Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Ο ρόλος των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών ως θεματοφυλάκων του κοινού συμφέροντος στη μεταπανδημική ανάκαμψη και ανοικοδόμηση των κοινωνιών και των οικονομιών της ΕΕ»

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(2022/C 323/03)

Εισηγητής:

ο κ. Ιωάννης ΒΑΡΔΑΚΑΣΤΑΝΗΣ

Απόφαση της συνόδου ολομέλειας	28.4.2021
Νομική βάση	Άρθρο 32 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού
	Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας
Αρμόδιο τμήμα	Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	3.5.2022
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	18.5.2022
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	569
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	189/1/4

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1.

Η κοινωνία των πολιτών και οι κοινωνικοί εταίροι γεφυρώνουν το χάσμα μεταξύ των φορέων χάραξης πολιτικής και της πραγματικότητας που βιώνουν οι πολίτες που εκπροσωπούν. Συνεπώς, η διεξαγωγή διαλόγου με τους εν λόγω ενδιαφερόμενους φορείς αποτελεί αποτελεσματικό τρόπο ώστε οι φορείς χάραξης πολιτικής να κατανοήσουν τις ποικίλες ανάγκες των ατόμων που ανήκουν σε διαφορετικές κοινωνικές ομάδες. Επιπλέον, η κοινωνία των πολιτών ενθαρρύνει τη συμμετοχή όλων στα κοινά με σκοπό την άσκηση επιρροής σε θέματα που τους αφορούν.

1.2.

Στην ΕΕ, παρατηρούμε ότι η κοινωνία των πολιτών και οι κοινωνικοί εταίροι δραστηριοποιούνται σε διαφορετικά επίπεδα. Ορισμένες οργανώσεις δραστηριοποιούνται σε επίπεδο ΕΕ, άλλες σε εθνικό επίπεδο, και ορισμένες σε τοπικό ή περιφερειακό επίπεδο. Το εύρος του έργου σε όλα τα επίπεδα είναι συμπληρωματικό. Όσον αφορά το έργο της υπεράσπισης, η εστίαση των οργανώσεων σε επίπεδο ΕΕ σε σύγκριση με τις εθνικές οργανώσεις καθορίζεται συχνά από τον τρόπο με τον οποίο οι αρμοδιότητες πολιτικής κατανέμονται μεταξύ του ενωσιακού και του εθνικού επιπέδου.

1.3.

Η κοινωνία των πολιτών που εργάζεται σε επίπεδο βάσης μπορεί επίσης να διαδραματίσει ρόλο στην παρακολούθηση της εφαρμογής και του αντικτύπου των νέων πολιτικών και πρωτοβουλιών. Ωστόσο, η κοινωνία των πολιτών δεν επηρεάζει απλώς τις αποφάσεις πολιτικής, αλλά σκοπός της είναι επίσης η παροχή υπηρεσιών στους πολίτες που εκπροσωπεί.

1.4.

Κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19 και της αργής ανάκαμψης της Ευρώπης από τη βαθιά αυτή κρίση, οι ρόλοι της κοινωνίας των πολιτών και των κοινωνικών εταίρων χρειάστηκε να προσαρμοστούν. Ακόμη μεγαλύτερη έμφαση από ό,τι στο παρελθόν δόθηκε στην παροχή υπηρεσιών ζωτικής σημασίας, την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τη διάσωση ανθρώπινων ζωών, ενώ ταυτόχρονα οι οργανώσεις χρειάστηκε να ανταποκριθούν στις προκλήσεις που αντιμετώπιζαν όσον αφορά την κάλυψη της χρηματοδότησης και τη στήριξη του προσωπικού τους. Επιπλέον, με την πανδημία, αναλήφθηκαν ορισμένες νέες πρωτοβουλίες χρηματοδότησης της ΕΕ, οι οποίες με τη σειρά τους απαιτούσαν ισχυρή υπεράσπιση, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι επενδύσεις θα φτάσουν σε όσους έχουν μεγαλύτερη ανάγκη.

1.5.

Σήμερα, παρατηρούμε ότι η ευρωπαϊκή κοινωνία των πολιτών πραγματοποιεί μετάβαση από την κρίση της COVID-19 σε μια εντελώς νέα κρίση. Πολλοί παράγοντες της κοινωνίας των πολιτών επικεντρώνουν σήμερα τις προσπάθειές τους στην αντιμετώπιση των επιπτώσεων της απρόκλητης εισβολής των ρωσικών αρχών στην Ουκρανία. Πολλές ΜΚΟ, για παράδειγμα, αξιοποιούν σήμερα τα διδάγματα που άντλησαν από την πανδημία όσον αφορά τη διαχείριση κρίσεων με σκοπό να συντρέξουν τους Ουκρανούς πρόσφυγες, να συλλέξουν οικονομικούς πόρους έκτακτης ανάγκης και να τους βοηθήσουν να ξεφύγουν από την αιματοχυσία που βρίσκεται σε εξέλιξη στη χώρα τους. Επικεντρώνουν επίσης τις προσπάθειές τους σε όσους, από την υπόλοιπη ΕΕ, διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο φτώχειας, καθώς οι τιμές των καυσίμων αυξάνονται δραστικά, και ο πληθωρισμός καλπάζει.

1.6.

Η διασφάλιση της συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών στη διαδικασία χάραξης πολιτικής είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις αξίες της ΕΕ, ενώ το άρθρο 1 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση ορίζει ότι οι αποφάσεις θα πρέπει να «λαμβάνονται όσο το δυνατόν πιο ανοικτά και όσο το δυνατόν εγγύτερα στους πολίτες». Δεν υπάρχει περιθώριο για την καταστολή του κοινωνικού διαλόγου και του διαλόγου με την κοινωνία των πολιτών στην ΕΕ. Ο σεβασμός των αξιών αυτών θα πρέπει να αποτελεί προϋπόθεση για την επιλεξιμότητα των κρατών μελών για χρηματοδότηση από την ΕΕ.

1.7.

Η ΕΕ θα πρέπει να επιδεικνύει μηδενική ανοχή όσον αφορά τα κράτη μέλη όπου ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών συρρικνώνεται. Ένα σύστημα στο οποίο αποσιωπάται η φωνή της κοινωνίας των πολιτών, ιδίως όσων επικρίνουν τον τρόπο με τον οποίο η κυβέρνηση ενεργεί, είναι ένα σύστημα που αναιρεί ενεργά τη δυναμική που έχουν οι φορείς χάραξης πολιτικής ώστε να υπηρετούν τα συμφέροντα των πολιτών τους. Αντίθετα, εξελίσσεται σε ένα σύστημα όπου οι φορείς της εξουσίας ενεργούν μόνο προς το δικό τους συμφέρον. Η προσέγγιση αυτή συνιστά απειλή για τη δημοκρατία εντός της ΕΕ και δεν έχει θέση στις αξίες της Ευρώπης που περιγράφονται στα κριτήρια της Κοπεγχάγης (1).

1.8.

Η μέριμνα ότι τα κράτη μέλη τηρούν τις αξίες της ΕΕ δεν αφορά μόνο τη δεκτικότητα στη συνεργασία με την κοινωνία των πολιτών· αφορά επίσης τη διευκόλυνση της ύπαρξης της κοινωνίας των πολιτών, ακόμη και όταν επικρίνει τις πολιτικές τους ή αντιτίθεται πολιτικά σε αυτά. Πρέπει να υπάρχει ελευθερία και ανεξαρτησία για όλες τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚΠ) στην ΕΕ. Τα κράτη μέλη που δέχονται τον διάλογο μόνο με ειδικά επιλεγμένες και φιλοκυβερνητικές οργανώσεις, στο πλαίσιο μιας τυπικής διαδικασίας, είναι τόσο ένοχα για αντιδημοκρατικές πρακτικές όσο και οι κυβερνήσεις που δεν συνεργάζονται καθόλου με την κοινωνία των πολιτών.

1.9.

Οι φορείς χάραξης πολιτικής θα πρέπει να διασφαλίζουν την ουσιαστική συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών, και όχι μόνο σε επιφανειακό επίπεδο. Αυτό σημαίνει διασφάλιση της συμμετοχής της σε όλα τα στάδια της διαδικασίας λήψης αποφάσεων. Σημαίνει να ακούγονται οι απόψεις της κοινωνίας των πολιτών κατά τη διαδικασία σύλληψης νέων νομοθετικών πράξεων, έργων ή πρωτοβουλιών, και να ζητείται τακτικά η γνώμη της, καθώς αυτά διαμορφώνονται, θεσπίζονται και, στη συνέχεια, εφαρμόζονται. Πολύ συχνά, δυστυχώς, η γνώμη της κοινωνίας των πολιτών ζητείται όταν οι νομοθετικές πράξεις ή τα έργα έχουν σχεδόν ολοκληρωθεί. Αυτό καθιστά αδύνατο για τους φορείς χάραξης πολιτικής να λάβουν υπόψη τυχόν προτάσεις και δημιουργεί προηγούμενο όπου η κοινωνία των πολιτών απλώς αναμένεται να εγκρίνει ανεξέταστα τις προτάσεις που έχουν υποβληθεί.

1.10.

Οι φορείς χάραξης πολιτικής σε όλα τα επίπεδα θα πρέπει να διευκολύνουν την εξεύρεση και την πρόσβαση στις διαδικασίες διαβούλευσής τους. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) επικροτεί το σύστημα δημόσιας διαβούλευσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, υπό την έννοια ότι είναι ανοικτό σε όλες τις ΟΚΠ, καθώς και στους μεμονωμένους πολίτες, και το γεγονός ότι όλες οι διαβουλεύσεις δημοσιεύονται συστηματικά στην ίδια ιστοσελίδα (2). Από την άλλη πλευρά, οι διαβουλεύσεις σε επίπεδο ΕΕ μπορεί ενίοτε να είναι περιοριστικές όσον αφορά το είδος συμβολής που επιτρέπουν.

1.11.

Η κοινωνία των πολιτών έχει τη δυνατότητα να συνδράμει τους φορείς χάραξης πολιτικής σε βασικά καθήκοντα όπως η παρακολούθηση. Ωστόσο, για να ληφθεί σοβαρά υπόψη ο ρόλος της κοινωνίας των πολιτών στην παρακολούθηση της εφαρμογής των νέων πολιτικών και πρωτοβουλιών, η ΕΕ, οι εθνικές και οι τοπικές αρχές θα πρέπει να υποστηρίξουν τις λειτουργικές δαπάνες των οργανώσεων αυτών. Αυτό είναι ακόμη πιο σημαντικό, δεδομένης της αβεβαιότητας της χρηματοδότησης και ειδικότερα αυτής των έργων λόγω της νόσου COVID-19, καθώς και της αύξησης των λειτουργικών δαπανών. Με μέλημα τη βέλτιστη ποιότητα και την πλέον εποικοδομητική υποστήριξη από την κοινωνία των πολιτών, είναι σημαντικό η παροχή χρηματοδότησης της λειτουργίας και της ανάπτυξης ικανοτήτων των ΟΚΠ να μην θέτει υπό αμφισβήτηση την ανεξαρτησία τους.

1.12.

Υπάρχουν διάφορα μέτρα που θα μπορούσε να λάβει η ΕΕ για να ενστερνιστεί τη συμβολή της κοινωνίας των πολιτών. Θα μπορούσε, καταρχάς, να ορίσει ένα συμμετοχικό καθεστώς. Θα μπορούσε επίσης να συμφωνήσει για κατευθυντήριες γραμμές και κοινά πρότυπα σχετικά με το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι και τον διάλογο με την κοινωνία των πολιτών τα οποία θα εφαρμόζονται σε όλες τις σχετικές διαδικασίες, καθώς και να εγκρίνει διοργανική συμφωνία σχετικά με τον διάλογο με την κοινωνία των πολιτών. Η αναγνώριση και η προώθηση του ρόλου των ενώσεων και των ΜΚΟ στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα ήταν επίσης ιδιαίτερα επωφελής για τη βελτίωση της εταιρικής σχέσης μεταξύ των φορέων χάραξης πολιτικής και της κοινωνίας των πολιτών σε επίπεδο ΕΕ.

1.13.

Οι ΟΚΠ καλούνται επίσης να ανταποκριθούν στο δικό τους σύνολο ευθυνών στο όνομα της ορθής χάραξης πολιτικής. Καταρχάς, οι οργανώσεις θα πρέπει να είναι διαρκώς δεκτικές στην πραγματικότητα που βιώνουν οι πολίτες που εκπροσωπούν, καθώς και να διασφαλίζουν ότι η υπεράσπισή τους ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να ενισχυθεί η συμμετοχή της νεολαίας στην κοινωνία των πολιτών και να διασφαλιστεί το μέλλον του κινήματος. Είναι επίσης σημαντικό η κοινωνία των πολιτών να είναι εποικοδομητική στη συμβολή της και σαφής στις εισηγήσεις της, έτσι ώστε να συμβάλλει στη διαμόρφωση νέων πολιτικών κατά τρόπο που θεωρεί ότι είναι ο βέλτιστος για τους πολίτες. Η συμβολή δεν θα πρέπει μόνο να επικεντρώνεται σε ό,τι γίνεται με ανεπαρκή τρόπο, αλλά και να υποδεικνύει συγκεκριμένα τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να γίνουν βελτιώσεις.

2. Γενικές παρατηρήσεις

2.1.

Στο παρόν έγγραφο, ο όρος «κοινωνία των πολιτών» αναφέρεται επίσης στους κοινωνικούς εταίρους, αν και πρέπει να σημειωθεί ότι οι κοινωνικοί εταίροι λειτουργούν με μοναδικό και συγκεκριμένο τρόπο για την προστασία των δικαιωμάτων. Οι ΟΚΠ υπερασπίζονται επίσης ομάδες που δεν μπορούν να επηρεάσουν την πολιτική μέσω της ψήφου τους, όπως τα παιδιά, τα άτομα με αναπηρία που στερούνται του δικαιώματος ψήφου ή οι μετανάστες και οι πρόσφυγες, και ενθαρρύνουν τη συμμετοχή τους στη δημοκρατία. Συνεπώς, ο διάλογος μεταξύ της κοινωνίας των πολιτών και των φορέων χάραξης πολιτικής είναι καίριας σημασίας για την κατανόηση των αναγκών της κοινωνίας και τη διαμόρφωση αποτελεσματικών απαντήσεων πολιτικής.

2.2.

Οι ανεξάρτητες και ενημερωμένες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών μπορούν να προσφέρουν ανεκτίμητη συμβολή στη χάραξη πολιτικής. Μπορούν επίσης να διαδραματίσουν ουσιαστικό ρόλο στην παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας των υφιστάμενων πολιτικών και πρωτοβουλιών. Ωστόσο, η στήριξη για την ανάπτυξη ικανοτήτων είναι κρίσιμης σημασίας.

2.3.

Ο χώρος της κοινωνίας των πολιτών συρρικνώνεται δραστικά σε ορισμένα μέρη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), και τα θεσμικά όργανα της ΕΕ πρέπει να αντιδράσουν σθεναρά και χωρίς συμβιβασμούς σε αυτές τις ανησυχητικές εξελίξεις. Η διασφάλιση της συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών στη διαδικασία χάραξης πολιτικής είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις αξίες της ΕΕ, ενώ το άρθρο 1 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση ορίζει ότι οι αποφάσεις θα πρέπει να «λαμβάνονται όσο το δυνατόν πιο ανοικτά και όσο το δυνατόν εγγύτερα στους πολίτες». Δεν μπορούν να υπάρχουν περιθώρια για την καταστολή της.

2.4.

Η κατανομή των αρμοδιοτήτων πολιτικής μεταξύ του ενωσιακού, του εθνικού, του περιφερειακού και του τοπικού επιπέδου έχει οδηγήσει σε διάφορα επίπεδα εκπροσώπησης της κοινωνίας των πολιτών. Υπάρχουν ΟΚΠ στην ΕΕ που ασχολούνται ειδικά με τομείς πολιτικής στους οποίους η ΕΕ νομοθετεί, και άλλες που δραστηριοποιούνται σε εθνικό, περιφερειακό ή τοπικό επίπεδο.

2.5.

Δύο από τους κύριους φραγμούς που αντιμετωπίζει η κοινωνία των πολιτών σε όλα τα επίπεδα τείνουν να είναι η αντίσταση των φορέων χάραξης πολιτικής στη διεξαγωγή διαλόγου και η έλλειψη ουσιαστικής συμμετοχής σε όλα τα στάδια της διαδικασίας λήψης αποφάσεων. Θα πρέπει να θεσπιστούν νομικές ρυθμίσεις σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο για την εξάλειψη αυτής της στάσης.

2.6.

Η κοινωνία των πολιτών σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στη μεταπανδημική ανάκαμψη της Ευρώπης. Ένας από τους τομείς στους οποίους τα δύο επίπεδα συντονίζονται αφορά τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη της ΕΕ επενδύουν οικονομικούς πόρους από τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, ο οποίος έχει τη δυνατότητα να αλλάξει σημαντικά τη μορφή των κοινωνιών και των οικονομιών μας κατά τα επόμενα έτη και δεκαετίες. Ωστόσο, η διαδικασία αυτή έχει καταδείξει την ανεπαρκή δέσμευση πολλών κρατών μελών στην ουσιαστική διαβούλευση με την κοινωνία των πολιτών, με πολλές ΟΚΠ να αποκλείονται ή, στην καλύτερη περίπτωση, να συμμετέχουν μόνο επιφανειακά στην κατάρτιση των εθνικών σχεδίων ανάκαμψης και ανθεκτικότητας. Αυτό περιγράφεται σε ψήφισμα της ΕΟΚΕ τον Φεβρουάριο του 2021 (3). Επιπλέον, διαπιστώσαμε αυτή την ανεπαρκή διαβούλευση με την κοινωνία των πολιτών, μολονότι η σχετική υποχρέωση περιγράφεται στο άρθρο 18 του κανονισμού (ΕΕ) 2021/240 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (4), για τη θέσπιση του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας.

3. Πώς η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών μπορεί να οδηγήσει σε εξυπνότερη χάραξη πολιτικής

3.1.

Οι φορείς χάραξης πολιτικής σε όλα τα επίπεδα έχουν σκοπό να υπηρετούν τα συμφέροντα των πολιτών, και όχι το αντίστροφο. Η δημοκρατία μπορεί να λειτουργήσει σωστά μόνο, όταν αυτοί που θεσπίζουν και εφαρμόζουν τους νόμους αφουγκράζονται και κατανοούν τις ανάγκες των πολιτών που εκπροσωπούν. Η ύπαρξη της κοινωνίας των πολιτών, η ενεργός συμπερίληψή της και η ουσιαστική συμμετοχή της στη διαδικασία λήψης αποφάσεων σε όλα τα επίπεδα είναι ουσιαστικές για την αποτελεσματική και έξυπνη διακυβέρνηση.

3.2.

Οι ΟΚΠ είναι επιφορτισμένες με τη διαβίβαση μηνυμάτων από τους πολίτες που εκπροσωπούν, ή την προώθηση των ανησυχιών του κοινού, καθώς και τη διοχέτευση αυτών σε σαφή και συνεκτικά μηνύματα και συστάσεις πολιτικής. Συνεπώς, η διεξαγωγή διαλόγου με την κοινωνία των πολιτών αποτελεί αποτελεσματικό τρόπο ώστε οι φορείς χάραξης πολιτικής να κατανοήσουν τις ποικίλες ανάγκες των ατόμων που ανήκουν σε διαφορετικές κοινωνικές ομάδες. Συμβάλλει στην ελαχιστοποίηση του κινδύνου παραγνώρισης των όποιων θεμάτων ενδέχεται να προκύψουν κατά την εφαρμογή των πολιτικών και μπορεί να προσφέρει διορατικότητα και εμπειρογνωμοσύνη που διαφορετικά θα μπορούσαν να μην είναι διαθέσιμες στους φορείς χάραξης πολιτικής.

3.3.

Ενώ οι φορείς χάραξης πολιτικής είναι δεκτικοί σε αυτά που επιθυμούν οι ψηφοφόροι, ένας από τους κρίσιμους ρόλους της κοινωνίας των πολιτών είναι να εκπροσωπεί ομάδες που δεν έχουν δικαίωμα ψήφου. Αυτό ισχύει ιδίως για τις ΟΚΠ που προστατεύουν τα δικαιώματα των παιδιών, των ατόμων με αναπηρία που στερούνται του δικαιώματος ψήφου, των ατόμων υπό κηδεμονία, καθώς και των μεταναστών και των προσφύγων που δεν έχουν δικαίωμα ψήφου στη χώρα διαμονής τους. Η κοινωνία των πολιτών έχει σκοπό να υπερασπισθεί τα συμφέροντα αυτών των ομάδων, των οποίων η φωνή δεν μπορεί να ακουστεί μέσω της ψήφου τους. Ενθαρρύνει επίσης τη συμμετοχή όλων στη «δημοκρατία των πολιτών» με σκοπό την άσκηση επιρροής σε θέματα που τους αφορούν. Χωρίς την ύπαρξη ισχυρής κοινωνίας των πολιτών και την ικανότητά της να ενθαρρύνει τη συμμετοχή των ατόμων που ανήκουν σε αυτές τις ομάδες, πολλοί θα κινδύνευαν να παραγνωριστούν περαιτέρω από τους φορείς λήψης αποφάσεων.

3.4.

Οι ΟΚΠ που εργάζονται σε επίπεδο βάσης, ιδίως οι εθνικές ή οι τοπικές ΟΚΠ, μπορούν επίσης να διαδραματίσουν ρόλο στην παρακολούθηση της εφαρμογής και του αντικτύπου των νέων πολιτικών και πρωτοβουλιών. Ωστόσο, η παρακολούθηση είναι ένα εντατικό έργο που συχνά απαιτεί πολύ τεχνικές γνώσεις. Συνεπώς, είναι σημαντικό η ΕΕ και τα κράτη μέλη να στηρίξουν τις ΟΚΠ μέσω χρηματοδότησης και τεχνικής υποστήριξης, ώστε να μπορέσουν να αναπτύξουν ικανότητες. Επιπλέον, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να αρχίσει να εκπονεί μια στρατηγική για την εποπτεία του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιούνται τα κονδύλια της ΕΕ, καθήκον που φαίνεται ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν μπορεί να αναλάβει από μόνη της. Στη στρατηγική αυτή θα πρέπει να περιγράφεται με σαφήνεια ο τρόπος με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχεδιάζει να επικουρεί τους εταίρους που συνεργάζονται μαζί της στις εποπτικές δραστηριότητες.

4. Ο ρόλος της κοινωνίας των πολιτών σε επίπεδο ΕΕ στη μεταπανδημική ανάκαμψη

4.1.

Η κοινωνία των πολιτών σε επίπεδο ΕΕ αναφέρεται σε παράγοντες που απευθύνουν την υπεράσπισή τους στα θεσμικά όργανα της ΕΕ και εκπροσωπούν πολίτες που ζουν και στα 27 κράτη μέλη και συχνά πολύ πιο πέρα από αυτά. Διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στην υπεράσπιση γύρω από τους τομείς αρμοδιότητας της ΕΕ, όπου είναι αναγκαίο να εμπλακούν σε διάλογο με τους φορείς χάραξης πολιτικής σε επίπεδο ΕΕ.

4.2.

Οι τομείς στους οποίους επικεντρώνεται συχνά η κοινωνία των πολιτών σε επίπεδο ΕΕ είναι οι ακόλουθοι. Πρόκειται για τομείς πολιτικής όπου η ΕΕ μπορεί να προτείνει νομοθεσία, ή όπου τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν νομοθεσία σε εθνικό επίπεδο μόνο, όταν δεν αντιβαίνει στην ισχύουσα νομοθεσία της ΕΕ: απασχόληση και κοινωνικές υποθέσεις· οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή· γεωργία· αλιεία· περιβάλλον· προστασία των καταναλωτών· μεταφορές· διευρωπαϊκά δίκτυα· ενέργεια· δικαιοσύνη και θεμελιώδη δικαιώματα· μετανάστευση και εσωτερικές υποθέσεις· δημόσια υγεία· αναπτυξιακή συνεργασία και ανθρωπιστική βοήθεια. Επίσης, η κοινωνία των πολιτών και οι κοινωνικοί εταίροι εστιάζουν επί του παρόντος σε πρωτοβουλίες πολιτικής σε επίπεδο ΕΕ, όπως ο ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων (5) και η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (6).

4.3.

Εξακολουθούν να υπάρχουν πολλοί φραγμοί όσον αφορά την υπεράσπιση από τις ΟΚΠ σε επίπεδο ΕΕ. Όπως επισημαίνεται στην ενημερωτική έκθεση SOC/639 (7) της ΕΟΚΕ, αντίθετα με τις άλλες διεθνείς οργανώσεις, η ΕΕ δεν έχει ακόμα δημιουργήσει ένα συμμετοχικό καθεστώς για τις ευρωπαϊκές ενώσεις και τις ΜΚΟ. Ωστόσο, ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ εγγυάται το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και του συνεταιρίζεσθαι σε όλα τα επίπεδα, συμπεριλαμβανομένου του ευρωπαϊκού, ιδίως στους τομείς που αναφέρονται στον πολίτη (8).

Στο πλαίσιο της ανάκαμψης από τη νόσο COVID-19, η κοινωνία των πολιτών σε επίπεδο ΕΕ επηρεάζει και παρακολουθεί τον τρόπο με τον οποίο τα κονδύλια της ΕΕ χρησιμοποιούνται προκειμένου οι πολίτες να εξέλθουν από αυτήν την κρίση.

4.4.

Η χρήση της χρηματοδότησης της ΕΕ, ιδίως με τη μορφή του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, ύψους 723,8 δισεκατ. ευρώ (9), έχει τη δυνατότητα να ενθαρρύνει την κοινωνική και οικονομική ανάκαμψη από την κρίση της νόσου COVID-19. Ωστόσο, το πού επενδύονται οι οικονομικοί πόροι είναι μια πολιτική επιλογή. Ενώ τα εθνικά σχέδια για τη διάθεση των πόρων αυτών καταρτίζονται από τα κράτη μέλη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει την ευθύνη για την αξιολόγηση και την έγκριση των σχεδίων. Η κοινωνία των πολιτών σε επίπεδο ΕΕ έχει επανειλημμένα προειδοποιήσει την Επιτροπή σχετικά με ανησυχητικές προτάσεις χρηματοδότησης στα εθνικά σχέδια. Έχει τονίσει τα υφιστάμενα συστημικά προβλήματα που αποκάλυψε και μεγέθυνε η πανδημία, όπως οι ανεπαρκείς επενδύσεις στα συστήματα δημόσιας υγείας, κοινωνικής ασφάλισης και εκπαίδευσης, και έχει ασκήσει πιέσεις ώστε ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας να προχωρήσει προς την επίλυσή τους.

4.5.

Αρκετά εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας προσαρμόστηκαν κατόπιν αιτήματος της Επιτροπής, ενώ υπήρξαν σχέδια τα οποία απορρίφθηκαν ή των οποίων η έγκριση εκκρεμεί (10). Η κοινωνία των πολιτών διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην επισήμανση αυτών των τομέων ανησυχίας (11). Τα κονδύλια της ΕΕ πρέπει να διατεθούν στους τομείς όπου παρατηρήσαμε τις μεγαλύτερες πιέσεις, τους περισσότερους θανάτους και τις πιο ανησυχητικές παραβιάσεις των βασικών δικαιωμάτων των πολιτών κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Αυτό θα περιλαμβάνει τη χρηματοδότηση της μετάβασης από τα ιδρύματα φροντίδας, ιδίως για τα άτομα με αναπηρία και τους ηλικιωμένους, καθώς και την καλύτερη ετοιμότητα και ανθεκτικότητα της παροχής υγειονομικής περίθαλψης έκτακτης ανάγκης, προκειμένου να αποφευχθεί η επανάληψη του συστήματος διαλογής, όπου ορισμένες ομάδες απομακρύνονταν από τα νοσοκομεία.

4.6.

Τα κονδύλια της ΕΕ έχουν επίσης σκοπό να στηρίξουν την οικονομική ανάκαμψη και την επιστροφή στην εργασία των ατόμων που έχασαν τα μέσα βιοπορισμού τους κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Εκτιμάται ότι, στην ΕΕ και μόνο, χάθηκαν 6 εκατομμύρια θέσεις εργασίας λόγω της COVID-19 (12). Ωστόσο, δεν επηρεάστηκαν εξίσου όλα τα άτομα από την απώλεια θέσεων εργασίας. Οι κοινωνικοί εταίροι επηρεάζουν σημαντικά τη διαμόρφωση των οικονομικών, εργασιακών και κοινωνικών πολιτικών που προάγουν την εύρυθμη λειτουργία των αγορών εργασίας και, ως εκ τούτου, προστατεύουν τους εργαζομένους, συμπεριλαμβανομένων όσων διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο απώλειας εισοδήματος, αλλά και τους εργοδότες. Η κοινωνία των πολιτών σε επίπεδο ΕΕ προσπάθησε επίσης φροντίσει έτσι ώστε οι επενδύσεις να διοχετευτούν σε όσους επλήγησαν περισσότερο. Η κοινωνία των πολιτών που εκπροσωπεί τα συμφέροντα των γυναικών, των νέων, των ατόμων με αναπηρία και των ατόμων που ανήκουν σε εθνοτικές μειονότητες καλείται να διαδραματίσει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι οικονομικοί πόροι θα διοχετευθούν στην επανειδίκευση και τη στήριξη αυτών των ομάδων. Αυτό το πράττουν οι ΟΚΠ επηρεάζοντας τις προτεραιότητες και τις συστάσεις που διατυπώνει η Επιτροπή σχετικά με τη χρήση των κονδυλίων, την αξιολόγηση των εθνικών σχεδίων από την ΕΕ και την παρακολούθηση του τρόπου με τον οποίο τα κονδύλια δαπανώνται στα κράτη μέλη, από κοινού με τις εθνικές και τις τοπικές ΟΚΠ.

4.7.

Η ΕΕ δρομολογεί επίσης τη δημιουργία μιας Ένωσης Υγείας, η οποία θα της παράσχει μεγαλύτερη ετοιμότητα ενόψει μελλοντικών υγειονομικών κρίσεων. Η Ένωση Υγείας θα επιφέρει ορισμένες αλλαγές στον συντονισμό της ΕΕ σε τομείς όπως η επιτήρηση των ελλείψεων φαρμάκων και η αποθεματοποίηση εκ των προτέρων, η δοκιμή και η έγκριση νέων φαρμάκων και θεραπειών και η ανταλλαγή σωστικών συσκευών σε διασυνοριακό επίπεδο με βάση τις ανάγκες. Και πάλι, η κοινωνία των πολιτών σε επίπεδο ΕΕ καλείται να διαδραματίσει τον ρόλο της στη διασφάλιση ότι το νέο σχέδιο θα προστατεύσει αποτελεσματικότερα τις ομάδες που ωφελήθηκαν λιγότερο από τις αντιδράσεις της ΕΕ και των κρατών μελών στην πανδημία. Οι στόχοι αυτοί περιγράφηκαν στη γνωμοδότηση SOC/665 (13) της ΕΟΚΕ. Οι στόχοι είναι να διασφαλιστεί ότι ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA) θα καθιερώσει ένα ευρωπαϊκό πρότυπο τιμολόγησης των φαρμάκων με δίκαιο, υπεύθυνο και διαφανή τρόπο. Θα χρειαστεί επίσης να ασκηθούν πιέσεις, ώστε το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων να έχει την αναγκαία εντολή και πόρους για την αντιμετώπιση των ανισοτήτων στον τομέα της υγείας και τη διασφάλιση ότι οι αντιδράσεις της ΕΕ στον τομέα της υγείας στοχεύουν εκείνους που θεωρείται ότι διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο, καθώς και για τη διασφάλιση ότι οι εκστρατείες για την υγεία και η ενημέρωση από την ΕΕ στον τομέα της δημόσιας υγείας θα καταστούν πολύ πιο προσβάσιμες και κατανοητές από όλους τους πολίτες κατά τη διάρκεια μελλοντικών κρίσεων.

4.8.

Οι μελλοντικές κρίσεις είναι πιθανό να προκληθούν όχι μόνο από ιούς, αλλά επίσης, ή ακόμη και πρωτίστως, από φυσικές καταστροφές εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής. Η ΕΕ καλείται να διαδραματίσει βασικό ρόλο βοηθώντας τα κράτη μέλη να μειώσουν τις εκπομπές CO2, καθώς και να προετοιμαστούν και να αντιμετωπίσουν από κοινού τα αυξανόμενα προβλήματα που έχουμε παρατηρήσει τα τελευταία έτη, όπως πλημμύρες και δασικές πυρκαγιές. Συνεπώς, οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ καλούνται να διαδραματίσουν ρόλο συνδράμοντας τους φορείς χάραξης πολιτικής στον εντοπισμό των τομέων που έχουν μεγαλύτερη ανάγκη από επενδύσεις, και προτείνοντας λύσεις για την αποτελεσματικότερη διαχείριση των περιβαλλοντικών καταστροφών κατά τρόπο, ώστε κανείς να μην μένει στο περιθώριο.

5. Ο ρόλος της εθνικής και της τοπικής κοινωνίας των πολιτών στην καλύτερη ανοικοδόμηση

5.1.

Στο πλαίσιο της ΕΕ, υπάρχουν διάφοροι τομείς πολιτικής όπου η ευθύνη της υπεράσπισης εναπόκειται σαφώς στις εθνικές και τις τοπικές ΟΚΠ. Όπως και στην περίπτωση της κοινωνίας των πολιτών σε επίπεδο ΕΕ, αυτό συνοψίζεται στους τρόπους με τους οποίους οι αρμοδιότητες κατανέμονται μεταξύ της ΕΕ και των κρατών μελών της. Σε συνεργασία με την κοινωνία των πολιτών σε επίπεδο ΕΕ, οι εθνικές και οι τοπικές ΟΚΠ μεριμνούν ώστε να καλύπτονται όλοι οι τομείς πολιτικής.

5.2.

Οι τομείς στους οποίους επικεντρώνονται συνήθως οι εθνικές και οι τοπικές ΟΚΠ είναι οι ακόλουθοι: δημόσια υγεία· βιομηχανία· πολιτισμός· εκπαίδευση, νεολαία και αθλητισμός· κοινωνική προστασία, προστασία του περιβάλλοντος, κοινωνικές υπηρεσίες, νομική υποστήριξη των θυμάτων, στέγαση των θυμάτων βίας κ.λπ.

5.3.

Πολλά θέματα που επιδεινώθηκαν από τη νόσο COVID-19 αναλήφθηκαν από την εθνική, την περιφερειακή και την τοπική κοινωνία των πολιτών. Στο εθνικό πλαίσιο ήταν που ελήφθησαν αποφάσεις σχετικά με κανόνες για τον τερματισμό της διασποράς του ιού, τον τρόπο παροχής υγειονομικής περίθαλψης έκτακτης ανάγκης, την απόδοση προτεραιότητας στον εμβολιασμό, τον τρόπο συνέχισης της εκπαίδευσης για τους εκπαιδευόμενους όλων των ηλικιών και τον τρόπο προστασίας του εισοδήματος των εργαζομένων που έχασαν την εργασία τους. Οι δραστηριότητές τους περιλάμβαναν επίσης την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης για τα εμβόλια και την επισήμανση του κινδύνου διακρίσεων και αύξησης της φτώχειας μεταξύ ορισμένων ομάδων πολιτών.

5.4.

Η εθνική και η τοπική κοινωνία των πολιτών είναι ίσως εκείνη που καλείται να διαδραματίσει τον πιο κρίσιμο ρόλο στην παροχή βοήθειας στην ΕΕ για την καλύτερη ανάκαμψη, καθότι διαμορφώνει τις εθνικές και τις περιφερειακές πολιτικές και παρέχει βασικές υπηρεσίες στις κοινότητές της στους ακόλουθους τομείς:

—	Διασφάλιση ότι η επιστροφή στη διά ζώσης εκπαίδευση μετά την πανδημία θα περιλαμβάνει όλους τους εκπαιδευόμενους·

—	Γεφύρωση του ψηφιακού χάσματος, ιδίως για τις περιθωριοποιημένες ομάδες·

—	Μέριμνα έτσι ώστε οι πολιτικές να διευκολύνουν την ποιοτική απασχόληση για όσους είναι σήμερα το πιο πιθανό να αποκοπούν από την αγορά εργασίας, ιδίως για τους νέους, τις γυναίκες, τα άτομα που ανήκουν σε οικογένειες μεταναστών και τα άτομα με αναπηρία·

—	Ενίσχυση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας και της ικανότητάς τους να στηρίζουν όλους τους πολίτες στη διατήρηση ενός αξιοπρεπούς βιοτικού επιπέδου·

—	Διασφάλιση ότι οι εθνικές πολιτικές για τη μακροχρόνια φροντίδα και οι κοινωνικές υπηρεσίες επικεντρώνονται σε εναλλακτικές επιλογές που βασίζονται στην κοινότητα και την οικογένεια έναντι της ιδρυματικής φροντίδας, όπου παρατηρήσαμε τους περισσότερους θανάτους κατά τη διάρκεια της πανδημίας·

—	Άσκηση πιέσεων για πολιτικές και επενδύσεις που διευκολύνουν την ένταξη των μεταναστών και των προσφύγων στην αγορά εργασίας και στα συστήματα κοινωνικής προστασίας.

—	Η κοινωνία των πολιτών έχει επίσης καίρια σημασία για τη βελτίωση των οικονομικών και πολιτικών συνθηκών. Ειδικότερα, οι κοινωνικοί εταίροι είναι κρίσιμης σημασίας για την ενίσχυση της επάρκειας του εισοδήματος και των δίκαιων συνθηκών εργασίας μέσω των συλλογικών διαπραγματεύσεων.

5.5.

Το πλαίσιο για την επίσημη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στη χάραξη πολιτικής διαφέρει μεταξύ των κρατών μελών. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν εθνικά ισοδύναμα της ΕΟΚΕ, μολονότι η εξουσία που τους απονέμεται διαφέρει και μεταβάλλεται συνεχώς. Η δομή της ΕΟΚΕ, η οποία αποτελείται από μέλη που εκπροσωπούν τρεις ομάδες, τους εργοδότες, τους εργαζομένους και τη λεγόμενη «Ευρώπη της πολυμορφίας», θα μπορούσε να αναπαραχθεί με επιτυχία σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο.

Σε συνεργασία με την κοινωνία των πολιτών σε επίπεδο ΕΕ, οι εθνικές ΟΚΠ διαδραματίζουν επίσης καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας χρησιμοποιείται στα κράτη μέλη.

5.6.

Στην ενημερωτική έκθεσή της SOC/639 (14) και στο ψήφισμά της σχετικά με τη συμμετοχή της εθνικής κοινωνίας των πολιτών στα εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (15), η ΕΟΚΕ επικρότησε τη συμφωνία που επιτεύχθηκε τον Δεκέμβριο του 2020 μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου σχετικά με τον κανονισμό για τη θέσπιση του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (16), του οποίου το άρθρο 18 περιγράφει την ανάγκη συμμετοχής των ΟΚΠ, μέσω διαβούλευσης, στην κατάρτιση και την εφαρμογή των εθνικών σχεδίων ανάκαμψης και ανθεκτικότητας.

5.6.1.

Ωστόσο, αποτελεί ειρωνεία το γεγονός ότι, παρά την αναφορά στη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στον κανονισμό για τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, αυτή δεν συμμετείχε στον καθορισμό του μέρους του κανονισμού που αφορά τη συμμετοχή της στη διαδικασία. Επιπλέον, σε κανένα σημείο του κανονισμού δεν γίνεται ρητή αναφορά στις ΟΚΠ ως δικαιούχους, σε αντίθεση, για παράδειγμα, με τις ΜΜΕ. Αυτό έχει δημιουργήσει ορισμένα προβλήματα όσον αφορά τη συμμετοχή των ΟΚΠ στην εφαρμογή. Αυτό είναι παράδοξο, δεδομένου ότι οι ΟΚΠ θα αποτελέσουν καθοριστικό παράγοντα κατά την ανάκαμψη από τη νόσο COVID-19.

5.6.2.

Επιπλέον, στην πράξη, παρά την καθοδήγηση της Επιτροπής (17), η πραγματικότητα είναι ότι οι εθνικές ΟΚΠ αντιμετώπισαν μεγάλες δυσκολίες στο να επηρεάσουν τα αποτελέσματα των εθνικών σχεδίων ανάκαμψης και ανθεκτικότητας. Ένας φραγμός ήταν η φαινομενική απροθυμία ορισμένων εθνικών κυβερνήσεων να συμπεριλάβουν την κοινωνία των πολιτών στην κατάρτιση των σχεδίων τους. Πολλές κυβερνήσεις δεν φρόντισαν για την ενεργό συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών, εξαναγκάζοντας τις ΟΚΠ να απευθυνθούν ανοικτά στις εθνικές αρχές, ώστε να τους επιτραπεί να συμμετάσχουν. Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου συμμετείχαν, ο χρόνος που αφιερώθηκε για τη διαβούλευση με την κοινωνία των πολιτών ήταν σε μεγάλο βαθμό ανεπαρκής. Αυτό εμπόδισε την ουσιαστική συζήτηση και την εξέταση της συμβολής της κοινωνίας των πολιτών όσον αφορά τα εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας. Το αποτέλεσμα είναι ότι, ενώ μεγάλος αριθμός κρατών μελών έχει αποδείξει κάποια μορφή διαβούλευσης με την κοινωνία των πολιτών, πολύ συχνά, δυστυχώς, η εθνική κοινωνία των πολιτών δεν συμμετείχε πραγματικά στη διαμόρφωση των σχεδίων που προέκυψαν.

Βρυξέλλες, 18 Μαΐου 2022.

Η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Christa SCHWENG

(1) Κριτήρια ένταξης, https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/enlargement-policy/glossary/accession-criteria_en

(2) https://ec.europa.eu/info/consultations_el

(3) https://www.eesc.europa.eu/el/documents/resolution/involvement-organised-civil-society-national-recovery-and-resilience-plans-what-works-and-what-does-not

(4) Κανονισμός (ΕΕ) 2021/241 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Φεβρουαρίου 2021, για τη θέσπιση του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (ΕΕ L 57 της 18.2.2021, σ. 17).

(5) Ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/economy-works-people/jobs-growth-and-investment/european-pillar-social-rights_el

(6) Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal_el

(7) Θέσπιση ενός ευρωπαϊκού καταστατικού για τις ενώσεις και τις ΜΚΟ με λεπτομερή ορισμό μιας ΜΚΟ ή μιας ευρωπαϊκής ένωσης (ενημερωτική έκθεση), Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, https://www.eesc.europa.eu/el/our-work/opinions-information-reports/information-reports/creation-european-statute-associations-and-ngos-incorporating-precise-definition-ngo-or-european-association-information

(8) Άρθρo 12.

(9) https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/recovery-coronavirus/recovery-and-resilience-facility_el

(10) Το σχέδιο της Βουλγαρίας δεν εγκρίθηκε, ενώ η έγκριση του σχεδίου της Ουγγαρίας έχει παγώσει.

(11) ΕΕ C 517 της 22.12.2021, σ. 1.

(12) Η νόσος COVID-19 έχει ήδη εξανεμίσει 6 εκατομμύρια θέσεις εργασίας, σύμφωνα με μελέτη της ΕΕ, Ειδήσεις για την πανδημία του κορονοϊού, Al Jazeera.

(13) ΕΕ C 286 της 16.7.2021, σ. 109.

(14) Θέσπιση ενός ευρωπαϊκού καταστατικού για τις ενώσεις και τις ΜΚΟ με λεπτομερή ορισμό μιας ΜΚΟ ή μιας ευρωπαϊκής ένωσης (ενημερωτική έκθεση), Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, https://www.eesc.europa.eu/el/our-work/opinions-information-reports/information-reports/creation-european-statute-associations-and-ngos-incorporating-precise-definition-ngo-or-european-association-information

(15) ΕΕ C 155 της 30.4.2021, σ. 1.

(16) ΕΕ L 57 της 18.2.2021, σ. 17.

(17) https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/document_travail_service_part1_v2_en.pdf