ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Βρυξέλλες, 27.11.2015
COM(2015) 584 final
ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ
σχετικά με την πρόοδο της στρατηγικής της ΕΕ για τα ναρκωτικά (2013-2020) και του σχεδίου δράσης για τα ναρκωτικά (2013-2016)
{SWD(2015) 257 final}
1.Εισαγωγή και ιστορικό
Τα ναρκωτικά αποτελούν ένα πολύπλοκο κοινωνικό πρόβλημα, το οποίο επηρεάζει τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων. Αν και η κατανάλωση ναρκωτικών, όπως η ηρωίνη και η κοκαΐνη, έχει μειωθεί τα τελευταία χρόνια, νέες ψυχοτρόπες ουσίες διακινούνται ολοένα και περισσότερο στην ανοικτή αγορά και/ή στο διαδίκτυο και συνιστούν σοβαρές απειλές για την υγεία.
Το ανθρώπινο και κοινωνικό κόστος της τοξικομανίας είναι τεράστιο. Κόστος για τη δημόσια υγεία (πρόληψη των ναρκωτικών και θεραπεία της τοξικομανίας, υγειονομική και νοσοκομειακή περίθαλψη), τη δημόσια ασφάλεια, το περιβάλλον και την παραγωγικότητα κατά την εργασία.
Περίπου 78,9 εκατομμύρια Ευρωπαίοι δήλωσαν ότι έχουν κάνει χρήση κάνναβης τουλάχιστον μια φορά στη ζωή τους, ενώ 15,6 και 12 εκατομμύρια άτομα παραδέχτηκαν ότι έχουν δοκιμάσει κοκαΐνη και αμφεταμίνες, αντίστοιχα. Επιπλέον, 1,3 εκατομμύριο ενήλικοι στην ΕΕ είναι εθισμένοι στη χρήση οπιούχων ουσιών και το 3,4% του συνόλου των θανάτων Ευρωπαίων ηλικίας μεταξύ 15 και 39 ετών οφείλονται σε υπερβολική δόση ναρκωτικών. Σύμφωνα με πρόσφατες εκτιμήσεις, 1.700 άτομα έχασαν τη ζωή τους στην ΕΕ το 2010 από τον ιό HIV/AIDS, από τον οποίο προσβλήθηκαν λόγω της χρήσης ναρκωτικών. Το 2013, αναφέρθηκαν 1.446 περιπτώσεις μόλυνσης από τον ιό HIV, που προκλήθηκε από τη χρήση ενδοφλέβιων ναρκωτικών. Το 2014, εντοπίστηκαν 101 νέες ψυχοτρόπες ουσίες, δηλαδή 22% περισσότερες από το 2013.
Το Ευρωπαϊκό Θεματολόγιο για την Ασφάλεια συμφωνεί με την εκτίμηση της Ευρωπόλ ότι η αγορά ναρκωτικών είναι η πιο δυναμική αγορά εγκλήματος. Το λαθρεμπόριο και η παραγωγή ναρκωτικών εξακολουθούν να συγκαταλέγονται στις επικερδέστερες δραστηριότητες των ομάδων οργανωμένου εγκλήματος που δραστηριοποιούνται στην ΕΕ. Η αξία της ευρωπαϊκής αγοράς οπιούχων ουσιών υπολογίζεται σε περίπου 12 δισ. EUR, ενώ εκτιμάται ότι η χρήση κάνναβης, του δημοφιλέστερου ναρκωτικού στην ΕΕ, ανέρχεται σε 2.000 τόνους. Η κοκαΐνη αποτελεί τη δεύτερη ευρύτερα χρησιμοποιούμενη ναρκωτική ουσία στην ΕΕ: το 2013 τα κράτη μέλη της ΕΕ κατάσχεσαν περισσότερους από 61 τόνους της ουσίας αυτής. Επιπλέον, το διαδίκτυο έχει αναδειχθεί κατά τα τελευταία δύο έτη σε ηλεκτρονική αγορά ναρκωτικών.
Το 2013, το Ευρωπαϊκό Κέντρο Παρακολούθησης Ναρκωτικών και Τοξικομανίας (ΕΚΠΝΤ) βελτίωσε τα στοιχεία του σχετικά με την κατάσταση στον τομέα των ναρκωτικών στην Ευρώπη. Επίσης, το 2013, το ΕΚΠΝΤ και η Ευρωπόλ εξέδωσαν την πρώτη έκθεση για τις αγορές ναρκωτικών στην ΕΕ μετά από αίτηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Οι δύο οργανισμοί της ΕΕ θα δημοσιεύσουν δεύτερη έκδοση στις αρχές του 2016.
Τα ναρκωτικά αποτελούν παγκόσμιο πρόβλημα. Εκτιμάται ότι συνολικά 264 εκατομμύρια άτομα ηλικίας 15 έως 64 ετών έκαναν χρήση κάποιου ναρκωτικού το 2013. Περίπου 27 εκατομμύρια άνθρωποι υποφέρουν από διαταραχές λόγω χρήσης ναρκωτικών ή είναι εθισμένοι στα ναρκωτικά. Οι μισοί σχεδόν από αυτούς (12,19 εκατομμύρια) κάνουν χρήση ενδοφλέβιων ναρκωτικών, ενώ 1,65 εκατομμύριο από τους χρήστες τέτοιων ναρκωτικών προσβλήθηκαν από τον ιό AIDS το 2013.
Τον Απρίλιο του 2016, θα πραγματοποιηθεί ειδική σύνοδος της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών (UNGASS) για τα ναρκωτικά, κατά την οποία θα εξεταστούν τρόποι βελτίωσης της παγκόσμιας πολιτικής για την καταπολέμηση των ναρκωτικών, με παράλληλη ενίσχυση των ζητημάτων δημόσιας υγείας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο πλαίσιο των συμβάσεων των Ηνωμένων Εθνών για τα ναρκωτικά. Πρόκειται για κομβικό σημείο των μελλοντικών εξελίξεων στην πολιτική για τα ναρκωτικά σε διεθνές επίπεδο. Οι απόψεις της ΕΕ θα ληφθούν υπόψη στο πλαίσιο αυτό.
Η στρατηγική της ΕΕ για τα ναρκωτικά (2013-2020) και το σχέδιο δράσης της για τα ναρκωτικά (2013-2016) καθορίζουν το πολιτικό πλαίσιο και τις προτεραιότητες της ευρωπαϊκής πολιτικής για τα ναρκωτικά. Η στρατηγική προβλέπει ένα ενιαίο και τεκμηριωμένο πλαίσιο για την καταπολέμηση των ναρκωτικών εντός και εκτός της ΕΕ. Σκοπός της είναι να συμβάλει στη μείωση τόσο της ζήτησης όσο και της προσφοράς ναρκωτικών εντός της ΕΕ, καθώς και στη μείωση των κινδύνων των ναρκωτικών για την υγεία και την κοινωνία και των βλαβερών συνεπειών τους. Η στρατηγική εστιάζει σε τρία οριζόντια ζητήματα: α) τον συντονισμό, β) τη διεθνή συνεργασία και γ) την έρευνα, την πληροφόρηση, την παρακολούθηση και την αξιολόγηση.
Η έκθεση αυτή παρουσιάζει τα κυριότερα σημεία της προόδου που σημείωσε η ΕΕ κατά τα έτη 2013 και 2014 όσον αφορά την υλοποίηση της στρατηγικής 2013-2020 και του σχεδίου δράσης 2013-2016 για τα ναρκωτικά. Λεπτομερή στοιχεία παρατίθενται στο συνημμένο έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής.
2.Μέθοδος
Το σχέδιο δράσης της ΕΕ για τα ναρκωτικά καθορίζει ποιος είναι αρμόδιος για την υλοποίηση των δράσεων και θέτει προθεσμίες για κάθε μία από αυτές. Για την εκπόνηση της έκθεσης αυτής, που καλύπτει τα έτη 2013 και 2014, συνεργάστηκαν το ΕΚΠΝΤ, η Ευρωπόλ, η Eurojust (Μονάδα Δικαστικής Συνεργασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης) και η CEPOL (Ευρωπαϊκή Αστυνομική Ακαδημία). Στοιχεία έστειλαν επίσης η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης και η Προεδρία του Συμβουλίου. Η Επιτροπή διεξήγαγε ακόμη έρευνα μεταξύ των χωρών της ΕΕ και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών που ενδιαφέρονται για την πολιτική στον τομέα των ναρκωτικών. Η έκθεση εστιάζει στα αποτελέσματα της στρατηγικής και του σχεδίου δράσης της ΕΕ για τα ναρκωτικά.
3.Μείωση της ζήτησης ναρκωτικών
Πρόληψη
Σύμφωνα με έρευνα του Ευρωβαρόμετρου του 2014 για τη νεολαία και τα ναρκωτικά, η επαφή με τα ναρκωτικά συχνά ξεκινά από το σχολείο: εκτιμάται ότι ένας στους τέσσερις νέους ηλικίας 15-16 ετών έχει δοκιμάσει κάποιο ναρκωτικό. Η ευαισθητοποίηση και η παροχή συμβουλών παραμένουν οι συνηθέστεροι τρόποι πρόληψης για νέους που θεωρείται ότι διατρέχουν τον κίνδυνο να κάνουν χρήση ουσιών, όπως οι μαθητές με μαθησιακά και κοινωνικά προβλήματα. Το 2013, λιγότερες από τις μισές χώρες της ΕΕ δήλωσαν στο ΕΚΠΝΤ ότι είχαν εφαρμόσει στα σχολεία ολοκληρωμένες πολιτικές για τα ναρκωτικά. Ωστόσο, διενεργούνται ευρέως στην ΕΕ γενικές ενημερωτικές εκστρατείες στα σχολεία σχετικά με την χρήση ουσιών. Οι περισσότερες χώρες της ΕΕ δήλωσαν ότι κατά την περίοδο 2013-2014 είχαν εφαρμόσει ειδικά προγράμματα και/ή μέτρα με στόχο την καθυστέρηση της πρώτης χρήσης ναρκωτικών.
Παράδειγμα
Ο φορέας Mondorf Group, μια ομάδα συνεργασίας στην οποία συμμετέχουν το Λουξεμβούργο και οι όμορες μ’ αυτό περιοχές της Γαλλίας, της Γερμανίας και του Βελγίου, διοργανώνει δραστηριότητες πρόληψης που συνδυάζουν δράσεις οι οποίες δεν αφορούν άμεσα τα ναρκωτικά με διαπολιτισμικές παραμέτρους, όπως η διοργάνωση ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων για νέους, οι οποίες βασίζονται στην ιδέα της διαπαιδαγώγησης μέσω της περιπέτειας. Οι δραστηριότητες του φορέα έχουν ως κύριο στόχο να δώσουν τη δυνατότητα στους νέους να γνωρίσουν τη δυναμική της ομάδας, τη διαχείριση συγκρούσεων, την εκτίμηση των ορίων και της επικινδυνότητας καθώς και το αίσθημα της αλληλεγγύης στο πλαίσιο μιας ομάδας διαφορετικών από κοινωνική και πολιτιστική άποψη ατόμων.
Οι περισσότερες χώρες της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της κοινωνίας των πολιτών, γνωστοποίησαν ότι έχουν υλοποιήσει πρωτοβουλίες ευαισθητοποίησης σχετικά με τους κινδύνους και τις επιπτώσεις της χρήσης ναρκωτικών και άλλων νέων ψυχοτρόπων ουσιών.
Όλες οι χώρες της ΕΕ δήλωσαν ότι έχουν εφαρμόσει μέτρα πρόληψης. Πολλά κράτη μέλη της ΕΕ εφαρμόζουν καθολικά προγράμματα πρόληψης. ενώ ορισμένα από αυτά εφαρμόζουν προγράμματα επιλεκτικής και ενδεδειγμένης πρόληψης. Τα μισά κράτη μέλη της ΕΕ ανέφεραν ότι έχουν διοργανώσει εκστρατείες κατά των ναρκωτικών στο πλαίσιο δραστηριοτήτων ψυχαγωγίας, όπως μουσικών φεστιβάλ, πάρτι, νυχτερινής διασκέδασης και κλάμπινγκ. Οι περισσότερες χώρες της ΕΕ δήλωσαν ότι η εφαρμογή μέτρων πρόληψης βελτιώθηκε ή παρέμεινε σταθερή το 2013 και το 2014. Ορισμένοι εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών, ωστόσο, επισήμαναν μείωση των δημοσίων δαπανών στον συγκεκριμένο τομέα λόγω δημοσιονομικών περιορισμών.
Παράνομη χρήση φαρμάκων και εξάρτηση από συνταγογραφούμενα φάρμακα
Η παράνομη χρήση φαρμάκων και η εξάρτηση από συνταγογραφούμενα φάρμακα στην ΕΕ απαιτεί περαιτέρω μελέτη και ανάλυση. Οι βενζοδιαζεπίνες χρησιμοποιούνται παράνομα από χρήστες οπιοειδών υψηλού κινδύνου συχνά και συνδέονται με τη νοσηρότητα και τη θνησιμότητα ατόμων που ανήκουν σ’ αυτή την ομάδα. Πιστεύεται ότι τα οπιοειδή αναλγητικά και αναισθητικά, φάρμακα που συνταγογραφούνται κυρίως για τις ψυχοτρόπες επιδράσεις τους και ως υποκατάστατο φαρμάκων για τη θεραπεία του εθισμού, μπορούν να χρησιμοποιηθούν παράνομα. Ωστόσο, τα στοιχεία που υπάρχουν στα κράτη μέλη της ΕΕ είναι ελάχιστα και δεν επιτρέπουν να διαμορφωθεί στο σύνολο της ΕΕ μια συνολική εκτίμηση της παράνομης χρήσης, η οποία πραγματοποιείται υπό διάφορες περιστάσεις. Ως εκ τούτου, η κλίμακα του προβλήματος και η στάση των χωρών της ΕΕ πρέπει να βελτιωθούν περαιτέρω προκειμένου να αποφασιστούν τα μέτρα που θα ληφθούν στο μέλλον.
Θεραπεία
Το 2013 και το 2014, σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ υπήρχε δυνατότητα ολοκληρωμένων υπηρεσιών περίθαλψης με καλή κάλυψη. Οι μισές χώρες της ΕΕ θεωρούν ότι δεν υπήρξε καμία σημαντική μεταβολή στις υπηρεσίες περίθαλψης που παρέχονταν στη χώρα τους το διάστημα 2013-2014. Οι περισσότερες από τις υπόλοιπες χώρες της ΕΕ θεωρούν ότι η προσφορά τέτοιων υπηρεσιών αυξήθηκε. Ορισμένοι εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών, ωστόσο, υποστηρίζουν ότι η προσφορά υπηρεσιών περίθαλψης μειώθηκε λόγω περικοπών στον προϋπολογισμό.
Την περίοδο 2013-2014, στις χώρες της ΕΕ υπήρχε μια σειρά εκτενών και ολοκληρωμένων υπηρεσιών περίθαλψης. Τα μισά κράτη μέλη της ΕΕ ανέφεραν ότι οι εν λόγω υπηρεσίες περίθαλψης δεν ήταν διαφορετικές το 2013 και το 2014 σε σύγκριση με τα προηγούμενα έτη.
Παράδειγμα
Η θεραπεία της τοξικομανίας στην Αγγλία είναι πολύ προσιτή. Τα τελευταία στοιχεία για την περίθαλψη (την περίοδο 2013-14) δείχνουν ότι το 98% των ατόμων που ζήτησε θεραπεία, την άρχισε σε λιγότερο από τρεις εβδομάδες. Ο χρόνος αναμονής είναι μικρός, περίπου τρεις ημέρες για την έναρξη της θεραπείας. Βελτιώσεις στο σύστημα περίθαλψης την τελευταία δεκαετία, είχαν ως αποτέλεσμα να μειωθεί ο χρόνος αναμονής από δύο μήνες το 2001 σε μόλις τρεις ημέρες κατά την περίοδο 2013-14.
Η περίθαλψη των τοξικομανών στην Ευρώπη παρέχεται κυρίως σε χώρους εξωτερικών ιατρείων. Το ένα δέκατο των τοξικομανών νοσηλεύεται σε νοσοκομεία ή ειδικευμένα κέντρα.
Όσον αφορά τις υπηρεσίες αποκατάστασης/απεξάρτησης, σημειώθηκε θετική εξέλιξη το 2013 και το 2014, αλλά τα μισά σχεδόν κράτη μέλη της ΕΕ δεν ανέφεραν καμία αύξηση των υπηρεσιών αυτών. Ομοίως, πολλοί εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών δήλωσαν ότι δεν υπήρξε αύξηση των υπηρεσιών απεξάρτησης/αποκατάστασης στις χώρες τους το 2013 και το 2014.
Μείωση του κινδύνου και των βλαβερών συνεπειών
Έως το 2013 όλες οι χώρες της ΕΕ είχαν θεσπίσει στόχους για την πολιτική δημόσιας υγείας που αφορούσαν την πρόληψη και τη μείωση των βλαβερών συνεπειών για την υγεία που συνδέονται με την τοξικομανία. Οι περισσότερες χώρες της ΕΕ δήλωσαν ότι είχαν προβεί σε συγκεκριμένες ενέργειες το 2013 και το 2014, προκειμένου να διασφαλίσουν τη διαθεσιμότητα και την πρόσβαση σε τεκμηριωμένα μέτρα περιορισμού του κινδύνου και των βλαβερών συνεπειών.
Παράδειγμα
Στην Κύπρο, ένα πρόγραμμα εύκολης πρόσβασης, που είχε θεσπιστεί το 2013, εφάρμοσε πιλοτικά το πρώτο πρόγραμμα «χιονοστιβάδα» το 2014. Πρώην ή νυν χρήστες ενδοφλέβιων ναρκωτικών προσκλήθηκαν να λάβουν μέρος σε κατάρτιση που περιείχε ενημέρωση σχετικά με τον HIV/AIDS, την ηπατίτιδα, τη φυματίωση, τις τεχνικές πρώτων βοηθειών, το ασφαλέστερο σεξ και την ασφαλέστερη χρήση ναρκωτικών. Μετά την κατάρτιση, κάθε άτομο που συμμετείχε σ’ αυτή προσκαλούσε τρεις άλλους χρήστες ενδοφλέβιων ναρκωτικών, τους ενημέρωνε σχετικά με όσα είχε μάθει κατά τη διάρκεια της κατάρτισης και συγκέντρωνε, μέσω ερωτηματολογίου, στοιχεία για τη συμπεριφορά των χρηστών ναρκωτικών υψηλού κινδύνου.
Όλες οι χώρες της ΕΕ εφαρμόζουν θεραπείες με υποκατάστατα οπιοειδών (OST) και προγράμματα ανταλλαγής βελονών και συρίγγων, ως βασικά μέτρα για την πρόληψη και τον έλεγχο των λοιμώξεων μεταξύ ατόμων που κάνουν χρήση ενδοφλέβιων ναρκωτικών. Το πεδίο εφαρμογής και των δύο δράσεων έχει αυξηθεί σημαντικά. Ωστόσο, το 2013, τα προγράμματα βελονών και συρίγγων απείχαν πολύ από την πλήρη εφαρμογή τους σε όλες τις χώρες, και ιδίως στις φυλακές. Αρκετές χώρες ανέφεραν επίσης συρρίκνωση των υπηρεσιών μείωσης των βλαβερών συνεπειών τα τελευταία χρόνια, ενώ ορισμένες χώρες διέθεταν σε περιορισμένο μόνο βαθμό τέτοιες υπηρεσίες.
Παράδειγμα
Στην Τσεχική Δημοκρατία η πρόσβαση σε θεραπείες υποκατάστασης είναι περιορισμένη. Η μεθαδόνη παρέχεται δωρεάν στους ασθενείς, αλλά μόνο σε περίπου 10 ειδικευμένα κέντρα. Η πλειονότητα των ασθενών που συμμετέχουν σε προγράμματα θεραπείας με υποκατάστατα οπιοειδών λαμβάνουν βουπρενορφίνη, η οποία, ωστόσο, δεν καλύπτεται από τα ταμεία υγειονομικής ασφάλισης, με αποτέλεσμα οι περισσότεροι ασθενείς να υποχρεούνται να καταβάλλουν μεγάλα ποσά για τα φάρμακά τους (περίπου τον μισό μισθό τους κάθε μήνα). Αυτό οδηγεί στην ανάπτυξη μαύρης αγοράς βουπρενορφίνης.
Λίγες χώρες προβλέπουν εποπτευόμενες εγκαταστάσεις κατανάλωσης ναρκωτικών ενώ ορισμένες χώρες της ΕΕ εφαρμόζουν επίσης προγράμματα κατανάλωσης ναλοξόνης κατ’οίκον.
Παρόλο που έχει σημειωθεί πρόοδος τα τελευταία χρόνια, η λήψη υπερβολικών δόσεων από χρήστες ναρκωτικών, καθώς και οι ασθένειες, τα ατυχήματα, η βία και οι αυτοκτονίες που σχετίζονται με τα ναρκωτικά παραμένουν μια από τις κυριότερες αιτίες θνησιμότητας νεαρών ατόμων στην ΕΕ, η οποία θα μπορούσε να αποφευχθεί. Η ΕΕ υπολογίζει τον αριθμό των θανάτων από υπερβολική δόση ναρκωτικών σε 5.800 τουλάχιστον το 2013. Μετά το 2003 οι περισσότερες χώρες δεν ήταν σε θέση να μειώσουν τον αριθμό των θανάτων από υπερβολική δόση. Ωστόσο, αξίζει να σημειωθεί ότι, συνολικά, η έκταση και η εφαρμογή μέτρων μείωσης των βλαβερών συνεπειών στην ΕΕ φαίνεται ότι έχει άμεση σχέση με τη μείωση των αναφερόμενων στοιχείων για τη λήψη υπερβολικής δόσης από χρήστες ναρκωτικών. Οι μολύνσεις από τον ιό HIV μεταξύ χρηστών ενδοφλέβιων ναρκωτικών μειώθηκαν το 2013. Ωστόσο, τα ποσοστά μόλυνσης για την ηπατίτιδα C παραμένουν υψηλά σε πολλές χώρες.
Η χρήση ναρκωτικών στις φυλακές
Οι κρατούμενοι κάνουν χρήση ουσιών σε υψηλότερα ποσοστά από τον γενικό πληθυσμό. Το 2013 και το 2014, οι περισσότερες χώρες της ΕΕ εφάρμοζαν πολιτικές υγειονομικής περίθαλψης για τους χρήστες ναρκωτικών στις φυλακές. Πάνω από το 50% των χωρών αυτών σχεδιάζει να αυξήσει και τα υφιστάμενα μέτρα μέχρι το τέλος του 2016, ενώ οι περισσότερες από τις χώρες που δεν εφαρμόζουν σήμερα τέτοια μέτρα σκοπεύουν να ξεκινήσουν την εφαρμογή τους την ίδια περίοδο.
Το 2013 και το 2014, οι φυλακές και οι υπηρεσίες που λειτουργούν σε τοπικό επίπεδο φρόντιζαν να συνεχιστεί η θεραπεία για τους χρήστες ναρκωτικών, σε περισσότερα από τα μισά κράτη μέλη της ΕΕ, με ιδιαίτερη έμφαση στην αποφυγή λήψης υπερβολικών δόσεων.
Το 2013, αναφέρθηκε ότι υπήρχε θεραπεία με υποκατάστατα οπιοειδών στις φυλακές των περισσοτέρων χωρών της ΕΕ. Ωστόσο, σε ορισμένες χώρες η θεραπεία στις φυλακές περιοριζόταν μόνο στα άτομα που διέθεταν ήδη σχετική συνταγή προτού φυλακιστούν.
Μόνο ορισμένες χώρες προέβλεπαν ειδική χρηματοδότηση για δραστηριότητες μείωσης της ζήτησης ναρκωτικών το 2013 και το 2014. Ο προϋπολογισμός για τις δραστηριότητες αυτές εντάσσεται συχνά σε συναφείς τομείς, όπως η υγειονομική περίθαλψη, η εκπαίδευση και η κοινωνική πρόνοια.
4.Μείωση της προσφοράς ναρκωτικών
Η Ευρωπόλ αναφέρει ότι το λαθρεμπόριο ναρκωτικών ήταν η σημαντικότερη εγκληματική δραστηριότητα το 2013 και το 2014, από άποψη νέων υποθέσεων και ροής πληροφοριών. Το 2013 αναφέρθηκαν περίπου 230.000 παραβάσεις όσον αφορά την προσφορά ναρκωτικών, εκ των οποίων το 57% αφορούσε την κάνναβη. Περισσότερες από 1.600 νέες υποθέσεις ναρκωτικών κινήθηκαν το 2014 στην ΕΕ κατά ομάδων οργανωμένου εγκλήματος για τη διακίνηση κοκαΐνης, ηρωίνης, συνθετικών ναρκωτικών και κάνναβης.
Το 2014, 101 νέες ψυχοτρόπες ουσίες δηλώθηκαν για πρώτη φορά στην ΕΕ, έναντι 41 το 2010. Περισσότερες από 450 ελέγχονται σήμερα από το ΕΚΠΝΤ. Το 2013, έγιναν 33.000 κατασχέσεις νέων ψυχοτρόπων ουσιών που ανέρχονταν σε περισσότερους από 2,3 τόνους. Η παραγωγή αυτών των ουσιών, στην οποία περιλαμβάνονται η παρασκευή δισκίων, η συσκευασία και η επισήμανση, πραγματοποιείται ολοένα και περισσότερο στο εσωτερικό της ΕΕ, αλλά και σε τρίτες χώρες. Τα κράτη μέλη της ΕΕ αναφέρουν ότι η Κίνα ήταν η κύρια πηγή νέων ψυχοτρόπων ουσιών που παραδόθηκαν στην Ευρώπη το 2014.
Το 2013 και το 2014, το ΕΚΠΝΤ διαβίβασε στο Σύστημα Έγκαιρης Προειδοποίησης 182 επίσημες κοινοποιήσεις σχετικά με νέες ψυχοτρόπες ουσίες και 32 προειδοποιήσεις για τη δημόσια υγεία. Πολλές από αυτές αφορούσαν σοβαρά ανεπιθύμητα συμβάντα, ιδίως θανάτους και/ή οι παράγοντες κινδύνου, που θα μπορούσαν να προκαλέσουν σοβαρή βλάβη. Αυτήν την περίοδο, το ΕΚΠΝΤ και η Ευρωπόλ διενεργούν επτά εκτιμήσεις επικινδυνότητας για νέες ψυχοτρόπες ουσίες οι οποίες δημιουργούν ανησυχίες για την υγεία. Σε αυτή τη βάση, η Επιτροπή υπέβαλε στο Συμβούλιο προτάσεις για τον έλεγχο, σε ολόκληρη την ΕΕ, δύο ουσιών το 2013 και άλλων έξι το 2014. Όλες οι προτάσεις της Επιτροπής εγκρίθηκαν από το Συμβούλιο μετά από θετική γνωμοδότηση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
Δεδομένου του μεγέθους της απειλής από νέες ψυχοτρόπες ουσίες, το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έπρεπε να αποφασίσουν την καθιέρωση ενός νέου, ταχύτερου και πιο αποτελεσματικού συστήματος για την αντιμετώπιση των απειλών. Τον Σεπτέμβριο του 2013, η Επιτροπή ενέκρινε μια
δέσμη νομοθετικών μέτρων
για την επίτευξη αυτών των στόχων. Έκτοτε, η δέσμη μέτρων αποτελεί το αντικείμενο συζητήσεων από τους συννομοθέτες.
Το 2013 και το 2014, το ΕΚΠΝΤ συνεργάστηκε με χώρες της ΕΕ για να συγκεντρώσει ακριβή, αξιόπιστα, συγκρίσιμα και υψηλής ποιότητας δεδομένα από όλη την ΕΕ σχετικά με την προσφορά ναρκωτικών. Αυτό θα επιτρέψει την αξιολόγηση της κατάστασης και της αποτελεσματικότητας των πολιτικών που στοχεύουν στη μείωση της προσφοράς. Τα δεδομένα θα συγκεντρωθούν για ένα πιλοτικό πρόγραμμα το 2015.
Ο αριθμός των υποθέσεων λαθρεμπορίου ναρκωτικών που παραπέμφθηκαν στην Eurojust αυξήθηκε ελαφρώς το 2014 σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Σύμφωνα με σχέδιο που διαχειρίστηκε η Eurojust για το λαθρεμπόριο ναρκωτικών το 2014, οι διαφορές στους ουσιαστικούς και διαδικαστικούς κανόνες που εφαρμόζουν οι χώρες της ΕΕ αποτελούν σημαντικό εμπόδιο στη διερεύνηση υποθέσεων λαθρεμπορίου ναρκωτικών και στον προσδιορισμό, τον εντοπισμό και την ανάκτηση περιουσιακών στοιχείων που προέρχονται από διασυνοριακές δραστηριότητες οργανωμένου εγκλήματος. Χάρη στο σχέδιο διαπιστώθηκε επίσης ότι σε υποθέσεις διακίνησης ναρκωτικών ελάχιστα είχαν χρησιμοποιηθεί αποφάσεις δέσμευσης και δήμευσης. Το 2013 και το 2014 οι περισσότερες χώρες της ΕΕ ανέλαβαν πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση του διασυνοριακού λαθρεμπορίου ναρκωτικών και τη βελτίωση της ασφάλειας με άλλα κράτη μέλη.
Το 2013 και το 2014 η CEPOL διοργάνωσε επιμόρφωση σχετικά με τα ναρκωτικά και τα συναφή προβλήματα για περίπου 1.300 συμμετέχοντες από κράτη μέλη της ΕΕ, συνδεδεμένες χώρες, υποψήφιες χώρες και οργανισμούς της ΕΕ. Περισσότερες από τις μισές χώρες της ΕΕ δήλωσαν ότι υπάρχει καλή συνεργασία στον τομέα των ναρκωτικών μεταξύ των υπηρεσιών επιβολής του νόμου και των σχετικών οργανισμών, παρά το γεγονός ότι δεν διαθέτουν όλες οι χώρες μνημόνια συνεννόησης για επισημοποίηση της συνεργασίας.
Το 2013, έγιναν συνολικά 846 κατασχέσεις και ανασχέσεις αποστολών πρόδρομων ουσιών ναρκωτικών προοριζόμενων για παράνομη χρήση· το 2014, σημειώθηκαν 628 τέτοιες περιπτώσεις.
Μερικές χώρες της ΕΕ αναθέτουν όλες τις εξουσίες επιβολής της νομοθεσίας στο Κέντρο Θαλάσσιων Αναλύσεων και Επιχειρήσεων (Ναρκωτικά) (MAOC-N) όταν πρόκειται για κατασχέσεις ναρκωτικών στον Ατλαντικό Ωκεανό, ειδικότερα. Από τότε που ιδρύθηκε, το κέντρο έχει συντονίσει την απαγόρευση περισσότερων από 120 σκαφών και την κατάσχεση περισσότερων από 100 τόνων κοκαΐνης και 300 τόνων κάνναβης με εμπορική αξία λιανικής πώλησης στην ΕΕ 8 δισ. ευρώ. Οι δραστηριότητες του κέντρου χρηματοδοτούνται και από την ΕΕ.
Το 2013 και το 2014 το νομικό σύστημα των περισσοτέρων χωρών της ΕΕ προέβλεπε για τοξικομανείς εγκληματίες εναλλακτικές λύσεις αντί των καταναγκαστικών κυρώσεων. Σχεδόν όλες οι χώρες της ΕΕ προέβλεπαν θεραπεία και αποκατάσταση, ενώ οι μισές από αυτές προέβλεπαν και εκπαίδευση, παρακολούθηση μετά τη θεραπεία και κοινωνική ένταξη.
Παράδειγμα
Στην Πορτογαλία, ο νόμος που εφαρμόζεται από τον Ιούλιο του 2001 αποποινικοποιεί τη χρήση ναρκωτικών και τις συναφείς πράξεις, αλλά διατηρεί τη χρήση ναρκωτικών ως παράνομη συμπεριφορά. Θεωρείται έγκλημα η κατοχή ναρκωτικών σε ποσότητα μεγαλύτερη από τον μέσο όρο ατομικής κατανάλωσης επί 10 ημέρες. Ωστόσο, κάθε άτομο που συλλαμβάνεται να κατέχει μικρότερη ποσότητα, χωρίς να υπάρχουν υπόνοιες για εμπλοκή του σε εμπόριο ναρκωτικών, εξετάζεται από μια τοπική επιτροπή κατά της τοξικομανίας, η οποία απαρτίζεται από έναν δικηγόρο, έναν γιατρό και έναν κοινωνικό λειτουργό. Μπορούν να επιβληθούν διοικητικές κυρώσεις, αλλά κύριος στόχος είναι η ευκολότερη πρόσβαση σε θεραπευτική αγωγή, η αποκατάσταση της υγείας και η ένταξη στην κοινωνία. Οι επιτροπές αυτές ενεργούν ως «δεύτερη γραμμή» των προληπτικών παρεμβάσεων, αξιολογώντας τις προσωπικές συνθήκες κάθε χρήστη ναρκωτικών που φέρνει ενώπιόν τους η αστυνομία και παρέχοντάς του τις κατάλληλες λύσεις.
Μια άλλη πρόκληση είναι η ανάδειξη του διαδικτύου σε ηλεκτρονική αγορά ναρκωτικών. Περισσότερες από τις μισές χώρες της ΕΕ επιδίδονται στον εντοπισμό του ηλεκτρονικού εγκλήματος που σχετίζεται με τα ναρκωτικά, ενώ ορισμένες από αυτές αναζητούν συγκεκριμένους ιστότοπους πώλησης συνθετικών ναρκωτικών. Η Eurojust και η Ευρωπόλ ανέφεραν επίσης ότι έχουν αναλάβει διάφορες πρωτοβουλίες για την καταπολέμηση του ηλεκτρονικού εγκλήματος που σχετίζεται με τα ναρκωτικά.
Παράδειγμα
Στη Γερμανία, η Ομοσπονδιακή Αστυνομία Δίωξης Εγκλήματος (BKA) εντόπισε αύξηση της πώλησης μέσω του διαδικτύου ναρκωτικών κάθε είδους, κυρίως συνθετικών ναρκωτικών. Επιπλέον, το εμπόριο ναρκωτικών μετατοπίζεται ολοένα και περισσότερο από το «φωτεινό» στο λεγόμενο «σκοτεινό» διαδίκτυο. Ως εκ τούτου, λόγω της ανωνυμίας και της κωδικοποίησης, η ταυτοποίηση των διαχειριστών, πωλητών και πελατών γίνεται πολύ δύσκολη. Επιπλέον, η χρήση εικονικών νομισμάτων, όπως του bitcoin, διευκολύνει την ακόμη μεγαλύτερη ανωνυμία των χρηστών. Λόγω αυτού του αυξανόμενου με ταχείς ρυθμούς φαινομένου, η BKA συγκρότησε μια ομάδα εργασίας για το «λαθρεμπόριο ναρκωτικών μέσω του διαδικτύου», η οποία λειτουργεί από τις 15 Νοεμβρίου 2014. Η ομάδα εργασίας αποτελείται σήμερα από 25 μέλη του προσωπικού.
Ορισμένες μόνο χώρες παρείχαν ειδική χρηματοδότηση το 2013 και το 2014 για δραστηριότητες μείωσης της προσφοράς ναρκωτικών. Ο προϋπολογισμός για τις δραστηριότητες αυτές συνήθως εντάσσεται σε συναφείς τομείς, όπως στον γενικό προϋπολογισμό της Αστυνομίας Δίωξης του Εγκλήματος.
5.Συντονισμός
Για την αποτελεσματική αντιμετώπιση του διατομεακού χαρακτήρα του προβλήματος των ναρκωτικών απαιτείται συντονισμός των διαφόρων τομέων πολιτικής σε επίπεδο ΕΕ και σε εθνικό επίπεδο.
Το Συμβούλιο έχει συγκροτήσει ειδική ομάδα εργασίας για την αντιμετώπιση των ζητημάτων που σχετίζονται με τα ναρκωτικά σε όλους τους τομείς. Στο πλαίσιο αυτής της ομάδας, οι προεδρίες του Συμβουλίου εφαρμόζουν μια ατζέντα για τη στενή παρακολούθηση του σχεδίου δράσης της ΕΕ για τα ναρκωτικά. Ωστόσο, ορισμένες χώρες της ΕΕ θεωρούν ότι δεν αντιμετωπίζονται συστηματικά όλα τα ζητήματα. Οι εκ περιτροπής προεδρίες του Συμβουλίου έχουν επίσης καταβάλει προσπάθειες για τη δημιουργία στενότερων δεσμών και την ανταλλαγή πληροφοριών με τις άλλες ομάδες εργασίας που ασχολούνται με την επιβολή του νόμου.
Σχεδόν όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ ισχυρίζονται ότι οι θέσεις που διατυπώνουν στις ομάδες εργασίας του Συμβουλίου που ασχολούνται με θέματα ναρκωτικών είναι ευθυγραμμισμένες με τις αντίστοιχες θέσεις όλων των ενδιαφερομένων μερών σε εθνικό επίπεδο.
Το 2013, εκτός από μια χώρα η οποία έχει περιφερειακή προσέγγιση, όλες οι άλλες χώρες της ΕΕ διέθεταν εθνικές στρατηγικές για τα ναρκωτικά. Ενώ οι περισσότερες στρατηγικές εστιάζουν κυρίως στα παράνομα ναρκωτικά, σε ορισμένες χώρες της ΕΕ τα ναρκωτικά εντάσσονται σε ευρύτερες πολιτικές για την αντιμετώπιση της εξάρτησης από ουσίες, όπως ο καπνός, το αλκοόλ και, μερικές φορές, συμπεριφορές που προκαλούν εθισμό. Κατά τα τελευταία χρόνια, αυξήθηκε ο αριθμός των χωρών που έχουν πραγματοποιήσει τελική αξιολόγηση της στρατηγικής τους για τα ναρκωτικά ή έχουν εκπονήσει σχετικό σχέδιο δράσης. Όλα τα κράτη μέλη ανέφεραν ότι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών συμμετείχαν στην εκπόνηση, την παρακολούθηση ή/και την αξιολόγηση της εθνικής τους πολιτικής για τα ναρκωτικά την περίοδο 2013-2014.
Παράδειγμα
Στη Σλοβακία, οι ΜΚΟ συμμετέχουν με εκπρόσωπό τους (κυβερνητικός επίτροπος) στο κύριο συντονιστικό όργανο, το Συμβούλιο της Κυβέρνησης της Δημοκρατίας της Σλοβακίας για την πολιτική στον τομέα των ναρκωτικών. Το άτομο αυτό είναι εξουσιοδοτημένο να καλεί εκπροσώπους στις συνεδριάσεις του συμβουλίου και συγκεκριμένα στη συζήτηση για ορισμένα θέματα της ημερήσιας διάταξης. Επιπλέον, κατά την προετοιμασία νέων σημαντικών εγγράφων (για στρατηγικές, σχέδια δράσης), εκπρόσωποι των ΜΚΟ καλούνται να υποβάλουν τις ιδέες τους, είτε μέσω του κυβερνητικού επιτρόπου, είτε απευθείας στο συμβούλιο. Έχουν επίσης αρμοδιότητα να υποβάλουν τις παρατηρήσεις και προτάσεις τους στο πλαίσιο της διαδικασίας έγκρισης των εγγράφων. Αυτές οι παρατηρήσεις και προτάσεις πρέπει να συζητούνται και οι πλέον κατάλληλες από αυτές να λαμβάνονται υπόψη. Πρέπει να αποφεύγεται κάθε απόκλιση από αυτή τη διαδικασία, η οποία σε διαφορετική περίπτωση μπορεί να διακοπεί.
Οι περισσότεροι εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών επιβεβαίωσαν τη συμμετοχή τους στην ανάπτυξη, την παρακολούθηση και την αξιολόγηση της πολιτικής της χώρας τους για τα ναρκωτικά την περίοδο 2013-2014, μολονότι ορισμένοι ανέφεραν ότι δεν διεξήχθη διαρθρωμένος διάλογος για το θέμα αυτό. Ενώ πολλοί από τους εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών χαρακτήρισαν χρήσιμο το είδος της συνεργασίας που είχαν σε εθνικό επίπεδο, ορισμένοι υποστήριξαν ότι στις χώρες τους δεν υπάρχει καμία συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στη διαμόρφωση των πολιτικών για τα ναρκωτικά. Σε επίπεδο ΕΕ, διεξάγεται διαρθρωμένος διάλογος μεταξύ της Επιτροπής και της κοινωνίας των πολιτών μέσω του Φόρουμ της Κοινωνίας των Πολιτών για τα Ναρκωτικά, το οποίο παρέχει συμβουλές για τη στήριξη της χάραξης και εφαρμογής πολιτικής.
Οι εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών έκριναν ότι το 2013 και το 2014 διατέθηκαν ανεπαρκείς πόροι σε εθνικό επίπεδο για την εκπλήρωση των προτεραιοτήτων της ευρωπαϊκής στρατηγικής για τα ναρκωτικά. Πολλές ΜΚΟ ανέφεραν επίσης μειώσεις των πιστώσεων του προϋπολογισμού.
Εξακολουθούν να μην υπάρχουν επαρκή αποδεικτικά στοιχεία για τις εθνικές δημόσιες δαπάνες που αφορούν τα ναρκωτικά. Για τις 19 χώρες που έχουν πραγματοποιήσει εκτιμήσεις τα τελευταία 10 χρόνια, οι δαπάνες κυμαίνονται μεταξύ 0,01% και 0,5% του ΑΕγχΠ, με την υγειονομική περίθαλψη να αντιστοιχεί στο 24%-73% του συνόλου των δαπανών που αφορούν τα ναρκωτικά.
6.Διεθνής συνεργασία
Σε διεθνές επίπεδο, σημαντικό στόχο -που περιλαμβάνεται και στη στρατηγική της ΕΕ για τα ναρκωτικά- αποτελεί η ενιαία στάση των χωρών της ΕΕ στη διεθνή σκηνή και στις σχέσεις με τις χώρες-εταίρους. Το 2013 και το 2014 η ΕΕ κατόρθωσε σε μεγάλο βαθμό να παρουσιάσει ενιαίες θέσεις στις διεθνείς συναντήσεις. Παρά το γεγονός ότι έχουν ληφθεί μέτρα για μεγαλύτερη ομοιομορφία των θέσεων που εκφράζουν οι χώρες της ΕΕ στα όργανα των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), χρειάζεται να βελτιωθεί περαιτέρω ο συντονισμός των αντιπροσωπειών των κρατών μελών στον ΟΗΕ στη Βιέννη, καθώς και στην Οριζόντια Ομάδα για τα Ναρκωτικά στις Βρυξέλλες.
Έγινε προετοιμασία των θέσεων της ΕΕ για τις συνεδριάσεις στον ΟΗΕ ή άλλα διεθνή φόρουμ που ασχολούνται με θέματα ναρκωτικών, ενώ ετοιμάζεται μια κοινή θέση της ΕΕ για την UNGASS 2016.
Η ΕΕ διατηρεί μακρόχρονη συνεργασία με χώρες εκτός της ΕΕ, όπως οι ΗΠΑ, οι χώρες της Λατινικής Αμερικής, της Καραϊβικής, της Κεντρικής Ασίας και οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, η Ρωσία και οι χώρες της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας, και διενεργεί τακτικά συνεδριάσεις με τη συμμετοχή εμπειρογνωμόνων από τις χώρες αυτές για τα ναρκωτικά. Έχει συνάψει επίσης ειδικές συμφωνίες συνεργασίας για τον έλεγχο των πρόδρομων ουσιών των ναρκωτικών με 11 χώρες, όπως η Κίνα, οι ΗΠΑ και το Μεξικό. Στο πλαίσιο των συμφωνιών αυτών πραγματοποιούνται τακτικά, κατά κανόνα μια φορά τον χρόνο, συνεδριάσεις εμπειρογνωμόνων.
Το 2013 και το 2014 η συνεργασία με τις χώρες της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας και τη Ρωσία εστίασε κυρίως στη μείωση της προσφοράς ναρκωτικών, αλλά η συνεργασία ήταν λιγότερο στενή από ό, τι στο παρελθόν. Αυτό πιθανότατα οφείλεται και στα υφιστάμενα προβλήματα όσον αφορά την ασφάλεια κατά μήκος των ανατολικών συνόρων της Ευρώπης. Η εμφάνιση στις χώρες της διεύρυνσης εθνικών στρατηγικών για τα ναρκωτικά, σύμφωνα με την στρατηγική και τα σχέδια δράσης της ΕΕ στον τομέα των ναρκωτικών, αποτελεί σημαντική πρόοδο. Ο
μηχανισμός συντονισμού και συνεργασίας σε θέματα ναρκωτικών ΕΕ-CELAC
και η κοινή ομάδα παρακολούθησης για τον έλεγχο των πρόδρομων ουσιών πραγματοποίησε συνεδριάσεις εστιάζοντας στο παγκόσμιο πρόβλημα των ναρκωτικών. Η πολιτική της ΕΕ για τα ναρκωτικά στην περιοχή της Λατινικής Αμερικής ενισχύεται επίσης από ορισμένα περιφερειακά και διμερή προγράμματα συνεργασίας. Οι συζητήσεις μεταξύ της ΕΕ και των ΗΠΑ επικεντρώθηκαν σε θέματα όπως: η αντιμετώπιση νέων ψυχοτρόπων ουσιών, η κατάχρηση συνταγογραφούμενων φαρμάκων και η προετοιμασία της ειδικής συνόδου της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών 2016 (UNGASS).
Η προσέγγιση που υιοθετήθηκε στα ευρωπαϊκά προγράμματα εξωτερικής συνεργασίας για τα ναρκωτικά στοχεύει στην ισορροπημένη αντιμετώπιση της προσφοράς και της ζήτησης ναρκωτικών, παράλληλα με την προώθηση και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ορισμένα από τα βασικά προγράμματα που σχετίζονται με τα ναρκωτικά και χρηματοδοτήθηκαν από την ΕΕ το 2013 και το 2014 είναι τα εξής:
το COPOLAD, ένα πρόγραμμα περιφερειακής συνεργασίας για τα ναρκωτικά, με τη Λατινική Αμερική
το πρόγραμμα για τον «δρόμο της κοκαΐνης» που υλοποιείται σε 38 χώρες της Δυτικής Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής και της Καραϊβικής
το πρόγραμμα «δρόμος της ηρωίνης»
το πρόγραμμα δράσης για τα ναρκωτικά στην Κεντρική Ασία (CADAP)
το πρόγραμμα BOMCA 8, που εφαρμόζεται και στην Κεντρική Ασία.
Η ΕΕ αναπτύσσει επίσης συνεργασία με τη Δυτική Αφρική, όπου παρέχει στήριξη για την υλοποίηση του περιφερειακού σχεδίου δράσης της ECOWAS κατά του λαθρεμπορίου ναρκωτικών, του συναφούς οργανωμένου εγκλήματος και της χρήσης ναρκωτικών.
Η ΕΕ στηρίζει επί μακρόν σχέδια και προγράμματα του Γραφείου των Ηνωμένων Εθνών για τον Έλεγχο των Ναρκωτικών και την Πρόληψη του Εγκλήματος (UNODC). Η ΕΕ χρηματοδοτεί διάφορα σχέδια και προγράμματα που αποσκοπούν στην παγκόσμια καταπολέμηση του λαθρεμπορίου ναρκωτικών παρέχοντας συνολικά 73 εκατ. ευρώ.
Παράδειγμα
Η συνεργασία μεταξύ της ΕΕ και της Λατινικής Αμερικής φαίνεται και από το COPOLAD, ένα περιφερειακό πρόγραμμα συνεργασίας για τις πολιτικές κατά των ναρκωτικών, το οποίο αποσκοπεί στη βελτίωση της ισορροπίας, της συνοχής και των συνεπειών των πολιτικών αυτών στη Λατινική Αμερική, καθώς και από τον μηχανισμό συντονισμού και συνεργασίας σε θέματα ναρκωτικών ΕΕ-CELAC. Αποσκοπεί κυρίως στην ενίσχυση των ικανοτήτων και τη στήριξη των διαφόρων σταδίων της διαδικασίας ανάπτυξης των πολιτικών για τα ναρκωτικά στις χώρες της Λατινικής Αμερικής. Σύμφωνα με τις εθνικές υπηρεσίες της Λατινικής Αμερικής κατά των ναρκωτικών, το COPOLAD βοήθησε να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο γίνονται αντιληπτές οι πολιτικές για τα ναρκωτικά, συνέβαλε στην αλλαγή των προτύπων, και βοήθησε να δοθεί έμφαση στην ανάγκη για μια ισορροπημένη προσέγγιση ανάμεσα στη μείωση της ζήτησης και τη μείωση της προσφοράς ναρκωτικών, τη διαμόρφωση τεκμηριωμένων πολιτικών και πολιτικών βασιζόμενων στις αρχές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημόσιας υγείας, τη συνεκτίμηση ζητημάτων που άπτονται του φύλου, και τη θέσπιση αποδεκτών προσεγγίσεων για μείωση των βλαβερών συνεπειών, οι οποίες απορρίπτονταν μαζικά κατά το παρελθόν.
Η εναλλακτική ανάπτυξη σκοπό έχει να προσφέρει στους γεωργούς μια οικονομικά βιώσιμη, νόμιμη εναλλακτική λύση αντί της καλλιέργειας ναρκωτικών. Λίγες μόνο χώρες της ΕΕ δήλωσαν ότι χρηματοδοτούσαν τέτοια προγράμματα σε περιοχές όπου γινόταν παράνομη καλλιέργεια ναρκωτικών ή όπου υπήρχε κίνδυνος για τέτοιες καλλιέργειες το 2013 και το 2014.
Την περίοδο 2013-2014, λιγότερες από τις μισές χώρες της ΕΕ συμμετείχαν στην υποστήριξη χωρών εκτός ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της κοινωνίας των πολιτών στις εν λόγω χώρες, προκειμένου να αναπτύξουν και να εφαρμόσουν πρωτοβουλίες για τη μείωση του κινδύνου και των βλαβερών συνεπειών.
Μερικές χώρες της ΕΕ χρηματοδότησαν σχέδια και/ή προγράμματα που εστίαζαν στην αντιμετώπιση του οργανωμένου εγκλήματος που σχετίζεται με τα ναρκωτικά σε χώρες εκτός ΕΕ κατά την περίοδο 2013-2014.
Το 2013 και το 2014 τα μισά κράτη μέλη της ΕΕ συμμετείχαν σε διμερείς συμφωνίες, διαμόρφωσαν στρατηγικές συνεργασίας και/ή σχέδια δράσης για τα ναρκωτικά που περιλάμβαναν σχετική συνεργασία με χώρες εκτός ΕΕ (κυρίως με τη Ρωσία, τα Δυτικά Βαλκάνια, τη Μέση Ανατολή και τη Λατινική Αμερική). Οι συνηθέστερες διμερείς συμφωνίες συνεργασίας ήταν εκείνες που αφορούσαν τον συντονισμό, τη μείωση της ζήτησης και της προσφοράς ναρκωτικών, την ενημέρωση, την αξιολόγηση, την έρευνα και την παρακολούθηση, καθώς και εκείνες που αφορούσαν μόνο τη μείωση της προσφοράς ναρκωτικών.
7.Ενημέρωση, έρευνα, παρακολούθηση και αξιολόγηση
Το 2013 και το 2014, η Επιτροπή διέθεσε σχεδόν 10 εκατ. ευρώ για τη χρηματοδότηση δύο έργων που σχετίζονται με τα ναρκωτικά στο πλαίσιο του προγράμματος κοινωνικοοικονομικών και ανθρωπιστικών επιστημών του εβδόμου προγράμματος-πλαισίου για την έρευνα (ΠΠ 7). Τα έργα αυτά ήταν τα εξής: Μορφές εθισμού και τρόπος ζωής στη σύγχρονη Ευρώπη (ALICE RAP) και Ευρωπαϊκό δίκτυο στον τομέα της έρευνας για τα ναρκωτικά (ERANID). Η συνολική στήριξη του ΠΠ 7 για την έρευνα σε θέματα ναρκωτικών ανέρχεται σε 60 εκατ. ευρώ περίπου και καλύπτει, μεταξύ άλλων, μελέτες σχετικά με τη χρήση ενδοφλέβιων ναρκωτικών από ομάδες ατόμων που πάσχουν από ηπατίτιδα και από έγκυες γυναίκες που έχουν προσβληθεί από τον ιό HIV, καινοτόμες θεραπευτικές επιλογές και βελτίωση των τεχνολογιών ανίχνευσης ναρκωτικών.
Τέλος, η Επιτροπή χορήγησε χρηματοδοτήσεις άνω του 1,5 εκατ. ευρώ από άλλα χρηματοδοτικά προγράμματα για ερευνητικά έργα στον τομέα των ναρκωτικών.
Κατά την περίοδο 2013-2014, διενεργήθηκε νέα βασική έρευνα στις χώρες της ΕΕ, κυρίως για τη μείωση της ζήτησης ναρκωτικών και τις ασθένειες που μεταδίδονται με το αίμα και συνδέονται με τη χρήση ναρκωτικών. Ανάμεσα στα πιο δημοφιλή θέματα της έρευνας ήταν η πολυτοξικομανία και η κατάχρηση συνταγογραφούμενων ελεγχόμενων φαρμάκων, τα προβλήματα ναρκωτικών στις φυλακές και η ύπαρξη και έκταση των παρεμβάσεων και υπηρεσιών που αποσκοπούν στη μείωση της ζήτησης ναρκωτικών εντός των φυλακών. Σε ορισμένες χώρες διεξήχθη έρευνα για μείωση της προσφοράς ναρκωτικών και για την ψυχιατρική και σωματική συννοσηρότητα.
Το 2013 και το 2014, σχεδόν όλες οι χώρες της ΕΕ ξεκίνησαν ή υλοποίησαν πρωτοβουλίες για την κατάρτιση επαγγελματιών στη μείωση της ζήτησης και της προσφοράς ναρκωτικών. Οι μισές επίσης χώρες ξεκίνησαν ή υλοποίησαν πρωτοβουλίες για την κατάρτιση επαγγελματιών στον τομέα της συλλογής δεδομένων και της αναφοράς στοιχείων σχετικά με τη μείωση της ζήτησης και της προσφοράς ναρκωτικών. Ορισμένες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών συμμετείχαν επίσης στις πρωτοβουλίες κατάρτισης σε εθνικό ή ενωσιακό επίπεδο.
8.Συμπεράσματα
Τα ναρκωτικά αποτελούν ένα σύνθετο κοινωνικό πρόβλημα με πολύ υψηλό ανθρώπινο και κοινωνικό κόστος. Το λαθρεμπόριο ναρκωτικών είναι μία από τις πλέον κερδοφόρες δραστηριότητες του οργανωμένου εγκλήματος. Επί σειρά ετών, η ΕΕ εφαρμόζει μια πολιτική με σκοπό να επιτύχει ισορροπία στη μείωση της ζήτησης και της προσφοράς ναρκωτικών. Αυτό το ευρωπαϊκό μοντέλο αναγνωρίζεται ως έγκυρο από πολλά ενδιαφερόμενα μέρη και από χώρες εκτός ΕΕ.
Η ΕΕ πρέπει να στηριχθεί στις ήδη υπάρχουσες σχέσεις και στον διάλογο με τρίτες χώρες για να δώσει νέα ώθηση στη συνεργασία για την καταπολέμηση των ναρκωτικών. Εάν η ΕΕ επιθυμεί να προωθήσει σε ολόκληρο τον κόσμο τη δική της ισορροπημένη προσέγγιση για το πρόβλημα των ναρκωτικών, θα χρειαστεί στενότερη και στοχευμένη συνεργασία με τρίτες χώρες και με διεθνείς και περιφερειακούς οργανισμούς. Η συμμετοχή και στήριξη της ΕΕ θα βοηθήσουν τις τρίτες χώρες να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα των ναρκωτικών, ενώ παράλληλα θα συμβάλουν στη μείωση της προσφοράς ναρκωτικών στην ΕΕ.
Νέοι κίνδυνοι εμφανίζονται τακτικά. Ένας από τους κινδύνους είναι η αύξηση των νέων ψυχοτρόπων ουσιών. Έχει πλέον πρωταρχική σημασία το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο να συμφωνήσουν στη θέσπιση ενός ισχυρού και αποτελεσματικού συστήματος για την αντιμετώπιση των απειλών από τις νέες ψυχοτρόπες ουσίες σε ολόκληρη την ΕΕ. Ταυτόχρονα, πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες για βελτίωση των ικανοτήτων καταγραφής των επικίνδυνων ουσιών σε διεθνές επίπεδο σε συνεργασία με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.
Μια άλλη δυσμενής εξέλιξη είναι η ανάδειξη του διαδικτύου σε ηλεκτρονική αγορά ναρκωτικών. Η ΕΕ και η διεθνής κοινότητα πρέπει να αντιμετωπίσουν αυτή την πτυχή του προβλήματος των ναρκωτικών με διορατικότητα, σε συνεργασία με τις αρχές επιβολής του νόμου, τη βιομηχανία, την κοινωνία των πολιτών και άλλους εταίρους για την εξεύρεση αποτελεσματικών τρόπων πρόληψης του λαθρεμπορίου ναρκωτικών μέσω του διαδικτύου.
Η κάνναβη χρησιμοποιείται ευρέως και αποτελεί αντικείμενο λαθρεμπορίου στην ΕΕ, ενώ η πρόσφατη εμφάνιση συνθετικών κανναβινοειδών προϊόντων πρόσθεσε μια νέα διάσταση στη συγκεκριμένη αγορά. Το θέμα της κάνναβης συζητείται έντονα επίσης σε διεθνές επίπεδο και στην Ευρώπη, καθώς οι νέες νομοθετικές εξελίξεις σε τρίτες χώρες επιτρέπουν τη χρήση της για σκοπούς αναψυχής. Η συζήτηση αυτή αναμένεται να συνεχιστεί και θα μας απασχολήσει ακόμη περισσότερο στο μέλλον.
Παρά το γεγονός ότι σπανίζουν οι πληροφορίες σχετικά με τις δημόσιες δαπάνες για πολιτικές που αφορούν τα ναρκωτικά, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η οικονομική κρίση έχει επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη μέλη αντιμετωπίζουν το ζήτημα. Σύμφωνα με το ΕΚΠΝΤ, αρκετά από αυτά ανέφεραν συρρίκνωση των υπηρεσιών μείωσης των βλαβερών συνεπειών των ναρκωτικών και/ή εφαρμογή μόνο μικρής κλίμακας μέτρων. Επιπλέον, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών έχουν επιστήσει την προσοχή στη μείωση των εθνικών προϋπολογισμών για την πρόληψη και τη θεραπεία της τοξικομανίας.
Θα υπάρξουν ερευνητικές προσπάθειες στον τομέα των ναρκωτικών σε επίπεδο ΕΕ. Το πρόγραμμα-πλαίσιο της ΕΕ για την έρευνα και την καινοτομία (2014-2020) «Ορίζοντας 2020» και το πρόγραμμα «Δικαιοσύνη» (2014-2020) θα είναι τα κύρια μέσα για την ενίσχυση της έρευνας της ΕΕ σ’ αυτόν τον τομέα.
Η Ειδική Σύνοδος της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών (UNGASS) για τα ναρκωτικά, το 2016, θα αποτελέσει ορόσημο για την περαιτέρω ανάπτυξη μιας πολιτικής που θα επηρεάζει τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλον τον κόσμο. Το μοντέλο που θα προωθήσει η ΕΕ στην UNGASS είναι μια ολοκληρωμένη και ισορροπημένη προσέγγιση, βασιζόμενη σε επιστημονικά στοιχεία. Επίσης, η ΕΕ θα αξιοποιήσει την εκδήλωση αυτή για μια πιο ανθρώπινη πολιτική στον τομέα των ναρκωτικών σε διεθνές επίπεδο με γνώμονα τη δημόσια υγεία. Είναι εξαιρετικά σημαντικό οι χώρες της ΕΕ να εκφράσουν ενιαία άποψη στην UNGASS.
Όπως προβλέπεται στη στρατηγική της ΕΕ για τα ναρκωτικά, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πραγματοποιήσει, το 2016, ολοκληρωμένη αξιολόγηση της στρατηγικής και του σχεδίου δράσης της για τα ναρκωτικά. Κατά την αξιολόγηση αυτή θα εξεταστούν τα αποτελέσματα της υλοποίησης της στρατηγικής της ΕΕ για τα ναρκωτικά τόσο εντός όσο και εκτός της ΕΕ. Με βάση τα αποτελέσματα αυτά, η Επιτροπή θα αποφασίσει εάν θα προτείνει ένα νέο σχέδιο δράσης για το διάστημα 2017-2020.