ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Βρυξέλλες, 6.9.2018
COM(2018) 612 final
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ
για την αξιολόγηση και τη μελλοντική πορεία της Europeana
{SWD(2018) 398 final}
ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Βρυξέλλες, 6.9.2018
COM(2018) 612 final
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ
για την αξιολόγηση και τη μελλοντική πορεία της Europeana
{SWD(2018) 398 final}
1.Εισαγωγή
Στην παρούσα έκθεση σκιαγραφούνται τα αποτελέσματα της ανεξάρτητης αξιολόγησης της Europeana ως ευρωπαϊκού πολιτιστικού και ψηφιακού έργου καινοτομίας, καθώς επίσης και το όραμα της Επιτροπής για τη μελλοντική πορεία ανάπτυξης της Europeana.
Η έκθεση συνοδεύεται από το έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής SWD(2018)398 στο οποίο παρέχονται λεπτομέρειες για την αξιολόγηση της Europeana.
1.1.Europeana
Η Europeana εγκαινιάστηκε το 2008 ως «η ευρωπαϊκή ψηφιακή βιβλιοθήκη» προκειμένου η πολιτιστική κληρονομιά της Ευρώπης να καταστεί προσβάσιμη για όλους μέσω ενός ενιαίου σημείου πρόσβασης. Η δημιουργία της δρομολογήθηκε με επιστολή που απέστειλαν στην Επιτροπή το 2005 έξι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων.
Από τότε, η χρηματοδοτική και πολιτική στήριξη της Επιτροπής συνεχίζεται 1 με σκοπό τον συντονισμό και τον συνδυασμό των προσπαθειών που καταβάλλουν τα κράτη μέλη της ΕΕ για την ψηφιοποίηση και τη διαδικτυακή προσβασιμότητα του πολιτιστικού υλικού. Οι προσπάθειες αυτές περιλαμβάνουν την τυποποίηση, τη διαλειτουργικότητα και τη συνεργασία μεταξύ των οργανισμών πολιτιστικής κληρονομιάς της Ευρώπης. Η Europeana συμβάλλει στην εφαρμογή μιας σειράς αλληλένδετων πολιτικών, μεταξύ άλλων στην ψηφιακή ενιαία αγορά και στην εφαρμογή της σύστασης της Επιτροπής (2011/711/EU) 2 και των σχετικών συμπερασμάτων του Συμβουλίου 3 , στο πλαίσιο των οποίων ζητείται από τα κράτη μέλη να αυξήσουν το υλικό που διαθέτουν στο διαδίκτυο και να διασφαλίσουν τη μακροπρόθεσμη διαφύλαξη του ψηφιακού υλικού.
Σήμερα η Europeana αποτελεί την ψηφιακή πλατφόρμα της Ευρώπης για την πολιτιστική κληρονομιά και χρηματοδοτείται ως καθιερωμένη υποδομή ψηφιακών υπηρεσιών στο πλαίσιο του μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη» 4 , με σκοπό:
-τη διαδικτυακή διάθεση του ψηφιοποιημένου υλικού πολιτιστικής κληρονομιάς της Ευρώπης και την προώθηση της διασυνοριακής του προβολής και χρήσης σε όλη την Ευρώπη·
-την προσφορά λύσεων για τη διευρωπαϊκή διαλειτουργικότητα και προσβασιμότητα ψηφιακών πόρων της ευρωπαϊκής κληρονομιάς·
-την πρόσθετη βελτίωση των όρων περαιτέρω χρήσης και τη διευκόλυνση της αξιοποίησης του ψηφιακού πολιτιστικού περιεχομένου και των μεταδεδομένων σε άλλους τομείς, όπως π.χ. στην έρευνα, στην εκπαίδευση, στον τουρισμό ή στους κλάδους της δημιουργίας· και
-την παροχή ενός πολύγλωσσου, φιλικού προς τον χρήστη σημείου πρόσβασης στην πλούσια και πολύμορφη κληρονομιά της Ευρώπης.
Η Europeana παρέχει επί του παρόντος πρόσβαση σε πάνω από 51 εκατομμύρια αντικείμενα από τις συλλογές 3 700 και πλέον βιβλιοθηκών, αρχείων, μουσείων, αιθουσών τέχνης και οπτικοακουστικών συλλογών της Ευρώπης, μέσω της βασικής δικτυακής της πύλης «Europeana Collections» ( europeana.eu ) και μέσω των διεπαφών προγραμματισμού εφαρμογών (API) της πλατφόρμας. Η Europeana προσφέρει υπηρεσίες σε διαφορετικές ομάδες χρηστών όπως π.χ. σε:
-συνεργάτες διαχείρισης δεδομένων (συνεργαζόμενα πολιτιστικά ιδρύματα) και επαγγελματίες του τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς·
-τελικούς χρήστες (όλοι οι ενδιαφερόμενοι του πολιτιστικού τομέα)· και
-περαιτέρω χρήστες (επαγγελματίες της εκπαίδευσης, της έρευνας και του κλάδου της δημιουργίας).
Η ένωση του δικτύου της Europeana που απαρτίζεται από 1 700 και πλέον επαγγελματίες των κλάδων της πολιτιστικής κληρονομιάς, της δημιουργίας και της τεχνολογίας υποστηρίζει τις αξίες και το έργο της Europeana, ανταλλάσσει και προωθεί βέλτιστες πρακτικές σχετικά με την ψηφιοποίηση και την τυποποίηση μεταδεδομένων και ενθαρρύνει την ανάπτυξη ικανοτήτων στην κοινότητα της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η Europeana, στην οποία συμμετέχουν όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, συμβάλλει στη διαφύλαξη και προώθηση της ευρωπαϊκής κληρονομιάς στην ψηφιακή εποχή. Υποστηρίζει τους στόχους του Ευρωπαϊκού Έτους Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2018, ενθαρρύνοντας την κοινή χρήση και την αναγνώριση της αξίας της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ευρώπης, αυξάνοντας την ευαισθητοποίηση για την κοινή ιστορία και τις κοινές αξίες και ενισχύοντας το αίσθημα της ένταξης σε έναν κοινό ευρωπαϊκό χώρο. Η Europeana είναι το μοναδικό έργο ψηφιακής πολιτιστικής κληρονομιάς που συνδέεται με το Ευρωπαϊκό Έτος Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2018.
1.2.Νέα ευρωπαϊκή ατζέντα για τον πολιτισμό
Στην ανακοίνωσή της που δημοσιεύθηκε στις 22 Μαΐου 2018 5 , η Επιτροπή ανακοίνωσε τα «επόμενα βήματα για την Europeana, την ψηφιακή πλατφόρμα της ΕΕ για την πολιτιστική κληρονομιά έως το 2018» τα οποία έχουν σκοπό να αναδείξουν την Europeana σε πανευρωπαϊκό μοχλό ανάπτυξης του ψηφιακού μετασχηματισμού της πολιτιστικής κληρονομιάς και σε πρωτοβουλία κομβικής σημασίας για τη δημοκρατική πρόσβαση στον πολιτισμό. Σε συνδυασμό με άλλες πρωτοβουλίες που έχουν ανακοινωθεί, όπως π.χ. το δίκτυο κέντρων ικανοτήτων για τη διαφύλαξη των γνώσεων σχετικά με τα απειλούμενα μνημεία κληρονομιάς μέσω μεγάλης κλίμακας ψηφιοποίησης, την επικείμενη δημιουργία ηλεκτρονικού ευρετηρίου ευρωπαϊκών ταινιών και το πανευρωπαϊκό δίκτυο ψηφιακών κόμβων δημιουργικότητας και καινοτομίας, η Europeana θα συμβάλει στην περαιτέρω προώθηση, διάδοση και προσβασιμότητα του ευρωπαϊκού πολιτισμού και της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς.
Στην παρούσα έκθεση σκιαγραφούνται τα αποτελέσματα της ανεξάρτητης αξιολόγησης που ζητήθηκε στα συμπεράσματα του Συμβουλίου, της 31ης Μαΐου 2016, σχετικά με τον ρόλο της Europeana για την ψηφιακή πρόσβαση, την προβολή και τη χρήση της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς 6 , καθώς και το όραμα της Επιτροπής για τη μελλοντική πορεία της Europeana.
Η Επιτροπή ανταποκρίθηκε στο αίτημα του Συμβουλίου και διενήργησε:
α) αξιολόγηση της Europeana με βάση τα πέντε υποχρεωτικά κριτήρια (συνάφεια, αποτελεσματικότητα, αποδοτικότητα, συνοχή, προστιθέμενη αξία για την ΕΕ) των κατευθυντήριων γραμμών της Επιτροπής για τη βελτίωση της νομοθεσίας 7 . Στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής, αξιολογήθηκαν η βασική ιδέα και αξία της Europeana ως ευρωπαϊκού πολιτιστικού και ψηφιακού έργου καινοτομίας και εξετάστηκαν ενδελεχώς η επάρκεια και η βιωσιμότητα των υπηρεσιών που παρέχονται από την Europeana ως υποδομή ψηφιακών υπηρεσιών στο πλαίσιο του μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη».
β) ανάλυση δυνατών επιλογών για τη μεσοπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη ανάπτυξη της Europeana με βάση τα αποτελέσματα της αξιολόγησης.
Προσελήφθη ειδική ομάδα πέντε ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων από διαφορετικούς τομείς σχετικής εμπειρογνωμοσύνης για να συνδράμει την Επιτροπή στο έργο της αξιολόγησης και της χάραξης κατευθύνσεων για τη μελλοντική πορεία ανάπτυξης της Europeana. Εκπονήθηκε ανεξάρτητη μελέτη από εξωτερικό συμβουλευτικό φορέα προκειμένου να εξειδικευτούν τα ερωτήματα και η μεθοδολογία της έρευνας, να συγκεντρωθούν αποδεικτικά δεδομένα (μεταξύ άλλων μέσω της διενέργειας δευτερογενούς στατιστικής ανάλυσης, περιπτωσιολογικών μελετών, συνεντεύξεων, συγκριτικής αξιολόγησης, αξιολόγησης τεχνικής χρηστικότητας και ανάλυσης της δημόσιας ηλεκτρονικής διαβούλευσης) και να εξεταστούν τα ερωτήματα της αξιολόγησης με τη συνδρομή των εμπειρογνωμόνων.
Η Επιτροπή διενήργησε επίσης ηλεκτρονική δημόσια διαβούλευση διάρκειας 12 εβδομάδων σε όλες τις επίσημες γλώσσες της ΕΕ. Στη δημόσια διαβούλευση συμπεριλήφθηκε στοχευμένο ερωτηματολόγιο με πιο τεχνικές ερωτήσεις, οι οποίες απευθύνονταν σε επαγγελματίες και οργανώσεις που ήταν εξοικειωμένοι με την υποδομή και το επαγγελματικό δίκτυο της Europeana. Τα αποτελέσματα της δημόσιας διαβούλευσης (1 221 απαντήσεις) ελήφθησαν σοβαρά υπόψη κατά την αξιολόγηση.
2.Κύριες διαπιστώσεις της αξιολόγησης
Οι κύριες διαπιστώσεις της αξιολόγησης, σύμφωνα με τα κριτήρια αξιολόγησης, μπορούν να συνοψιστούν στα εξής σημεία.
2.1.Συνάφεια
Συνολικά, η Europeana εμφανίζει άμεση συνάφεια με τις πολιτικές και τις προτεραιότητες της ΕΕ για τη διαδικτυακή προσβασιμότητα και διάδοση της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς. Η Europeana είναι σημαντική για τους οργανισμούς ψηφιακής κληρονομιάς καθώς διευκολύνει την ανταλλαγή πολιτιστικής και τεχνολογικής εμπειρογνωσίας μεταξύ των επαγγελματιών του κλάδου.
Η Europeana έχει υπερβεί τους στόχους της όσον αφορά την ποσότητα των αντικειμένων αλλά είναι αναγκαίο να βελτιωθεί η συνάφεια και η ποιότητα του περιεχομένου και των μεταδεδομένων της.
Η Europeana διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες ψηφιακές συλλογές στον κόσμο και είναι η μοναδική πανευρωπαϊκή πλατφόρμα αυτού του είδους που παρέχει πρόσβαση σε εικόνα, κείμενο, ήχο, βίντεο και τρισδιάστατο υλικό από τις συλλογές τουλάχιστον 3 700 ευρωπαϊκών βιβλιοθηκών, αρχείων, μουσείων, αιθουσών τέχνης και οπτικοακουστικών οργανισμών. Η Europeana διακρίνεται επίσης για το γεγονός ότι προσφέρει υλικό σε μεγάλο εύρος γλωσσών (37 γλώσσες). Η συνάφεια της Europeana με τις πολιτικές και τις προτεραιότητες της ΕΕ κρίθηκε υψηλή.
Από τους συμμετέχοντες στη δημόσια διαβούλευση που διαβίβασαν στοιχεία στην Europeana, τουλάχιστον τα δύο τρίτα επισήμαναν ότι η Europeana δημιούργησε αξία για τον οργανισμό τους μέσω της προσέγγισης του κοινού και της αξίας που προστέθηκε στο περιεχόμενο, καθώς και μέσω της διευκόλυνσης των εταιρικών σχέσεων με άλλους πολιτιστικούς οργανισμούς. Τα δύο τρίτα των συμμετεχόντων επισήμαναν ότι η Europeana είναι σημαντική για την ανακάλυψη και τη διερεύνηση της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς οι συλλογές της θεωρείται ότι προάγουν την πολιτιστική γνώση και εκμάθηση και ότι προσφέρουν αξιόπιστες πηγές περιεχομένου.
Ενώ η Europeana έχει υπερβεί τους στόχους της όσον αφορά την ποσότητα των αντικειμένων, η συνάφεια και η ποιότητα του περιεχομένου και των μεταδεδομένων της αποτελούν ζήτημα που πρέπει να εξεταστεί. Μολονότι έχουν δρομολογηθεί μια σειρά από ενέργειες ώστε να βελτιωθεί η ποιότητα των δεδομένων, να γίνουν τα δεδομένα περισσότερο προσβάσιμα και να δημιουργηθεί αξία για τους συνεργάτες που τα διαχειρίζονται, τα βασικά ζητήματα που πρέπει να εξεταστούν αφορούν το περιεχόμενο (π.χ. γεωγραφική και θεματική κάλυψη, εκπροσώπηση οργανισμών, συνάφεια και πολιτιστικό ενδιαφέρον/αξία του περιεχομένου) και τα μεταδεδομένα (π.χ. έλλειψη μετάφρασης, ποιότητα και βαθμός λεπτομέρειας, αποκλίσεις μεταξύ των μεταδεδομένων ή σύνδεσμοι που δεν λειτουργούν).
Τα ζητήματα που αφορούν τα μεταδεδομένα είχαν αρνητικό αντίκτυπο στην ευρύτερη φήμη της υπηρεσίας και επηρέασαν τόσο την ευρεσιμότητα υλικού στην Europeana, όσο και τη χρήση της. Μια σειρά από αρνητικές απαντήσεις στη δημόσια διαβούλευση αφορούσαν την έλλειψη συνάφειας των αποτελεσμάτων αναζήτησης. Ως εκ τούτου, η δημιουργία ποιοτικών δεδομένων υψηλού επιπέδου αποτελεί βασική παράμετρο της Europeana και οι οργανισμοί πολιτιστικής κληρονομιάς διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στον τομέα αυτό καθώς φέρουν την τελική ευθύνη για την ποιότητα των παρεχόμενων περιεχομένων και μεταδεδομένων. Σκοπός της τρέχουσας στρατηγικής της Europeana είναι να ενισχυθεί η ποιότητα των δεδομένων και να καταστεί το υφιστάμενο (και το εισερχόμενο) περιεχόμενο της Europeana περισσότερο ενδιαφέρον και πολύτιμο τόσο για τους τελικούς χρήστες όσο και για τους περαιτέρω χρήστες.
2.2.Αποτελεσματικότητα
Σε ορισμένους τομείς η Europeana θεωρείται επιτυχημένη ενώ σε άλλους υπάρχουν σημαντικά περιθώρια βελτίωσης.
Μεταξύ των βασικών της επιτευγμάτων συγκαταλέγονται η παροχή κοινών προτύπων, οι βέλτιστες πρακτικές και η προώθηση των ανοιχτών πολιτιστικών δεδομένων. Τα κοινά πλαίσια λύσεων και δημοσιεύσεων της Europeana έχουν υιοθετηθεί από διάφορους οργανισμούς πολιτιστικής κληρονομιάς.
Ωστόσο, οι πολυάριθμες ομάδες χρηστών που συμμετείχαν επισήμαναν αδυναμίες στην τεχνική υποδομή (μεταξύ άλλων στην υποδομή συγκέντρωσης περιεχομένου) και στη λειτουργικότητα της πλατφόρμας όσον αφορά την πολυγλωσσία, τις λειτουργικές δυνατότητες αναζήτησης και φιλτραρίσματος στη δικτυακή πύλη και στις διεπαφές προγραμματισμού εφαρμογών και στην ποιότητα των δεδομένων.
Η Europeana απευθύνεται σε διάφορες ομάδες του κοινού όπως π.χ. σε οργανισμούς και επαγγελματίες πολιτιστικής κληρονομιάς, σε ερευνητές, σε επαγγελματίες της εκπαίδευσης και των κλάδων της δημιουργίας, καθώς και στο ευρύτερο κοινό. Η πολυμορφία των χρηστών και οι διαφορετικοί λόγοι για τους οποίους αυτοί ενδιαφέρονται για την Europeana συνιστούν πρόκληση για την επαρκή ικανοποίηση των αναγκών της κάθε ομάδας χρηστών.
Ενώ το επιμελημένο περιεχόμενο της πλατφόρμας μπορεί να απευθύνεται σε μία ή περισσότερες ομάδες χρηστών, οι λειτουργικές δυνατότητες αναζήτησης, και ιδίως η έλλειψη προηγμένων δυνατοτήτων φιλτραρίσματος για την εξειδίκευση της αναζήτησης και η έλλειψη συνάφειας των αποτελεσμάτων αναζήτησης δεν ανταποκρίνονται στις προσδοκίες των χρηστών-στόχων. Πρόβλημα επίσης αποτελεί και το επίπεδο πολυγλωσσίας της πύλης: η έλλειψη μετάφρασης των μεταδεδομένων και οι αποκλίσεις που παρατηρούνται στα αποτελέσματα αναζήτησης όταν πραγματοποιείται αναζήτηση σε διαφορετικές γλώσσες.
Η Europeana δεν έχει καταφέρει να γίνει ευρύτερα γνωστή στους πολίτες, οι οποίοι τις περισσότερες φορές αγνοούν την ύπαρξη της παρά τις επιτυχημένες της πρωτοβουλίες, όπως π.χ. οι ημέρες συλλογής τεκμηρίων από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Παρά τις συγκεκριμένες αδυναμίες, ένα από τα βασικά επιτεύγματα της Europeana είναι ότι παρέχει κοινά πρότυπα και λύσεις, μεταξύ άλλων, το πρότυπο δεδομένων Europeana 8 , τις διεθνείς δηλώσεις δικαιωμάτων 9 και το πλαίσιο δημοσιεύσεων Europeana 10 . Τα πρότυπα αυτά έχουν υιοθετηθεί σε μεγάλο βαθμό από τον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς τόσο στην Ευρώπη όσο και διεθνώς, όπως π.χ. από την ψηφιακή δημόσια βιβλιοθήκη της Αμερικής (DPLA).
2.3.Αποδοτικότητα
Σε γενικές γραμμές, η Europeana παρουσιάζει δυνατότητες βελτίωσης όσον αφορά την αποδοτικότητά της.
Μολονότι η πρωτοβουλία έχει οικοδομήσει με επιτυχία ένα ευρύ οικοσύστημα συσσωρευτών και οργανισμών πολιτιστικής κληρονομιάς, η μεγαλύτερη πρόκληση συνίσταται στην αποδοτικότητα της περίπλοκης διαδικασίας συγκέντρωσης περιεχομένου.
Η υφιστάμενη δομή συγκέντρωσης περιεχομένου βασίζεται σε τομεακούς και εθνικούς συσσωρευτές που συλλέγουν δεδομένα από 3 700 οργανισμούς. Για την ακρίβεια, οι συνεργαζόμενοι οργανισμοί συνεργάζονται με συσσωρευτές, οι οποίοι εναρμονίζουν τα δεδομένα και τα υποβάλλουν στην Europeana. Ωστόσο, η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει μια σύνθετη ροή εργασιών κατά την οποία η δημοσίευση και επικαιροποίηση δεδομένων επηρεάζονται πολλές φορές από καθυστερήσεις ή προβλήματα επικοινωνίας μεταξύ των εμπλεκομένων. Λόγω της έλλειψης εργαλείων επικαιροποίησης των μεταδεδομένων, απαιτούνται συνολικά περισσότερες προσπάθειες για να διασφαλιστεί η παροχή ποιοτικών δεδομένων. Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις στις οποίες οργανισμοί διέθεταν το περιεχόμενό τους μέσω προγραμμάτων που χρηματοδοτούνταν από την ΕΕ, τα οποία ωστόσο έχουν πλέον λήξει και έτσι, οι οργανισμοί αυτοί διαθέτουν περιορισμένα μέσα για την επικαιροποίηση των δεδομένων τους, ιδίως στις χώρες στις οποίες δεν υπάρχουν εθνικοί συσσωρευτές.
Όσον αφορά την αποδοτικότητα, άλλωστε, προκλήσεις έχει αντιμετωπίσει και το σύστημα χρηματοδότησης. Παρά τις προσπάθειες της Επιτροπής, των κρατών μελών και του ιδρύματος Europeana (φορέας που χειρίζεται την πλατφόρμα κεντρικών υπηρεσιών), το μοντέλο χρηματοδότησης που βασιζόταν στις επιχορηγήσεις (για τις οποίες έπρεπε να εξασφαλιστεί συγχρηματοδότηση) αποδείχτηκε ακατάλληλο για την υποστήριξη των κεντρικών υπηρεσιών. Στα συμπεράσματα του Συμβουλίου του 2016 ζητήθηκε από τα κράτη μέλη να συνεχίσουν τις χρηματοδοτικές τους συνεισφορές στην Europeana έως ότου η Επιτροπή εγκαταλείψει σταδιακά το σύστημα υποστήριξης που ακολουθούσε ώστε από το μοντέλο επιχορηγήσεων να μεταβεί στο μοντέλο των δημόσιων συμβάσεων, το οποίο θα μπορούσε να καλύψει όλες τις δαπάνες των υπηρεσιών. Η μετάβαση αυτή πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2017.
Παρά τους προαναφερθέντες περιορισμούς, αξίζει να σημειωθεί ότι η Europeana κατάφερε να οικοδομήσει ένα ευρύ οικοσύστημα ή δίκτυο τομεακών και εθνικών συσσωρευτών και οργανισμών πολιτιστικής κληρονομιάς οι οποίοι έχουν διαδραματίσει καίριο ρόλο για την ενθάρρυνση της πρόσβασης στην ψηφιακή πολιτιστική κληρονομιά της Ευρώπης.
2.4.Συνοχή
Η Europeana είναι συνεκτική και επαρκώς εναρμονισμένη με τις ευρύτερες πολιτικές και προτεραιότητες της ΕΕ, ενώ την ίδια στιγμή είναι συνεκτική και με τις εθνικές στρατηγικές των κρατών μελών της ΕΕ.
Στην αξιολόγηση επιβεβαιώνεται η συνοχή της Europeana με τις πολιτικές της ΕΕ, σύμφωνα και με την ανακοίνωση του Γκέτεμποργκ του Νοεμβρίου του 2017 11 . Το Ευρωπαϊκό Έτος Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2018 έχει χαρακτηριστεί ως ευκαιρία προκειμένου να καταδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να διευρύνουν την πρόσβαση στο πολιτιστικό υλικό και στις πολιτιστικές ευκαιρίες, αλλά και να αναδειχθούν πρωτοβουλίες όπως η Europeana, η οποία προωθεί την ψηφιακή πρόσβαση σε υλικό πολιτιστικής κληρονομιάς που κατέχουν βιβλιοθήκες, αρχεία και μουσεία. Η Europeana είναι επίσης συνεκτική με τις εθνικές στρατηγικές για την ψηφιοποίηση και τη διαδικτυακή προσβασιμότητα υλικού πολιτιστικής κληρονομιάς των κρατών μελών της ΕΕ. Η Europeana ανταπεξέρχεται, σε ορισμένο βαθμό, στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα κράτη μέλη της ΕΕ για την ψηφιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς και τον μετασχηματισμό της πρόσβασης στον πολιτισμό. Παραδείγματος χάρη, το έργο της Europeana στον τομέα των προτύπων, των εργαλείων και της ανοικτής πρόσβασης θεωρείται χρήσιμο σε όλους τους τομείς που επηρεάζονται από ψηφιακούς μετασχηματισμούς, ακόμα και αν δεν συμφωνούν όλοι οι ενδιαφερόμενοι με τις ειδικές λύσεις που προωθούνται.
2.5.Προστιθέμενη αξία για την ΕΕ:
Η Europeana έχει προσφέρει προστιθέμενη αξία διαδραματίζοντας σημαντικό ρόλο στην ψηφιακή ανάπτυξη του τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ευρώπη. Επιπλέον, η Europeana έχει συμβάλει στην ανάπτυξη της συνείδησης της κοινής ιστορίας και ταυτότητας μεταξύ των Ευρωπαίων.
Η πρωτοβουλία της Europeana έχει συντελέσει καθοριστικά στην ενίσχυση των διασυνοριακών δραστηριοτήτων συνεργασίας και τυποποίησης έχοντας ως γενικότερο στόχο την αύξηση της χρήσης προτύπων κατά την ψηφιοποίηση και ανταλλαγή του ψηφιοποιημένου πολιτιστικού υλικού σε όλη την Ευρώπη. Οι πρωτοβουλίες σε εθνικό επίπεδο που συνδέονται με την τυποποίηση των μεταδεδομένων ή τη δημιουργία εθνικών δικτυακών πυλών σε αρκετά κράτη μέλη δεν θα είχαν υλοποιηθεί χωρίς την Europeana. Ο ρόλος της Europeana ήταν άλλωστε κομβικός στην προώθηση των ανοικτών πολιτιστικών δεδομένων. Στις απαντήσεις που δόθηκαν στο πλαίσιο της δημόσιας διαβούλευσης, η συμμετοχή της Europeana στην προώθηση του ανοικτού πολιτισμού/των μεταδεδομένων θεωρείται ως η δραστηριότητα που συνέβαλε περισσότερο (82 %) από οποιαδήποτε άλλη στην προώθηση και διευκόλυνση του έργου των οργανισμών πολιτιστικής κληρονομιάς.
Άλλωστε, η Europeana συνέβαλε στη διάδοση της συνείδησης της κοινής ιστορίας και ταυτότητας μέσω των θεματικών συλλογών και των εκστρατειών που διοργανώνει με τη συμμετοχή του κοινού, όπως π.χ. η εκστρατεία για τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο κατά τη διάρκεια της οποίας μεμονωμένες ιστορίες συναρθρώθηκαν σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο, αλλά και πιο πρόσφατα, η εκστρατεία για τη μετανάστευση.
3.Κατευθύνσεις για τη μελλοντική πορεία ανάπτυξης της Europeana
Λαμβάνοντας υπόψη τα αποτελέσματα της μελέτης αξιολόγησης και την ανάλυση των μελλοντικών επιλογών της ομάδας εμπειρογνωμόνων όσον αφορά τη μελλοντική «πρόταση αξίας» της Europeana 12 , η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα προσπαθήσει να μετατρέψει την Europeana σε βασικό παράγοντα του πανευρωπαϊκού δικτύου ψηφιακών κόμβων δημιουργικότητας και καινοτομίας με σκοπό τον ψηφιακό μετασχηματισμό των οργανισμών πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η ανάλυση της Επιτροπής βασίζεται στα βασικά ισχυρά σημεία της Europeana, καθώς και στην ανάγκη διόρθωσης των αδυναμιών που εντοπίστηκαν στην αξιολόγηση, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τις αναδυόμενες τάσεις και τις εξελίξεις στον τομέα της ψηφιακής πολιτιστικής κληρονομιάς.
3.1.Πεδίο αναφοράς
Στο επίκεντρο του μελλοντικού πεδίου αναφοράς της Europeana θα βρεθούν κυρίως οι ανάγκες των πρωταρχικών ενδιαφερομένων του τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς, και ιδίως των οργανισμών πολιτιστικής κληρονομιάς, τους οποίους η πρωτοβουλία θα πρέπει να υποστηρίξει και να καθοδηγήσει στις προσπάθειες που καταβάλλουν προς την κατεύθυνση του ψηφιακού μετασχηματισμού. Η Europeana θα ενισχύσει τους δεσμούς της με τους οργανισμούς πολιτιστικής κληρονομιάς δημιουργώντας αξία από τους ακόλουθους τομείς δραστηριότητας.
i) Ενίσχυση της τεχνικής κεντρικής πλατφόρμας της πρωτοβουλίας, η οποία θα πρέπει να παρέχει ισχυρή και αξιόπιστη βάση στήριξης των οργανισμών πολιτιστικής κληρονομιάς, και πιο συγκεκριμένα:
-τεχνική υποδομή και εργαλεία προηγμένης τεχνολογίας που θα διευκολύνουν τους πολιτιστικούς οργανισμούς να διαθέτουν στην Europeana περιεχόμενο και μεταδεδομένα υψηλής ποιότητας (υποδομή και υπηρεσίες συγκέντρωσης περιεχομένου)·
-σημαντική βελτίωση των δυνατοτήτων αναζήτησης ψηφιακού πολιτιστικού υλικού·
-ενίσχυση πτυχών πολυγλωσσίας ώστε οι χρήστες να εξερευνούν, να απολαμβάνουν και να χρησιμοποιούν περαιτέρω τα περιεχόμενα, ανεξάρτητα από την πρωτότυπη γλώσσα του πολιτιστικού υλικού·
-διατήρηση της ευθύνης για την ποιότητα των προσφερόμενων δεδομένων και υπηρεσιών.
ii) Επιπλέον, η Επιτροπή θεωρεί ότι η πρωτοβουλία Europeana θα πρέπει να εδραιωθεί με επίκεντρο την ενδυνάμωση των κοινοτήτων πολιτιστικής κληρονομιάς στα κράτη μέλη. Η Europeana θα πρέπει να προσφέρει σημαντική στήριξη στους φορείς παροχής και στους συσσωρευτές δεδομένων, διασφαλίζοντας την αποδοτική εισροή και επικαιροποίηση των δεδομένων. Η Επιτροπή θεωρεί ότι οι συσσωρευτές –σε τοπικό, εθνικό και τομεακό επίπεδο– έχουν καίρια σημασία για την πρωτοβουλία Europeana και θεωρεί ότι ο ρόλος που ασκούν ως διαμεσολαβητές μεταξύ των πολιτιστικών οργανισμών θα πρέπει να υποστηριχθεί ενεργά από τα κράτη μέλη και την πρωτοβουλία.
iii) Η Επιτροπή θεωρεί ότι η πρωτοβουλία θα πρέπει να αναδείξει τις δυνατότητες αυτού του περιεχομένου μέσω επιμελημένων και πολύγλωσσων συλλογών, εκθέσεων και εικονικών χώρων τέχνης που βασίζονται σε δεδομένα υψηλής ποιότητας, επιτρέποντας τη δημιουργία μιας σειράς θεματικών συλλογών που ενισχύουν το ευρωπαϊκό πνεύμα και την ευρωπαϊκή διάσταση.
iv) Για τον σκοπό αυτό, η Europeana θα πρέπει να επανεξετάσει την υποδομή που απαιτείται για την ανάπτυξη και τη διαχείριση έξυπνου περιεχομένου ώστε να βελτιώσει τις ψηφιακές της υπηρεσίες αξιοποιώντας διάφορες προσεγγίσεις που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη, την επεξεργασία φυσικής γλώσσας και τα μαζικά δεδομένα με σκοπό την όσο το δυνατό μεγαλύτερη αυτοματοποίηση της δημιουργίας, της διαχείρισης και της παρουσίασης περιεχομένου και μεταδεδομένων. Η Europeana θα πρέπει να ακολουθεί και να εφαρμόζει συστηματικά την ανάπτυξη προτύπων, εργαλείων και υπηρεσιών για τον περαιτέρω εμπλουτισμό, τη βελτίωση και την αυτοματοποίηση του ψηφιακού περιεχομένου. Έτσι, το έξυπνο περιεχόμενο που δημιουργείται θα μπορεί να χρησιμοποιείται περαιτέρω και σε άλλους τομείς, όπως στους τομείς της εκπαίδευσης, της έρευνας ή της δημιουργίας.
v) Η Europeana θα πρέπει επίσης να συνεχίσει να ενθαρρύνει την τυποποίηση, την εύρεση κοινών λύσεων και βέλτιστων πρακτικών στον τομέα της ψηφιακής πολιτιστικής κληρονομιάς και να λειτουργεί ως καταλύτης και φορέας καινοτομίας για τον ψηφιακό μετασχηματισμό των οργανισμών πολιτιστικής κληρονομιάς.
Στο πλαίσιο αυτό, έχει καίρια σημασία η Europeana και το δίκτυο συσσωρευτών, οργανισμών και επαγγελματιών της πρωτοβουλίας αυτής να διαμορφώσουν από κοινού τον ψηφιακό μετασχηματισμό του τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς, προωθώντας τη συνεργασία μεταξύ των οργανισμών και των επαγγελματιών και υποστηρίζοντας έτσι την ανάπτυξη σχετικής εμπειρογνωμοσύνης και δεξιοτήτων. Χάρη στη συνεργασία αυτή θα αναπτυχθεί η σχετική υποδομή στους οργανισμούς πολιτιστικής κληρονομιάς, ώστε να διασφαλιστεί ότι ακόμα και οι μικρότεροι οργανισμοί θα έχουν την ευκαιρία να επωφεληθούν από τον ψηφιακό μετασχηματισμό.
3.2.Χρηματοδότηση
Η Europeana θα συνεχίσει να χρηματοδοτείται από τον μηχανισμό «Συνδέοντας την Ευρώπη» με ένα μείγμα επιχορηγήσεων και δημόσιων συμβάσεων μέχρι τη λήξη του τρέχοντος πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου. Ενώ οι κεντρικές υπηρεσίες θα χρηματοδοτούνται από δημόσιες συμβάσεις προκειμένου να διασφαλίζεται η σταθερότητα της παρεχόμενης υπηρεσίας, τα χρηματοδοτικά μέσα επιχορηγήσεων θα χρησιμοποιούνται για τη στήριξη των πολιτιστικών οργανισμών ώστε να συμβάλλουν στην Europeana.
Στο επόμενο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (COM(2018) 321 final), η Επιτροπή έχει προτείνει να χρηματοδοτεί την Europeana στο πλαίσιο του προγράμματος Ψηφιακή Ευρώπη, το οποίο θα έχει ως σκοπό να ενισχύσει την ανάπτυξη ικανοτήτων σε διάφορους τομείς, αλλά και στο πλαίσιο των εμβληματικών προγραμμάτων αυτών των τομέων αξιοποιώντας αυτήν ακριβώς την ανάπτυξη ικανοτήτων.
Το έργο που έχει επιτελεστεί στο πλαίσιο αυτού του προγράμματος θα συμπληρωθεί με δραστηριότητες έρευνας και καινοτομίας του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» που θα έχουν στο επίκεντρο την ψηφιοποίηση των μνημείων και τόπων πολιτιστικής κληρονομιάς, την αυτόματη ερμηνεία της πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και τα εικονικά μουσεία.
3.3.Διακυβέρνηση
Ο μηχανισμός διακυβέρνησης θα βρίσκεται υπό την αιγίδα της ομάδας εμπειρογνωμόνων της Επιτροπής «Ψηφιακή Πολιτιστική Κληρονομιά και Europeana» (DCHE). Τα μέλη αυτής της ομάδας εκπροσωπούν τα κράτη μέλη και συνεργάζονται με την Επιτροπή στους τομείς της ψηφιοποίησης, της διαδικτυακής προσβασιμότητας του πολιτιστικού υλικού και της ψηφιακής διαφύλαξης.
Η συμβολή της ομάδας DCHE στη στρατηγική της Europeana θα διασφαλίσει την περαιτέρω δέσμευση και την ολοένα και ενεργότερη συμμετοχή τόσο των κρατών μελών όσο και των πολιτιστικών οργανισμών.
Επιπροσθέτως, η ομάδα DCHE θα επικουρείται από υποομάδα εμπειρογνωμόνων, οι οποίοι θα επιλεγούν με βάση πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος. Οι εμπειρογνώμονες θα έχουν ως καθήκον την παροχή βιώσιμων, καινοτόμων και προνοητικών συμβουλών και λύσεων, διασφαλίζοντας ότι λαμβάνονται υπόψη οι επιμέρους ανάγκες των διαφορετικών ομάδων του κοινού της Europeana και των ενδιαφερόμενων φορέων.
4.Συμπεράσματα
Στην αξιολόγηση τονίστηκε η συνολική αναγνώριση της ευρωπαϊκής προστιθέμενης αξίας της Europeana από τους οργανισμούς πολιτιστικής κληρονομιάς σε ολόκληρη την ΕΕ. Η αξιολόγηση αποκάλυψε επίσης ότι, αν ληφθούν υπόψη τα ανάμεικτα, πλην όμως έντονα σχόλια των συμμετεχόντων, η Europeana αποτελεί σημαντική πρωτοβουλία όχι μόνο για τα θεσμικά όργανα αλλά και για τους Ευρωπαίους πολίτες. Η Europeana έφερε σε επαφή τους ευρωπαϊκούς πολιτιστικούς οργανισμούς, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να συνεργαστούν και να ανταλλάξουν το υλικό τους. Η εξέλιξη αυτή δεν οδήγησε μόνο στην κοινοποίηση βέλτιστων πρακτικών σχετικά με τα κοινά πρότυπα αλλά συνέβαλε παράλληλα και στην ανάπτυξη ενός ευρωπαϊκού δικτύου συνεργατών διαχείρισης δεδομένων, συσσωρευτών και επαγγελματιών από διάφορους τομείς, οι οποίοι έχουν υποστηρίξει την ανάπτυξη ικανοτήτων και την ανταλλαγή εμπειρογνωσίας.
Η αξιολόγηση αποτελεί σημείο καμπής καθώς η Europeana συμπληρώνει 10 έτη ζωής έχοντας παρουσιάσει αξιόλογο έργο αλλά και αδυναμίες, όπως περιγράφεται ανωτέρω. Η Europeana πρέπει να ανανεώσει την προστιθέμενη αξία που προσφέρει στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς εστιάζοντας π.χ. στην ανάπτυξη ικανοτήτων, σε εργαλεία για την προσφορά και τον εμπλουτισμό υψηλής ποιότητας περιεχομένου και μεταδεδομένων, καθώς και στη δημιουργία μιας αποδοτικής υποδομής παροχής δεδομένων και συνεχούς στήριξης. Για τον σκοπό αυτό, η Επιτροπή θα συνεχίσει να υποστηρίζει την Europeana και το δίκτυο συσσωρευτών, οργανισμών και επαγγελματιών της πρωτοβουλίας αυτής στις προσπάθειες που καταβάλλουν για τον ψηφιακό μετασχηματισμό του τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς.