσαρμογή των υφιστάμενων συστημάτων. Η ανακοίνωση αναφέρει τα αντίστοιχα κίνητρα, αλλά απουσιάζουν οι λεπτομέρειες οι οποίες πρέπει να παρουσιαστούν άμεσα.

4.2.

Όπως επισημαίνεται στο σημείο 3.14, το ΥΦΑ θα χρειαστεί να διαδραματίσει κάποιο ρόλο βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα. Το σχέδιο REPowerEU υπόσχεται αξιολογήσεις και σχεδιασμό, εθελοντικές κοινές αγορές και μεγαλύτερο συντονισμό. Ωστόσο, στο μεταξύ, διάφορα κράτη μέλη έχουν ήδη κινητοποιηθεί. Απαιτείται ευρωπαϊκή αλληλεγγύη, και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλει να εξασφαλίσει ότι κανένα κράτος μέλος δεν ενεργεί σε βάρος των συμφερόντων κάποιου άλλου, όπως προβλέπεται στον κανονισμό (ΕΕ) 2017/1938 σχετικά με τα μέτρα κατοχύρωσης της ασφάλειας εφοδιασμού με φυσικό αέριο.

4.3.

Ο εν λόγω κανονισμός προβλέπει επίσης ένα ολοκληρωμένο καθεστώς ευρωπαϊκής αλληλεγγύης σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης φυσικού αερίου. Ενώ ο πρόσφατος κανονισμός του Συμβουλίου σχετικά με τα συντονισμένα μέτρα μείωσης της ζήτησης φυσικού αερίου και η συνοδευτική ανακοίνωση με τίτλο «Εξοικονόμηση φυσικού αερίου για έναν ασφαλή χειμώνα» αποτελούν βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση για τη βελτίωση της ετοιμότητας για την αντιμετώπιση κρίσεων, η ΕΟΚΕ επιθυμεί ένα γενικότερο πλαίσιο για την αντιμετώπιση κρίσεων με στόχο την αντιμετώπιση μιας κρίσης του μεγέθους που αντιμετωπίζει σήμερα η ΕΕ λόγω του πολέμου στην Ουκρανία.

4.4.

Η μετατροπή ενέργειας σε θερμότητα και οι αντλίες θερμότητας, μεταξύ άλλων και στο πλαίσιο της τηλεθέρμανσης, φαίνεται να είναι η πιο πολλά υποσχόμενη προσέγγιση για την αντικατάσταση του φυσικού αερίου στον τομέα της θέρμανσης. Ωστόσο, υπάρχουν πολυάριθμα εμπόδια (από τις ανάγκες για ειδικευμένους εργαζομένους μέχρι κοινωνικά ζητήματα, ιδιαίτερα στις γειτονιές με υψηλά ενοίκια). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν λαμβάνει υπόψη τα εν λόγω θέματα. Απαιτείται λεπτομερέστερη και πιο κριτική εξέταση με τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών.

4.5.

Η τεράστια αύξηση των τιμών της ενέργειας αποκάλυψε τις αδυναμίες της αγοράς ενέργειας. Η ίδια η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, κ. von der Leyen, δήλωσε ότι το τρέχον σύστημα της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας δεν λειτουργεί πια και πρέπει να μεταρρυθμιστεί. Πρέπει να τεθούν βασικά ερωτήματα σχετικά με το μέλλον της ενέργειας, διασφαλίζοντας έναν φιλικό προς το περιβάλλον, οικονομικά προσιτό και αξιόπιστο ενεργειακό εφοδιασμό καθώς και το δικαίωμα στην ενέργεια. Ο σχεδιασμός και η ρύθμισή του πρέπει να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας που επικρατούν και να δημιουργήσουν τις απαραίτητες προϋποθέσεις για τους επιμέρους φορείς, καθώς και να ενισχύσουν την κατάλληλη προστασία των καταναλωτών. Η ΕΟΚΕ χαιρετίζει την πρόθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να διερευνήσει τις δυνατότητες για τη βελτιστοποίηση του σχεδιασμού της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας και υποστηρίζει σθεναρά τις εκτιμήσεις της αγοράς που αναλύουν τη συμπεριφορά όλων των δυνητικών παραγόντων της αγοράς ενέργειας καθώς και τον σχεδιασμό της αγοράς ενέργειας. Σε κάθε περίπτωση, η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει τη σημασία μιας διεξοδικής εκτίμησης επιπτώσεων πριν από την υποβολή οποιασδήποτε πρότασης. Εφιστά την προσοχή στην επείγουσα ανάγκη αντιμετώπισης των υψηλών τιμών ηλεκτρικής ενέργειας, συμπεριλαμβανομένης της σύνδεσης των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας με εκείνες του φυσικού αερίου, γεγονός το οποίο έχει αρνητικό αντίκτυπο στις οικονομίες των κρατών μελών.

4.6.

Επιπλέον, η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι η συστηματική πρόβλεψη της αυξανόμενης ενεργειακής ζήτησης ανά περιοχή και είδος ενέργειας, λαμβανομένου υπόψη του μετασχηματισμού των τύπων ενέργειας, καθώς και ο εννοιολογικός σχεδιασμός της αρχιτεκτονικής του μελλοντικού ενεργειακού συστήματος, καθίστανται ολοένα και πιο αναγκαία προκειμένου να εξασφαλιστεί η σωστή τοποθέτηση των επενδύσεων και η ασφάλεια του εφοδιασμού. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να καταρτίσει αντίστοιχη επισκόπηση και να την κοινοποιήσει ευρέως, καθώς υπάρχει συχνά έλλειψη σαφήνειας στην κοινωνία σχετικά με τον βαθμό στον οποίο η Ευρώπη μπορεί να εφοδιαστεί με ενέργεια.

Βρυξέλλες, 21 Σεπτεμβρίου 2022.

Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Christa SCHWENG

(1) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ ΕΕ C 105 της 4.3.2022, σ. 11.

(2) COM (2022) 230 final.

(3) COM(2022) 222 final.

(4) COM(2022) 240 final.

(5) Έγγραφο του Συμβουλίου 11625/22.

(6) COM(2022) 360 final.

(7) COM(2022) 230 final σ. 7 και SWD (2022) σ. 26.

(8) Industrie spart Gas, Sparpotenzial bei Verbrauchern nicht gehoben (handelsblatt.com) [Η βιομηχανία εξοικονομεί φυσικό αέριο, αλλά οι ιδιώτες καταναλωτές θα μπορούσαν να εξοικονομήσουν ακόμη περισσότερο].

(9) Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ ΕΕ C 105 της 4.3.2022, σ. 11.