Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής με θέμα «Έγγραφο προβληματισμού “Προς μια βιώσιμη Ευρώπη έως το 2030”»

[COM(2019) 22 final]

(2020/C 14/14)

Εισηγητής: ο κ. Cillian LOHAN

Συνεισηγητής: ο κ. Peter SCHMIDT

Αίτηση γνωμοδότησης	Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 12.3.2019
Νομική βάση	Άρθρο 304 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Απόφαση του Προεδρείου	11.12.2018 — διεύρυνση της ομάδας μελέτης 22.1.2019
Αρμόδια τμήματα	Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη και περιβάλλον και Μεταφορές, ενέργεια, υποδομές, κοινωνία των πληροφοριών
Υιοθετήθηκε από το τμήμα	28.6.2019
Υιοθετήθηκε από την ολομέλεια	26.9.2019
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	546
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	168/3/5

1.   Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1.

Η βιώσιμη ανάπτυξη πρέπει να βρίσκεται στο επίκεντρο του μέλλοντος της Ευρώπης. Παρότι εκτιμά την ολοκληρωμένη ανάλυση του εγγράφου προβληματισμού, την περιγραφή των προκλήσεων, την επιθυμητή κατεύθυνση και το ευρωπαϊκό δυναμικό που αναδεικνύει, η ΕΟΚΕ ανησυχεί ότι ο ρυθμός της μετάβασης στη βιωσιμότητα, τόσο σε παγκόσμιο όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, υστερεί σε σχέση με ό,τι απαιτείται για την επίτευξη των συμφωνημένων Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (ΣΒΑ). Η επείγουσα ανάγκη αντιμετώπισης των σημερινών περιβαλλοντικών, κοινωνικών και οικονομικών προκλήσεων δεν συνοδεύεται από πολιτική δράση.

1.2.

Η βιώσιμη ανάπτυξη αποτελεί κοινό στόχο σε παγκόσμια κλίμακα. Απαιτεί κοινές προσπάθειες από όλα τα κράτη για την επίτευξη βιώσιμης χρήσης των φυσικών πόρων και ευημερίας για όλους τους ανθρώπους. Η Ευρώπη δεν μπορεί να την επιτύχει μόνη της. Ωστόσο, η ΕΕ μπορεί και πρέπει να χρησιμοποιήσει το βάρος της ως της μεγαλύτερης εμπορικής ομάδας και μείζονος εισαγωγέα πόρων βιολογικής προέλευσης προκειμένου να προωθήσει τη βιώσιμη προμήθεια σε παγκόσμιο επίπεδο, στηρίζοντας έτσι τη διατήρηση της παγκόσμιας βιοποικιλότητας και των οικοσυστημάτων που είναι ζωτικής σημασίας για το κοινό μας μέλλον.

1.3.

Η βιώσιμη ανάπτυξη αφορά το μέλλον των ανθρώπων· η οικονομία πρέπει, εντός των ορίων που θέτει ο πλανήτης, να εξυπηρετεί την κοινωνία παρέχοντας ευημερία και ισότητα, τόσο σήμερα όσο και για τις μελλοντικές γενιές. Η Ατζέντα 2030 είναι ένα σχέδιο με επίκεντρο τον άνθρωπο, το οποίο αποσκοπεί να μην αφήσει κανέναν πίσω. Η δρομολόγηση ενός Ευρωπαϊκού Οικολογικού και Κοινωνικού συμφώνου θα αποτελέσει σημαντικό στοιχείο για τον μετασχηματισμό των ευρωπαϊκών οικονομιών σε μια ριζικά πιο βιώσιμη κατεύθυνση.

1.4.

Έχει παρέλθει ο καιρός του προβληματισμού: είναι πλέον καιρός για δράση. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να ληφθούν επειγόντως μέτρα για την ανάπτυξη και χάραξη μιας συνολικής, μακροπρόθεσμης στρατηγικής βιώσιμης ανάπτυξης σε επίπεδο ΕΕ συνοδευόμενης από ένα ολοκληρωμένο σχέδιο εφαρμογής για την επίτευξη των ΣΒΑ έως το 2030.

1.5.

Η Στρατηγική για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη θα πρέπει να περιλαμβάνει τόσο την εσωτερική όσο και την εξωτερική δράση της ΕΕ και να προάγει τη μέγιστη συνάφεια μεταξύ τους. Το σχέδιο εφαρμογής θα πρέπει να ενσωματώνει τη διάσταση της βιωσιμότητας σε όλους τους τομείς πολιτικής και να περιγράφει τις βασικές ενέργειες που θα αναλάβει η ΕΕ για την υλοποίηση των ΣΒΑ, ένα σαφές χρονοδιάγραμμα και οδικό χάρτη, συγκεκριμένους στόχους και δείκτες, καθώς και τους κύριους ρόλους και αρμοδιότητες όλων των θεσμικών οργάνων, υπηρεσιών και φορέων της ΕΕ. Οι ακρογωνιαίοι λίθοι της υλοποίησης πρέπει να συνίστανται στην καινοτομία, στην προσανατολισμένη στη βιωσιμότητα διεθνή συνεργασία και εμπορικές συμφωνίες και στην κινητοποίηση των επιχειρήσεων και της κοινωνίας των πολιτών.

1.6.

Είναι απαραίτητη η θέσπιση πλαισίου διακυβέρνησης και συντονισμού, παράλληλα με τη στρατηγική για την εφαρμογή της Ατζέντας 2030, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι ΣΒΑ βρίσκονται στο επίκεντρο όλων των πολιτικών. Ειδικότερα, το στρατηγικό θεματολόγιο 2019-2024 της ΕΕ θα έπρεπε να βασίζεται στους ΣΒΑ, το δε Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα όφειλε να διαδραματίσει εξέχοντα ρόλο. Η νέα Επιτροπή πρέπει να είναι οργανωμένη με άξονα την υλοποίηση και την ενσωμάτωση των ΣΒΑ, όπως ορίζουν οι επιστολές ανάθεσης καθηκόντων των Επιτρόπων

1.7.

Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να προχωρήσει πέρα από την πολιτική για τη μεγέθυνση του ΑΕγχΠ. Η χρήση του ΑΕγχΠ ως μέτρου ευημερίας παραβλέπει σημαντικές παραμέτρους του κοινωνικού και περιβαλλοντικού κόστους και οφέλους.

1.8.

Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι υπάρχουν, εντός της επιχειρηματικής κοινότητας, ηγέτες στον τομέα της ενσωμάτωσης της βιωσιμότητας Πολλές επιχειρήσεις μάλιστα προπορεύονται της πολιτικής. Η πολιτική πρέπει να δημιουργεί το σταθερό περιβάλλον και την ασφάλεια που θα εγγυάται ότι η βέλτιστη πρακτική θα μετουσιώνεται σε κοινή πρακτική. Αυτό θα καταστήσει τις επιχειρήσεις ικανές να παρέχουν βιώσιμες λύσεις.

1.9.

Η ΕΟΚΕ ζητεί να ευθυγραμμιστούν επειγόντως όλα τα υφιστάμενα πολιτικά και δημοσιονομικά/χρηματοδοτικά πλαίσια και μέσα της ΕΕ (όπως το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο, η βελτίωση της νομοθεσίας, το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) κ.λπ.) με την επίτευξη των ΣΒΑ. Θα πρέπει να προσδιοριστούν ή να αναπτυχθούν αξιόπιστες μεθοδολογίες θωράκισης της βιωσιμότητας σε επίπεδο ΕΕ, ώστε να διασφαλιστεί ότι τα δημοσιονομικά/χρηματοδοτικά μέσα, τα πλαίσια πολιτικής και οι προσεγγίσεις των εκτιμήσεων αντικτύπου στηρίζουν την εφαρμογή των ΣΒΑ στην εσωτερική και εξωτερική δράση της ΕΕ. Θα πρέπει επίσης να αναπτυχθούν νέα εργαλεία, όπως μετρήσεις της «απόστασης από τους στόχους», καθώς και νέοι δείκτες.

1.10.

Η ΕΟΚΕ ήταν το πρώτο όργανο της ΕΕ που διέθετε φορέα αφιερωμένο στην προώθηση της βιώσιμης ανάπτυξης —το Παρατηρητήριο Βιώσιμης Ανάπτυξης— και έχει δεσμευτεί να προωθήσει και να ενσωματώσει τους ΣΒΑ με πιο ολοκληρωμένο τρόπο σε όλες τις γνωμοδοτήσεις της, καθώς και στην εσωτερική λειτουργία και δομή της. Ως εκ τούτου, θα δρομολογήσει εσωτερικό προβληματισμό σχετικά με την ευθυγράμμιση της εσωτερικής της διακυβέρνησης με τους ΣΒΑ.

1.11.

Η δομημένη συμμετοχή της κοινωνίας πολιτών είναι απαραίτητη και χρειάζεται να ανατεθεί σαφής εντολή για τη συμμετοχή της στην ανάπτυξη, την υλοποίηση και την παρακολούθηση της στρατηγικής. Ο σημαντικός ρόλος που διαδραμάτισε μέχρι στιγμής η πολυμερής πλατφόρμα θα πρέπει να επανεξεταστεί με τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερομένων φορέων και να αντληθούν διδάγματα από την επιτυχία άλλων σχετικών πολυμερών φόρουμ ειδικότερα δε της ευρωπαϊκής πλατφόρμας ενδιαφερομένων φορέων για την κυκλική οικονομία. Η πολυμερής πλατφόρμα θα πρέπει να αναβαθμιστεί και να τεθεί υπό επίσημο και διοργανικό πλαίσιο διαβούλευσης, όπως συνιστά το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (1).

1.12.

Η βιώσιμη ανάπτυξη έχει τη δυνατότητα να αποτελέσει εργαλείο κοινωνικής αλληλεγγύης για την αντιμετώπιση της ανόδου των λαϊκιστικών αισθημάτων κατά της καθεστηκυίας τάξης από τους πολίτες που δεν συνδέονται με τη λήψη αποφάσεων και την εξουσία. Δεν πρέπει να είναι μια ελιτίστικη ατζέντα, αλλά ένα έργο με επίκεντρο τον άνθρωπο, με στόχο να καταστούν προσβάσιμες και οικονομικά προσιτές οι βιώσιμες επιλογές των καταναλωτών.

2.   Εισαγωγή

2.1.

Το πολυαναμενόμενο έγγραφο προβληματισμού με τίτλο «Προς μια βιώσιμη Ευρώπη έως το 2030» δημοσιεύθηκε στις 30 Ιανουαρίου στο πλαίσιο της συζήτησης σχετικά με το μέλλον της Ευρώπης και της δέσμευσης της ΕΕ να υλοποιήσει τους ΣΒΑ των Ηνωμένων Εθνών, συμπεριλαμβανομένης της συμφωνίας του Παρισιού για την κλιματική αλλαγή.

2.2.

Η ΕΟΚΕ βρίσκεται εδώ και πολλά χρόνια στην πρώτη γραμμή όσον αφορά την έκκληση για την ανάπτυξη μιας φιλόδοξης, συνολικής στρατηγικής της ΕΕ για τη βιώσιμη ανάπτυξη και έχει υποβάλει προτάσεις σχετικά με τα απαραίτητα μέτρα πολιτικής και διακυβέρνησης για την επίτευξη των ΣΒΑ σε πολλές γνωμοδοτήσεις της για διάφορους τομείς. Παράλληλα με τη συμβολή στη συζήτηση για το έγγραφο προβληματισμού, η παρούσα γνωμοδότηση βασίζεται σε προηγούμενες εργασίες της ΕΟΚΕ και αποσκοπεί να διαμορφώσει ένα όραμα και να υποβάλει συγκεκριμένες προτάσεις για τις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις διακυβέρνησης, τα μέσα και τους μηχανισμούς που υποστηρίζουν μια γενική στρατηγική, εκ φύσεως μακροπρόθεσμη.

2.3.

Όλο και περισσότεροι κοινωνικοί και οικολογικοί δείκτες υποδηλώνουν την ανάγκη επείγουσας δράσης και ταχείας μετάβασης στη βιωσιμότητα από την πλευρά της ΕΕ και άλλων παγκοσμίων παραγόντων. Πρόσφατη έκθεση της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Αλλαγή του Κλίματος (IPCC) του ΟΗΕ προειδοποιεί ότι η ανθρωπότητα έχει περίπου 11 χρόνια για να περιορίσει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και να αποτρέψει την άνοδο των παγκόσμιων θερμοκρασιών ή να προκαλέσει επικίνδυνα και ενδεχομένως μη αναστρέψιμα επίπεδα κλιματικής βλάβης (2). Παράλληλα με τον επείγοντα χαρακτήρα του ζητήματος της κλιματικής αλλαγής, και άλλες περιβαλλοντικές προκλήσεις δημιουργούν ολοένα και μεγαλύτερη ανησυχία στους πολίτες μας και απαιτούν επείγουσα δράση, όπως η απώλεια βιοποικιλότητας και η ατμοσφαιρική ρύπανση. Οι κοινωνικές ανισότητες επίσης αυξάνονται στην Ευρώπη. Σχεδόν το ένα τέταρτο των παιδιών και των νέων μας διατρέχουν κίνδυνο φτώχειας ή βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας (3), και εκατομμύρια νέοι δεν μπορούν να βρουν μια αξιοπρεπή εργασία ώστε να ξεκινήσουν να διαμορφώνουν την ενήλικη ζωή τους. Ορισμένες μειονοτικές ομάδες αντιμετωπίζουν προβλήματα αποκλεισμού και σε άλλα επίπεδα, όπως για παράδειγμα τα άτομα με αναπηρία. Τα εθνικιστικά και λαϊκιστικά κινήματα ανθούν σε ολόκληρη την Ευρώπη και οι θεμελιώδεις αξίες και τα δικαιώματα αμφισβητούνται σε πολλά κράτη μέλη. Τα ίδια τα θεμέλια της ΕΕ τίθενται υπό αμφισβήτηση.

3.   Γενικές παρατηρήσεις

3.1.

Έχει παρέλθει ο καιρός του προβληματισμού, είναι πλέον ώρα για δράση. Η δημοσίευση του εγγράφου προβληματισμού για τη βιωσιμότητα θα έπρεπε να είχε προγραμματιστεί να συμπέσει με τη δρομολόγηση των ΣΒΑ το 2015. Η ΕΟΚΕ επιθυμεί να υπάρξει επείγουσα δράση προς την κατεύθυνση του σχεδιασμού και της υλοποίησης μιας συνολικής στρατηγικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη σε επίπεδο ΕΕ και ενός σχεδίου εφαρμογής, όπως προτείνεται σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις (4) και σύμφωνα με τις εντολές που δίδονται στα συμπεράσματα του Συμβουλίου της ΕΕ του 2017, του 2018 και του Απριλίου 2019 (5).

3.2.

Στο έγγραφο προβληματισμού ορίζονται διάφορα πιθανά σενάρια για την επίτευξη βιωσιμότητας. Η πραγματικότητα είναι ότι μια δύσκολη επιλογή μεταξύ των σεναρίων δεν είναι ρεαλιστική. Μόνο το Σενάριο 1 προβλέπει μια συνολική στρατηγική, αλλά αυτό το σενάριο θα χρειαστεί επίσης στοιχεία από τα άλλα δύο σενάρια για να είναι αποτελεσματικό. Μια συνολική στρατηγική είναι απαραίτητη και μια συντονισμένη πολιτική προσέγγιση αποτελεί προϋπόθεση για την επίτευξη ενός βιώσιμου μέλλοντος. Στη γνωμοδότηση αναπτύσσονται περαιτέρω ορισμένες από τις ιδέες που παρουσιάζονται στο σενάριο 1.

3.3.

Η επείγουσα απαίτηση για μεγαλύτερη φιλοδοξία και ταχεία εφαρμογή που εκφράζεται στην παρούσα γνωμοδότηση δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως έλλειψη αναγνώρισης της όποιας προόδου έχει σημειωθεί μέχρι σήμερα. Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για την ανάλυση που παρέχεται στο έγγραφο προβληματισμού και την αναγνώριση των θεμελίων πολιτικής για ένα βιώσιμο μέλλον, καθώς και των οριζόντιων παραγόντων διευκόλυνσης για τη μετάβαση στη βιωσιμότητα. Ωστόσο, ο επείγων χαρακτήρας του ζητήματος τον οποίο εκφράζουν ενδιαφερόμενοι πολίτες και εμπειρογνώμονες δεν συνοδεύεται από ανάλογη πολιτική δράση.

3.4.

Η ΕΕ έχει αναλάβει ηγετικό ρόλο όσον αφορά τις πρωτοβουλίες πολιτικής για τη βιωσιμότητα. Ωστόσο, για διάφορους πολύπλοκους λόγους, η εφαρμογή δεν αντιστοιχεί σε αυτές τις πρωτοβουλίες. Η ΕΕ έχει σε παγκόσμιο επίπεδο ένα από τα μεγαλύτερα οικολογικά αποτυπώματα και εκπομπές CO2 ανά κάτοικο. Ακόμη και εντός των συνόρων της, η ΕΕ δεν βρίσκεται σε καλό δρόμο όσον αφορά την επίτευξη περιβαλλοντικής βιωσιμότητας.

3.5.

Δεν αρκεί να δημιουργήσουμε μια χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, αποδοτικότερη από πλευράς πόρων και κοινωνικότερη Ευρώπη· μια βιώσιμη Ευρώπη θα πρέπει να λαμβάνει επίσης υπόψη τον περιβαλλοντικό και κοινωνικό αντίκτυπο πέρα από τα σύνορά της, μέσω των εισαγωγών. Για να κατέχει η ΕΕ ηγετική θέση παγκοσμίως, όπως περιγράφεται στο έγγραφο προβληματισμού, τότε πρέπει να κατανοήσει και να λάβει σοβαρά υπόψη την ευθύνη και τον αντίκτυπο που έχει σε παγκόσμιο επίπεδο. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΟΚΕ θεωρεί ότι οι εν εξελίξει διαπραγματεύσεις της ΕΕ με τις χώρες της Mercosur αποτελούν σχεδόν τη λυδία λίθο για μια νέα εμπορική πολιτική προσανατολισμένη προς τη βιώσιμη ανάπτυξη. Υποστηρίζει, ως εκ τούτου, την έκκληση των ομάδων που ζητούν σαφώς να συναφθεί μια τέτοια συνθήκη, για παράδειγμα, χωρίς τη δεσμευτική συμμετοχή όλων των μερών στην εφαρμογή της συμφωνίας για το κλίμα, στη διατήρηση των τροπικών δασών και/ή τη συνεκτίμηση των συμφερόντων των αυτόχθονων πληθυσμών, καθώς και την ανάγκη να συμπεριληφθεί τουλάχιστον μια ρήτρα καταγγελίας σε περίπτωση παραβίασης των εν λόγω αναγνωρισμένων και θεμελιωδών προσπαθειών υπέρ της βιωσιμότητας.

3.6.

Ως ήπειρος που πρωτοστατεί στην εξόρυξη και χρήση φυσικών πόρων, και με υψηλά ποσοστά κατανάλωσης, η Ευρώπη μπορεί να παράσχει πολύτιμα διδάγματα ως προς τις δράσεις που έχουν αναληφθεί για τη βελτίωση της αποδοτικής χρήσης των πόρων και τη μείωση του αντικτύπου της στο περιβάλλον, και τις άλλες προσπάθειες που καταβάλλονται για την επίτευξη αλλαγών, μεταξύ άλλων σε θέματα κοινωνικής προστασίας.

3.7.

Η ΕΕ πρέπει να καταρτίσει και να θέσει σε εφαρμογή ένα πρότυπο βιώσιμης ανάπτυξης, με το οποίο να καταδεικνύει στον υπόλοιπο κόσμο τον τρόπο με τον οποίο η συνεχής επιδίωξη πραγματικής βιωσιμότητας συμβάλλει στην κοινωνική συνοχή, προωθεί την οικονομική ανάπτυξη, διασφαλίζει την οικολογική ευημερία, διευκολύνει τη διακυβέρνηση χωρίς αποκλεισμούς και δεν αφήνει κανέναν πίσω.

4.   Προώθηση μιας συστημικής προσέγγισης για τη βιώσιμη ανάπτυξη

4.1.

Το έγγραφο προβληματισμού δεν προχωρεί αρκετά όσον αφορά την επισήμανση ότι απαιτείται αλλαγή σχήματος και μια συστημική προσέγγιση για την αντιμετώπιση των σημερινών πρωτοφανών προκλήσεων. Ο ορισμός της βιώσιμης ανάπτυξης έχει ήδη συμφωνηθεί. Ωστόσο, υπάρχει ανάγκη να διασφαλιστεί ότι εφαρμόζεται πλήρως και με συνέπεια μέσω της πολιτικής και των κανονισμών και ότι οι αρχές που τον διέπουν τηρούνται όντως.

4.2.

Ο ορισμός που χρησιμοποιείται από τον ΟΗΕ και την ΕΕ προέρχεται από την επιτροπή Bruntland: «Βιώσιμη ανάπτυξη είναι η ανάπτυξη που ικανοποιεί τις ανάγκες του παρόντος χωρίς να διακυβεύει την ικανότητα των μελλοντικών γενεών να ικανοποιήσουν τις δικές τους ανάγκες» (6).

4.3.

Μετά τη σύνοδο κορυφής για τη Γη στο Ρίο το 1992, η βιώσιμη ανάπτυξη αναφέρεται ότι έχει τρεις πυλώνες, τον περιβαλλοντικό, τον κοινωνικό και τον οικονομικό, και ότι κάθε πυλώνας θα πρέπει να γίνεται σεβαστός και να λαμβάνεται υπόψη κατά τη λήψη αποφάσεων. Η βιώσιμη ανάπτυξη κατοχυρώνεται βάσει του άρθρου 3 παράγραφος 3 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση ως ένας από τους μακροπρόθεσμους στόχους της ΕΕ.

4.4.

Το κάτωθι διάγραμμα, γνωστό ως «γαμήλια τούρτα», δείχνει ότι η βιώσιμη ανάπτυξη αφορά τους ανθρώπους, και ότι η οικονομία πρέπει να εξυπηρετεί την κοινωνία παρέχοντας ευημερία, ισότητα και ένα περιβάλλον που προσφέρει ποιότητα ζωής. Αυτό το διάγραμμα συνδέει τα διάφορα στρώματα με τους διεθνώς συμφωνημένους ΣΒΑ (7).

4.5.

Η βασική αρχή της βιώσιμης ανάπτυξης είναι η ενσωμάτωση των περιβαλλοντικών, κοινωνικών και οικονομικών ανησυχιών σε όλες τις πτυχές της λήψης αποφάσεων. Δύο αρχές που ορίζονται στη Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης —η αρχή της προφύλαξης (8) και η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» (9)— εφαρμόζονται στο πλαίσιο αυτό και πρέπει να χρησιμοποιούνται για να εξασφαλίσουν ότι οι πλέον ευάλωτοι δεν θα επιβαρύνονται με το κόστος περιβαλλοντικών ζημιών. Συνυφασμένη με τη βιωσιμότητα είναι η έννοια της ισότητας μεταξύ των γενεών.

4.6.

Πρέπει επίσης να αναγνωριστεί και μια τέταρτη διάσταση της βιώσιμης ανάπτυξης – η διάσταση της διακυβέρνησης που διαπερνά και το οικονομικό, και το κοινωνικό, και το περιβαλλοντικό επίπεδο. Η ΕΕ πρέπει να ενισχύσει τη σημαντική αλλαγή πλεύσης της Ατζέντας 2030 προς ένα περισσότερο συμμετοχικό μοντέλο πολυμερούς διακυβέρνησης για τη βιώσιμη ανάπτυξη (βλέπε σημείο 9) και να ενθαρρύνει μια προσέγγιση με γνώμονα «ολόκληρη την κοινωνία» ώστε να λάβει χώρα η σημαντική μετάβαση προς ένα πιο βιώσιμο μέλλον για τον πλανήτη.

4.7.

Το έγγραφο προβληματισμού καθορίζει ως προτιμώμενη προσέγγιση τη χρήση της νομοθεσίας ως μέσο διασφάλισης και διευκόλυνσης της εφαρμογής. Η Επιτροπή δηλώνει ότι ο σεβασμός του νόμου αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τη λήψη οιασδήποτε χρηματοδότησης από την ΕΕ και, ως εκ τούτου, θα χρησιμεύσει ως μοχλός για την υλοποίηση των ΣΒΑ. Κάτι τέτοιο θα απαιτήσει ισότητα έναντι του νόμου για τα τρία στοιχεία της βιώσιμης ανάπτυξης, του περιβαλλοντικού, του κοινωνικού και του οικονομικού. Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει την έκκλησή της για αναγνώριση των δικαιωμάτων της φύσης, ώστε να διασφαλίζεται ισότητα με τα δικαιώματα των ατόμων και των εταιρειών (10).

5.   Υπέρβαση της πολιτικής αύξησης του ΑΕγχΠ

5.1.

Η Ευρώπη χρειάζεται αλλαγή αντίληψης (11) και ένα νέο μοντέλο ανάπτυξης, ποιοτικά διαφορετικό από αυτό που έχουμε μέχρι σήμερα, χωρίς κοινωνικούς αποκλεισμούς και οικολογικά βιώσιμο, αλλά και ικανό να ενθαρρύνει και να συνοδεύει τη σύγκλιση των ψηφιακών και οικολογικών μεταβάσεων στις χώρες και τις κοινωνίες μας.

5.2.

Η ΕΟΚΕ ζητεί, όπως και σε προηγούμενες γνωμοδοτήσεις, την ανάγκη υπέρβασης του ΑΕγχΠ και τη χρήση άλλων δεικτών για τον προσδιορισμό της ευημερίας σε εθνικό επίπεδο (12) (13). Το ΑΕγχΠ αποτελεί δείκτη οικονομικής ανάπτυξης με χρηματοπιστωτικούς όρους, αγνοεί ωστόσο σημαντικές παραμέτρους της ατομικής και κοινωνικής ευημερίας και δεν συνυπολογίζει δεόντως το κόστος του φυσικού κεφαλαίου (κλίμα, εξάντληση των φυσικών πόρων, αρνητικός αντίκτυπος στις οικοσυστημικές υπηρεσίες όπως ο καθαρός αέρας, το πόσιμο νερό, το γόνιμο έδαφος και οι κατοικήσιμες πόλεις και τοπία). Αγνοεί την ποιότητα και το δίκαιο χαρακτήρα των εργασιακών σχέσεων και την απλήρωτη εργασία, παραβλέποντας έτσι το μεγαλύτερο μέρος της αξίας που προσφέρουν οι φροντιστές παιδιών ή ηλικιωμένων και οι εθελοντές σε πολιτιστικές και αθλητικές δραστηριότητες. Βιώσιμη ανάπτυξη σημαίνει οικονομική μεγέθυνση (14) που λαμβάνει υπόψη όλες τις πτυχές της σημερινής και μελλοντικής ευημερίας των ανθρώπων· περιλαμβάνει τα κοινωνιακά και περιβαλλοντικά κόστη και οφέλη των δραστηριοτήτων και σέβεται τις αντοχές του πλανήτη. Αυξάνει τον πλούτο που κατέχει από κοινού η ανθρωπότητα. Δεν αρκεί να οριστεί οικονομική αξία για τα κοινωνιακά και τα περιβαλλοντικά στοιχεία· πρέπει να εξασφαλίσουμε ότι οι οικονομικοί παράγοντες τα λαμβάνουν υπόψη στη λήψη αποφάσεών τους. Αυτό απαιτεί παρέμβαση, προκειμένου να διασφαλιστεί το δημόσιο συμφέρον και να εσωτερικευθούν οι εξωτερικές επιπτώσεις.

5.3.

Η ανταγωνιστικότητα αποτελεί προϋπόθεση για τη συνεχή βελτίωση της αποδοτικής χρήσης των πόρων. Ωστόσο, ο ανταγωνισμός στις ελεύθερες αγορές δεν οδηγεί από μόνος του σε βέλτιστα αποτελέσματα για την κοινωνία. Η κοινωνία είναι αυτή που πρέπει να θέσει τους κανόνες και τους όρους για τους παραγωγούς αγαθών και υπηρεσιών και να οργανώσει αντισταθμιστική ισχύ για τη διασφάλιση των δημοσίων αγαθών και του δημοσίου συμφέροντος, όπως η δικαιοσύνη και η βιωσιμότητα. Η ισχύς των διαφόρων παραγόντων στην αγορά πρέπει να περιορίζεται για να αποφευχθεί η αθέμιτη χρήση σε βάρος των εργαζομένων, των καταναλωτών, των άλλων επιχειρήσεων και του κοινού εν γένει. Ο δείκτης παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας πρέπει να λαμβάνει υπόψη την περιβαλλοντική και κοινωνική διάσταση (15).

5.4.

Παρότι εκτιμά την ολοκληρωμένη ανάλυση του εγγράφου προβληματισμού, την περιγραφή των προκλήσεων, την επιθυμητή κατεύθυνση και το ευρωπαϊκό δυναμικό που αναδεικνύει, η ΕΟΚΕ ανησυχεί ότι ο ρυθμός της μετάβασης στη βιωσιμότητα, τόσο σε παγκόσμιο όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, υστερεί σε σχέση με ό,τι απαιτείται για την επίτευξη των συμφωνημένων στόχων. Πάνω από 200 ακαδημαϊκοί δημοσίευσαν πρόσφατα επιστολή με την οποία καλούν την Ευρώπη να προχωρήσει πέρα από τις πολιτικές ανάπτυξης (16).

5.5.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει τη γραμμή του εγγράφου προβληματισμού σύμφωνα με την οποία η μετάβαση στη βιωσιμότητα πρέπει να θεωρηθεί ως ευκαιρία για την ενίσχυση της απασχόλησης και της ευημερίας. Οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις έχουν την ευκαιρία να αναλάβουν ηγετικό ρόλο, να βρεθούν στην πηγή της συνεργατικής καινοτομίας, αξιοποιώντας τις ευκαιρίες της ψηφιακής επανάστασης για τη δημιουργία βιώσιμων επιχειρηματικών πρακτικών και νέων προτύπων. Οι ΣΒΑ έχουν τη δυνατότητα να καθορίσουν αναπτυσσόμενες αγορές για τις εταιρείες, που μπορούν να προσφέρουν καινοτόμες λύσεις και μετασχηματιστικές αλλαγές.

5.6.

Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι υπάρχουν, εντός της επιχειρηματικής κοινότητας, ηγέτες στον τομέα της ενσωμάτωσης της βιωσιμότητας. Οι επιχειρήσεις αποτελούν παράγοντα διευκόλυνσης της κοινωνιακής και της περιβαλλοντικής ανάπτυξης (17). Πολλές επιχειρήσεις μάλιστα προπορεύονται της πολιτικής.

5.7.

Μια γενική στρατηγική Βιώσιμης Ανάπτυξης και το κατάλληλο κανονιστικό πλαίσιο θα δημιουργήσει ευνοϊκό περιβάλλον που θα ευνοεί την αύξηση των επενδύσεων και θα μεγιστοποιεί τις ευκαιρίες για τις επιχειρήσεις. Θα καταστήσει δε τις επιχειρήσεις ικανές να παρέχουν βιώσιμες λύσεις.

6.   Χρηματοδότηση της αλλαγής

6.1.

Το έγγραφο προβληματισμού περιλαμβάνει τη χρηματοδότηση, την τιμολόγηση, τη φορολογία και τον ανταγωνισμό μεταξύ των οριζόντιων παραγόντων διευκόλυνσης για τη μετάβαση.

6.2.

Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι, παρά την ευρεία και ένθερμη στήριξη της βιωσιμότητας, το σημερινό περιβάλλον πολιτικής δεν παρέχει ικανό μηχανισμό ενσωμάτωσης του κοινωνικού και περιβαλλοντικού κόστους στις επενδυτικές αποφάσεις. Η αξιολόγηση των αποφάσεων και των επενδύσεων βασίζεται συνήθως αποκλειστικά στη χρηματοπιστωτική/οικονομική απόδοσή τους. Αυτό δεν οδηγεί στην πραγματική εφαρμογή των αρχών κατά τρόπο μετασχηματιστικό.

6.3.

Ένα τμήμα της χρηματοδότησης πρέπει να βασίζεται στις περιβαλλοντικές και κοινωνικές αποδόσεις. Η χρηματοδότηση πρέπει να χρησιμοποιείται για τη μόχλευση της αλλαγής που προσφέρει αποδόσεις για τη βιωσιμότητα —το τρέχον μέτρο όσον αφορά την αποτελεσματικότητα ή την αξιοπιστία των δράσεων βασίζεται στις χρηματοοικονομικές/οικονομικές αποδόσεις και μόνο. Αυτός ο περιορισμένος τρόπος σκέψης δεν θα χρηματοδοτήσει ποτέ τη μετάβαση προς τη βιωσιμότητα. Κατά την άποψη της ΕΟΚΕ, ο αναπροσανατολισμός των ροών κεφαλαίων σε μια πιο βιώσιμη οικονομία πρέπει να συνοδεύεται από την οικονομική ένταξη των ατόμων και την κοινωνική συνοχή σε μια Ευρώπη στην οποία κανείς να μην υστερεί (18).

6.4.

Η χρηματοδότηση της έρευνας και της καινοτομίας αποτελεί κρίσιμη πτυχή της βιώσιμης ανάπτυξης, ωστόσο, και τα ίδια τα χρηματοδοτικά μέσα πρέπει να σχεδιαστούν κατά τρόπο καινοτόμο (19) για παράδειγμα με την κατάρτιση προϋπολογισμών για τη συστηματική ένταξη των ατόμων με αναπηρία. Η χρηματοδότηση πρέπει να υπερβεί τα έργα χαμηλής περιεκτικότητας σε άνθρακα και να έχει υψηλότερη αποτελεσματικότητα των πόρων για την αξιοποίηση του πολύτιμου έργου και των πρωτοβουλιών που αποδίδουν περιβαλλοντικές ή κοινωνικές αποδόσεις.

6.5.

Οι κοινωνικές επενδύσεις είναι ιδιαίτερα χρήσιμες για την αντιμετώπιση των υψηλών κινδύνων φτώχειας στην ΕΕ και την αύξηση του δυναμικού απασχόλησης της Ευρώπης (20). Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει τη συνεχιζόμενη επένδυση σε πρωτοβουλίες κυκλικής οικονομίας ως εργαλείο για την επίτευξη μεγαλύτερης βιωσιμότητας.

6.6.

Η δρομολόγηση ενός Ευρωπαϊκού Οικολογικού και Κοινωνικού συμφώνου θα συμβάλει σημαντικά στον μετασχηματισμό των ευρωπαϊκών οικονομιών σε μια ριζικά πιο βιώσιμη κατεύθυνση. Θα πρέπει να είναι ένα σημαντικό ευρωπαϊκό πρόγραμμα δημόσιων επενδύσεων για τη στήριξη μεγάλων επενδύσεων κεφαλαίου με σαφή και ευρύτατα δημόσια οφέλη, όπως η μετασκευή δημόσιων κτιρίων, ο επανασχεδιασμός των δημόσιων συγκοινωνιών και η δημιουργία συστημάτων καθαρής ενέργειας. Θα δημιουργήσει θέσεις εργασίας που τόσο είναι απαραίτητες σε ολόκληρη την Ευρώπη, ιδίως σε περιφέρειες με υψηλά ποσοστά ανεργίας (ιδιαίτερα των νέων και των ατόμων με αναπηρία) και θα ενθαρρύνει την ταχεία ανάπτυξη και καινοτομία στα ευρωπαϊκά συστήματα επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης.

6.7.

Το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) είναι καθοριστικής σημασίας για τη διασφάλιση της ενσωμάτωσης των ΣΒΑ και από την τελική απόφαση για το ΠΔΠ της περιόδου 2021-2027 θα φανεί κατά πόσο η ΕΕ θα μπορέσει να ανταποκριθεί στις δεσμεύσεις που έχει αναλάβει με την Ατζέντα 2030. Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δεν δράττεται της ευκαιρίας να αναδείξει την Ατζέντα 2030 σε προτεραιότητα του ευρωπαϊκού θεματολογίου. Πέραν της προτεινόμενης περιορισμένης αύξησης του πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου για την ενσωμάτωση της διάστασης του κλίματος, στο νέο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) θα πρέπει να διατίθενται οι σχετικοί οικονομικοί πόροι για τη βιώσιμη ανάπτυξη, αλλά και να διασφαλίζεται ότι καμία χρηματοδότηση δεν θα υπονομεύει την εφαρμογή των ΣΒΑ. Χρηματοδότηση για καινοτόμα και κλιμακούμενα έργα χωρίς αποκλεισμούς πρέπει να τεθεί στη διάθεση όσων υλοποιούν τους ΣΒΑ, συμπεριλαμβανομένων των κρατών μελών, των τοπικών αρχών, των επιχειρήσεων, των συνδικαλιστικών οργανώσεων και των ΜΚΟ (21). Ειδικότερα, το επόμενο οριστικό ΠΔΠ θα πρέπει να προσφέρει τη δυνατότητα μετάβασης σε μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία έως το 2050. Η ΕΕ πρέπει να επιδείξει φιλοδοξία που θα ανταποκρίνεται στις προκλήσεις της καταπολέμησης της κλιματικής αλλαγής: μερίδιο 40 % κατά μέσο όρο του συνολικού προϋπολογισμού πρέπει να διατεθεί για αυτόν τον σκοπό (22). Επίσης, η ΕΟΚΕ επισημαίνει το πρόβλημα πρόσβασης στη χρηματοδότηση των μικρής κλίμακας φορέων της κοινωνίας των πολιτών, προκειμένου να διασφαλιστεί η δυνατότητα στήριξης και υλοποίησης ενδεχομένως μετασχηματιστικών πρωτοβουλιών (23).

6.8.

Η ΕΟΚΕ ζητεί και πάλι να σταματήσουν οι επιδοτήσεις των ορυκτών καυσίμων και να υιοθετηθεί μια βιώσιμη προσέγγιση για τα συστήματα διατροφής στους τομείς παραγωγής και επεξεργασίας τροφίμων ως πρακτικό μέσο ενσωμάτωσης της βιωσιμότητας στην πολιτική (24). Έχει επίσης τονίσει επανειλημμένα ότι η ΕΕ δεν έχει εκπληρώσει τις πολλαπλές υποσχέσεις της όσον αφορά την εσωτερίκευση του εξωτερικού κόστους, τη συνεπή εφαρμογή των αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει» και τη σταδιακή κατάργηση των επιζήμιων για το περιβάλλον επιδοτήσεων, και καλεί εκ νέου τα θεσμικά όργανα της ΕΕ να υποβάλουν ένα ολοκληρωμένο σχέδιο για ένα σύστημα οικολογικής φορολόγησης (25).

6.9.

Η βιώσιμη ανάπτυξη σηματοδοτεί επίσης την πρόοδο και την ευημερία. Η έρευνα και η καινοτομία θα διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο εν προκειμένω. Τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε επίπεδο κρατών μελών, η δημόσια χρηματοδότηση της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης πρέπει να αυξηθεί σημαντικά, με έμφαση στην επίτευξη των ΣΒΑ. Αυτό θα μπορούσε επίσης να χρησιμοποιηθεί για τη χρηματοδότηση του ιδιωτικού τομέα.

6.10.

Οι ιδιωτικές επενδύσεις επιτελούν καθοριστικό ρόλο στη μετάβαση σε μια βιώσιμη οικονομία. Οι συμπράξεις δημοσίου-ιδιωτικού τομέα μπορούν να συμβάλουν στη βελτιστοποίηση της απόδοσης της βιωσιμότητας των επενδύσεων, τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε διεθνές πλαίσιο.

7.   Η βιώσιμη ανάπτυξη ως εργαλείο κοινωνικής αλληλεγγύης

7.1.

Η βιώσιμη ανάπτυξη μπορεί να αποτελέσει εργαλείο για την αντιμετώπιση της ανόδου των λαϊκιστικών αισθημάτων κατά της καθεστηκυίας τάξης από τους μη προνομιούχους πολίτες που δεν συνδέονται με τη λήψη αποφάσεων και την εξουσία. Δεν πρέπει να είναι μια ελιτίστικη ατζέντα, αλλά ένα έργο με επίκεντρο τον άνθρωπο, με στόχο να καταστούν προσβάσιμες και οικονομικά προσιτές οι βιώσιμες επιλογές των καταναλωτών. Οι απόπειρες αντιμετώπισης των προβλημάτων με τη μετακύλιση του κόστους σε όσους ήδη αγωνίζονται και αισθάνονται στερημένοι των πολιτικών τους δικαιωμάτων και αποκλεισμένοι από τις εξελίξεις οδηγούν σε σαφή απόρριψη των πολιτικών λύσεων (π.χ. των πολιτικών για το κλίμα και πολλών περιβαλλοντικών πολιτικών) και εκδηλώνονται με έκφραση του εξτρεμισμού και ενός αντι-μεταναστευτικού μηνύματος απομόνωσης. Η αξιοπρεπής εργασία αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τη μετάβαση στη βιωσιμότητα.

7.2.

Η μετάβαση απαιτεί επενδύσεις σε αποτελεσματικά και ολοκληρωμένα συστήματα κοινωνικής προστασίας χωρίς αποκλεισμούς, συμπεριλαμβανομένων προσβάσιμων υπηρεσιών ποιότητας όπως η υγεία και η μακροχρόνια περίθαλψη, με την εφαρμογή στην πράξη του κοινωνικού διαλόγου. Έρευνες καταδεικνύουν ότι οι επενδύσεις στην εκπαίδευση και στις υπηρεσίες ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης έχουν μακροχρόνια θετική επίδραση στην κοινωνική κινητικότητα, ωστόσο τα κράτη μέλη τείνουν να μειώνουν τις επενδύσεις και στους δύο τομείς κατά την τελευταία δεκαετία. Εφόσον ισχύει αυτό, θα πρέπει να επιτευχθεί αναστροφή της συγκεκριμένης τάσης. Το κόστος της μετάβασης σε μια βιώσιμη οικονομία χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα πρέπει να καλυφθεί αναλογικά από όσους έχουν τη μεγαλύτερη δυνατότητα να πληρώσουν (για παράδειγμα, σύμφωνα με την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει») και να χρηματοδοτηθεί με δημόσια κεφάλαια. Οι λύσεις για το σημερινό μη βιώσιμο μοντέλο μας, που επιδεινώνουν το πρόβλημα, δεν είναι βιώσιμες και πρέπει να απορριφθούν ως επιλογές πολιτικής —στην πραγματικότητα απορρίπτονται στους δρόμους της Ευρώπης, π.χ. από τα παιδιά της Climate Strike (μαθητικές διαδηλώσεις διαμαρτυρίας για το κλίμα).

7.3.

Το έγγραφο προβληματισμού δεν αποκρύπτει τα στατιστικά στοιχεία που φανερώνουν αυτό το πολύ μεγάλο ζήτημα ανισότητας στην ΕΕ. Πάνω από το 22 % των πολιτών της ΕΕ απειλούνται από τον κίνδυνο της φτώχειας. Τα μεσαία εισοδήματα μειώνονται, με τα χαμηλά εισοδήματα να αυξάνονται στα περισσότερα κράτη μέλη. Το 7 % περίπου υποφέρει από υλική στέρηση. Πρόκειται για συγκλονιστικά στοιχεία που αποδίδουν ποσοτικά την παταγώδη αποτυχία των σημερινών πολιτικών. Επιπλέον, 43 εκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα για ένα αξιοπρεπές γεύμα κάθε δεύτερη ημέρα. Πρόκειται για το 10 % σχεδόν του πληθυσμού μας.

7.4.

Στο έγγραφο προβληματισμού αναφέρεται ότι τα περιβαλλοντικά ζητήματα δεν μπορούν να επιλυθούν μόνο με περιβαλλοντικές πολιτικές εάν οι οικονομικές πολιτικές εξακολουθούν να προωθούν τα ορυκτά καύσιμα, την αναποτελεσματική χρήση των πόρων ή τη μη βιώσιμη παραγωγή και κατανάλωση. Η ΕΟΚΕ τονίζει ότι όλες οι ενωσιακές, εθνικές και τοπικές πολιτικές, εκτός από την οικονομική και περιβαλλοντική βιωσιμότητα, οφείλουν να λαμβάνουν εξίσου υπόψη τους και τον παράγοντα της κοινωνικής βιωσιμότητας (26).

7.5.

Ενώ αναγνωρίζεται πλήρως η ανάγκη αλληλεπίδρασης μεταξύ οικονομικής και περιβαλλοντικής σφαίρας και του οικονομικού και κοινωνικού τομέα, ωστόσο, συχνά, αυτή η ανάγκη δεν λαμβάνεται πλήρως υπόψη. Επίσης, πρέπει να αναπτυχθεί περαιτέρω η σχέση μεταξύ περιβαλλοντικών και κοινωνικών ανησυχιών. Για παράδειγμα, ο ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων θα πρέπει να χρησιμεύει στην προώθηση της ευημερίας των πολιτών και να συμβάλλει σημαντικά στην Ατζέντα 2030. Αν και υπάρχουν πολλά κοινά σημεία μεταξύ των 17 ΣΒΑ και των 20 αρχών του πυλώνα, πρέπει να υποβληθεί από την Επιτροπή πρόταση για τον καλύτερο συνδυασμό των δύο στην πράξη, προκειμένου να επιτευχθούν χρήσιμες συνέργειες κατά την εφαρμογή.

8.   Ένα νέο ευρωπαϊκό πολιτικό αφήγημα για τη βιώσιμη ανάπτυξη

8.1.

Είναι σαφώς επιτακτική η ανάγκη η ΕΕ και τα κράτη μέλη της να αναπτύξουν ένα ελκυστικό δημόσιο αφήγημα σχετικά με τη σημασία της βιώσιμης ανάπτυξης για την Ευρώπη και τον κόσμο. Η ουσία αυτού του νέου δημόσιου αφηγήματος πρέπει να αποφευχθεί να είναι υπερβολικά τεχνική ή να βρίθει εξειδικευμένων όρων, οφείλει δε να επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίο συνδέεται με την πραγματική ζωή των ανθρώπων στην Ευρώπη και πέραν αυτής. Ξεκινά από την εκπαίδευση σε όλα τα επίπεδα, από τα σχολεία έως τις οργανώσεις.

8.2.

Θα πρέπει να δρομολογηθεί μια πανευρωπαϊκή εκστρατεία ευαισθητοποίησης που θα αφορά διάφορους κλάδους οι οποίοι μπορούν να προσεγγίσουν τις δικές τους εκλογικές περιφέρειες. Συγκεκριμένα, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, και ειδικά τα δημόσια μέσα, τα «δημιουργικά» από τον κόσμο του πολιτισμού, των τεχνών, της μουσικής κ.λπ. θα πρέπει να ενθαρρυνθούν να συμμετάσχουν στην ανάπτυξη πολιτιστικών προγραμμάτων σε εθνικό επίπεδο τα οποία θα μετατρέπουν το πολιτικό αφήγημα της βιώσιμης ανάπτυξης σε πολιτιστικά ηχηρή επικοινωνία στα διάφορα κράτη μέλη.

9.   Μια νέα πολυμερής και πολυεπίπεδη διακυβέρνηση

9.1.

Η Ατζέντα 2030 προωθεί μια σημαντική αλλαγή πλεύσης προς ένα πιο συμμετοχικό μοντέλο πολυμερούς διακυβέρνησης για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Ο στόχος 17 της Ατζέντας προσδιορίζει κεντρικό ρόλο για πολλούς ενδιαφερόμενους φορείς όσον αφορά τις δραστηριότητες παρακολούθησης, εφαρμογής, επανεξέτασης και συνέχειας, συμπεριλαμβανομένου του ιδιωτικού τομέα, συνδικαλιστικών οργανώσεων, της κοινωνίας πολιτών, ακαδημαϊκών κύκλων, τοπικών κοινοτήτων και άλλων.

9.2.

Όταν η πολυμερής συμμετοχή στην Ατζέντα 2030 καταστεί πλήρως λειτουργική σε πολλαπλά επίπεδα (π.χ. περιφερειακό, υπο-περιφερειακό, εθνικό και τοπικό), το νέο αυτό μοντέλο διακυβέρνησης είναι πιθανό να έχει ευρεία απήχηση. Οι ευκαιρίες συμμετοχής του κοινού χωρίς αποκλεισμούς στις δραστηριότητες παρακολούθησης και υλοποίησης που παρουσιάζονται στην Ατζέντα 2030 παρέχουν σαφή εντολή σημαντικής προόδου όσον αφορά τη βελτίωση των σημερινών επιπέδων δημόσιου κυνισμού και απώλειας εμπιστοσύνης στα επίσημα πολιτικά συστήματα.

9.3.

Η πολυμερής πλατφόρμα που δημιουργήθηκε από την Επιτροπή το 2017 και στην οποία η ΕΟΚΕ συμμετείχε ενεργά θα πρέπει πλέον να διαδραματίσει ηγετικό ρόλο στην ανάπτυξη και υποστήριξη της υλοποίησης μιας φιλόδοξης στρατηγικής και ενός σχεδίου εφαρμογής για μια βιώσιμη Ευρώπη. Θα πρέπει να διενεργηθεί επίσημη ανασκόπηση της λειτουργίας της πλατφόρμας, με τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων μερών, αλλά και να καθοριστεί σαφής εντολή. Η διαδικασία αυτή θα πρέπει να εξετάζει τις βέλτιστες πρακτικές άλλων σχετικών πολυμερών φόρουμ (π.χ. της ευρωπαϊκής πλατφόρμας ενδιαφερομένων φορέων για την κυκλική οικονομία) και να ενσωματώνει τη μάθηση αυτή στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η πλατφόρμα, προς μεγιστοποίηση της αποτελεσματικότητας και της συνολικής λειτουργίας της. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να περιλαμβάνει την ανάγκη για επαρκέστερο εφοδιασμό των εργασιών της πλατφόρμας, συχνότερες συναντήσεις της πολιτικής επιτροπής υψηλού επιπέδου, περισσότερες ευκαιρίες για εκτεταμένη συζήτηση και δέσμευση των μελών της, μεγαλύτερη έμφαση στην τακτική συνεργασία με τις εθνικές πλατφόρμες βιώσιμης ανάπτυξης και τη διευκόλυνση πιο τακτικών, διαφανών και προσβάσιμων δημόσιων διαβουλεύσεων για θέματα που σχετίζονται με τη βιώσιμη ανάπτυξη.

9.4.

Εθνικές στρατηγικές για την εφαρμογή των ΣΒΑ έχουν ήδη αναπτυχθεί ή αναπτύσσονται από διάφορα κράτη μέλη (27). Η θέσπιση στρατηγικής σε επίπεδο ΕΕ θα παράσχει ευνοϊκό πλαίσιο για τη σταδιακή ενίσχυση της σύγκλισης των εθνικών στρατηγικών. Σε αυτό το πλαίσιο, θα μπορούσε να εφαρμοστεί η «ανοικτή μέθοδος συντονισμού», διευκολύνοντας την ανταλλαγή ορθών πρακτικών και μάθησης από ομοτίμους μεταξύ των κρατών μελών.

10.   Ευθυγράμμιση των υφιστάμενων εργαλείων με την εφαρμογή των ΣΒΑ

10.1.

Ένα θεμελιωδώς νέο Ευρωπαϊκό Εξάμηνο

10.1.1.

Επί του παρόντος, το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο αποτελεί το κύριο ετήσιο μέσο συντονισμού των μακροοικονομικών στόχων της ΕΕ που αφορούν την Ένωση και τα κράτη μέλη της. Πρέπει να μεταρρυθμιστεί θεμελιωδώς και να καταστεί διαφανέστερο ώστε να συμβάλλει στη διασφάλιση πολιτικής συνεκτικότητας και συντονισμένης εφαρμογής και παρακολούθησης των ΣΒΑ, όπως έχει ήδη ζητήσει η ΕΟΚΕ (28) και η πολυμερής πλατφόρμα (29). Όλες οι φάσεις της διαδικασίας του Εξαμήνου πρέπει να προσαρμοστούν ώστε να διασφαλίζεται αποτελεσματικός συντονισμός της εφαρμογής των ΣΒΑ σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο, σύμφωνα με μια μελλοντική γενική στρατηγική (30).

10.1.2.

Η ετήσια επισκόπηση της ανάπτυξης θα πρέπει να αντικατασταθεί από την «ετήσια επισκόπηση της βιώσιμης ανάπτυξης» (31), με εξισορρόπηση των κοινωνικών, οικονομικών και περιβαλλοντικών προτεραιοτήτων, σύμφωνα με τους ΣΒΑ. Η οργανωμένη κοινωνία των πολιτών θα πρέπει να συμμετέχει περισσότερο σε όλες τις φάσεις του αναθεωρημένου Εξαμήνου, τόσο σε επίπεδο ΕΕ όσο και σε εθνικό επίπεδο, ώστε να προσφέρει πρόσθετη εμπειρογνωμοσύνη πολιτικής στη διαδικασία, να διασφαλίζει πιο ανεξάρτητη παρακολούθηση των εξελίξεων της πολιτικής, να προάγει την αποδοχή από την κοινωνία των εν λόγω μεταρρυθμίσεων και, συνολικά, να ενισχύει τη συμμετοχική δημοκρατία.

10.2.

Βελτίωση της νομοθεσίας

10.2.1.

Η χρήση των εργαλείων της Επιτροπής για τη βελτίωση της νομοθεσίας προσφέρει ένα ακόμη μέσο για να διασφαλιστεί η περαιτέρω ενσωμάτωση της βιώσιμης ανάπτυξης στις ευρωπαϊκές πολιτικές. Όλες οι εκτιμήσεις επιπτώσεων της Επιτροπής, οι έλεγχοι καταλληλότητας και οι συστάσεις της πλατφόρμας REFIT πρέπει να αξιολογούν τις περιβαλλοντικές, κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ώστε να λαμβάνεται δεόντως υπόψη και να συνυπολογίζεται η βιωσιμότητα. Οι εκ των υστέρων αξιολογήσεις πρέπει επίσης να αναλύουν και τις τρεις διαστάσεις βάσει μιας ισχυρής ολοκληρωμένης προσέγγισης. Στο πρόγραμμα REFIT θα πρέπει επίσης να ενσωματωθεί σαφέστερα «έλεγχος βιωσιμότητας» (32), και να διασφαλιστεί η συνέπεια των πολιτικών βιώσιμης ανάπτυξης.

10.2.2.

Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να δρομολογήσει την ενσωμάτωση της βιώσιμης ανάπτυξης και των ΣΒΑ στις διαδικασίες αξιολόγησης.

10.2.3.

Επιπλέον, απαιτούνται διαβουλεύσεις με τους κοινωνικούς εταίρους, τηρώντας τις διατάξεις της Συνθήκης οι οποίες απαιτούν ειδική διαβούλευση με τους εργαζόμενους και τους εργοδότες όσον αφορά τη νομοθεσία για τα κοινωνικά θέματα (άρθρο 154 παράγραφος 2), ενώ οι διαβουλεύσεις με την ΕΟΚΕ, την Επιτροπή των Περιφερειών και τα εθνικά κοινοβούλια αποτελούν ένα ακόμη συστατικό στοιχείο της εργαλειοθήκης για τη βελτίωση της νομοθεσίας με στόχο την εκπλήρωση της απαίτησης για τη συμμετοχή όλων που βρίσκεται στο επίκεντρο της Ατζέντας 2030.

11.   Στόχοι της ΕΕ και καλύτεροι δείκτες

11.1.

Η συνολική στρατηγική θα πρέπει να καθορίζει ενωσιακούς στόχους για την επίτευξη των ΣΒΑ. Οι στόχοι αυτοί πρέπει να παρακολουθούνται με ένα σύνολο δεικτών που: 1) να είναι επαρκώς περιεκτικοί ώστε να μετρούν την απόσταση από τους στόχους και να παρέχουν την κατάλληλη ανασκόπηση της προόδου· 2) να παρέχουν βάση για τον προγραμματισμό και τη χάραξη πολιτικής. Το τρέχον σύνολο δεικτών της ΕΕ για τους ΣΒΑ (33) δεν το πράττει αυτό.

11.2.

Η ΕΟΚΕ επαναλαμβάνει την έκκλησή της να ενισχυθεί ουσιαστικά η συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στον καθορισμό των δεικτών και στην αξιολόγηση της προόδου της ΕΕ προς την κατεύθυνση των στόχων (34).

11.3.

Το σύνολο δεικτών της ΕΕ για τους ΣΒΑ θα πρέπει να ενσωματώνει πλήρως και άλλα υπάρχοντα σύνολα δεικτών, π.χ. τον ευρωπαϊκό κοινωνικό πίνακα αποτελεσμάτων (35), ακολουθώντας το παράδειγμα του πώς ο πίνακας αποτελεσμάτων έχει ήδη ενσωματωθεί στο Εξάμηνο.

12.   Παρακολούθηση και λογοδοσία

12.1.

Πρέπει να θεσπιστούν συστήματα τακτικής και διαφανούς παρακολούθησης και λογοδοσίας χωρίς αποκλεισμούς για τη μέτρηση της προόδου όσον αφορά την εφαρμογή των ΣΒΑ από την ΕΕ. Η ΕΕ πρέπει να συμμετέχει ενεργά στο φόρουμ περιφερειακής βιώσιμης ανάπτυξης της ΟΕΕ/ΟΗΕ κάθε χρόνο και να αναλάβει ηγετικό ρόλο για την επιτάχυνση της περιφερειακής προόδου όσον αφορά την επίτευξη των σκοπών και επιμέρους στόχων των ΣΒΑ. Η ΕΕ θα πρέπει επίσης να δεσμευτεί να υποβάλλει τακτικά μια συνολική κοινή έκθεση της ΕΕ σχετικά με την εφαρμογή των ΣΒΑ στο υψηλού επιπέδου πολιτικό φόρουμ του ΟΗΕ, η οποία θα συμπληρώνει την «κοινή συγκεφαλαιωτική έκθεση» για την αναπτυξιακή πολιτική της ΕΕ. Η συνολική έκθεση της ΕΕ πρέπει να καλύπτει όλες τις εξωτερικές και εγχώριες πολιτικές της ΕΕ και τις πτυχές διακυβέρνησης, καθώς και ανάλυση της τρέχουσας θέσης της ΕΕ και του τρόπου με τον οποίο θα επιτύχει τους ΣΒΑ έως το 2030.

13.   Εφαρμογή των ΣΒΑ στην εξωτερική δράση της ΕΕ

13.1.

Πολλές εσωτερικές πολιτικές της ΕΕ μπορεί να οδηγήσουν σε δευτερογενείς επιπτώσεις εκτός ΕΕ, με θετικές και αρνητικές συνέπειες στις προσπάθειες άλλων χωρών για την επίτευξη των ΣΒΑ. Οι πολιτικές εξωτερικής δράσης της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών για τις επενδύσεις, το εμπόριο, την ανάπτυξη, την ειρήνη και ασφάλεια και τα ανθρώπινα δικαιώματα, πρέπει να αναθεωρηθούν προκειμένου να υποστηριχθεί η επίτευξη του νέου παγκόσμιου θεματολογίου για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Για παράδειγμα, τα κεφάλαια περί βιωσιμότητας των σημερινών εμπορικών συμφωνιών της ΕΕ δεν είναι δεόντως αποτελεσματικά και είναι δύσκολο να εφαρμοστούν. Η βιώσιμη ανάπτυξη πρέπει να αποτελέσει κεντρικό στοιχείο της εμπορικής πολιτικής της ΕΕ, για παράδειγμα με τη θέσπιση επίσημων διαδικασιών καταγγελίας όταν παρατηρούνται παραβιάσεις των δεσμεύσεων για τη βιωσιμότητα των εμπορικών συμφωνιών. Το εμπόριο πρέπει να αποτελέσει εργαλείο βιωσιμότητας και υλοποίησης των ΣΒΑ στο πλαίσιο της διεθνούς συνεργασίας. Αυτό μπορεί να ρυθμιστεί μέσω πολυμερών συμφωνιών. Η ισχύς του ενωσιακού εμπορίου μπορεί να αποτελέσει κινητήρια δύναμη για τη βιωσιμότητα κατά μήκος της παγκόσμιας αξιακής αλυσίδας, εστιάζοντας, για παράδειγμα, στη βιώσιμη προμήθεια.

13.2.

Η εξωτερική δράση της ΕΕ πρέπει να διασφαλίζει μεγαλύτερη συνεκτικότητα μεταξύ της εφαρμογής των ΣΒΑ και της συμφωνίας του Παρισιού για το κλίμα. Βάσει του ισχύοντος πλαισίου, δεν εξετάζονται καθόλου οι δευτερογενείς επιδράσεις ή/και το αποτύπωμα της ΕΕ. Επιπλέον, το σημερινό πλαίσιο της ΕΕ και οι δείκτες για τους ΣΒΑ επικεντρώνονται κυρίως στην πρόοδο ως προς την εφαρμογή των ΣΒΑ εντός της ΕΕ και δεν μετρούν τη συνεισφορά της ΕΕ στην επίτευξη των ΣΒΑ σε παγκόσμιο επίπεδο. Θα πρέπει επίσης να διασφαλιστούν βιώσιμες επενδύσεις στην αλυσίδα αξίας.

---

(1)  Ετήσια στρατηγική έκθεση του ΕΚ για τους ΣΒΑ, Μάρτιος 2019.

(2)  https://www.ipcc.ch/

(3)  Στατιστική Υπηρεσία (Eurostat).

(4)  Γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ με θέμα «Δείκτες που ανταποκρίνονται καλύτερα στην αξιολόγηση των ΣΒΑ» (ΕΕ C 440 της 6.12.2018, σ. 14), «Επόμενα βήματα για ένα βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον» (ΕΕ C 345 της 13.10.2017, σ. 91), «Η μετάβαση προς ένα πιο βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον» (ΕΕ C 81 της 2.3.2018, σ. 44).

(5)  Προς μια ολοένα και πιο βιώσιμη Ένωση έως το 2030 — Συμπεράσματα του Συμβουλίου.

(6)  http://www.un-documents.net/our-common-future.pdf

(7)  Κέντρο ανθεκτικότητας της Στοκχόλμης, 2016. Εικονογράφηση: Azote για το Κέντρο ανθεκτικότητας της Στοκχόλμης.

(8)  Άρθρο 191 της ΣΛΕΕ.

(9)  Άρθρο 191 παράγραφος 2 της ΣΛΕΕ.

(10)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Κλιματική δικαιοσύνη» (ΕΕ C 81 της 2.3.2018, σ. 22).

(11)  Ευρωπαϊκό Κέντρο Πολιτικής Στρατηγικής (EPSC), Ιούλιος 2016.

(12)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Επόμενα βήματα για ένα βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον» (ΕΕ C 345 της 13.10.2017, σ. 91).

(13)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Πέραν του ΑΕγχΠ» (ΕΕ C 100 της 30.4.2009, σ. 53).

(14)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Sibiu και πέραν αυτού» (ΕΕ C 228, της 5.7.2019, σ. 37).

(15)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Sibiu και πέραν αυτού» (ΕΕ C 228, της 5.7.2019, σ. 37).

(16)  https://degrowth.org/2018/09/06/post-growth-open-letter/

(17)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Sibiu και πέραν αυτού» (ΕΕ C 228, της 5.7.2019, σ. 37).

(18)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Σχέδιο Δράσης: Χρηματοδότηση της αειφόρου ανάπτυξης» (ΕΕ C 62 της 15.2.2019, σ. 73).

(19)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Διευκόλυνση της πρόσβασης σε χρηματοδότηση για το κλίμα για τους μη κρατικούς φορείς» (ΕΕ C 110 της 22.3.2019, σ. 14).

(20)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ο αντίκτυπος των κοινωνικών επενδύσεων στην απασχόληση και στους δημόσιους προϋπολογισμούς» (ΕΕ C 226 της 16.7.2014, σ. 21).

(21)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Δείκτες που ανταποκρίνονται καλύτερα στην αξιολόγηση των ΣΒΑ» (ΕΕ C 440 της 6.12.2018, σ. 14).

(22)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ευρωπαϊκό σύμφωνο “Ο χρηματοπιστωτικός τομέας υπέρ του κλίματος”» (EE C 62 της 15.2.2019, σ. 8).

(23)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Διευκόλυνση της πρόσβασης σε χρηματοδότηση για το κλίμα για τους μη κρατικούς φορείς» (ΕΕ C 110 της 22.3.2019, σ. 14).

(24)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ για την «Μια σφαιρική πολιτική για τα τρόφιμα στην ΕΕ» (EE C 129, της 11.4.2018, σ. 18).

(25)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Αγορακεντρικά μέσα για τη μετάβαση σε μια αποδοτική, από πλευράς πόρων, οικονομία χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών στην ΕΕ» (γνωμοδότηση πρωτοβουλίας), (ΕΕ C 226, της 16.7.2014, σ. 1).

(26)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Μια κοινωνικά βιώσιμη πρόταση για την ψηφιακή εποχή» (ΕΕ C 237 της 6.7.2018, σ. 1).

(27)  Βλ. ανά χώρα δελτία της ΕΟΚΕ σχετικά με τις δραστηριότητες των κρατών μελών για τους ΣΒΑ.

(28)  Γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ με θέμα «Δείκτες που ανταποκρίνονται καλύτερα στην αξιολόγηση των ΣΒΑ», «Η μετάβαση προς ένα πιο βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον» (ΕΕ C 81 της 2.3.2018, σ. 44), «Ετήσια επισκόπηση της ανάπτυξης για το 2018» (ΕΕ C 227 της 28.6.2018, σ. 95).

(29)  Έκθεση της πολυμερούς πλατφόρμας.

(30)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Sibiu και πέραν αυτού» (ΕΕ C 228 της 5.7.2019, σ. 37).

(31)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ετήσια επισκόπηση της ανάπτυξης 2019» (EE C 190 της 15.2.2019, σ. 24).

(32)  Έκθεση της πολυμερούς πλατφόρμας.

(33)  Eurostat σχετικά με τους δείκτες της ΕΕ για τους ΣΒΑ.

(34)  Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Δείκτες που ανταποκρίνονται καλύτερα στην αξιολόγηση των ΣΒΑ» (ΕΕ C 440 της 6.12.2018, σ. 14).

(35)  Eurostat σχετικά με τον κοινωνικό πίνακα αποτελεσμάτων.