ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Βρυξέλλες, 29.6.2018
COM(2018) 507 final
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ
σχετικά με την ενδιάμεση αξιολόγηση της εφαρμογής του προγράμματος «Δικαιοσύνη» για την περίοδο 2014-2020
{SWD(2018) 356 final}
{SWD(2018) 357 final}
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ
σχετικά με την ενδιάμεση αξιολόγηση της εφαρμογής του προγράμματος «Δικαιοσύνη» για την περίοδο 2014-2020
Η Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης προβλέπει τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης βάσει της αμοιβαίας αναγνώρισης των δικαστικών αποφάσεων και της ανάπτυξης αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των κρατών μελών, στον οποίο τα άτομα είναι ελεύθερα να διακινούνται και μπορούν να βασίζονται στον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων καθώς και των κοινών αρχών (όπως είναι η καταπολέμηση των διακρίσεων, η ισότητα των φύλων, η αποτελεσματική πρόσβαση στη δικαιοσύνη για όλους, το κράτος δικαίου και η εύρυθμη λειτουργία των ανεξάρτητων δικαστικών συστημάτων).
Οι φιλόδοξοι στόχοι, που έθεσε η Συνθήκη, επιβεβαιώθηκαν από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο πρόγραμμα της Στοκχόλμης 1 . Η επίτευξη μιας Ευρώπης δικαίου και δικαιοσύνης αποτελεί μία από τις πολιτικές προτεραιότητες της ΕΕ και το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» για την περίοδο 2014-2020 αποτελεί ένα από τα μέσα που συμβάλλουν στην επίτευξη του στόχου αυτού.
Η παρούσα έκθεση παρουσιάζει τα ενδιάμεσα αποτελέσματα από το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» και τις ποιοτικές και ποσοτικές πτυχές της υλοποίησης του προγράμματος, όπως απαιτείται από το άρθρο 14 παράγραφος 2 στοιχείο β) του κανονισμού για τη θέσπιση του προγράμματος «Δικαιοσύνη» για την περίοδο 2014-2020 2 .
Η περίοδος αναφοράς για την ενδιάμεση αξιολόγηση είναι το πρώτο εξάμηνο της υλοποίησης του προγράμματος από το 2014 έως τα μέσα του 2017. Η αξιολόγηση κάλυψε τα ετήσια προγράμματα εργασίας για τα έτη 2014, 2015 και 2016. Το ετήσιο πρόγραμμα εργασίας για το 2017, από την άλλη, αναλύθηκε κυρίως ως προς τη μορφή και τη δομή του, αλλά όχι από την άποψη της εκτέλεσής του.
Η παρούσα έκθεση βασίζεται στα συμπεράσματα της αξιολόγησης που εκπόνησε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή 3 και η οποία στηρίζεται σε εξωτερική αξιολόγηση 4 .
1.Εισαγωγή και ιστορικό
Το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» για τα έτη 2014-2020 θεσπίστηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 1382/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου.
Ο κανονισμός έχει καθορίσει ως γενικό στόχο:
·να συμβάλλει στην περαιτέρω ανάπτυξη ευρωπαϊκού χώρου δικαιοσύνης βάσει της αμοιβαίας αναγνώρισης και της ανάπτυξης αμοιβαίας εμπιστοσύνης και με την ενίσχυση της δικαστικής συνεργασίας σε αστικές και ποινικές υποθέσεις
Οι ειδικοί στόχοι του είναι οι εξής:
·διευκόλυνση και στήριξη της δικαστικής συνεργασίας σε αστικές και ποινικές υποθέσεις·
·στήριξη και προώθηση της κατάρτισης των δικαστικών, (όπως δικαστές, εισαγγελείς και δικαστικοί υπάλληλοι, συμβολαιογράφοι, υπάλληλοι σωφρονιστικών καταστημάτων και δικηγόροι) σχετικά με τις νομικές πράξεις της ΕΕ όσον αφορά το αστικό και το ποινικό δίκαιο, τα θεμελιώδη δικαιώματα, τη δικαστική δεοντολογία και το κράτος δικαίου, συμπεριλαμβανομένης της γλωσσικής κατάρτισης σε νομική ορολογία, με σκοπό τη διαμόρφωση ενός κοινού νομικού και δικαστικού πνεύματος·
·διευκόλυνση της αποτελεσματικής πρόσβασης στη δικαιοσύνη για όλους, συμπεριλαμβανομένης της προώθησης και της στήριξης των δικαιωμάτων των θυμάτων εγκληματικών πράξεων καθώς και των δικονομικών δικαιωμάτων των υπόπτων και των κατηγορουμένων σε ποινικές διαδικασίες·
·στήριξη πρωτοβουλιών στον τομέα της πολιτικής για τα ναρκωτικά σε ό,τι αφορά πλευρές δικαστικής συνεργασίας και πρόληψης εγκλημάτων, στον βαθμό που οι πρωτοβουλίες αυτές δεν καλύπτονται από τη χρηματοδοτική στήριξη για την αστυνομική συνεργασία, την πρόληψη και την καταπολέμηση της εγκληματικότητας και τη διαχείριση της κρίσης, στο πλαίσιο του Ταμείου για την Εσωτερική Ασφάλεια ή του προγράμματος «Υγεία για την ανάπτυξη» 5 .
Το πρόγραμμα εφαρμόζεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή μέσω άμεσης κεντρικής διαχείρισης.
Από γεωγραφικής άποψης το πρόγραμμα είναι ανοιχτό σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ (το Ηνωμένο Βασίλειο και η Δανία δεν συμμετέχουν), αλλά και στα κράτη της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελεύθερων Συναλλαγών που είναι μέλη του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου, στις υποψήφιες προς ένταξη χώρες, στις πιθανές υποψήφιες χώρες και στις χώρες υπό προσχώρηση στην Ένωση, εφόσον συνάψουν συμφωνία με την Ένωση με την οποία θα καθορίζονται οι λεπτομέρειες της συμμετοχής τους στο πρόγραμμα. Η Αλβανία συμμετέχει στο πρόγραμμα από το 2017.
2.Βασικά στοιχεία και εφαρμογή του προγράμματος
Σύμφωνα με το άρθρο 6 του κανονισμού, το πρόγραμμα χρηματοδοτεί ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων, όπως οι εργασίες ανάλυσης, η αλληλοδιδασκαλία, η συνεργασία, οι δραστηριότητες ευαισθητοποίησης και διάδοσης, οι δραστηριότητες κατάρτισης και οι ενέργειες στήριξης των κύριων παραγόντων των οποίων οι δράσεις συμβάλλουν στην εφαρμογή των ειδικών στόχων του προγράμματος. Το πρόγραμμα στηρίζει οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στον τομέα της δικαστικής συνεργασίας, της κατάρτισης δικαστικών, της πρόσβασης στη δικαιοσύνη και της πρόληψης της χρήσης ναρκωτικών στο σύνολο της Ευρώπης, όπως είναι τα ευρωπαϊκά δίκτυα, οι δημόσιοι ή οι ιδιωτικοί οργανισμοί που συνήθως έχουν μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα, οι κεντρικές αρχές και οι ΟΤΑ στα κράτη μέλη της ΕΕ, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις· τα πανεπιστημιακά και ερευνητικά ιδρύματα καθώς και οι διεθνείς οργανισμοί.
Όσον αφορά τις ομάδες-στόχους, που νοούνται ως οι ομάδες που μπορούν να ωφεληθούν άμεσα (συμμετέχοντας στις δραστηριότητες των έργων του προγράμματος) ή έμμεσα από την εφαρμογή του προγράμματος, περιλαμβάνονται δυνητικά όλοι οι πολίτες της ΕΕ, καθώς το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» αποσκοπεί στη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού χώρου δικαιοσύνης στον οποίο όλοι οι πολίτες θα γνωρίζουν και θα μπορούν να ασκούν τα δικαιώματά τους.
Όπως προβλέπεται στον κανονισμό, το πρόγραμμα βασίζεται στις επιχορηγήσεις δράσεων, τις επιχορηγήσεις λειτουργίας και τις ενέργειες ανάθεσης δημοσίων συμβάσεων ως τους κύριους μηχανισμούς χρηματοδότησης για τη στήριξη δράσεων που σχετίζονται με τους στόχους του.
2.1.Οι ειδικοί στόχοι του προγράμματος είναι:
·Ειδικός στόχος 1: Δικαστική συνεργασία
Το πρόγραμμα στηρίζει δραστηριότητες που συμβάλλουν στην αποτελεσματική και συνεπή εφαρμογή του κεκτημένου της ΕΕ στον τομέα της δικαστικής συνεργασίας σε αστικές και ποινικές υποθέσεις, με τη συλλογή και/ή τη βελτίωση της συλλογής δεδομένων και στατιστικών σχετικά με την εφαρμογή του κεκτημένου της ΕΕ. Οι χρηματοδοτούμενες δραστηριότητες συμβάλλουν επίσης στην επιβολή των νομικών πράξεων της ΕΕ και των δικαστικών αποφάσεων, και συγκεκριμένα όσων αποτελούν προϊόν διασυνοριακών διαφορών. Το πρόγραμμα χρηματοδοτεί επίσης έργα που αποσκοπούν στη βελτίωση της ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ επαγγελματιών, ούτως ώστε να βελτιωθεί η επιχειρησιακή συνεργασία και η αμοιβαία εμπιστοσύνη στην ΕΕ.
·Ειδικός στόχος 2: Δικαστική κατάρτιση
Το πρόγραμμα στηρίζει δράσεις που ενθαρρύνουν την κατάρτιση των επαγγελματιών στον τομέα της δικαιοσύνης σε θέματα δικαίου της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της γλωσσικής κατάρτισης σε νομική ορολογία, με σκοπό τη διαμόρφωση ενός κοινού νομικού και δικαστικού πνεύματος στην ΕΕ. Η κατάρτιση δικαστικών μπορεί να περιλαμβάνει βασικά στοιχεία, όπως είναι οι γλωσσικές δεξιότητες και η ορολογία, καθώς και πιο εξειδικευμένες πτυχές, όπως είναι τα σεμινάρια για συγκεκριμένες πτυχές τόσο αστικού όσο και ποινικού δικαίου, ηλεκτρονικής μάθησης και ανταλλαγών προσωπικού και εμπειρίας. Οι χρηματοδοτούμενες δραστηριότητες στηρίζουν κυρίως την κατάρτιση μελών του δικαστικού σώματος και δικαστικού προσωπικού, αλλά και άλλων επαγγελματιών στον τομέα της δικαιοσύνης που έρχονται σε επαφή με τα δικαστήρια, καθώς και την ανάπτυξη εργαλείων για όσους παρέχουν κατάρτιση.
·Στόχος 3: Πρόσβαση στη δικαιοσύνη
Οι δράσεις που χρηματοδοτούνται σε αυτόν τον τομέα αποσκοπούν στην παροχή αποτελεσματικών μέσων έννομης προστασίας σε περίπτωση παραβίασης του δικαίου της ΕΕ, ιδίως όταν οι πολίτες αντιμετωπίζουν υπερβολικές δυσκολίες στη χρήση των σχετικών διαδικασιών στα κράτη μέλη. Συγκεκριμένα, το πρόγραμμα προωθεί τη χρήση άλλων μέσων έννομης προστασίας και εξωδικαστικών μέσων που έχουν αναπτυχθεί στην ΕΕ και τα οποία μπορούν να εξασφαλίσουν ταχείς, αποτελεσματικές και λιγότερο δαπανηρές λύσεις σε διαφορές, όπως υποστηρίζονται, για παράδειγμα, από τη διαδικτυακή πύλη της ηλεκτρονικής δικαιοσύνης. Αποσκοπεί επίσης στην ενθάρρυνση στενής συνεργασίας μεταξύ των εθνικών αρχών ή των διοικητικών οργάνων, η οποία έχει ιδιαίτερη σημασία για την αποτελεσματικότητα ορισμένων δικαιωμάτων της ΕΕ.
·Στόχος 4: Πολιτική κατά των ναρκωτικών
Στον τομέα της πολιτικής κατά των ναρκωτικών, το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» προωθεί πρωτοβουλίες που επικεντρώνονται στη δικαστική συνεργασία και την πρόληψη του εγκλήματος. Οι κύριες προτεραιότητες είναι να προάγει την έμπρακτη εφαρμογή της έρευνας σχετικά με τα ναρκωτικά, να στηρίξει τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και τους ενδιαφερόμενους φορείς, καθώς και να διευρύνει τη βάση γνώσεων και την ανάπτυξη καινοτόμων μεθόδων για την αντιμετώπιση του φαινομένου των νέων ψυχοτρόπων ουσιών.
2.2.Προϋπολογισμός
Ο αρχικός συνολικός προϋπολογισμός του προγράμματος «Δικαιοσύνη» για την περίοδο 2014-2020 ανέρχεται σε 377 604 000 EUR. Το υψηλότερο ποσοστό ανάληψης υποχρεώσεων επιτεύχθηκε το 2016 (94,60%).
Για τα ετήσια προγράμματα εργασίας της περιόδου 2014-2016 έχουν προγραμματιστεί 143 εκατ. EUR. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές το σύνολο των κονδυλίων της ΕΕ που έχουν ζητηθεί και δεσμευτεί υπολείπονται ακόμη του ποσού που έχει προγραμματιστεί (βλ. πίνακα 1). Σε γενικές γραμμές έχει δεσμευτεί το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης που παρέχεται μέσω επιχορηγήσεων (το ποσοστό δέσμευσης πλησιάζει το 90%), αλλά το αντίστοιχο ποσοστό για δραστηριότητες ανάθεσης δημοσίων συμβάσεων ήταν πολύ χαμηλότερο, γύρω στο 60%-70%.
Πίνακας 1: 2014 – 2016 Ετήσιες αναλήψεις υποχρεώσεων του προγράμματος
|
Έτος |
Αναλήψεις υποχρεώσεων (EUR) |
|
2014 |
36 671 240,16 |
|
2015 |
39 675 719,11 |
|
2016 |
47 535 032,81 |
|
Σύνολο για την περίοδο 2014-2016 |
123 881 992,08 |
Πηγές: Ετήσιες εκθέσεις παρακολούθησης [εκθέσεις σχετικά με την εφαρμογή των ετήσιων προγραμμάτων εργασίας (ΕΠΕ) και δεδομένα από τη βάση δεδομένων Sygma 2016]
Συγκεκριμένα, ο προϋπολογισμός που διατέθηκε για επιχορηγήσεις κατανεμήθηκε μεταξύ των ειδικών στόχων του προγράμματος, όπως φαίνεται στο σχήμα 1.
Σχήμα 1: Προϋπολογισμός που διατέθηκε ανά τύπο παρέμβασης και ειδικό στόχο
Πηγή: Εκθέσεις παρακολούθησης των ετήσιων προγραμμάτων εργασίας για το 2014 και το 2015, βάση δεδομένων σχετικά με τα έργα για το 2016. ΕΔ (επιχορήγηση δράσης), ΕΛ (επιχορήγηση λειτουργίας), ΔΣυμ (δημόσιες συμβάσεις), ΔΣυν (δικαστική συνεργασία), ΚΔ ( κατάρτιση δικαστικών), ΠΔ (πρόσβαση στη δικαιοσύνη), ΠΝ (πολιτική κατά των ναρκωτικών).
Οι ειδικοί στόχοι σχετικά με την «πολιτική για τα ναρκωτικά» και την «κατάρτιση δικαστικών» είναι οι στόχοι που ευθυγραμμίζονται περισσότερο, όσον αφορά τις αναλήψεις υποχρεώσεων, με τα αντίστοιχα ετήσια προγράμματα εργασίας. Ο ειδικός στόχος για την « κατάρτιση δικαστικών» έχει επίσης επιτύχει το υψηλότερο ποσοστό ανάληψης υποχρεώσεων. Το ποσοστό ανάληψης υποχρεώσεων του ειδικού στόχου «αποτελεσματική πρόσβαση στη δικαιοσύνη» ήταν σχετικά χαμηλό στην αρχή· ωστόσο, η κατάσταση βελτιώθηκε με την πάροδο των ετών. Τέλος, ο ειδικός στόχος με τη μεγαλύτερη διαφορά μεταξύ των κονδυλίων που προϋπολογίστηκαν και όσων όντως δεσμεύτηκαν ήταν η δικαστική συνεργασία σε αστικές και ποινικές υποθέσεις λόγω της υψηλής εξάρτησης από τις δράσεις ανάθεσης δημοσίων συμβάσεων.
2.3.Αιτήσεις που ελήφθησαν και έργα που επελέγησαν
Σύμφωνα με τα στοιχεία για τα έτη 2014 και 2015, όσον αφορά τόσο τις επιχορηγήσεις δράσεων όσο και τις επιχορηγήσεις λειτουργίας, η ζήτηση χρηματοδότησης υπερέβη σημαντικά την προσφορά για τις πρωτοβουλίες στον τομέα της πολιτικής κατά των ναρκωτικών (βλέπε σχήμα 2).
Σχήμα 2: Αριθμός επιχορηγήσεων δράσης και επιχορηγήσεων λειτουργίας που παρασχέθηκαν και αριθμός αιτήσεων ανά ειδικό στόχο και έτος (2014, 2015 και 2016)
Πηγή: Ετήσιες εκθέσεις για την εφαρμογή των ΕΠΕ για τα έτη 2014 και 2015, ανάλυση των έργων που ανατέθηκαν και των δεδομένων από τη βάση Sygma για το 2016 (δεν υπήρχαν πλήρη στοιχεία για τους αιτούντες το 2016). ΔΣυν (δικαστική συνεργασία), ΚΔ (κατάρτιση δικαστικών), ΠΔ (πρόσβαση στη δικαιοσύνη), ΠΝ (πολιτική κατά των ναρκωτικών).
Κατά μέσο όρο, εάν εξετάσουμε το ποσοστό των προσκλήσεων υποβολής προτάσεων που έλαβαν επιχορήγηση για τα έτη 2014 και 2015, το ποσοστό αυτό για σχεδόν όλους τους ειδικούς στόχους κυμάνθηκε μεταξύ περίπου 16% και 47 %. Ωστόσο, στο πλαίσιο των στόχων για τη δικαστική συνεργασία και την κατάρτιση δικαστικών, υπήρξε επιχορήγηση για σχεδόν τις μισές αιτήσεις που υποβλήθηκαν.
Για σχεδόν όλους τους ειδικούς στόχους το 2015 παρατηρήθηκε μια ελαφρά μείωση στον αριθμό των αιτήσεων επιχορήγησης που ελήφθησαν (και κατά συνέπεια που έλαβαν επιχορήγηση). Επιπλέον, για τις προσκλήσεις υποβολής προτάσεων το 2016 σημειώθηκε σημαντική μείωση των αιτήσεων (σχεδόν 51%): συνολικά, ελήφθησαν μόνον 127 αιτήσεις για επιχορηγήσεις δράσεων, σε σύγκριση με 262 αιτήσεις για τις προσκλήσεις το 2015. Αυτό εξηγείται εν μέρει από την ανάπτυξη της πύλης για τους συμμετέχοντες η οποία, σύμφωνα με τα αποτελέσματα της αξιολόγησης, δεν είναι προσαρμοσμένη στους συνήθεις αιτούντες για το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» (όπως είναι οι οργανισμοί κατάρτισης), καθώς η πύλη σχεδιάστηκε αρχικά για ερευνητικά ιδρύματα και για ογκώδεις επιχορηγήσεις 6 .Παρά την πτώση των αιτήσεων ο αριθμός των έργων που ανατέθηκαν παρέμεινε, σε γενικές γραμμές, σταθερός και στους τέσσερις ειδικούς στόχους και μάλιστα σημείωσε σημαντική αύξηση στην περίπτωση των έργων στον τομέα της δικαστικής συνεργασίας. Η εν λόγω πτώση οδήγησε στην αύξηση του ποσοστού που έλαβε επιχορήγηση 7 .
2.4.Κύρια επιτεύγματα του προγράμματος
Η εισαγωγή ενός συστήματος δεικτών στο τρέχον πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» αποδείχτηκε ότι ήταν η κατάλληλη για τη μέτρηση των αποτελεσμάτων του προγράμματος.
Ο δείκτης σχετικά με την κατάρτιση δικαστικών βασίζεται στον αριθμό και το ποσοστό των μελών του δικαστικού σώματος και των δικαστικών υπαλλήλων που συμμετείχαν σε δραστηριότητες κατάρτισης, ανταλλαγές προσωπικού, επισκέψεις μελετών, εργαστήρια και σεμινάρια που χρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα. Οι δείκτες σχετικά με τη δικαστική συνεργασία σε αστικές και ποινικές υποθέσεις επικεντρώνονται στην εξορθολογισμένη εφαρμογή μηχανισμών σχετικών με το ποινικό δίκαιο σε ευρωπαϊκό επίπεδο (μέσος χρόνος της διαδικασίας παράδοσης στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης), καθώς και στη χρήση συστημάτων ΤΠ (αριθμός ανταλλαγών πληροφοριών στο Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφοριών Ποινικού Μητρώου 8 ). Οι δείκτες που σχετίζονται με την πρόσβαση στη δικαιοσύνη εστιάζουν επίσης στον ρόλο των συστημάτων ΤΠ (αριθμός επισκέψεων στην πύλη της ευρωπαϊκής ηλεκτρονικής δικαιοσύνης 9 ), καθώς και στα θέματα των δικαιωμάτων των θυμάτων (αριθμός οργανώσεων στήριξης θυμάτων ανά κράτος μέλος). Τέλος, οι δείκτες σχετικά με την πολιτική κατά των ναρκωτικών εστιάζουν στον αριθμό νέων ψυχοτρόπων ουσιών που ερευνώνται και στον αριθμό χρηστών οπιούχων σε θεραπεία απεξάρτησης.
Όσον αφορά την εκπλήρωση του γενικού στόχου του προγράμματος (δηλαδή, «να συμβάλλει στην περαιτέρω ανάπτυξη ευρωπαϊκού χώρου δικαιοσύνης βάσει της αμοιβαίας αναγνώρισης και της ανάπτυξης αμοιβαίας εμπιστοσύνης και ιδίως της ενίσχυσης της δικαστικής συνεργασίας σε αστικές και ποινικές υποθέσεις»), σύμφωνα με τον κύριο δείκτη (δηλ. το ποσοστό των επαγγελματιών που δραστηριοποιούνται στον τομέα της Δικαιοσύνης και έχουν συμμετάσχει σε κατάρτιση, όχι μόνο μέσω του προγράμματος, με αντικείμενο το δίκαιο της ΕΕ ή άλλου κράτους μέλους και, μεταξύ άλλων, της αστικής, της ποινικής δικαιοσύνης και των θεμελιωδών δικαιωμάτων) υπήρξε σαφής πρόοδος στην υλοποίηση του εν λόγω στόχου (δηλ. να λάβουν σχετική κατάρτιση 700 000 ασκούντες νομικό επάγγελμα έως το 2020). Είναι γεγονός ότι ο αριθμός των ασκούντων νομικά επαγγέλματα που έλαβαν κατάρτιση συνέχισε να αυξάνεται σταθερά μεταξύ του 2013 και του 2016 και ο στόχος που είχε τεθεί με ορίζοντα το 2020 είχε σχεδόν επιτευχθεί ήδη από το 2017.
Επιπλέον, σύμφωνα με τον κύριο δείκτη για την αξιολόγηση της προόδου υλοποίησης του ειδικού στόχου σχετικά με την κατάρτιση δικαστικών (δηλ. ο αριθμός και το ποσοστό των δικαστικών λειτουργών και υπαλλήλων που συμμετείχαν σε δραστηριότητες κατάρτισης, ανταλλαγές προσωπικού, επισκέψεις μελέτης, εργαστήρια και σεμινάρια που χρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα) σημειώθηκε αξιόλογη πρόοδος και ο στόχος της κατάρτισης 20 000 επαγγελματιών (για το σύνολο της Επιτροπής) έως το 2020 επιτεύχθηκε ήδη από το 2015. Από την άποψη αυτή, το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» έχει παράσχει τη μέγιστη δυνατή συνδρομή στην επίτευξη των εκπαιδευτικών στόχων που έχουν καθοριστεί με ορίζοντα το 2020. Ο αριθμός των δικαστικών υπαλλήλων που εκπαιδεύεται ετησίως με το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» ανέρχεται σε περίπου 14 000 από το 2016 (δεν είναι ακόμη διαθέσιμα τα στοιχεία για το 2017).
Όλα αυτά τα επιτεύγματα αντικατοπτρίζουν την προτεραιότητα του προγράμματος στην κατάρτιση δικαστικών.
Όσον αφορά τους ειδικούς στόχους του προγράμματος, σε γενικές γραμμές, οι δείκτες απεικονίζουν κατάλληλα τις προτεραιότητες για κάθε ειδικό στόχο και είναι μετρήσιμοι σε σχέση με τις βασικές τιμές αναφοράς τους. Επιπλέον, σύμφωνα με την αξιολόγηση που διενεργήθηκε σημειώθηκε αξιόλογη πρόοδος σε πολλά μέτωπα, καθώς μια σειρά από στόχοι είναι κοντά στην πλήρη υλοποίησή τους.
Πιο συγκεκριμένα, μπορούν να παρατηρηθούν σημαντικά επιτεύγματα όσον αφορά τον ειδικό στόχο «δικαστική συνεργασία σε αστικές και ποινικές υποθέσεις», σχετικά με τον οποίο είναι πιθανό να επιτευχθεί ο στόχος για το 2020 (δηλ. το μέγεθος της ανταλλαγής πληροφοριών στο Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφοριών Ποινικού Μητρώου). Επίσης, όσον αφορά τον ειδικό στόχο «Πρόσβαση στη δικαιοσύνη», ο στόχος με ορίζοντα το 2020 (δηλ. ο αριθμός των επισκέψεων στην πύλη της ηλεκτρονικής ευρωπαϊκής δικαιοσύνης και ο αριθμός των οργανώσεων στήριξης θυμάτων με εθνική κάλυψη) έχει ήδη υπερβεί τους στόχους που αναφέρθηκαν.
Ωστόσο, μερικές φορές οι επιλεγέντες δείκτες είναι δύσκολο να μετρηθούν διότι, για παράδειγμα, επηρεάζονται από εξωγενείς παράγοντες (όπως ο διαφορετικός βαθμός ενσωμάτωσης των οδηγιών της ΕΕ σε εθνικό επίπεδο, οι διαφορετικές εθνικές πολιτικές προτεραιότητες και καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, οι μακροοικονομικές συνθήκες κ.λπ.) και, κατά συνέπεια, είναι δύσκολο να εκτιμηθεί η ακριβής συνεισφορά του προγράμματος στην επίτευξή τους.
Υπάρχουν ακόμη περιθώρια περαιτέρω βελτιώσεων λόγω και της έλλειψης κατάλληλων εργαλείων (δηλ. δεν έχει διενεργηθεί έρευνα μεταξύ των συμμετεχόντων σε δραστηριότητες κατάρτισης ώστε να γίνει γνωστός ο βαθμός ικανοποίησής τους). Επιπλέον, ορισμένοι δείκτες, όσον αφορά, για παράδειγμα, τη γεωγραφική κάλυψη του προγράμματος, δεν αποτυπώνουν ορισμένους υποκείμενους παράγοντες, όπως το γεγονός ότι στο πρόγραμμα, μέχρι στιγμής, κυριάρχησαν δικαιούχοι από περιορισμένο αριθμό κρατών μελών.
2.5.Συμμετέχοντες και εταιρικές σχέσεις
Σύμφωνα με τα στοιχεία που αντλήθηκαν για την ενδιάμεση αξιολόγηση το πρόγραμμα κατάφερε να προσελκύσει περισσότερες διεθνικές εταιρικές σχέσεις και αυτός είναι ένας από τους βασικούς παράγοντες στήριξης του χώρου δικαιοσύνης στην Ευρώπη.
Οι δικαιούχοι εξέφρασαν την άποψη ότι οι εταιρικές σχέσεις που αναπτύσσονται χάρη στις επιχορηγήσεις λειτουργίας και στις επιχορηγήσεις δράσεων στο πλαίσιο του προγράμματος «Δικαιοσύνη» είχαν ευεργετικά αποτελέσματα στις ικανότητες των αντίστοιχων οργανώσεών τους, ιδίως όσον αφορά την ικανότητα των τελευταίων να διασφαλίσουν τη βιωσιμότητα των αποτελεσμάτων και να υλοποιήσουν τα έργα. Χάρη στις επιχορηγήσεις λειτουργίας το πρόγραμμα χρηματοδοτεί κυρίως ευρωπαϊκά δίκτυα που δραστηριοποιούνται στους τομείς της διευκόλυνσης και της στήριξης της δικαστικής συνεργασίας στις αστικές και/ή τις ποινικές υποθέσεις, καθώς και της πρόσβασης στη δικαιοσύνη, τα οποία έχουν υπογράψει συμφωνίες-πλαίσια εταιρικής σχέσης με την Επιτροπή.
Μια σειρά οργανώσεων που συμμετέχουν στο πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» δραστηριοποιούνται επίσης στο πλαίσιο του προγράμματος «Δικαιώματα, ισότητα και ιθαγένεια». Φαίνεται συνεπώς ότι το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» διευκόλυνε την ανάπτυξη βιώσιμων ευρωπαϊκών δικτύων στον τομέα της πολιτικής για τη δικαιοσύνη και ότι δίκτυα συνεργασιών λειτουργούν στο πλαίσιο και άλλων χρηματοδοτικών προγραμμάτων της ΕΕ.
Ωστόσο, φαίνεται ότι στο πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» δεν συμμετέχουν όλα τα κράτη μέλη με ομοιογενή τρόπο. Σχεδόν το 25% του συνόλου των δικαιούχων προέρχονται όντως από την Ιταλία ή το Βέλγιο και περίπου το ήμισυ των συνεργαζόμενων οργανώσεων από πέντε χώρες. Το υπόλοιπο 50 % καλύπτει οργανώσεις από τα υπόλοιπα 21 κράτη μέλη. Αυτό συνεπάγεται την άνιση κατανομή των πόρων του προγράμματος, ιδίως όσον αφορά τις οργανώσεις στα κράτη μέλη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.
3.Τι έχει πετύχει το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη»;
Όπως απέδειξε η αξιολόγηση, το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» έχει σε γενικές γραμμές καλές επιδόσεις ενδιάμεσα ως προς την επίτευξη των ειδικών στόχων του, από την άποψη της αποτελεσματικότητας, αποδοτικότητας, συνάφειας, συνοχής, συμπληρωματικότητας και των συνεργειών και της προστιθέμενης αξίας στο επίπεδο της ΕΕ. Χρειάζεται να γίνουν βελτιώσεις, όσον αφορά τον δίκαιο χαρακτήρα του προγράμματος.
3.1.Αποτελεσματικότητα 10
Σύμφωνα με την ανάλυση των δεικτών έχει πραγματοποιηθεί σημαντική πρόοδος σε μια σειρά από πτυχές, καθώς ορισμένοι στόχοι έχουν σχεδόν επιτευχθεί και άλλοι έχουν ήδη επιτευχθεί. Κατά συνέπεια, το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» συμβάλει εποικοδομητικά στην υλοποίηση του γενικού στόχου του μέσω της επίτευξης προόδου για την υλοποίηση των ειδικών στόχων του.
Οι ειδικοί δείκτες του προγράμματος κρίνονται κατάλληλοι για την παρακολούθηση της προόδου υλοποίησης των στόχων του προγράμματος, αλλά μερικές φορές είναι δύσκολο να μετρηθούν ή χρειάζεται να γίνουν ορισμένες βελτιώσεις.
Σε γενικές γραμμές, οι αιτούντες, οι δικαιούχοι και οι ενδιαφερόμενοι θεωρούν ότι το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» για την περίοδο 2014-2020 είναι βελτιωμένο σε σχέση με τα τρία προηγούμενα προγράμματα (δηλ. τα προγράμματα για την αστική και την ποινική δικαιοσύνη και το πρόγραμμα πρόληψης και ενημέρωσης κατά των ναρκωτικών) τόσο ως προς την στόχευση πολιτικής όσο και ως προς τη συμμετοχή των κατάλληλων ομάδων ενδιαφερομένων.
Λόγω του ευρέος πεδίου εφαρμογής του γενικού στόχου του προγράμματος ένας μεγάλος αριθμός εξωτερικών παραγόντων επηρέασε την αποτελεσματικότητά του, όπως η μεταναστευτική κρίση (όσον αφορά, ειδικότερα, τον ειδικό στόχο για την πρόσβαση στη δικαιοσύνη) και, γενικότερα, ο άνισος ρυθμός με τον οποίο τα κράτη μέλη μεταφέρουν και εφαρμόζουν το κεκτημένο της ΕΕ. Ωστόσο, αυτό δεν αποτέλεσε φραγμό για τη λογική παρέμβασης και την επιχειρησιακή ευελιξία του: τα ετήσια προγράμματα εργασίας μπορούν να προσαρμοστούν εύκολα στις αναδυόμενες ανάγκες στον τομέα της δικαιοσύνης (βλέπε περαιτέρω το κεφάλαιο «συνάφεια»).
Τέλος, σε σύγκριση με την περίοδο 2007-2013, η βιωσιμότητα των έργων (με τα αποτελέσματα και τα επιτεύγματά τους) πέρα από το τέλος του κύκλου ζωής τους απέκτησε ολοένα και μεγαλύτερη σημασία κατά τη διαδικασία αξιολόγησης. Ωστόσο, τα έργα με έμφαση στη δημιουργία εργαλείων/αποτελεσμάτων μπορεί να αντιμετωπίζουν μεγαλύτερες δυσχέρειες στη βιωσιμότητά τους, καθώς, στην περίπτωσή τους, αυτή εξαρτάται από το κατά πόσον οι σχετικοί οργανισμοί θα είναι σε θέση να συγκεντρώσουν επαρκείς πόρους για να διατηρήσουν τα εν λόγω εργαλεία μετά τη λήξη της χρηματοδότησης από την ΕΕ.
3.2.Αποδοτικότητα 11
Το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» κρίνεται αποδοτικό ως προς το κόστος του όσον αφορά τις δράσεις που χρηματοδότησε μέχρι στιγμής. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της αξιολόγησης οι δικαιούχοι έχουν θετική γνώμη για την αποδοτικότητα του προγράμματος. Αυτό ισχύει τόσο για το πρόγραμμα στο σύνολό του όσο και συγκεκριμένα για τον ειδικό στόχο σχετικά με τη κατάρτιση δικαστικών.
Ένα βασικό επίτευγμα του προγράμματος, σε σύγκριση με τους προκατόχους του, ήταν ο χαμηλότερος φόρτος για τους δικαιούχους από άποψη χρόνου και χρηματοδοτικών πόρων: Ωστόσο, υπάρχουν ακόμη περιθώρια βελτίωσης για την ελάφρυνση των προβλεπόμενων απαιτήσεων και υποχρεώσεων, έτσι ώστε το πρόγραμμα να καταστεί ακόμη πιο αποδοτικό στην εφαρμογή του (βλέπε σχετικά το κεφάλαιο «Περιθώρια απλούστευσης»).
Σύμφωνα με τους δικαιούχους τα υπάρχοντα μέσα (επιχορηγήσεις δράσεων, επιχορηγήσεις λειτουργίας και δραστηριότητες ανάθεσης δημοσίων συμβάσεων) κρίνονται κατάλληλα για τις ανάγκες του προγράμματος και, κατά συνέπεια, δεν θεωρείται αναγκαίο να γίνει χρήση εναλλακτικών και καινοτόμων χρηματοδοτικών μέσων. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα εφαρμογής τους θα πρέπει να συνεχίσει να βελτιώνεται, ιδίως όσον αφορά τις ενέργειες ανάθεσης δημοσίων συμβάσεων, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί ότι όντως χρησιμοποιούνται τα χορηγούμενα κονδύλια.
3.3.Συνάφεια 12
Σύμφωνα με όλους τους ερωτηθέντες δικαιούχους το πρόγραμμα είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για την ικανοποίηση των αναγκών των επιλεγμένων ομάδων-στόχων. Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά του προγράμματος είναι όντως η ικανότητά του να προσαρμόζεται και να τροποποιεί τις προτεραιότητές του υπό το πρίσμα των αναδυόμενων αναγκών. Για παράδειγμα, ύστερα από σειρά τρομοκρατικών επιθέσεων στην Ευρώπη, προκηρύχθηκαν δύο προσκλήσεις για την καταπολέμηση της ριζοσπαστικοποίησης των κρατουμένων στις φυλακές. Η ευελιξία αυτή είναι δυνατή χάρη στη μοναδική δομή του προγράμματος «Δικαιοσύνη» και στο ότι διαθέτει ευρείς ειδικούς στόχους, μια και απορρόφησε τα τρία προγράμματα από την προηγούμενη περίοδο προγραμματισμού. Ο γενικός και οι ειδικοί στόχοι επέτρεψαν στην Επιτροπή να προσαρμόζει το πρόγραμμα στις μεταβαλλόμενες ανάγκες εντός της ΕΕ, ιδίως όσον αφορά τη δικαστική συνεργασία. Ωστόσο, ο ειδικός στόχος σχετικά με τις πρωτοβουλίες στον τομέα των πολιτικών κατά των ναρκωτικών είναι μερικές φορές δύσκολο να συνδυαστεί με άλλες προτεραιότητες του προγράμματος, όπως είναι η δικαστική συνεργασία και η πρόσβαση στη δικαιοσύνη, καθώς οι πολιτικές κατά των ναρκωτικών τείνουν να έχουν ευρύτερο πεδίο εφαρμογής.
Σε γενικές γραμμές, ωστόσο, οι ανάγκες που εντοπίστηκαν κατά την έγκριση του προγράμματος κρίνονται ακόμη επίκαιρες και υπαρκτές, ιδιαίτερα όσον αφορά τον γενικό στόχο για την περαιτέρω ανάπτυξη του ευρωπαϊκού χώρου δικαιοσύνης βάσει της αμοιβαίας αναγνώρισης και της ανάπτυξης αμοιβαίας εμπιστοσύνης.
Όσον αφορά τις ανάγκες των ενδιαφερόμενων μερών, υπάρχουν ακόμη περιθώρια να ενισχυθεί η καταλληλότητα του προγράμματος με τη διενέργεια συστηματικών αναλύσεων ανά τύπο ενδιαφερόμενου μέρους, καθώς και ανά ειδικό στόχο και κράτος μέλος, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί ότι οι προτεραιότητες που σχετίζονται με κάθε ειδικό στόχο για την κάθε πρόσκληση, όπως ορίζονται στα ετήσια προγράμματα εργασίας, συνάδουν με τις υφιστάμενες κύριες ανάγκες των ενδιαφερόμενων μερών. Επιπλέον, το πρόγραμμα μπορεί να περιλαμβάνει πρόσθετες ομάδες-στόχους που είναι σημαντικές για την υλοποίηση του γενικού στόχου του. Οι ομάδες αυτές περιλαμβάνουν το προσωπικό σε ρυθμιστικούς οργανισμούς, τους νέους επαγγελματίες και σπουδαστές στον τομέα της δικαιοσύνης, καθώς και τους συναφείς επαγγελματίες στις υποψήφιες χώρες και στις χώρες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της ευρωπαϊκής πολιτικής γειτονίας. Την παρούσα στιγμή όμως αυτό δεν είναι δυνατό με τη νομική βάση του προγράμματος «Δικαιοσύνη».
3.4.Συνοχή, συμπληρωματικότητα και συνέργειες 13
Το πρόγραμμα παρουσιάζει ένα ικανοποιητικό επίπεδο συνοχής και συμπληρωματικότητας με άλλα μέσα, προγράμματα και δράσεις της ΕΕ (για παράδειγμα, έχει πολύ υψηλή συνοχή με το ευρωπαϊκό θεματολόγιο για τη δικαιοσύνη 2020 14 ) και ο κίνδυνος επικαλύψεων ή έλλειψης συνοχής είναι πολύ περιορισμένος. Όσον αφορά ειδικότερα τη κατάρτιση δικαστικών, η συγχώνευση των προηγούμενων προγραμμάτων ενίσχυσε τη συνοχή με άλλες πρωτοβουλίες της ΕΕ και μεταξύ των διαφορετικών στόχων κατάρτισης, ενώ συρρίκνωσε τα περιθώρια επικαλύψεων τόσο ως προς το πεδίο εφαρμογής όσο και ως προς τη χρηματοδότηση. Ο ειδικός στόχος για την πρόσβαση στη δικαιοσύνη παρουσιάζει ιδιαίτερη συνοχή και συμπληρωματικότητα με το πρόγραμμα τηλεπικοινωνιών του μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη», το οποίο επίσης συνέβαλε στην ανάπτυξη της διαδικτυακής πύλης ηλεκτρονικής δικαιοσύνης και του σχεδίου e-Codex.
Εξακολουθούν να υπάρχουν ορισμένες εξαιρετικές επικαλύψεις όσον αφορά τους στόχους, τις ομάδες-στόχους και τις δράσεις, κάτι που αποτελεί φυσική απόρροια των γενικών στόχων και των ομάδων-στόχων που καλύπτει το πρόγραμμα, οι οποίες εντοπίζονται από τη δικαστική συνεργασία σε αστικές και ποινικές υποθέσεις (δηλαδή καλύπτουν το πλήρες φάσμα της δικαστικής δραστηριότητας) στην πολιτική κατά των ναρκωτικών καθώς και στη κατάρτιση δικαστικών, καθώς εστιάζει σε όλους τους πολίτες της ΕΕ.
Σε κάθε περίπτωση, υπάρχουν ακόμη πολλά περιθώρια ενίσχυσης των συνεργειών με άλλα προγράμματα χρηματοδότησης και πρωτοβουλίες της ΕΕ. Αυτό ισχύει στην περίπτωση, για παράδειγμα, της πολιτικής για την πρόληψη των ναρκωτικών, όπου θα μπορούσε να βελτιωθεί ο συντονισμός με το πρόγραμμα «Υγεία για την ανάπτυξη».
Σύμφωνα με τα ερωτηθέντα ενδιαφερόμενα μέρη η συνοχή με τις εθνικές πολιτικές και πρωτοβουλίες με παρόμοιους στόχους και/ή που εστιάζουν στους ίδιους τομείς είναι υψηλή. Το πρόγραμμα καλύπτει τα κενά που αφήνουν οι εθνικές δράσεις και παράλληλα τα υπάρχοντα έργα και πρωτοβουλίες στο επίπεδο των κρατών μελών συμπληρώνουν το πρόγραμμα και δεν αντικρούουν ούτε επικαλύπτουν τη δράση του. Είναι αλήθεια πάντως ότι, όταν το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» και οι εθνικές πρωτοβουλίες διαθέτουν τους ίδιους (ή παρόμοιους) στόχους και ομάδες-στόχους, υπάρχουν πάντοτε διαφορές μεταξύ τους, όσον αφορά το μέγεθος του γεωγραφικού πεδίου εφαρμογής (σε συνδυασμό με διευρυμένο πεδίο όσον αφορά τις ομάδες-στόχους), τους διαθέσιμους πόρους και τον αριθμό των χρηματοδοτούμενων έργων.
Το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» συνάδει επίσης με τις διεθνείς υποχρεώσεις της Ένωσης, όπως είναι το θεματολόγιο για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη 2030 των Ηνωμένων Εθνών. Ορισμένες γενικές αρχές του εν λόγω θεματολογίου μπορούν να συσχετιστούν με τους στόχους και τους τομείς στους οποίους εστιάζει το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη». Αυτό συμβαίνει στην περίπτωση του στόχου των Ηνωμένων Εθνών για την κατοχύρωση της ειρήνης και της ασφάλειας, οι οποίες θα επιτευχθούν μέσω της οικοδόμησης δίκαιων και χωρίς αποκλεισμούς κοινωνιών που παρέχουν ίση πρόσβαση στη δικαιοσύνη, εύρυθμο κράτος δικαίου, καθώς και διαφανείς και αποτελεσματικούς δικαστικούς θεσμούς. Όλα τα στοιχεία αυτά αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα του προγράμματος «Δικαιοσύνη» τόσο από την άποψη της πρόσβασης στη δικαιοσύνη όσο και της κατάρτισης δικαστικών. Επιπλέον, η ΕΕ αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος στη Συνδιάσκεψη της Χάγης για το ιδιωτικό διεθνές δίκαιο και αναλαμβάνει διεθνή δράση αναφορικά με την αστική δικαιοσύνη μέσω του εν λόγω διεθνούς οργανισμού.
3.5.Προστιθέμενη αξία της ΕΕ 15
Όλα τα συλλεχθέντα στοιχεία επιβεβαιώνουν την υψηλή προστιθέμενη αξία από τις παρεμβάσεις του προγράμματος, οι οποίες θεωρείται ότι συνεισφέρουν de facto στην καλή και αποτελεσματική υλοποίηση των στόχων στον τομέα της δικαιοσύνης.
Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της αξιολόγησης όσοι απάντησαν στην έρευνα όχι μόνο συμφώνησαν ότι δεν θα ήταν δυνατόν να υλοποιηθούν οι δραστηριότητες που χρηματοδοτήθηκαν χωρίς την παρέμβαση της ΕΕ, αλλά επιβεβαίωσαν ότι ούτε τα ίδια αποτελέσματα θα ήταν δυνατόν να επιτευχθούν μόνο με την παρέμβαση των κρατών μελών, όσον αφορά τη σύσταση συμπράξεων, την υλοποίηση των παραγόμενων αποτελεσμάτων, τη χρηματοδότηση καινοτόμων δράσεων, τη βιωσιμότητα των αποτελεσμάτων και, ιδιαίτερα, την ολοκλήρωση έργων διεθνικού μεγέθους και κλίμακας. Είναι όντως προφανής η προστιθέμενη αξία της ΕΕ που προκύπτει από το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» με την προώθηση διεθνικών έργων με ευρωπαϊκή διάσταση, έτσι ώστε να αντιμετωπιστούν διασυνοριακά θέματα, και την παροχή χρηματοδοτικών πόρων για την ανάληψη δραστηριοτήτων σε βασικούς τομείς που δεν κατέχουν απαραίτητα σημαντική θέση μεταξύ των προτεραιοτήτων των κρατών μελών εξαιτίας της έλλειψης πολιτικής βούλησης (σύμφωνα με τους ενδιαφερόμενους, αυτό ισχύει ιδίως για τον ειδικό στόχο σχετικά με την πρόσβαση στη δικαιοσύνη).
Σύμφωνα με τις απόψεις των δικαιούχων, το πρόγραμμα μπορεί να επηρεάσει και να ευθυγραμμίσει, τουλάχιστον σε συγκρατημένο βαθμό, τις εθνικές δράσεις στους στοχευόμενους τομείς.
Το πρόγραμμα επιτρέπει επίσης στους δικαιούχους να εργάζονται με εταίρους τους σε άλλα κράτη μέλη, μια δυνατότητα που ενίσχυσε τις εκ μέρους τους γνώσεις και την κατανόηση των θεμάτων που καλύπτει το πρόγραμμα, διεύρυνε την προσέγγισή τους και το φάσμα των δεξιοτήτων τους, καθώς και τους παρείχε πρόσβαση σε παραδείγματα ορθής πρακτικής και εργαλείων που έχουν αναπτύξει άλλα κράτη μέλη. Όπως τονίστηκε ήδη, οι εταιρικές σχέσεις αποτελούν βασική συνιστώσα της επιτυχίας του προγράμματος «Δικαιοσύνη» και είναι παρούσες στην πλειονότητα των έργων.
Η έλλειψη εθνικής χρηματοδότησης είναι ένας από τους κύριους λόγους για τους οποίους οι χρηματοδοτούμενες δραστηριότητες του προγράμματος δεν θα ήταν δυνατόν να πραγματοποιηθούν μόνο με τη δράση των κρατών μελών. Αυτό ισχύει τόσο για τις πρωτοβουλίες στον τομέα των πολιτικών κατά των ναρκωτικών, στον οποίο οι εθνικές πρωτοβουλίες συχνά δεν διαθέτουν διεθνή διάσταση που είναι ζωτικής σημασίας στο πεδίο αυτό, όσο και για την κατάρτιση δικαστικών στο επίπεδο της ΕΕ η οποία συχνά δεν παρέχεται σε εθνικό επίπεδο. Επιπλέον, το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» εξασφαλίζει την αδιάλειπτη λειτουργία των ευρωπαϊκών δικτύων, όπως είναι το Ευρωπαϊκό δίκτυο κατάρτισης δικαστικών.
Η αποδιδόμενη σημασία στο πρόγραμμα μπορεί να εξηγηθεί επίσης από τον υψηλό αριθμό των έργων που εγκρίθηκαν μέσα σε τρία έτη, σε σύγκριση με τα τρία προηγούμενα προγράμματα 16 , και από την αύξηση στον αριθμό των αιτήσεων που υποβάλλουν ετησίως δυνητικοί δικαιούχοι φαίνεται ότι το πρόγραμμα παραμένει βασική πηγή χρηματοδότησης σε όλη την ΕΕ.
Επιπλέον, η κατάρτιση δικαστικών κατέχει πλέον σημαντικότερη θέση στη λογική παρέμβασης του προγράμματος, σε σύγκριση με τα προηγούμενα προγράμματα του παρελθόντος. Αυτό αποτελεί σημαντικό βήμα για την προστιθέμενη αξία που προσπορίζει το πρόγραμμα στο επίπεδο της ΕΕ καθώς η κατάρτιση δικαστικών έχει καίρια σημασία για την οικοδόμηση αμοιβαίας εμπιστοσύνης, τη βελτίωση της συνεργασίας μεταξύ των δικαστικών αρχών και των ασκούντων τα σχετικά επαγγέλματα στα κράτη μέλη, καθώς και για την ενίσχυση της συνεκτικότητας στην εφαρμογή της νομοθεσίας της ΕΕ.
Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της αξιολόγησης τα θέματα και οι τομείς που καλύπτονται από το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» φαίνεται ότι απαιτούν την ανάληψη περαιτέρω δράσης και μεγαλύτερη συμμετοχή στο επίπεδο της ΕΕ. Είναι γεγονός ότι η βούληση για την ανάληψη δράσης από την ΕΕ στους εν λόγω τομείς και το γεγονός ότι ο αριθμός των αιτήσεων για το πρόγραμμα υπερκεράζει ακόμη τον αριθμό των παρεχόμενων επιχορηγήσειων αποδεικνύουν ένα σαφές ενδιαφέρον για τις προτεραιότητες που έχει θέσει το πρόγραμμα.
3.6.Δίκαιος χαρακτήρας του προγράμματος 17
Η προώθηση των οριζόντιων προτεραιοτήτων της ισότητας των φύλων, των δικαιωμάτων των παιδιών και των ατόμων με αναπηρία έχει ιδιαίτερη σημασία για το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» και κατοχυρώνεται στη νομική του βάση. Συγκεκριμένα, οι αρχές της συνεκτίμησης της ισότητας των φύλων και των δικαιωμάτων των παιδιών αξιολογούνται κατά τη διαδικασία της αξιολόγησης υπό το σκέλος της ποιότητας των προτάσεων. Η πτυχή της ισότητας των φύλων αναφέρεται ρητά στο «τμήμα Β» του εντύπου της αίτησης. Ωστόσο, σύμφωνα με την αξιολόγηση, στα περισσότερα από τα έργα που χρηματοδοτήθηκαν τα θέματα της διάστασης του φύλου και της ισότητας των φύλων δεν παίζουν ιδιαίτερο ρόλο. Πέντε-έξι έργα κάνουν όμως αναφορά στις γυναίκες και την ισότητα των φύλων. Αν και δεν εστιάζουν άμεσα στα θέματα αυτά, η διάστασή τους λαμβάνεται υπόψη στην εφαρμογή τους.
Το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» υποστηρίζει τα δικαιώματα των παιδιών τόσο στο στάδιο προγραμματισμού (σχεδιασμός των προσκλήσεων υποβολής προσφορών) όσο και μέσω των δραστηριοτήτων των έργων που επιλέγονται για χρηματοδότηση. Ο σεβασμός των δικαιωμάτων των παιδιών ενισχύεται, κατά συνέπεια, από το γεγονός ότι οι οργανώσεις που υποβάλλουν αίτηση χρηματοδότησης (και οποιοσδήποτε από τους εταίρους τους) και οι οποίες θα εργαστούν άμεσα με παιδιά κατά την υλοποίηση του έργου τους, υποχρεούνται να υποβάλουν στην Επιτροπή περιγραφή της πολιτικής προστασίας των παιδιών που εφαρμόζουν. Επιπλέον, οι προσκλήσεις υποβολής προτάσεων που χρηματοδοτούνται στο πλαίσιο του προγράμματος «Δικαιοσύνη» περιλαμβάνουν θέματα που είναι σχετικά με τα δικαιώματα των παιδιών. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της αξιολόγησης η πλειονότητα των συμμετεχόντων στην έρευνα συμφωνούν με την περαιτέρω ενσωμάτωση και προώθηση των δικαιωμάτων των παιδιών στο πρόγραμμα.
Όσον αφορά την προτεραιότητα στα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, φαίνεται ότι υστερεί ακόμη σε σύγκριση με τις δύο προηγούμενες. Μεταξύ των έργων που χρηματοδοτήθηκαν μόνο ένα είχε άμεσο επίκεντρο τα άτομα με αναπηρία στο πλαίσιο του ειδικού στόχου για την πρόσβαση στη δικαιοσύνη 18 . Όσον αφορά την ανάγκη περαιτέρω προώθησης των δικαιωμάτων με αναπηρία στο πρόγραμμα, οι απόψεις των ενδιαφερομένων είναι ιδιαίτερα ετερογενείς, αλλά όλες οι κατηγορίες τείνουν να συμφωνούν στο ότι υπάρχει σε κάποιο βαθμό η ανάγκη να προωθηθούν περαιτέρω τα δικαιώματά τους.
Για να κατανοηθεί πώς το πρόγραμμα προωθεί την ισότητα μέσω των χρηματοδοτούμενων δραστηριοτήτων, θα συλλεχθούν στοιχεία για τους συμμετέχοντες ανά φύλο, κατάσταση αναπηρίας ή ηλικία, όπως απαιτείται από τον κανονισμό. Τα δεδομένα αυτά όμως δεν συλλέγονται ακόμη.
Τέλος, όπως ήδη αναφέρθηκε, στο μέλλον το πρόγραμμα θα πρέπει να προσπαθήσει να κατανέμει τους πόρους με πιο ισόρροπο τρόπο μεταξύ των διαφορετικών ομάδων-στόχων των δικαιούχων και των κρατών μελών.
3.7.Περιθώρια απλούστευσης 19
Η αξιολόγηση δεν εντόπισε σαφή περιθώρια περαιτέρω απλούστευσης στον τρόπο διαχείρισης του προγράμματος. Ο υφιστάμενος τρόπος άμεσης διαχείρισης φαίνεται επαρκής δεδομένου του μεγέθους του προγράμματος.
Ωστόσο, παρά τις βελτιώσεις που έγιναν στο παρόν πρόγραμμα, τόσο οι υπάλληλοι της Επιτροπής όσο και οι δικαιούχοι που ερωτήθηκαν επέκριναν τη διαδικασία εφαρμογής και ιδιαίτερα τη διαχείριση του προϋπολογισμού και τα καθήκοντα υποβολής εκθέσεων. Μεταξύ των λόγων που ανέφεραν οι δικαιούχοι επεσήμαναν ότι η υποβολή οικονομικών στοιχείων ήταν υπερβολικά λεπτομερής και άκαμπτη σε σύγκριση με την πρακτική σε άλλα προγράμματα της ΕΕ (π.χ. Ορίζων 2020 και Erasmus+).
Σχεδόν το 70 % των δικαιούχων και των αιτούντων θεωρεί ότι η σύνταξη των προτάσεων, η υποβολή των διοικητικών και οικονομικών πληροφοριών που απαιτούνται για τη συμμετοχή στις προσκλήσεις υποβολής προσφορών καθώς και οι απαιτήσεις παρακολούθησης και υποβολής εκθέσεων παράγουν υπερβολικό διοικητικό φόρτο. Σε γενικές γραμμές, οι δικαιούχοι συμφωνήσαν ότι οι διαδικασίες υποβολής αιτήσεων και εκθέσεων ήταν πολύπλοκες και μακροσκελείς, αλλά αναγνώρισαν ότι ήταν πιθανώς δύσκολο να απλοποιηθούν περαιτέρω, καθώς ήταν αναγκαίο να εξασφαλιστεί η λογοδοσία στη διαχείριση των ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών πόρων.
Σύμφωνα με τους δικαιούχους, η διάρκεια των έργων που χρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα θα μπορούσε να παραταθεί, ιδίως όσον αφορά τις επιχορηγήσεις δράσεων. Συγκεκριμένα, θεωρούσαν ιδανική την παράταση στα τρία έτη, καθώς έτσι το χρονικό πλαίσιο θα μπορούσε να ευθυγραμμιστεί με τη μέση διάρκεια των επιστημονικών συμπράξεων μεταξύ των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Επιπλέον, οι δικαιούχοι ανέφεραν ότι η διάρκεια των επιχορηγήσεων λειτουργίας θα μπορούσε να παραταθεί σε τουλάχιστον δύο έτη (αντί για ένα), έτσι ώστε να μειωθεί ο διοικητικός φόρτος που συνεπάγεται η υποβολή της αίτησης και των επακόλουθων εκθέσεων. Ωστόσο, οι ετήσιες επιχορηγήσεις λειτουργίας επιτρέπουν στην Επιτροπή να επιβλέπει τις δραστηριότητες των οργανισμών που λαμβάνουν χρηματοδότηση και εξασφαλίζουν μεγαλύτερη ευελιξία στους δικαιούχους ώστε να προσαρμόζουν τις εργασίες τους στις αναδυόμενες ανάγκες στους αντίστοιχους τομείς εμπειρογνωμοσύνης τους.
Ένα άλλο βασικό ζήτημα, σύμφωνα με τις μικρές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, είναι η δυσκολία εξεύρεσης της συγχρηματοδότησης που απαιτείται· κατά συνέπεια, οι μικρές μη κυβερνητικές οργανώσεις θα μπορούσαν να λαμβάνουν στήριξη από το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» 20 .
Ακόμα και αν, αρχικά, η έναρξη λειτουργίας της νέας πύλης συμμετεχόντων δημιούργησε ορισμένες δυσκολίες, την παρούσα στιγμή οι ενδιαφερόμενοι φορείς θεωρούν ότι η υποβολή προτάσεων μέσω της εν λόγω πύλης αποτελεί βελτίωση, σε σύγκριση με το προηγούμενο σύστημα ΤΠ, καθώς μειώθηκε ο αριθμός των απαιτούμενων εγγράφων για τον έλεγχο επιλεξιμότητας και, ως εκ τούτου, και ο σχετικός διοικητικός φόρτος. Επιπλέον, μετά την καταχώρισή τους, τα έγγραφα αυτά δεν θα χρειαστούν εκ νέου παρά μόνο σε περίπτωση αλλαγών. Παρόλα αυτά, καθώς η πύλη για τους συμμετέχοντες σχεδιάστηκε για ερευνητικά ιδρύματα και ογκώδεις επιχορηγήσεις, η παρούσα μορφή της δεν φαίνεται να είναι κατάλληλη για τον μέσο αιτούντα του προγράμματος «Δικαιοσύνη». Από την άποψη αυτή λοιπόν υπάρχουν περιθώρια βελτίωσης της πύλης.
Τέλος, οι απαιτήσεις και οι δείκτες παρακολούθησης, τόσο στο επίπεδο του προγράμματος όσο και των έργων, θα μπορούσαν να απλουστευτούν και να εξορθολογιστούν.
4.Συμπεράσματα και περαιτέρω πορεία
Ο ζωτικός ρόλος που διαδραμάτισε το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» στην ανάπτυξη του ευρωπαϊκού χώρου δικαιοσύνης βάσει της αμοιβαίας αναγνώρισης και της ανάπτυξης αμοιβαίας εμπιστοσύνης είχε ιδιαίτερη σημασία στην έναρξη του προγράμματος, όταν ήταν ακόμη αισθητές σε πολλά κράτη μέλη οι επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης.
Η παρούσα έκθεση σχετικά με την ενδιάμεση αξιολόγηση του προγράμματος «Δικαιοσύνη» για την περίοδο 2014-2020 επιβεβαιώνει τη σημασία του προγράμματος για τη στήριξη των αξιών της ΕΕ (όπως είναι το κράτος δικαίου, η ανεξαρτησία των μελών του δικαστικού σώματος και η αποτελεσματικότητα της δικαιοσύνης) καθώς και των κρατών μελών στην προσπάθειά τους να ενισχύσουν την αποτελεσματικότητα των δικαστικών τους συστημάτων. Από την αρχή λειτουργίας του το πρόγραμμα απέδειξε τις δυνατότητές του στη μακρόπνοη ενίσχυση της νομομάθειας και της απόκτησης συναφών ικανοτήτων στα κράτη μέλη.
Η υφιστάμενη δομή του φαίνεται να είναι κατάλληλη και αρκετά ευέλικτη για την επίτευξη του γενικού και των ειδικών στόχων του προγράμματος. Με την πάροδο των ετών απέδειξε την υψηλή προστιθέμενη αξία που προσπορίζει στην ΕΕ τόσο με τον θετικό αντίκτυπο στους συμμετέχοντες και τις ομάδες-στόχους όσο και με τον ρόλο που παίζει συμπληρώνοντας άλλα χρηματοδοτικά μέσα και πολιτικές πρωτοβουλίες της ΕΕ.
Στο πλαίσιο της προετοιμασίας του μελλοντικού προϋπολογισμού και των προγραμμάτων χρηματοδότησης της ΕΕ, η Επιτροπή με βάση τα συμπεράσματα της ενδιάμεσης αξιολόγησης θα εξετάσει όλες τις πτυχές που χρήζουν βελτίωσης, όπως είναι η διεύρυνση της δεξαμενής δυνητικών δικαιούχων των δράσεων του προγράμματος, η αναθεώρηση των δεικτών παρακολούθησης, η επίτευξη ευρύτερης γεωγραφικής ισορροπίας μεταξύ των δικαιούχων και η ενίσχυση των συνεργειών με άλλα σχετικά προγράμματα χρηματοδότησης και πρωτοβουλίες της ΕΕ.
ΕΕ C 115 της 4.5.2010, σ. 1.
Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 1382/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, για τη θέσπιση του προγράμματος «Δικαιοσύνη», για την περίοδο 2014-2020 ( ΕΕ L 354 της 28.12.2013).
Ενδιάμεση αξιολόγηση του προγράμματος «Δικαιοσύνη» 2014-2020, Ernst & Young Financial-Business Advisors, τελική έκθεση, Απρίλιος του 2018.
Έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής που συνοδεύει την έκθεση σχετικά με την ενδιάμεση αξιολόγηση της εφαρμογής του προγράμματος «Δικαιοσύνη» 2014-2020.
Για περισσότερες πληροφορίες, βλέπε https://ec.europa.eu/home-affairs/financing/fundings/security-and-safeguarding-liberties/internal-security-fund-police_en και https://ec.europa.eu/health/funding/programme/2014-2020_en .
Η πύλη για τους συμμετέχοντες αποτελεί μια ηλεκτρονική πλατφόρμα διαχείρισης των αιτήσεων για προσκλήσεις οι οποίες δημοσιεύονται στο πλαίσιο του προγράμματος «Δικαιοσύνη».
Για να συμβουλευτείτε τον κατάλογο όλων των έργων που χρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα καθώς και για παραδείγματα επιτυχών έργων, βλέπε τους παρακάτω συνδέσμους: http://ec.europa.eu/justice/grants1/closed-calls/index_en.htm [και στη συνέχεια επιλέξτε «Results (αποτελέσματα): closed calls» (κλειστές προσκλήσεις)→ «selected projects» (επιλεγμένα έργα)→ «award decisions» (αποφάσεις επιχορήγησης) και «summaries» (συνόψεις)] και https://ec.europa.eu/research/participants/portal/desktop/en/opportunities/index.html [στη συνέχεια επιλέξτε «Justice Programme» (πρόγραμμα δικαιοσύνης)]. Επιπλέον, βλέπε το παράρτημα 4 της ενδιάμεσης έκθεσης (αυτόθι) για να δείτε 4 περιπτωσιολογικές μελέτες των έργων που συνδέονται με κάθε ειδικό στόχο του προγράμματος «Δικαιοσύνη».
Το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφοριών Ποινικού Μητρώου αποτελεί μια βάση δεδομένων που συστήθηκε για τη βελτίωση της ανταλλαγής πληροφοριών ποινικού μητρώου σε όλη την ΕΕ. Όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ είναι την παρούσα στιγμή συνδεδεμένα με το σύστημα αυτό.
Η πύλη της ευρωπαϊκής ηλεκτρονικής δικαιοσύνης παρέχει πληροφορίες για τα δικαστικά συστήματα και βελτιώνει και διευκολύνει την πρόσβαση στη δικαιοσύνη μέσω της ΕΕ, σε 23 γλώσσες. Περισσότερες πληροφορίες είναι διαθέσιμες στον ακόλουθο σύνδεσμο: https://e-justice.europa.eu/home .
Αποτελεσματικότητα: εάν και κατά πόσο το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» έχει επιτύχει τον γενικό, καθώς και τους τέσσερις ειδικούς στόχους του, και ποιοι παράγοντες συνέβαλαν στα επιτεύγματα αυτά.
Αποδοτικότητα: εάν και κατά πόσον οι δαπάνες του προγράμματος ήταν αναλογικές, εάν ληφθούν υπόψη τα οφέλη που προέκυψαν, και ποιες παράμετροι / ποιοι παράγοντες συνέβαλαν στην επίτευξη των αποτελεσμάτων αυτών.
Συνάφεια: εάν και κατά πόσο το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» ανταποκρίνεται στις ανάγκες και τα προβλήματα των ομάδων-στόχων που προσδιορίζονται στην εκτίμηση επιπτώσεων του 2011 και στη νομική βάση του προγράμματος (καθώς και στις αναδυόμενες ανάγκες που συνδέονται με τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού χώρου δικαιοσύνης) και εάν οι στόχοι του είναι ακόμη χρήσιμοι σε σχέση με τις ανάγκες και τα προβλήματα των δικαιούχων.
Συνοχή/συμπληρωματικότητα/συνέργειες: εάν και κατά πόσον το πρόγραμμα είναι συνεκτικό με άλλες παρεμβάσεις στο επίπεδο της ΕΕ και σε διεθνές επίπεδο, όπως με τα προηγούμενα προγράμματα της ΕΕ στον τομέα αυτό, με δραστηριότητες που υποστηρίζουν άλλα μέσα της Ένωσης και, γενικά, με τις ευρωπαϊκές προτεραιότητες στους τομείς που καλύπτονται από το πρόγραμμα.
Οι στόχοι και οι καλυπτόμενοι τομείς του ευρωπαϊκού θεματολογίου για τη δικαιοσύνη για το 2020 είναι σε μεγάλο βαθμό σύμφωνοι με το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη», ιδίως στον τομέα της δικαστικής συνεργασίας, έστω και εάν το θεματολόγιο αποδίδει προτεραιότητα σε άλλους τομείς, όπως η τρομοκρατία και το έγκλημα στον κυβερνοχώρο, οι οποίοι δεν έχουν την ίδια βαρύτητα στο πλαίσιο του προγράμματος «Δικαιοσύνη».
Προστιθέμενη αξία της ΕΕ: σε ποιον βαθμό οι επιπτώσεις της δράσης της ΕΕ είναι πρόσθετες στην αξία που θα προέκυπτε από τη δράση σε αποκλειστικά εθνικό επίπεδο;
Τα προγράμματα «Αστική δικαιοσύνη», «Ποινική δικαιοσύνη» και «Πρόληψη των ναρκωτικών και σχετική ενημέρωση» χρηματοδότησαν 806 έργα σε περίοδο επτά ετών (2007-2013). Το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» χρηματοδότησε 418 έργα μέσα σε μόλις τρία έτη, από το 2014 έως το 2016.
Δίκαιος χαρακτήρας του προγράμματος : εάν και κατά πόσον το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» κατένειμε τους διαθέσιμους πόρους μεταξύ των δικαιούχων σε διάφορα κράτη μέλη με δικαιοσύνη, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες των ομάδων-στόχων, προώθησε την ενσωμάτωση της διάστασης του φύλου, τα δικαιώματα των παιδιών καθώς και των ατόμων με αναπηρία.
Έργο «Βελτίωση των διαδικαστικών δικαιωμάτων των ατόμων με νοητική και/ή ψυχιατρική αναπηρία στις ποινικές διαδικασίες: εξερεύνηση της ανάγκης για την ανάληψη δράσης».
Περιθώρια απλούστευσης: είναι δυνατόν και σε ποιο βαθμό μπορεί να απλουστευθεί περισσότερο η διαχείριση του προγράμματος «Δικαιοσύνη»;
Πρέπει να επισημανθεί ότι το μέσο ύψος των επιχορηγήσεων αυξήθηκε στο τρέχον επίπεδο μετά την εκ των υστέρων αξιολόγηση των προηγούμενων προγραμμάτων σύμφωνα με την οποία, όπως ήδη αναφέρθηκε, η διάχυση των κονδυλίων μεταξύ έργων μικρής κλίμακας αποφέρει περιορισμένο αντίκτυπο και ενωσιακή διάσταση.