19.8.2016   

EL

Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

C 303/1

Γενικός εισηγητής:

ο κ. Dumitru FORNEA

Γενική συνεισηγήτρια:

η κα Renata EISENVORTOVÁ

1.1

Κατά τη διάρκεια της ενεργειακής μετάβασης προς την οικονομία χαμηλών εκπομπών, το ενεργειακό σύστημα της ΕΕ αντιμετωπίζει μια περίοδο βαθιάς τεχνολογικής, οικονομικής και κοινωνικής αλλαγής, η οποία θα επηρεάσει πολλούς από τους τομείς ενέργειας, μεταξύ άλλων τη βιομηχανία άνθρακα και, ως εκ τούτου, και τις περιοχές εξόρυξης άνθρακα της ΕΕ.

1.2

Σε ορισμένα κράτη μέλη, η χρήση εγχώριου άνθρακα και λιγνίτη εξακολουθεί να είναι σημαντική για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και θερμότητας. Συμβάλλει στον ασφαλή και οικονομικά προσιτό ενεργειακό εφοδιασμό, στην ανταγωνιστικότητα της οικονομίας και διαδραματίζει σταθεροποιητικό ρόλο στο ενεργειακό σύστημα, τόσο από τεχνική όσο και από οικονομική άποψη.

1.3

Ωστόσο, οι ενεργές σήμερα περιοχές εξόρυξης άνθρακα πρέπει να προετοιμαστούν για τη σταδιακή κατάργηση της παραγωγής άνθρακα, ώστε να συνάδουν με τις αποφάσεις της ΕΕ για την ενεργειακή και κλιματική πολιτική σχετικά με τη χρήση ορυκτών καυσίμων ή για οικονομικούς λόγους.

1.4

Το μέλλον των περιφερειών οι οποίες εξαρτώνται επί του παρόντος από τη χρήση άνθρακα και οι μελλοντικές τους συνθήκες διαβίωσης πρέπει να συμπεριληφθούν σε έναν προγραμματισμό που θα καλύπτει δύο γενεές, δηλαδή 25-50 έτη. Η σταδιακή κατάργηση της χρήσης άνθρακα για ενεργειακούς σκοπούς σε αυτές τις περιοχές δεν επιτρέπεται να οδηγήσει στη στασιμότητά τους. Λόγω του οικονομικού και του κοινωνικού δυναμικού τους, οι εν λόγω περιοχές πρέπει να συμμετέχουν στην υλοποίηση της ενεργειακής και κλιματικής πολιτικής της ΕΕ. Η βιώσιμη ανάπτυξη των περιοχών αυτών πρέπει να επιτευχθεί μέσω της εγγύησης ενός πολιτικού και κοινωνικού διαλόγου και ενός διαλόγου των πολιτών που θα διασφαλίζει ότι υπάρχουν σχέδια για τη μετάβαση, σε επίπεδο εθνικό, βιομηχανίας και επιχειρήσεων.

1.5

Για να διαφυλαχθούν η ενεργειακή ασφάλεια, μια ανταγωνιστική βιομηχανία, η προστασία του περιβάλλοντος, η συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και η κοινωνική συνοχή, η ΕΟΚΕ συνιστά να καταρτιστεί ένα «Σχέδιο στήριξης της μετάβασης των κοινοτήτων και των περιοχών που εξαρτώνται από την παραγωγή άνθρακα», (εφεξής «Σχέδιο») με στόχο την αντιμετώπιση των θεμάτων αναδιάρθρωσης της βιομηχανίας κατά τη διάρκεια της ενεργειακής μετάβασης, έτσι ώστε οι περιοχές εξόρυξης άνθρακα να μπορούν να προσαρμοστούν στις αλλαγές.

1.6

Το «Σχέδιο» θα μπορούσε να αναπτυχθεί από μια συμβουλευτική ομάδα, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Τα μέλη της ομάδας αυτής θα πρέπει να είναι εκπρόσωποι των περιοχών εξόρυξης, συνδικάτων, ΜΚΟ, του τομέα της Ε&Α και της βιομηχανίας άνθρακα.

1.7

Το Σχέδιο θα πρέπει να βασίζεται σε τρεις πυλώνες: i) στον πολιτικό και κοινωνικό διάλογο και στον διάλογο των πολιτών· ii) στις οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές επενδύσεις· και iii) στις επενδύσεις στην εκπαίδευση, την κατάρτιση, την έρευνα και ανάπτυξη, την καινοτομία και τον πολιτισμό.

1.8

Το Σχέδιο θα πρέπει να ενθαρρύνει τις περιφέρειες να υλοποιήσουν την αλλαγή, να τονώσουν την καινοτόμο ανάπτυξη, να διαφυλάξουν την ικανότητά τους προσέλκυσης επενδύσεων και να δημιουργήσουν ευκαιρίες απασχόλησης και αξιοπρεπούς ζωής. Σε αυτήν τη διαδικασία μετάβασης, είναι απαραίτητη η πλήρης αξιοποίηση της τεχνογνωσίας και των δυνατοτήτων των περιοχών εξόρυξης.

1.9

Οι περιφερειακές αρχές, οι κυβερνήσεις των κρατών μελών και τα θεσμικά όργανα της ΕΕ πρέπει να εργαστούν από κοινού για την ενεργειακή μετάβαση και την αντίστοιχη αναδιάρθρωση των περιοχών εξόρυξης άνθρακα.

1.10

Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή και η Επιτροπή των Περιφερειών έχουν την απαραίτητη εμπειρία για να συμμετέχουν σε αυτήν τη διαδικασία, τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε εθνικό επίπεδο. Επίσης, είναι σε θέση να παρέχουν ένα αποτελεσματικό πλαίσιο για τον πολιτικό και κοινωνικό διάλογο και τον διάλογο των πολιτών που είναι απαραίτητος για τη διαβούλευση με πολίτες από τις περιοχές εξόρυξης άνθρακα.

1.11

Όσον αφορά την ενεργειακή μετάβαση, μία από τις κύριες ανησυχίες των περιοχών εξόρυξης άνθρακα της ΕΕ είναι κατά πόσον θα υπάρχει το κατάλληλο θεσμικό και πολιτικό πλαίσιο που θα μπορεί να τονώσει τις δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις οι οποίες θα χρειαστούν κατά τα προσεχή έτη.

2.1

Κατά την τελευταία δεκαετία, στο ενεργειακό σύστημα της ΕΕ σημειώθηκαν σημαντικότατες αλλαγές. Η ΕΕ βρίσκεται στον σωστό δρόμο για τη μετάβασή της προς μια οικονομία χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και την επίτευξη των στόχων της ως προς τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, την ενεργειακή απόδοση και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας με βάση τους στόχους «20-20-20» που έχει θέσει. Το 2014 η ΕΕ ενέκρινε το πλαίσιο για το κλίμα και την ενέργεια με χρονικό ορίζοντα το έτος 2030, που προβλέπει μείωση κατά 40 % των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, μερίδιο ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ύψους 27 % και εξοικονόμηση ενέργειας κατά 27 %. Οι μεσοπρόθεσμοι αυτοί στόχοι αποσκοπούν στο να βοηθήσουν την ΕΕ να επιτύχει τον μακροπρόθεσμο στόχο της μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που έχει θέσει για το 2050 με την μείωση κατά 80-95 % των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

2.2

Ως εκ τούτου, το σύστημα ενέργειας της ΕΕ εγκαταλείπει μια εποχή κυριαρχίας των ορυκτών καυσίμων και παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από μεγάλες κεντρικές ηλεκτροπαραγωγικές μονάδες, και μεταβαίνει σε μια εποχή παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και από αποκεντρωμένες μονάδες, μεγιστοποιώντας παράλληλα τις ευκαιρίες που προσφέρονται από την αύξηση της ενεργειακής απόδοσης και την καλύτερη διαχείριση της ζήτησης ενέργειας.

2.3

Η ενεργειακή μετάβαση και η φιλόδοξη κλιματική πολιτική της ΕΕ έλαβαν ισχυρή στήριξη στο πλαίσιο της δέσμης μέτρων για την Ενεργειακή Ένωση και προωθήθηκαν σε μεγάλο βαθμό μετά τη συμφωνία του Παρισιού, με την οποία εστάλη σαφές μήνυμα για τη μείωση των εκπομπών κατά τρόπο επαρκή, ώστε να διατηρηθεί η παγκόσμια μέση αύξηση της θερμοκρασίας κάτω από το συμφωνημένο όριο των 2 oC έως το τέλος του αιώνα.

2.4

Προκειμένου να σταθεροποιηθεί το κλίμα, απαιτούνται εκτεταμένες αλλαγές στα ενεργειακά συστήματα όλων των οικονομικών κλάδων (1).

2.5

Η ενεργειακή μετάβαση περιλαμβάνει τεχνολογικές, ερευνητικές, κοινωνικές, πολιτιστικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές πτυχές, πράγμα που έχει ως προφανή συνέπεια να πρέπει τα άτομα και οι κοινότητες να αναλάβουν πιο ενεργό ρόλο. Η εν λόγω διαδικασία απαιτεί ιδιαίτερη έμφαση στην έρευνα και ανάπτυξη, καθώς δημιουργεί νέες προκλήσεις για το σύστημα ενέργειας και τους βιομηχανικούς κλάδους, που πρέπει να αντιδράσουν και να προσαρμοστούν στην κατάσταση αυτή.

3.1

Η βιομηχανία του άνθρακα είναι ένας από τους τομείς που επηρεάζονται βαθιά από την ενεργειακή μετάβαση. Για εκατοντάδες χρόνια, ο άνθρακας ήταν στο επίκεντρο των βιομηχανικών και κοινωνικών εξελίξεων στην Ευρώπη και σε ολόκληρο τον κόσμο. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιουργήθηκε από μια πράξη πολιτικής βούλησης να συνενωθούν οι πόροι παραγωγής άνθρακα και χάλυβα των πρώτων έξι ιδρυτικών κρατών μελών (2).

3.2

Οι τρέχουσες ανησυχίες σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος, την κλιματική αλλαγή και την ανθρώπινη υγεία  (3), οδήγησαν σε μια σειρά από πολιτικές και κοινωνικές προσεγγίσεις που θέτουν υπό αμφισβήτηση την ανάγκη να συνεχιστεί η χρήση άνθρακα και άλλων ορυκτών καυσίμων για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και θερμότητας.

3.3

Με αυτήν τη νέα πολιτική προσέγγιση, οι ημέρες του άνθρακα φαίνεται να είναι μετρημένες, παρά το γεγονός ότι περισσότερο από το ένα τέταρτο της ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ σήμερα εξακολουθεί να παράγεται σε 280 μονάδες παραγωγής ενέργειας με καύση άνθρακα σε 22 χώρες. Μόνον έξι χώρες έχουν πλήρως εξοβελίσει τον άνθρακα από την ενεργειακή τους παραγωγή: η Κύπρος, η Εσθονία, η Λετονία, η Λιθουανία, το Λουξεμβούργο και η Μάλτα (4).

3.4

Ενώ η ιδέα της σταδιακής εξάλειψης του άνθρακα από το ενεργειακό μείγμα εμφανίζεται ως γενικά αποδεκτή στα κράτη μέλη όπου δεν υπάρχει εκμετάλλευση εγχώριων πόρων άνθρακα, δεν ισχύει το ίδιο στην περίπτωση των περιοχών εξόρυξης άνθρακα της ΕΕ, όπου ο τομέας του άνθρακα παρέχει άμεσες θέσεις εργασίας σε 240 000 εργαζομένους. Λαμβανομένων υπόψη των θέσεων εργασίας στη βιομηχανία εξορυκτικού εξοπλισμού, καθώς και άλλων θέσεων εργασίας στην αλυσίδα εφοδιασμού, όπως και των έμμεσων θέσεων εργασίας, η βιομηχανία άνθρακα στηρίζει σχεδόν ένα εκατομμύριο θέσεις εργασίας, εκ των οποίων πολλές βρίσκονται σε περιοχές με περιορισμένες ευκαιρίες απασχόλησης (5).

3.5

Έξι κράτη μέλη εξορύσσουν λιθάνθρακα: η Τσεχική Δημοκρατία, η Γερμανία, η Πολωνία, η Ρουμανία, η Ισπανία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Δέκα κράτη μέλη εκμεταλλεύονται τον λιγνίτη ως ανταγωνιστικό καύσιμο για την ηλεκτροπαραγωγή: η Βουλγαρία, η Τσεχική Δημοκρατία, η Γερμανία, η Ελλάδα, η Ουγγαρία, η Πολωνία, η Ρουμανία, η Σλοβακία, η Σλοβενία και η Ισπανία.

3.6

Σε αυτές τις χώρες, ο εγχώριος άνθρακας και λιγνίτης διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ασφάλεια του εφοδιασμού, συμβάλλοντας έτσι στην επίτευξη της ενεργειακής ασφάλειας της ΕΕ και στη μείωση της μεγάλης εξάρτησής της από τις εισαγωγές. Όπως ορίζεται στην ευρωπαϊκή στρατηγική για την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού (6), οι εξωτερικές ενεργειακές δαπάνες της ΕΕ υπερβαίνουν το 1 δισεκατομμύριο ευρώ ανά ημέρα. Το 2013, το σύνολο των δαπανών ήταν περίπου 400 δισεκατομμύρια ευρώ, δηλαδή αντιστοιχούσε σε περισσότερο από το ένα πέμπτο του συνόλου των εισαγωγών της ΕΕ. Ήταν απαραίτητη η εισαγωγή του 90 % του αργού πετρελαίου, του 66 % του φυσικού αερίου, του 42 % των στερεών καυσίμων και του 40 % των πυρηνικών καυσίμων. Σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ με μεγάλης κλίμακας εγχώρια παραγωγή άνθρακα, για παράδειγμα στη Γερμανία και την Τσεχική Δημοκρατία, περίπου το 50 % της ηλεκτρικής ενέργειας παράγεται σε σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας με καύση άνθρακα. Στην Πολωνία, το ποσοστό αυτό υπερβαίνει το 80 %.

3.7

Παράλληλα με τη χρήση του στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, ο άνθρακας έχει και πολλές άλλες χρήσεις. Χρησιμοποιείται για την παραγωγή τσιμέντου και μπορεί να μετατραπεί σε υγρό καύσιμο. Σημαντική χρήση άνθρακα κάνουν επίσης τα διυλιστήρια χάλυβα, οι παραγωγοί χαρτιού, οι χημικές και φαρμακευτικές βιομηχανίες, καθώς και ο τομέας επεξεργασίας τροφίμων.

3.8

Ο άνθρακας αποτελεί επίσης βασικό συστατικό στην παραγωγή εξειδικευμένων προϊόντων, όπως ο ενεργοποιημένος άνθρακας, ο οποίος χρησιμοποιείται σε φίλτρα, ή οι ίνες άνθρακα που χρησιμοποιούνται στην αεροδιαστημική, στα έργα πολιτικού μηχανικού, στον στρατιωτικό τομέα κλπ. Μέσω βιομηχανικών διεργασιών παράγονται συνθετικά καύσιμα ή βασικές χημικές ουσίες απαραίτητες για τη βιομηχανία, όπως η μεθανόλη. Από τη μεθανόλη, είναι δυνατή η παρασκευή ενός ευρέος φάσματος πετροχημικών τα οποία σήμερα παράγονται από άλλα ορυκτά καύσιμα.

3.9

Για να επιτευχθεί ο στόχος μιας ανθεκτικής Ενεργειακής Ένωσης με μακρόπνοη πολιτική για την αλλαγή του κλίματος, οι τομείς ενέργειας της ΕΕ θα πρέπει να εργαστούν σοβαρά και μεθοδικά όσον αφορά την απαραίτητη ενεργειακή μετάβαση. Η βιομηχανία του άνθρακα θα πρέπει να επικεντρωθεί στην αποτελεσματικότερη και καθαρότερη χρήση και να αναπτύξει εναλλακτικές χρήσεις του άνθρακα. Ως εκ τούτου, η ΕΕ θα πρέπει να διαθέσει τα απαιτούμενα κονδύλια για έρευνα και ανάπτυξη στη χημεία του άνθρακα.

4.1

Παρά το γεγονός ότι κάποια στιγμή στο μέλλον αναμένεται η σταδιακή κατάργηση του άνθρακα στην ΕΕ, σε ορισμένες χώρες και περιοχές εξόρυξης θα συνεχίσει να χρησιμοποιείται για μερικές δεκαετίες ακόμη. Σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λισαβόνας, τα κράτη μέλη έχουν το δικαίωμα να εκμεταλλεύονται τους ενεργειακούς τους πόρους και να καθορίζουν το μείγμα των πηγών ενέργειας, γνωρίζοντας ότι δεν θα πρέπει να υπάρχουν επιδοτήσεις για την παραγωγή ενέργειας και έχοντας υπόψη όλες τις υποχρεώσεις που αφορούν την κλιματική αλλαγή. Ωστόσο, η βιομηχανία άνθρακα πρέπει να ανταποκριθεί στην υπό εξέλιξη ενεργειακή μετάβαση, στην στροφή προς μια οικονομία χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα —και ιδιαίτερα στον στόχο της απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές—, χρησιμοποιώντας όλα τα διαθέσιμα μέτρα και τεχνικές για μια λιγότερο επιζήμια και αποδοτικότερη χρήση του άνθρακα. Στο πλαίσιο αυτό, αξίζει να αναφερθούν κάποια θετικά, αποδεδειγμένης αξίας μέ: η αύξηση της απόδοσης, η ευελιξία και η συμπαραγωγή.

4.2

Εφόσον η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας αντιπροσωπεύει τη μεγαλύτερη χρήση άνθρακα, η αύξηση της απόδοσης είναι σημαντικό μέσο περιορισμού της ρυπογόνου χρήσης άνθρακα. Όταν η απόδοση είναι υψηλή, μπορεί να παραχθεί περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια από κάθε τόνο άνθρακα και οι εκπομπές CO2 να μειωθούν κατά 30 % ή και περισσότερο. Καλά παραδείγματα μονάδων ηλεκτροπαραγωγής υψηλής απόδοσης με καύση άνθρακα απαντώνται στη Γερμανία, σε σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας που λειτουργούν με τεχνολογία βελτιστοποιημένων συστημάτων. Οι εν λόγω μονάδες ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα είναι, επίσης, εξαιρετικά ευέλικτες και μπορούν να αυξήσουν ή να μειώσουν την παραγωγή τους γρήγορα, στηρίζοντας έτσι διαλείπουσες ανανεώσιμες μορφές ενέργειας.

4.3

Η συμπαραγωγή ηλεκτρισμού και θερμότητας (ΣΠΗΘ) είναι μια αποτελεσματική και αποδοτική μορφή ηλεκτροπαραγωγής, η οποία προσφέρει σημαντικά οφέλη, τόσο από την άποψη της ενέργειας όσο και του περιβάλλοντος. Οι συμβατικές μονάδες ηλεκτροπαραγωγής εκπέμπουν πλεονάζουσα θερμότητα στο περιβάλλον. Οι μονάδες συμπαραγωγής συλλαμβάνουν τη θερμότητα αυτή και την αξιοποιούν, χρησιμοποιώντας ως εκ τούτου το καύσιμο πιο αποτελεσματικά. Η ΕΕ παράγει σήμερα το 11,7 % της ηλεκτρικής της ενέργειας με συμπαραγωγή (7).

4.4

Μεσοπρόθεσμα, υπάρχει η ελπίδα ότι η τεχνολογία δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (ΔΑΔΑ) θα μπορούσε να διαδραματίσει ένα ρόλο στην απαλλαγμένη από άνθρακα οικονομία. Οι υφιστάμενες διαδικασίες πρέπει να βελτιωθούν αναλόγως, η υποδομή και η αποθήκευση πρέπει να βελτιστοποιηθούν και η ανταγωνιστικότητα της ηλεκτρικής ενέργειας από εγκαταστάσεις με καύση άνθρακα που κάνουν χρήση ΔΑΔΑ θα πρέπει να είναι σαφής προτού αναληφθεί οποιαδήποτε δράση που θα απαιτεί τη χρήση ΔΑΔΑ. Πρέπει να πραγματοποιηθεί ανάλυση κόστους-οφέλους και ανάλυση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων.

4.5

Κατά την εξέταση της αποτελεσματικής και λιγότερο ρυπογόνου χρήσης του άνθρακα θα πρέπει επίσης να αναφερθούν εναλλακτικές χρήσεις άνθρακα, για παράδειγμα η υγροποίηση άνθρακα. Ο άνθρακας μπορεί να μετατραπεί σε υγρό καύσιμο — βενζίνη, ντίζελ και καύσιμα αεριωθουμένων ή πετροχημικά. Οι σχετικές τεχνολογίες αναπτύσσονται, πρέπει όμως να ληφθούν υπόψη και οι επενδυτικές και λειτουργικές δαπάνες.

5.1.1

Οι περιοχές εξόρυξης άνθρακα είναι παραδοσιακές βιομηχανικές περιοχές, όπου η εκβιομηχάνιση συνδέθηκε με την αξιοποίηση των τοπικών ορυκτών πόρων. Σχετίζονται, συνεπώς, ιστορικά με τους παραδοσιακούς τομείς της οικονομίας, σημαντικό δε ρόλο διαδραματίζουν η βαριά μεταλλουργική βιομηχανία, η χημική βιομηχανία και ο τομέας της ενέργειας. Οι εν λόγω τομείς και οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε αυτούς έχουν εκτεθεί σε ταχύτατες αλλαγές του εξωτερικού περιβάλλοντος (συνθήκες της αγοράς, ανταγωνισμός, πελάτες, τεχνολογίες) και σε θεμελιώδεις εσωτερικές αλλαγές (αλλαγές ιδιοκτησίας, στόχων των ιδιοκτητών και δύναμης του κεφαλαίου) κατά τα τελευταία έτη.

5.1.2

Εκτός από τις σημαντικότατες αυτές αλλαγές, ορισμένες παραδοσιακές βιομηχανίες έχουν βιώσει στασιμότητα, απόσυρση από την περιοχή ή ακόμη και σταδιακές καταργήσεις. Σε ορισμένες περιοχές, ο ευρωπαϊκός άνθρακας δεν ήταν σε θέση να ανταγωνιστεί τον εισαγόμενο άνθρακα ή άλλες ορυκτές πηγές ενέργειας, γεγονός το οποίο προκάλεσε δραματική μείωση στην εξόρυξη άνθρακα. Ένα απλό παράδειγμα: πριν από 100 χρόνια, το Ηνωμένο Βασίλειο παρήγαγε περίπου 300 εκατομμύρια τόνους άνθρακα ετησίως και απασχολούσε πάνω από ένα εκατομμύριο ανθρακωρύχους. Η αποβιομηχάνιση προκάλεσε την απώλεια θέσεων εργασίας, όμως και πάλι οι επιχειρήσεις εξόρυξης άνθρακα έχουν παραμείνει μεταξύ των μεγαλύτερων εργοδοτών σε διάφορες περιοχές. Η σταδιακή κατάργηση ή η πλήρης διακοπή των δραστηριοτήτων των επιχειρήσεων εξόρυξης άνθρακα έχει συνεπώς σοβαρές επιπτώσεις στις συγκεκριμένες περιοχές. Η κατάσταση αυτή είχε σημαντικό αντίκτυπο στις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις που συνδέονται με τις εταιρείες εξόρυξης.

5.1.3

Σε πολλές χώρες, οι περιοχές εξόρυξης άνθρακα χαρακτηρίζονται από υψηλότερο ποσοστό ανεργίας από τον εθνικό μέσο όρο και από μακροχρόνια ανεργία. Ως εκ τούτου, θα είναι δύσκολο τυχόν απολυόμενοι ανθρακωρύχοι να βρουν νέες ευκαιρίες απασχόλησης. Έτσι, αυξάνονται η φτώχεια, η στασιμότητα και η υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου, καθώς και ο αριθμός των κοινωνικά αποκλεισμένων περιοχών και ατόμων.

5.1.4

Το βασικό πρόβλημα που προκύπτει από τα αυξανόμενα ποσοστά ανεργίας είναι η ανισορροπία προσφοράς και ζήτησης στην αγορά εργασίας. Με άλλα λόγια, σε αντίθεση με το υψηλό επίπεδο ανεργίας, η ζήτηση για εργαζόμενους είναι πολύ σαφής, αφορά όμως δεξιότητες που πληρούν τις απαιτήσεις της αγοράς εργασίας. Το εκπαιδευτικό προφίλ των πρώην ανθρακωρύχων, με τις χειρωνακτικές δεξιότητες να υπερισχύουν, δεν είναι πλήρως συμβατό με τις ανάγκες της αγοράς εργασίας, τόσο από επαγγελματική άποψη (προσόντα) όσο και από προσωπική (κίνητρα). Όταν μεγάλος αριθμός ανθρακωρύχων απολύεται με το κλείσιμο ενός ορυχείου, πάρα πολλές θέσεις εργασίας εξαφανίζονται σχεδόν εν μία νυκτί, και αυτό μπορεί να προκαλέσει ισχυρές κατά τόπους διαταραχές.

5.1.5

Οι εργαζόμενοι στην εξόρυξη εμφανίζουν, επίσης, πολύ λιγότερο ανεπτυγμένο επιχειρηματικό πνεύμα και μικρή κλίση για διερεύνηση νέων επιχειρηματικών δραστηριοτήτων. Η έλλειψη ενθουσιασμού τους για ανεξάρτητες επιχειρήσεις οφείλεται στη μακροχρόνια επιρροή που άσκησαν επάνω τους οι μεγάλες και ισχυρές εταιρείες εξόρυξης, οι οποίες προωθούσαν μια υπαλληλική νοοτροπία στους ανθρώπους τους, μεταξύ άλλων δε μια απροθυμία ανάληψης κινδύνων. Ωστόσο, η τάση αυτή διαπιστώνεται γενικότερα. Ακόμη και οι φοιτητές θα προτιμούσαν την έμμισθη απασχόληση μετά την αποφοίτησή τους.

5.1.6

Η κατάσταση επιδεινώνεται συχνά από την έλλειψη πολλά υποσχόμενων προοπτικών εργασίας και σταδιοδρομίας, από την ύπαρξη συνθηκών που δεν ευνοούν επαρκώς τη λειτουργία ανεξάρτητων επιχειρήσεων, από χαμηλούς δείκτες αξιοπρεπούς διαβίωσης και από υποβαθμισμένες επιδόσεις από πλευράς καινοτομίας με τις οποίες συνδέεται ο ασθενέστερος ρόλος της επιστήμης, της έρευνας και της ανάπτυξης. Οι ικανότητες Ε&Α του δημόσιου τομέα δεν έχουν αναπτυχθεί επαρκώς παντού και η μεταφορά γνώσης και εφαρμογών στον τομέα των επιχειρήσεων δεν λειτουργεί πολύ καλά. Για τους ίδιους αυτούς λόγους η οικονομική μεταμόρφωση στις περιοχές αυτές είναι δυσχερέστερη και θέτει μεγαλύτερες προκλήσεις, και δεν είναι πάντοτε επιτυχής.

5.2.1

Συχνά, στις ανθρακοπαραγωγούς χώρες της ΕΕ, η αναδιάρθρωση έχει συχνά πραγματοποιηθεί ως απάντηση σε καταστάσεις κρίσης, χωρίς να αναληφθούν οι δέουσες πολιτικές δεσμεύσεις. Αυτό είχε δραματικές συνέπειες για την ποιότητα ζωής των κατοίκων στις εξορυκτικές κοινότητες. Οποιαδήποτε μείωση της παραγωγής άνθρακα μπορεί να δημιουργήσει ακόμη μεγαλύτερη ανεργία, ιδίως σε εξορυκτικές ζώνες που πλήττονται από μακροχρόνια, διαρθρωτική παρακμή. Πολλοί πρώην ανθρακωρύχοι και εργαζόμενοι επιχειρήσεων σχετικών με τον εξορυκτικό κλάδο βρίσκονται συχνά αντιμέτωποι με μακροχρόνια και, συχνά, μόνιμη ανεργία, στοιχεία που επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την οικονομική τους ένδεια.

5.2.2

Δυστυχώς, με λίγες εξαιρέσεις, οι σχετικές ευρωπαϊκές και εθνικές αρχές έχουν μέχρι στιγμής ακολουθήσει την «πολιτική της στρουθοκαμήλου» σε σχέση με τις αναμενόμενες επιπτώσεις των κλιματικών πολιτικών επί της βιομηχανίας εξόρυξης άνθρακα, αποφεύγοντας κάθε εμπλοκή στον σχετικό πολιτικό και κοινωνικό διάλογο με εργαζόμενους και πολίτες στις εξορυκτικές κοινότητες. Η ανάμνηση προηγούμενων διαδικασιών αναδιάρθρωσης, που πραγματοποιήθηκαν με βάση λαϊκίστικες πολιτικές υποσχέσεων οι οποίες τελικά δεν μετασχηματίστηκαν σε συγκεκριμένα μέτρα οικονομικής ανασυγκρότησης των κοινοτήτων αυτών, αντανακλάται ακόμη και τώρα στο αυξημένο επίπεδο δυσπιστίας εκ μέρους των εργαζομένων όσον αφορά την ικανότητα των αρχών να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τις διαδικασίες βιομηχανικής αναδιάρθρωσης.

5.2.3

Ταυτόχρονα παρατηρείται σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο χαμηλό επίπεδο ευαισθητοποίησης και έλλειψη πραγματικής κατανόησης των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι εξορυκτικές περιοχές. Υπάρχει μια τάση υπερβολικής πολιτικοποίησης της συζήτησης για το μέλλον της εξόρυξης στο πλαίσιο των πολιτικών για το κλίμα, ειδικά στις εξορυκτικές περιοχές όπου οι δραστηριότητες εξόρυξης άνθρακα δεν χρειάζονται κρατικές ενισχύσεις, αλλά και σε εξορυκτικές περιοχές όπου η βιομηχανία άνθρακα έχει ήδη εισέλθει σε μια επώδυνη διαδικασία αναδιάρθρωσης, οι πολιτικοί αποφεύγουν το θέμα, επειδή τα μεταβατικά μέτρα για τη διαμόρφωση νέων περιφερειακών χαρακτηριστικών δεν εξασφαλίζουν κανένα άμεσο εκλογικό όφελος, είναι αντιλαϊκά και χρειάζονται δεκαετίες για να φέρουν αποτελέσματα.

5.2.4

Δεδομένου ότι υπάρχει σαφής διασύνδεση μεταξύ της σταδιακής κατάργησης του άνθρακα και της πολιτικής για την κλιματική αλλαγή, μέρος της ευρωπαϊκής πολιτικής για την εφαρμογή των κλιματικών στόχων θα πρέπει να αφορά το πώς θα βοηθηθούν οι περιφέρειες εκείνες που πλήττονται από τις συνέπειες των διαρθρωτικών αλλαγών, δηλαδή οι περιοχές εξόρυξης άνθρακα.

5.2.5

Συμβαίνει συχνά οι τοπικές αρχές να μην διαθέτουν την απαραίτητη οικονομική και διοικητική ικανότητα να αναλάβουν έργα ως ανάδοχοι και να τα διαχειριστούν σύμφωνα με τις ειδικές απαιτήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και των εθνικών αρχών, κι αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο τα ευρωπαϊκά ταμεία παράγουν αρκετά περιορισμένα αποτελέσματα από πλευράς ευκαιριών και ποιότητας ζωής για τα μέλη των εξορυκτικών κοινοτήτων.

5.3.1

«Δίκαιη μετάβαση» (8) για τις εξορυκτικές κοινότητες θα μπορέσει να υπάρξει εάν οι εθνικές και ευρωπαϊκές αρχές καταρτίσουν εγκαίρως ένα εστιασμένο πρόγραμμα μέτρων με σκοπό: να διασφαλιστούν αξιοπρεπείς μισθοί και η ασφάλεια της απασχόλησης για τους αντίστοιχους εργαζόμενους· να διευκολυνθεί η κατάρτισή τους καθώς και η ανάπτυξη και αναδιάταξη των δεξιοτήτων τους με αξιοπρεπείς εναλλακτικές λύσεις εργασίας· να γίνονται σεβαστά τα ανθρώπινα δικαιώματα και να διασφαλιστεί ότι θα ληφθούν μέτρα κοινωνικής προστασίας —μεταξύ άλλων συντάξεις—, προκειμένου να στηριχθούν οι πολίτες κατά τη διαδικασία μετάβασης· και να εξασφαλιστούν επενδύσεις για την ανανέωση της κοινότητας, μεταξύ άλλων παύσεις λειτουργίας ορυχείων και δραστηριότητες ανάκτησης ορυχείων ή κατασκευή και υπηρεσίες που σχετίζονται με την ενεργειακή μετάβαση.

5.3.2

Ως εκ τούτου, οι περιοχές αυτές θα χρειαστούν επείγουσα οικονομική και επιστημονική βοήθεια, όχι μόνο για να εξελιχθούν προς ένα νέο οικονομικό και κοινωνικό μοντέλο, αλλά και για τη διαχείριση, εντός εύλογου χρονικού διαστήματος, των πολλαπλών κινδύνων για την ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον που συνδέονται με τις τρέχουσες και παραδοσιακές μεταλλευτικές δραστηριότητες. Σε αυτό το πλαίσιο, πρέπει φορείς και αρχές γεωλογικής έρευνας υπεύθυνες για το κλείσιμο και την αποκατάσταση των ορυχείων στα κράτη μέλη να συνεργαστούν, προκειμένου να συλλέξουν και να αποθηκεύσουν δεδομένα για τα ορυκτά και τα ορυχεία και να χαρτογραφήσουν τους κύριους κινδύνους που συνδέονται με τις παρελθούσες εξορυκτικές δραστηριότητες, το κλείσιμο ορυχείων ή τη διατήρησή τους.

5.3.3

Το μέλλον των περιφερειών οι οποίες εξαρτώνται επί του παρόντος από τη χρήση άνθρακα και οι μελλοντικές τους συνθήκες διαβίωσης πρέπει να συμπεριληφθούν σε έναν προγραμματισμό που θα καλύπτει δύο γενεές, δηλαδή 25-50 έτη. Η σταδιακή κατάργηση της χρήσης άνθρακα για ενεργειακούς σκοπούς σε αυτές τις περιοχές δεν επιτρέπεται να οδηγήσει στη στασιμότητά τους. Λόγω του οικονομικού και του κοινωνικού δυναμικού τους, οι εν λόγω περιοχές πρέπει να συμμετέχουν στην υλοποίηση της ενεργειακής και κλιματικής πολιτικής της ΕΕ. Η βιώσιμη ανάπτυξη των περιοχών αυτών πρέπει να επιτευχθεί μέσω της εγγύησης ενός πολιτικού και κοινωνικού διαλόγου και ενός διαλόγου των πολιτών που θα διασφαλίζει ότι υπάρχουν σχέδια για τη μετάβαση, σε επίπεδο εθνικό, βιομηχανίας και επιχειρήσεων.

5.3.4

Πρέπει επίσης να σταματήσει η μείωση της ικανότητας προσέλκυσης νέων ξένων και εγχώριων επενδυτών· εκτός από το ανεπαρκές σύνολο ικανοτήτων του εργατικού δυναμικού των περιοχών αυτών, υπάρχει, επίσης, έλλειψη κατάλληλων και καλά προετοιμασμένων χώρων για την εγκατάσταση επιχειρήσεων και μεγάλων στρατηγικών βιομηχανικών ζωνών, γεγονός που περιορίζει την ελκυστικότητά τους.

5.3.5

Έτσι, η κατάσταση δεν είναι εύκολη για τους πρώην ανθρακωρύχους στις περιοχές εξόρυξης άνθρακα. Οι πιο ενημερωμένοι εκπρόσωποι των περιφερειών εξόρυξης άνθρακα θα πρέπει να απευθύνονται στις εθνικές τους κυβερνήσεις και να προετοιμάζονται από κοινού με αυτές για την αναδιάρθρωση και ανάπτυξη των περιφερειών εξόρυξης άνθρακα, πολύ πριν από κάθε τυχόν σχεδιαζόμενη μείωση ή σταδιακή κατάργηση της εξόρυξης άνθρακα.

5.3.6

Οι περιφερειακές αρχές, οι κυβερνήσεις των κρατών μελών και τα θεσμικά όργανα της ΕΕ πρέπει να εργαστούν από κοινού για την ενεργειακή μετάβαση και τη σχετική αναδιάρθρωση των περιοχών εξόρυξης άνθρακα.

5.3.7

Παρά ταύτα, οι εξορυκτικές περιοχές διαθέτουν σημαντικές δυνατότητες τόσο αναδιάρθρωσης όσο και ανάπτυξης. Πρέπει να καταρτιστεί μια σειρά από αναπτυξιακά μέτρα, όπως προώθηση της Ε&Α σε ένα καινοτόμο περιβάλλον που, μαζί με τους νέους αναπτυσσόμενους τομείς, θα υιοθετεί και τους παραδοσιακούς τομείς που έχουν επιζήσει στις περιοχές εξόρυξης άνθρακα.

5.3.8

Πρέπει να αξιοποιηθούν πλήρως οι υφιστάμενες ενεργειακές υποδομές και το εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό από τις περιοχές εξόρυξης άνθρακα και, από αυτήν την άποψη, μεταξύ των μέτρων που πρέπει να υποστηριχθούν είναι η προώθηση των δημόσιων και των ιδιωτικών επενδύσεων. Οι υφιστάμενες επιχειρήσεις και άλλοι φορείς της αγοράς θα πρέπει να επενδύσουν σε μεγάλο βαθμό στη δημιουργία νέων εγκαταστάσεων παραγωγής, συμπεριλαμβανομένων εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές.

5.3.9

Μελέτες σκοπιμότητας θα καταδείξουν, ενδεχομένως, ότι ορισμένες περιοχές εξόρυξης άνθρακα δεν διαθέτουν μόνο μεγάλες δυνατότητες παραγωγής ηλιακής, αιολικής ή γεωθερμικής ενέργειας, αλλά και πληρούν ευκολότερα άλλες προϋποθέσεις που απαιτούνται για τις επενδύσεις και την ανάπτυξη πράσινων ενεργειακών τεχνολογιών: εύκολη πρόσβαση σε γη για την οικοδόμηση νέων εγκαταστάσεων παραγωγής, εξειδικευμένο ή πρόθυμο να μετεκπαιδευτεί ανθρώπινο δυναμικό, τοπικές δημόσιες αρχές που έχουν γνώση των προκλήσεων του ενεργειακού τομέα και τοπικές κοινότητες εξοικειωμένες με βιομηχανικά έργα.

5.3.10

Οι σημερινές εταιρείες εξόρυξης κατέχουν ή εκμεταλλεύονται, με συμβάσεις παραχώρησης, σημαντικές εκτάσεις γης ή/και εκατοντάδες χιλιόμετρα υπόγειων στοών που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην ενεργειακή μετάβαση. Επιπλέον, οι περισσότερες μονάδες εξόρυξης διαθέτουν αξιόπιστη διασύνδεση με τα περιφερειακά και τα εθνικά δίκτυα μεταφοράς ενέργειας.

5.3.11

Ως έναυσμα για την πραγματοποίηση περαιτέρω επενδύσεων από τον ιδιωτικό τομέα, ο οποίος πρέπει να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στον συγκεκριμένο τομέα, τα Ευρωπαϊκά Διαρθρωτικά και Επενδυτικά Ταμεία (ΕΔΕΤ) έχουν προβλέψει κονδύλιο τουλάχιστον 27 δισ. ευρώ ειδικά για επενδύσεις στην οικονομία χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, συμπεριλαμβανομένης της ενεργειακής απόδοσης. Τουλάχιστον το 12 %, 15 % ή 20 % των κατανεμημένων ανά κράτος μέλος κονδυλίων του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) πρέπει να επενδυθεί για τη στήριξη της στροφής προς μια οικονομία χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών σε όλους τους τομείς των λιγότερο αναπτυγμένων περιφερειών, των περιφερειών μεταβατικού σταδίου και των περισσότερο αναπτυγμένων περιφερειών της ΕΕ, αντίστοιχα. Αν για τις εν λόγω επενδύσεις χρησιμοποιείται το Ταμείο Συνοχής (ΤΣ), τότε το ποσοστό αυξάνεται σε 15 % για τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες (9).

5.3.12

Τα ευρωπαϊκά ταμεία μπορούν εν μέρει να βοηθήσουν τις εξορυκτικές κοινότητες στις προσπάθειές τους προς την οικονομική διαφοροποίηση και την ενεργειακή μετάβαση, όμως μεγάλο μέρος της επένδυσης για την οικονομική ανάπτυξη πρέπει να διατεθεί από τα δημόσια ταμεία των ενδιαφερομένων κρατών μελών ή να καλυφθεί από νέες ιδιωτικές επενδύσεις.

5.3.13

Οι προαναφερθείσες πτυχές πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τη διαμόρφωση μέτρων για την παροχή βοήθειας στις περιοχές εξόρυξης άνθρακα στο πλαίσιο της αναπόφευκτης αυτής διαδικασίας ενεργειακής μετάβασης και οικονομικής διαφοροποίησης, ενώ και οι κοινωνικοί εταίροι, η κοινωνία των πολιτών και γενικότερα οι πολίτες από τις περιοχές αυτές πρέπει να συμμετέχουν στον προσδιορισμό νέων οδών ανάπτυξης των κοινοτήτων τους.

5.3.14

Ένα «Σχέδιο στήριξης της μετάβασης των κοινοτήτων και των περιοχών που εξαρτώνται από την παραγωγή άνθρακα» θα πρέπει να ενθαρρύνει τις περιφέρειες να υλοποιήσουν τη μετάβαση, να τονώσουν την καινοτόμο ανάπτυξη, να διαφυλάξουν την ελκυστικότητα των επενδύσεων και να δημιουργήσουν ευκαιρίες απασχόλησης και αξιοπρεπούς ζωής.

5.3.15

Το Σχέδιο θα μπορούσε να αναπτυχθεί από μια συμβουλευτική ομάδα, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Τα μέλη της ομάδας αυτής θα πρέπει να είναι εκπρόσωποι των περιοχών εξόρυξης, συνδικάτων, ΜΚΟ, του τομέα της Ε&Α και της βιομηχανία άνθρακα.

5.3.16

Το Σχέδιο στήριξης των κοινοτήτων και των περιοχών που εξαρτώνται από την παραγωγή άνθρακα θα πρέπει να βασίζεται σε τρεις πυλώνες:

5.4.1

Το μέλλον των ευρωπαϊκών περιοχών εξόρυξης άνθρακα θα αναπτυχθεί προς δύο κατευθύνσεις. Σε ορισμένες εξορυκτικές περιοχές θα υπάρξει, ενδεχομένως, ταχεία ή ακόμη και απότομη σταδιακή κατάργηση της παραγωγής άνθρακα, ενώ σε άλλες η παραγωγή μπορεί να συνεχιστεί για αρκετές δεκαετίες.

5.4.2

Στην πρώτη περίπτωση, η σταδιακή κατάργηση μπορεί να είναι συνέπεια της οικονομικής κατάστασης και της κατάστασης της αγοράς, η οποία είναι πολύπλοκη, ιδιαίτερα δε στην ευρωπαϊκή βιομηχανία λιθάνθρακα που ανταγωνίζεται τις εισαγωγές άνθρακα σε πολύ χαμηλές τιμές. Αυτό δυσκολεύει πολύ τα πράγματα, ακόμη και για τα ορυχεία εκείνα που, μέχρι πρόσφατα, ήταν κερδοφόρα. Σε ορισμένες περιοχές, η κυβέρνηση ή οι εταιρείες μπορεί να αποφασίσουν το κλείσιμο ορυχείων σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λισαβόνας και με το δικαίωμα των κρατών μελών της ΕΕ να αποφασίζουν για τις ενεργειακές τους επιλογές.

5.4.3

Για αυτές τις περιοχές θα ήταν χρήσιμο να καταρτιστεί το ταχύτερο ένα κοινωνικό πρόγραμμα που θα βασίζεται στις βέλτιστες πρακτικές από διάφορες χώρες της ΕΕ που παράγουν άνθρακα κι έχουν εμπειρία στη σταδιακή κατάργησή του ή που προετοιμάζονται για μια τέτοιου είδους σταδιακή κατάργηση. Στο πλαίσιο αυτό, θα μπορούσε να αποδειχθεί χρήσιμη η γερμανική εμπειρία: στη Γερμανία, η εξόρυξη λιθάνθρακα θα σταματήσει το 2018, όπως έχει προγραμματιστεί. Υπάρχουν πολλές ακόμη πρώην περιοχές εξόρυξης άνθρακα —για παράδειγμα, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία, οι Κάτω Χώρες και το Βέλγιο— που, όλες, διαθέτουν πολύτιμη εμπειρία.

5.4.4

Σε περιοχές όπου η παραγωγή άνθρακα αναμένεται να συνεχιστεί μακροπρόθεσμα, είναι σημαντικό να δοθεί πρωτίστως έμφαση στην αποτελεσματική και λιγότερο επιβλαβή χρήση του εν λόγω άνθρακα. Στην περίπτωση της χρήσης άνθρακα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, η μείωση των εκπομπών θα εξακολουθήσει να αποτελεί προτεραιότητα. Η ΕΕ διαθέτει τα εργαλεία για τον σκοπό αυτόν: το αναθεωρημένο σύστημα εμπορίας εκπομπών, το οποίο απαιτεί μηδενικές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα έως το 2058· την οδηγία για τις βιομηχανικές εκπομπές· και το νέο έγγραφο αναφοράς ΒΔΤ για τις μεγάλες εγκαταστάσεις καύσης που έχει σχεδόν ολοκληρωθεί.

5.4.5

Στο πλαίσιο της στρατηγικής για τις περιοχές εξόρυξης άνθρακα με πιο μακροπρόθεσμο μέλλον, πολύ σημαντικό ρόλο θα διαδραματίσει η έρευνα και ανάπτυξη: η περαιτέρω αύξηση της απόδοσης των σταθμών παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας θα οδηγήσει σε μεγαλύτερες μειώσεις των εκπομπών και σε χαμηλότερη κατανάλωση καυσίμων. Η αύξηση της ευελιξίας των μονάδων παραγωγής ενέργειας μπορεί να συμβάλει στη στήριξη των διαλειπουσών ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Εκτός από τις καθαρές τεχνολογίες άνθρακα ή τη χρήση και αποθήκευση CO2, θα πρέπει να ληφθούν υπόψη εναλλακτικές χρήσεις του άνθρακα.

5.4.6

Ωστόσο, ακόμη και στις περιοχές με πιο μακροπρόθεσμες προοπτικές στην εξόρυξη άνθρακα, πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στην προετοιμασία για το τέλος της εξόρυξης άνθρακα και την αναδιάρθρωση των εξορυκτικών περιοχών.