Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών με θέμα «Ενίσχυση της καινοτομίας στις περιφέρειες της Ευρώπης: Στρατηγικές για μια ανθεκτική, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη»

(2018/C 361/04)

Εισηγητής:

ο κ. Mikel IRUJO AMEZAGA (ES/EA), Επικεφαλής της αντιπροσωπείας της Ναβάρας στις Βρυξέλλες

Έγγραφο αναφοράς:

Ενίσχυση της καινοτομίας στις περιφέρειες της Ευρώπης: Στρατηγικές για μια ανθεκτική, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη

COM(2017) 376 final

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ

Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

Στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης ως καταλύτες των πολιτικών για την καινοτομία και την ανάπτυξη

Η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει η μεγαλύτερη ενιαία αγορά στον κόσμο. Ωστόσο, η νέα πραγματικότητα που αναδύεται σε άλλες ηπείρους μάς αναγκάζει να επαναπροσδιορίσουμε την πολιτική καινοτομίας και ανάπτυξής μας. Ο εκσυγχρονισμός της βιομηχανίας έχει ουσιαστική σημασία για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της Ευρώπης·

υπογραμμίζει ότι είναι σημαντική η συνεργασία μεταξύ όλων των επιπέδων διακυβέρνησης (ενωσιακού, εθνικού, περιφερειακού και τοπικού επιπέδου), ενώ, συγχρόνως, θα πρέπει να εξασφαλιστούν επαρκείς ευκαιρίες και πόροι στο υποεθνικό επίπεδο, ούτως ώστε να μπορεί να αποφασίζει εκείνο πώς θα αξιοποιήσει το δυναμικό ανάπτυξης που διαθέτει·

υπογραμμίζει ότι οι στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης (S3) δρουν ως καταλύτες για την πολιτική καινοτομίας και για την ανάπτυξη και αποτελούν βασικό παράγοντα για την επιτυχία της πολιτικής για τη συνοχή·

υπενθυμίζει την ανάγκη ισχυρών, αποτελεσματικών και στοχοθετημένων μέτρων σε περιφερειακό επίπεδο για την ανάπτυξη των στρατηγικών έξυπνης εξειδίκευσης, μέτρα τα οποία —παράλληλα με τα εθνικά— μπορεί να στηρίξει η ΕΕ μέσω της δημιουργίας ευνοϊκών συνθηκών·

τονίζει επίσης ότι οι στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης δημιούργησαν ένα νέο «πνεύμα συνεργασίας» εντός των περιφερειών, καθώς βασίζονται σε μια συμμετοχική και συνεργατική διαδικασία μεταξύ των φορέων έρευνας και καινοτομίας με τη βιομηχανία, η οποία διευκολύνει την καινοτομία που προωθείται από τη ζήτηση και τις συλλογικές λύσεις·

σημειώνει ότι οι στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης έχουν λειτουργήσει καταλυτικά για την ανάπτυξη πραγματικών περιφερειακών οικοσυστημάτων καινοτομίας. Τα περιφερειακά οικοσυστήματα καινοτομίας έχουν σημαντικό αντίκτυπο στην περιφερειακή οικονομία και ανταγωνιστικότητα, ενώ παράλληλα αποφέρουν εξαίρετη καινοτομία, κοντά στους πολίτες, με βάση τις τοπικές ανάγκες τους·

τονίζει ότι οι στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης υπερβαίνουν τις μεμονωμένες στρατηγικές των περιφερειών και ότι θα πρέπει να χρησιμοποιούνται για την προώθηση μιας αποτελεσματικότερης πολιτικής για την καινοτομία και για την εδραίωση της διαπεριφερειακής συνεργασίας·

είναι πεπεισμένη ότι μια διαπεριφερειακή συνεργασία που θα βασίζεται στις στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης θα συμβάλει στην οικοδόμηση και τον επανασχεδιασμό των αξιακών αλυσίδων της ΕΕ, καθώς θα ενισχύσει τη συνέργεια των επενδύσεων μεταξύ του ιδιωτικού και του δημοσίου τομέα, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη της οικονομίας της ΕΕ συνολικά·

Στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης 2.0 με βάση τη διαπεριφερειακή συνεργασία

θεωρεί ότι η μελλοντική στρατηγική έξυπνης εξειδίκευσης 2.0 θα πρέπει να βασίζεται σε μια διαπεριφερειακή στρατηγική συνεργασία και στους βιώσιμους δεσμούς μεταξύ των περιφερειακών οικοσυστημάτων —στους τομείς προτεραιότητας της έξυπνης εξειδίκευσης— καθώς είναι καίριας σημασίας για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της ανθεκτικότητας των περιφερειών· Προς τούτο, το Interreg θα πρέπει να μπορεί να χρηματοδοτεί δραστηριότητες, όπως κοινά έργα, δράσεις επίδειξης, νέες αξιακές αλυσίδες κ.λπ., που συνδέονται με τομείς έξυπνης εξειδίκευσης, συνδράμοντας έτσι τις περιφέρειες στην ανάπτυξη οικοσυστημάτων καινοτομίας σε ευρωπαϊκή διάσταση και στηρίζοντας την ανταγωνιστικότητα της ενιαίας αγοράς·

10.

είναι πεπεισμένη ότι η προώθηση της διαπεριφερειακής και διασυνοριακής διάστασης, με τη δημιουργία επενδυτικών ευκαιριών διαπεριφερειακής εμβέλειας, θα διευκολύνει την επέκταση της τοπικής και περιφερειακής καινοτομίας. Ο συνδυασμός των υποδομών, τεχνολογικών, βιομηχανικών και ανθρώπινου δυναμικού, σε διάφορες περιοχές, ανάλογα με τις δυνάμεις και τις δυνατότητές τους, βοηθά στη δημιουργία κρίσιμης μάζας, οικονομιών κλίμακας και, ως εκ τούτου, έχει τη δυνατότητα να αυξήσει την απόδοση των συστημάτων έρευνας και καινοτομίας·

11.

θεωρεί ότι η συνεργασία και η δημιουργία διαπεριφερειακών αξιακών αλυσίδων θα συμβάλει στην ευκολότερη και αποτελεσματικότερη πρόσβαση στις υποδομές συνδυασμένων και συνδεδεμένων τεχνολογιών και, έτσι, στη μείωση των τεχνολογικών κινδύνων και της αβεβαιότητας στον βιομηχανικό τομέα·

12.

καθώς η ΕΕ σημειώνει πρόοδο στις διαπραγματεύσεις και συζητήσεις σχετικά με το νέο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ) για την περίοδο 2021-2027, είναι η κατάλληλη στιγμή προβληματισμού σχετικά με το είδος των μέσων που η ΕΕ θα πρέπει να εφαρμόσει για την προώθηση της διαπεριφερειακής συνεργασίας με βάση τις στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης·

13.

θεωρεί ότι, δεδομένης της ανάγκης για συνεργατικές προσπάθειες σε όλα τα επίπεδα, από το τοπικό έως το ευρωπαϊκό, πρέπει να αντιμετωπιστούν οι ακόλουθες προκλήσεις:

—	εξάλειψη, κατά το δυνατόν, της πολυπλοκότητας και ενίσχυση των συνεργειών και της συνοχής στη διαχείριση των ταμείων, ώστε να δημιουργηθεί ένα οικοσύστημα που να διευκολύνει τις συνέργειες μεταξύ της περιφερειακής και της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης·

—	ενεργοποίηση ελκυστικών χρηματοοικονομικών εργαλείων, που να βοηθούν στη δημιουργία οικοσυστήματος διαπεριφερειακής συνεργασίας·

—	διατήρηση μιας προσέγγισης από τη βάση προς την κορυφή, η οποία να λαμβάνει υπόψη τις τοπικές ανάγκες και τις σχετικές προτεραιότητες των στρατηγικών έξυπνης εξειδίκευσης για την ενίσχυση της συνέργειας μεταξύ των ταμείων της ΕΕ·

14.

συνιστά, κατά την επόμενη περίοδο προγραμματισμού, να εγκαινιάσει η ΕΕ —μέσω της Επιτροπής και του ΚΚΕρ— ένα νέο στάδιο των στρατηγικών έξυπνης εξειδίκευσης (S3) 2.0, με βάση την ανάπτυξη μιας διαδικασίας διαπεριφερειακής ανακάλυψης (ΔΔΑ) στο πλαίσιο της οποίας οι περιφέρειες θα μοιράζονται τις δικές τους στρατηγικές S3 με τη συμμετοχή των «τριπλών διαπεριφερειακών ελίκων»·

15.

η διαδικασία περιφερειακής ανακάλυψης (ΔΠΑ) θα πρέπει να βασίζεται σε μια προσέγγιση από τη βάση προς την κορυφή (bottom-up), όπου οι περιφερειακές αρχές θα κοινοποιούν τους στόχους ανάπτυξής τους σε άλλες περιφέρειες της ΕΕ, θα καταρτίζουν καταλόγους των βασικών συμμετεχόντων αναπτυξιακών παραγόντων από τις περιφέρειές τους, θα μελετούν από κοινού τις αδυναμίες τους ή τις προκλήσεις τους και θα διενεργούν μια διαδικασία ελέγχου όσον αφορά τα μέσα στήριξης που έχουν στη διάθεσή τους·

16.

οι περιφέρειες θα πρέπει να ενθαρρυνθούν ώστε να συμπεριλαμβάνουν μια διαδικασία χαρτογράφησης των περιφερειακών προτεραιοτήτων που καθορίζονται από τις δικές τους στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης και των χρηματοδοτικών ή επενδυτικών τους συστημάτων σε περιφερειακό, εθνικό και ενωσιακό επίπεδο («Ορίζοντας 2020», COSME κ.λπ.). Οι στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης που θα περιλαμβάνουν οι εν λόγω διαδικασίες χαρτογράφησης θα πρέπει να συγκεντρώνονται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και να χρησιμοποιούνται για να διευκολύνεται η συνεργασία μεταξύ των περιφερειών, καθώς και η ανάπτυξη κατάλληλων χρηματοδοτικών μέσων. Η εν λόγω διαδικασία θα πρέπει να συμβάλει στον ενδεχόμενο συνδυασμό των πόρων σε όλα τα επίπεδα (τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και ενωσιακό) για τη στήριξη σχεδίων διαπεριφερειακής κλίμακας·

17.

συνιστά να δοθεί στις περιφέρειες η δυνατότητα να δημιουργήσουν «Σημεία επαφής έξυπνης εξειδίκευσης», ακολουθώντας μια προσέγγιση από τη βάση προς την κορυφή. Τα εν λόγω «Σημεία επαφής έξυπνης εξειδίκευσης» θα είναι αρμόδια για την ανάπτυξη της διαδικασίας περιφερειακής ανακάλυψης (ΔΠΑ), με στόχο την προώθηση της ανάπτυξης της διαπεριφερειακής συνεργασίας με τη συμμετοχή των «τριπλών διαπεριφερειακών ελίκων»·

18.

θεωρεί απαραίτητη τη διάθεση επαρκών πόρων στην πλατφόρμα έξυπνης εξειδίκευσης, ώστε να δημιουργηθούν μέσα στήριξης για την εφαρμογή των πολιτικών έξυπνης εξειδίκευσης, όπως είναι, για παράδειγμα, το EYE@RIS3, το εργαλείο παρακολούθησης ΤΠΕ, το R&I Regional Viewer ή οι Κόμβοι Ψηφιακής Καινοτομίας. Υπενθυμίζει την ανάγκη για ένα ισχυρότερο και αποτελεσματικότερο σύστημα συλλογής δεδομένων και στατιστικών σε περιφερειακό επίπεδο·

Συνέργειες μεταξύ των ταμείων της ΕΕ και των περιφερειακών πρωτοβουλιών και χρηματοδοτήσεων

19.

εκφράζει την ικανοποίησή της για το γεγονός ότι η Επιτροπή συμπεριλαμβάνει, στην ενδιάμεση αξιολόγηση του προγράμματος «Ορίζοντας 2020» (1), το σημείο για την αύξηση των συνεργειών με άλλα χρηματοδοτικά προγράμματα και πολιτικές της ΕΕ, και ειδικά την αναφορά στη δημιουργία συνεργειών μεταξύ των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων και των στρατηγικών έξυπνης εξειδίκευσης·

20.

είναι της άποψης ότι οι στρατηγικές έξυπνης εξειδίκευσης πρέπει να περικλείουν τον διττό στόχο της δημιουργίας συνεργειών μεταξύ των περιφερειακών πολιτικών καινοτομίας και ανάπτυξης αφενός και των χρηματοδοτικών μέσων αφετέρου και, παράλληλα, της αποφυγής αλληλοεπικαλύψεων. Ως εκ τούτου, στόχος πρέπει να είναι η προώθηση των συνεργειών μεταξύ των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων (ΕΔΕΤ) και άλλων πόρων, όπως, λόγου χάρη, πόρους από το μελλοντικό ένατο πρόγραμμα-πλαίσιο, καθώς και με εθνικούς και περιφερειακούς πόρους·

21.

θεωρεί ότι το ένατο πρόγραμμα-πλαίσιο θα πρέπει να περιλαμβάνει τη «διαδικασία περιφερειακής ανακάλυψης» και να στηρίζει τη δημιουργία, την ενίσχυση και τη διεθνοποίηση των περιφερειακών οικοσυστημάτων καινοτομίας. Η στήριξη της συνεργατικής έρευνας, της καινοτομίας και της διεθνοποίησης αποτελεί πραγματική προστιθέμενη αξία για την ΕΕ, και θα πρέπει να βελτιωθεί κατά την προσεχή περίοδο προγραμματισμού. Επιπλέον, στους μελλοντικούς πόρους της ΕΕ για την έρευνα και την καινοτομία θα πρέπει να αποδίδεται μεγαλύτερη προσοχή στον αντίκτυπο των δράσεων έρευνας και καινοτομίας σε περιφερειακό επίπεδο·

22.

διαπιστώνει ότι υπάρχουν σημαντικοί φραγμοί που εμποδίζουν τη χρήση των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων για τη διαπεριφερειακή και διακρατική συνεργασία, όπως, λόγου χάρη, η έλλειψη πόρων ή διοικητικής ικανότητας, η έλλειψη παραδειγμάτων ορθών πρακτικών, η αβεβαιότητα σχετικά με τον τρόπο υλοποίησης, η έλλειψη αναφοράς και μεθοδολογικού πλαισίου, η ασάφεια σχετικά με τους στόχους, τα ασύμμετρα επίπεδα πολιτικών αρμοδιοτήτων, οι ρυθμιστικοί φραγμοί και η έλλειψη χρηματοδοτικού πλαισίου για τη διευκόλυνση του εν λόγω έργου·

23.

εισηγείται τη θέσπιση δομημένου διαλόγου μεταξύ των υπηρεσιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των «φορέων του οικοσυστήματος περιφερειακής καινοτομίας» για να εξασφαλιστεί η βιωσιμότητα των (υφιστάμενων και νέων) πολιτικών και των (υφιστάμενων και νέων) χρηματοδοτικών μέσων για τη στήριξη των περιφερειακών οικοσυστημάτων καινοτομίας και της διαπεριφερειακής τους συνεργασίας·

24.

πιστεύει, ταυτόχρονα, ότι πρέπει να υλοποιηθεί η αξιολόγηση των εταιρικών σχέσεων καινοτομίας (ERA-NET, JPI, ETP κ.λπ.). Οι εταιρικές σχέσεις μπορεί να αποτελούν έναν αποτελεσματικό τρόπο για την αντιμετώπιση του κατακερματισμού, την αποφυγή της αλληλοεπικάλυψης των προσπαθειών, τη βελτίωση της καινοτομίας και την αντιμετώπιση των κοινωνικών προκλήσεων, αλλά θα πρέπει να δημοσιευτούν μελέτες που να καταδεικνύουν τον αντίκτυπό τους·

25.

αναγνωρίζει, επικροτεί και στηρίζει τις προσπάθειες και τα επιτεύγματα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ιδίως μέσω της πλατφόρμας έξυπνης εξειδίκευσης, όσον αφορά την κατάρτιση μελετών διάδοσης, καθώς και την υποστήριξη μεθοδολογικών εξελίξεων διαπεριφερειακής συνεργασίας. Στην κατεύθυνση αυτή, αναγνωρίζει ότι η δημιουργία θεματικών πλατφορμών και η εκπόνηση πιλοτικών έργων διαπεριφερειακής συνεργασίας αποτελούν εργαλεία επίδειξης υψίστης αξίας·

26.

παρά τα ανωτέρω, υπενθυμίζει ότι οι κανονιστικοί φραγμοί και η έλλειψη χρηματοδοτικού πλαισίου εξακολουθούν να περιορίζουν την ανάπτυξη ενός αυθεντικού οικοσυστήματος διαπεριφερειακής συνεργασίας. Με βάση την εμπειρία από την πρωτοβουλία Vanguard, οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι περιφέρειες ενόψει ενός σχεδίου διαπεριφερειακής συνεργασίας μπορούν να συνοψιστούν σε τρία επίπεδα. Το πρώτο επίπεδο καλύπτει αρχικές δραστηριότητες που συνδέονται με τη διαμόρφωση της υποδομής επίδειξης (δικτύωση περιφερειακών φορέων, διερεύνηση συνεργειών σε δράσεις κ.λπ.). Το δεύτερο επίπεδο περιλαμβάνει τα λειτουργικά έξοδα των δραστηριοτήτων επίδειξης με βάση την ανάπτυξη συγκεκριμένων έργων. Το τρίτο και τελευταίο επίπεδο περιλαμβάνει δαπάνες σχετικά με την πιθανή βιομηχανική παραγωγή ή την πρόσβαση στην αγορά του προϊόντος ή της υπηρεσίας που έχει αναπτυχθεί κατά τις προηγούμενες φάσεις, ως αποτέλεσμα των σχεδίων διαπεριφερειακής συνεργασίας, εφόσον οι εν λόγω δραστηριότητες επίδειξης έχουν στεφθεί με επιτυχία, εφόσον δηλαδή έχουν επικυρωθεί και πιστοποιηθεί·

27.

συνιστά τη λήψη επειγόντων μέτρων για να δημιουργηθούν τα ενδεδειγμένα και ευέλικτα ειδικά χρηματοδοτικά μέσα προώθησης της διαπεριφερειακής συνεργασίας, που θα ανταποκρίνονται στις ανάγκες των τριών επιπέδων που αναφέρθηκαν στο προηγούμενο σημείο. Τα μέσα αυτά μπορούν να λάβουν τη μορφή συνδυασμού χρηματοδότησης (συμπεριλαμβανομένων των συνδυασμών πιστώσεων και δανείων, καθώς και δημόσιας και ιδιωτικής χρηματοδότησης σε διάφορα επίπεδα), με την καινοτόμο χρήση πόρων για τη στήριξη πιλοτικών έργων δικτύων διαπεριφερειακής συνεργασίας, που να φέρνουν σε άμεση επαφή με τη βιομηχανία και να έχουν σημαντικό αντίκτυπο:

—

όσον αφορά το αρχικό κόστος των δραστηριοτήτων που συνδέονται με τη διαμόρφωση της υποδομής για την επίδειξη (πρώτο επίπεδο) ζητείται τα υφιστάμενα ταμεία της ΕΕ να συμπληρώνουν τις δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις για υποδομές στην καινοτομία, στο πλαίσιο προγραμμάτων διαπεριφερειακής συνεργασίας. Επίσης, συνιστάται μια πιο ευέλικτη χρήση του Interreg για τη στήριξη της δημιουργίας βιομηχανικών αξιακών αλυσίδων. Επίσης, συνιστάται η επέκταση της προσέγγισης των «κόμβων ψηφιακής καινοτομίας» σε άλλους βιομηχανικούς και τεχνολογικούς τομείς·

—

όσον αφορά τις λειτουργικές δαπάνες των δραστηριοτήτων επίδειξης που βασίζονται στην ανάπτυξη συγκεκριμένων έργων (δεύτερο επίπεδο), συνιστάται οι χώρες/περιφέρειες που το επιθυμούν, να προβλέψουν πόρους για τη δημιουργία ενός συστήματος ομολόγων έργου, το οποίο θα στηρίζει τη συμμετοχή των επιχειρήσεων σε προγράμματα διαπεριφερειακής συνεργασίας. Ο σκοπός των ομολόγων αυτών είναι, αφενός, να αντισταθμίζονται οι δαπάνες που προκύπτουν κατά την εκπόνηση του σχεδίου διαπεριφερειακής συνεργασίας (επισκέψεις στις εγκαταστάσεις επίδειξης σε άλλες περιφέρειες, μελέτες συμπληρωματικότητας, εκπόνηση μελετών και σχέδια έργων κ.λπ.). Το σύστημα διαπεριφερειακών ομολόγων έργων θα μπορούσε να συμπληρωθεί από μηχανισμούς συγχρηματοδότησης (για παράδειγμα, από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Επενδύσεων), ώστε να διευκολύνεται η πρόσβαση των επιχειρήσεων στις εξωπεριφερειακές υπηρεσίες και υποδομές. Η ΕΕ θα πρέπει να διαδραματίζει ρόλο καταλύτη και υποστηρικτή των Περιφερειακών Διαχειριστικών Αρχών (λόγου χάρη, για τα από κοινού συμφωνηθέντα συστήματα πιστοποίησης ή για την αξιολόγηση και τον έλεγχο των εξωπεριφερειακών δαπανών)·

—	όσον αφορά τις επενδύσεις ή τις απαιτούμενες δαπάνες που σχετίζονται με την ενδεχόμενη βιομηχανική παραγωγή ή την πρόσβαση στην αγορά του προϊόντος ή της υπηρεσίας που αναπτύχθηκε (επίπεδο τρία), συνιστάται η επέκταση μέσων όπως, λόγου χάρη, το InnovFin·

28.

αξιολογεί θετικότατα την τροποποίηση και απλοποίηση του άρθρου 65 παράγραφος 1 και του άρθρου 70 του Κανονισμού Πλαίσιο των διαρθρωτικών ταμείων και εκφράζει την πεποίθηση ότι η χρήση του ΕΤΠΑ στη διαπεριφερειακή συνεργασία είναι καίριας σημασίας για την ανάπτυξη της μελλοντικής στρατηγικής έξυπνης εξειδίκευσης 2.0. Παρά τα ανωτέρω, ζητεί ένα φιλικό νομικό πλαίσιο για την επόμενη δημοσιονομική περίοδο, που να ενθαρρύνει τη συνέργεια και τον ενδεχόμενο συνδυασμό των πόρων σε όλα τα επίπεδα (τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και ενωσιακό) για τη στήριξη έργων διαπεριφερειακής κλίμακας.

Βρυξέλλες, 16 Μαΐου 2018.

Ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών

Karl-Heinz LAMBERTZ

(1) COM(2018) 2 final.